Bir günlük antiterror əməliyyatı uğurla başa çatsa da, hələ də yaşayış məntəqələrdə gizlənən silahlılar mövcud olduğu üçün xüsusi yoxlanış qrupları yaradılmış, təmizləmə işləri aparılırdı. Yəqin ki, hələ bir neçə gün də gərginlik davam edəcəkdi…
…Mayor Ağaxan Qədirbəyli bu günkü “təmizləmə əməliyyatı”nın başa çatdığını elan elədi. Əsgərlərinə bir güllə da atmadan zərərsizləşdirdikləri sepatçıları qərargaha aparmaq tapşırığı verib, özü piyada yola düşdü. Üç günün yorğunluğunu canından belə çıxarmaq istəyirdi- özü ilə tək qalmaqla. Özü ilə tək qalanda ruhundan çıxan yoğunluq yavaş-yavaş canını da tərk edirdi. Həm də yolüstü yaxınlıqdakı posta baş çəkmək istəyirdi…
…Bugünkü iş gününün yorğunluğunu çıxarmaq üçün Günəş də Qırxqız dağının arxasında dincini almağa başlamış, ardınca soyumaqda olan al rəngli şəfəqlərini də yığışdırmaqla məşğul idi. Ağaxan da elə o şəfəqlərin arxasınca düşüb, kənddən yamaca dırmanan torpaq cığırın sağa-sola əyilməklə, ara-sıra sıxlaşan böyürtkən kollarının arasında yolçusunu azdırmağa çalışan döngələri ilə irəliləyirdi. Cığırın sağında, kolların arxasında kahaya, ya da ki, qazmaya bənzətdiyi lal qaraltı və ətrafında dincliyi ərşə çəkilmiş digər iki qaraltı nəzərini çoxdan cəlb etmişdi. XTQ mənsubu belə şübhəli məqmları diqqətdən qaçıra bilməzdi. Ağaxan da XTQ mənsubu olaraq elə həmin andan kabusa çevrilmişdi. Təkcə kabus yox, həmin andan o həm də mahir ovçu, ora-bura vurnuxan qaraltılar isə şikar idilər. Həm də bu kabus olduqca həssas, olduqca diqqətli və ehtiyatlı idi. Qaraltılara yaxınlaşdıqca onların hansısa çirkin bir planın icraçıları olduqları aydın hiss olunurdu. Həzin səmt küləyinin gətirdiyi pıçıltı səsləri bunu bir daha sübut edirdi. Bu səsləri eşidə bilmək üçün öz şikarlarına lazımi qədər yaxınlaşmışdı. Hətta payız ömürlərini başa vurmuş, ana bətnini tərk edərək torpağa qovuşmaq eşqilə ona pənah gətirmiş saralmış yarpaqların bu nankor qaraltıların ayaqları altındakı iniltili xışıltısını da eşidə bilirdi. Təkcə susan lal qaraltı idi ki, nəhayən o da cırıltı və taqqıltı səsləri ilə özünün dəmir qapı olduğunu biruzə verdi. Ardınca onun yoxa çıxma prosesi baş verməyə başladı. Qısa zaman kəsiyində o, aşağıdan başlayaraq üzü yuxarıya doğru kol-kosa və ağac budaqlarına çevrildi…
Ağaxan indi dinc dayanmayan, lal qaraltıdan istiqamət götürüb irəliləyən qaraltıları ürkütməmək üçün onların izi ilə daha ehtiyatla, səsiz-səmirsiz hərəkət edirdi. Qaraltının biri hərdən parıltı verir, digəri isə daşıdığı yükü gah qucağına alır, gah da çiyninə aşırır, hər dəfə də cürbə-cür məxluqlara bənzəyirdi. Onlar tülkü məharəti ilə pusa-pusa həmin cığırın yoxuşunda daha da görünməz olurdular. Bu yoxuşun daha çox hərəkətli olan köhnə asfalt döşəməli yola bitişməsinə az qalırdı. Qaraltılar hündürdə yerləşən döngəyə çatıb sal daşlar arasında tam görünməz oldular. Adamdan çox böyük olan bu daşların arasından asfalt yol nişangaha çevrilirdi. Bu isə Milli Ordumuza məxsus hərbi texnikaların Ballıca istiqamətində hərəkət etdiyi yolun pusqu altında olması demək idi.
…Yaxınlığından keçəndə o, lal qaraltının qazma sığınacaq yeri olduğunu müəyyənləşdirmişdi- belə düyünləri açmaq XTQ mənsubu üçün adi hal idi. XTQ mənsubunun gözü qartal gözündən iti, pəncəsi ayı pəncəsindən güclü, ayaqları bəbir ayaqlarından yüyrək, sıçrayışı aslan sıçrayışından vahiməli, qəzəbi qasırğa qəzəbindən şiddətli olur. XTQ mənsubu xəyanəti bağışlamaz; dost dediyini darda qoymaz; yaralısını, şəhidini hərb meydanında atıb qaçmaz; başladığı işi yarımçıq saxlamaz. XTQ mənsubu olmaq- ən çıxılmaz vəziyyətdən çlxlş yolu tapmaq, ən mühüm anda qərarların ən düzgünü qəbul etmək, məqamında Tanrı qədər mərhəməti olmağı bacarmaq deməkdir…
Qabaqdakı çaxır çəlləyinə oxşayan qaraltı daşların ən hündürünün üstünə sərilib əlindəki başı uzunsov toppuzu xatırladan alətin uzunsov-şiş ucunu yola sarı tuşlayıb yerini rahatlamaqla məşğul idi. İkinci- uzaqdan quyruğu hərdənbir parıltı verən gecə böcəyinə bənzəyən, yaxınlaşdıqca isə daha çox qurdun pəncəsindən güclə qurtulmuş yaralı quyruğunu qucağında gizlətməyə çalışan tülkü kimi pusa-pusa sal daşların ayaqları altda gizlənməyə münasib yer tapmağa can atır, aradakı boşluqdan oğrun-oğrun yola baxır, öz tülkü məqamının yetişməsini gözləyirdi.
Əsgərlərimizi gecə növbəsinə aparan hərbi yük maşını yaxınlaşmaqda idi, iki-üç dəqiqə yetərli idi ki, qumbaraatanın nişangahına çevrilsin. Artıq mövqelənmiş qaraltıların öz alarında 7-8 metrə qədər məsafə olardı. Onların birini atəşlə məhv etmək, ikincisinin hədəfinə çevrilmək təhlükəsi yaradırdı. Çaxır çəlləyini dəlikləyib ikinci tərəfi nişangaha götürənə qədər tülkü bicliynin güdazına düçar olar, əksinə hərəkət etsəydi onda digərinin hədəfinə çevirərdi. İstənilən halda yük maşını hədəf olaraq qalacaqdı. Vaxt isə, alıcı quş cəldliyi ilə, artıq bir neçə addımlığına çatdığı birincini, yəni, çaxır çəlləyini zərərsizləşdirməyə çatardı. Tülkü aşağıdan boylanıb nə baş verdiydini anlayana qədər çaxır çəlləyi iy verməyə başlayardı…
…Ağaxanın illərin gərgin məşqləri, təlimləri sayəsində bu an məngənəyə çevrilən güclü qollarının arasında sıxılmış çaxır çəlləyi heç çabalamağa da imkan tapmadı. Çünki Ağaxan onun boynunu sıxırdı, üstəlik peysərinə necə zərbə vurmuşdusa, daşa dəyib yerbə-yerdən deşilmişdi. Ardınca donuz boynu arxaya burulanda “qulunc sındırılması” səsi ilə xırçıldamışdı. Elə həmin andan da başı ilan ağzında sıxılan qurbağanın ətraflarını xatırladan qolları və qıçları əsim-əsim əsirdi. Ağzından tökülən maye köpüklü çaxırı xatırladırdı. Ağaxan üçün bu səhnəyə tamaşa eləmək maraqlı deyildi, buna heç vaxtı da yox idi. İndi tülkü ovuna çıxmağın vaxtı idi.
Qoca və qozbel tülkü yuxarıda nə baş verdiyini anlamağa macal tapmamış qarşısında ölüm hökmünün surətini gördü.
-Бросай автомат и подними руки, старик!
-Qurban olum, turksan?
-Türkəm qoca, at silahı yerə, əllərini qaldır ki, boş olduğunu görüm.
-Başım usta, qurban olum.
-Çıx tülkü deşıyındən, cəld ol!
-Başım usta, qurban olum.
Ağaxan yaxınlaşmaqda olan qocanı yaxalayıb yerə yıxdı, qollarını qocanın öz kəməri ilə arxadan bağladı. Bu an yük maşını da şütüyüb onların yaxınlığından keçib getdi. Ancaq maşındakılar onları görmədilər, görə də bilməzilər, aralarında sal daşlar dayanmışdı.
Qocanın avtomatını da götürüb çiyninə keçirdi. İndi onun çiynindən üç silah asılmışdı, öz avtomatı, qocanın “Kalaşnikov”u, bir də çaxır çəlləyinin qumbaraatanı. Qocanın silahına etibar etmədiyi üçün öz silahını çiynindən çıxarıb qocanın üstünə tuşladı:
-Başına dönum oğul, manim ela şeylardan başım çıxmaz ha.
-Yaxşı, çıxar açarı aç qapını.
-Manda haçar na gazir, ay oğul?
-Ay…-kişi deməyə dili gəlmədi.- aç də. Axırıncı sən çıxdın bu deşıkdən.
-Haa? Qoy baxım ciblarima… qocalmışam da… haa…
-Tələs görüm. Qocalmısan, get otur xarabanda, buralarda nə sü…. aç görüm, cəld ol,- Ağaxan onun ciblərini axtaranda açarı qəsdən götürməmişdi.
Qoca guya açarı xeyli axtardı. Nəhayət Ağaxanın qəzəbinə tuş gələcəyini hiss edib şalvarının cibibdən “tapdı”, qapını açdı. Ağaxan qumbaratanı açıq qapıdan içəriyə tuşladı. Gözaltı qocanı süzürdü, o, rəng verib- rəng alırdı.
-Başına dönum oğul, atma. Orda çoxlu snaryad var, ikimiz da ölarik…
-Bəlkə silahdaşlarındı orda, qoca?! Çəkil kənara.
-Yox, qurban olum, olar qaçıblar.
-Bəs sən niyə qaçmadın? Qoşulub onlara gedəydin də.
-Manim dardim ağirdir, ay bala… manim oğlum burda ölub- 2020-də, onu axtarıram…
-Burda olub, ya ölüb? Anlaya bilmədim.
-Ha daa… ölub… meyidini tapa bilmiram… sanin kimi cavan idi…
-Qoca, ağzına gələni danışma, mən Vətənimi qoruyuram, siz nə sü… veyillənirsiz burda?
-Buy, qadan alım, man da Bakidanam da… Bakidan, Keşladan…
-Deyirəm axı, bizim dili harda belə öyrənmisən. Bəyənmədiniz bizi, bu da axırı.
-Ha bala, biz nankor çıxdıq. Ehh… Bakida ela dostlarım qaldi… Burnumun ucu göynayir… Neca dostlar qaldi… Mani Keşlada hami taniyirdi. Man Keşlali Qaragenam…
– Keşləli Qaragen? Bu ad mənə tanış gəlir. Sənin həyət evlərin vardı, kirayəyə verirdin?
-Ha, vardi. Montin bazari eşitmisan? Düz onun yaninda on otağim vardi. Hamisıni da kiraya verirdim. Arvdimin da doqquzmaratabada manzili vardi…
-Dayan, dayan… sən məni çaşdırdın. Arvadının adı Roza idi?
-Ha, Roza idi, man ona Rozanna deyirdim, haa…
-Vay səni, dünyanın işinə bax ey… Çəkil qapıdan qoca.
Qoca dizlərini yerə atıb yalvarmağa başladı:
-Qurban olum, atma. Orda lap çox snaryad var, qranata var, minamyot var… çox şey var. Partlasa, tikamız da tapilmaz…
-Nə çox istəyirsən canını qoca?
-Sana da qiymiram da, qurban olum.
-Dedim ki, mənə “qurban olum” demə. Aydın olmadı sənə?
-Ha, oldu, demaram. Sandan soruşum qoy, Rozannanı hardan taniyirsan?
-Mən uşaq olanda onun mənzilində kirayədə qalmıışııq. Onda beş yaşım olardı.
-Ha, yadinda qalib deməli. Çox xeyirxah arvad idi. Sizi da qonaq saxlayib. Yağın Çapayevdaki manzilin deyirsan. Ay sani balaca, man sani orda gormuşdum. Haa… Atanın adı… görum… Mir…. ara, seyid adi idi da. Ona dedim ara, gal sana Montinda hayat evi verim yaşa da. Galmadi ki… ara, nə idi onun adı? Mir…
-Mirağa. Atamın adı Mirağadır. Səni görsə, dəqiq bilirəm ki, boğub öldürər. Arvadının hayfını səndən çıxar. Arvadın hardadır, o da buralarda gizlənib? Bəlkə bu kaftar yuvasındadır, hə?
-Yaxşı, sakit ol görək. O yaxşı dediyin arvad atamdan 6 ayın pulunu qabaqcadan almışdı. Hələ mətbəxi də atama təmir elətdirmişdi. 6 ay tamam olmamış mənzili satıb getdi Moskvaya, bizi də atdı çölə. Gedib Moskvadan uzun uzadı bir şikayət ərizəsi yazdı. Az qalmışdı mənzili alanı damlasınlar. Şahidlərin köməyi ilə, bir də ki özünün sənədlərə atdığı imzalar üzə çıxandan sonra işə xitam verildi.
-Ara, man hardan bilim bu işlari? Ara, böyraklarım partlayir, qoy gedim peşap elayim. San Allah icaza ver.
-Sən Allah tanıyırsan, qoca?
-Ela da taniyiram ki. Atam dindar olub, ona gora adimi Qaragen qoyub da.
-Hə, əvvəlcədən bilirmiş də, keşişinizin adı Qaragen olacaq.
-Keşişlarimizin adi ya Vazgen olur, ya da Qaragen,- qoca qımışdı, eybəcər seyrək dişləri göründü.
Ağaxan başı ilə “get” işarəsini verdi, tapşırdı ki, uzağa getməsin, nişangahdadı.
Ağaxan onunla ovladığı siçanla oynayan pişik kimi davranırdı. Bu qoca tülkünün gözlərindən həm biclik, həm qəddarlıq, həm satqınlıq, həm şərəfsizlik, həm də oğraşlıq yağırdı. Onun yazıq, rəzil görkəminin arxasında çox əzazil, yırtıcı, həm də çoxlu məlumatlara malik olan amansız bir düşmənin gizləndiyini də əminliklə bildirdi. Elə bu məqsədlə də ona səhv, yaxud səhvlər etməyə şərait yaradırdı. O səhvləri isə yalnız XTQ mənsubu aşkarlaya bilərdi.
Tülkü, tülkü təmbəki,
Quyruğunda nəlbəki…
Ancaq bu qoca tülkünün quyruğundakı nəlbəki deyil, ölüm silahı idi. Öz tülkü bicliyi ilə quyruğundan onu götürüb tülkü qollarının arasında gizlətməyə çalışsa da, Ağaxan qartal baxışları ilə onun 45 mm-lik avtomat silahı olduğunu dərhal müəyyənləşdirmişdi. Qocanı tərksilah edəndən sonra ciblərini axtarmış, tipik erməni iyi verən gödəkçəsinin sağ yan cibindən “Makarov” tapançasını, sol yan cibindən xəritəni və qoltuq cibindən sənədlərini tapıb çiynindən asdığı çantaya, çaxır çəlləyinin sənədlərini qoyduğu yerə qoymuşdu.
Qoca qazmanın qapısının yanından keçəndə şübhəli şəkildə ətrafa baxdı, bir qədər irəlidə basdırılmış dəmir dirəyə astaca dirsək vurdu. Bu Ağaxanın diqqətindən yayınmadı. Onun ardınca gedib dirəyi nəzərdən keçirdi. Təxminən yerdən bir metr yuxarıda dirəyə bir düymə bərkidilmişdi. Düymədən çıxan elektrik naqili dirəkdə açılmış deşiyə girib yox olurdu. Başını qaldırıb yuxarıya baxdı- dirəyin ucuna rabitə qurğusu və siqnal ötürücü antenna bərkidilmişdi. Qoca duymasın deyə sakitcə geriyə döndü. Telefonu çıxarıb qərargaha mesaj göndərmək qərarına gəldi. Lakin dalğa yox idi. Ancaq əmin idi ki, döyüşçü yoldaşları onu tezliklə axtaracaqlar. Çünki, hələ postları yoxlamalı, keşik çəkənləri əvəzləməli idilər. Silah-sursat gizlədilən bu qazmanı nəzarətsiz buraxıb getmək olmazdı. Atəş səsi ilə də yoldaşlarına xəbər vermək düzgün olmazdı, “sülhməramlılar”ın postu daha yaxında yerləşirdi, onların duyuq düşməsi işləri korlaya bilərdi. Həm də ki, qoca düyməni basmaqla kiməsə siqnal göndərmişdi, bəlkə elə onlara?!..
Qoca qayıdıb gəldi. Ağaxan qazmanın qapısını bağlatdırıb yenə qocanın qollarını arxadan bağladı.
Ağaxan imkan tapıb onun RF tərəfindən verilmiş pasportunu nəzərdən keçirmişdi.
– Bəlkə sənin adın Qaregindi? Sizin milli qəhrəmanınız… Dadamyan Qaregin Sumbativiç. Qeydyyatda olduğun ünvan da Tula şəhəri. Hə, qoca?
-Başına dönum, ayaqlarin altinda ölum, burax mani gedim cahannama. Radd olum gedim, harda koparam, koparam. Sanin uçun na parqi var, Qaragen, ya Qaregin… Qoy galim sanin ayaqlarindan öpim…
-Dayan görüm! Sən heç köpən qocaya oxşamırsan. Narahat olma, köpməyə imkanın olacaq. İndi mənə bir az özündən danış. Harada işləyirdin Bakıda? Nə işlə məşğul olurdun?
-Qoy deyim da sana. Zavodda, beton buraxirdik. Ara, na dostlarim vardi orda. Har hapta sonu baliq tutmağa gedirdik. Zavod maşin ayirmişdi, ha. Yayda da gedirdik Nabrana. Ozumuzun çadirlarimiz olurdu. Ara, zavodun stalovasindan camdayi pulsuz gotururduğ gedanda, man kabab bişirirdim. Profsayuzun şotuna verirdi qoyun camdağini zavod. Ara, birini vermirdi, ikisni vermirdi… ara adamin sayina gora dordunu, beşini… Basdirma elayirdim, ustuna çaxir sapirdim… ara neca yumşax olurdu… Ara, biz nayi gözlayirik? Geca düşür ki…
-Gözlə, biləcəksən. Sən goplamağa davam elə. Niyə qatdınız aranı, ay bədbəxtlər? Bakı da az qala sizin əlinizdə idi də. Hökümət idarəçiliyinin bütün mərhələlərində təmsil olunurdunuz, hər yerdə adamlarınız vardı, kef edirdiniz…
-Ha, vardi. Har şeyimiz vardi. Dostlarim da… Ağlimiz olmadi…
Uzaqdan maşın işıqları göründü. Ağaxan hər ehtimala qarşı qumbaraatanı əlində hazır saxlamışdı.
“Sülhməramlılar”ın zirehli texnikası yaxınlaşıb Ağaxanın 25-30 metrliyində dayandı. Texnikanın üstündəki projektoru düz onun gözünə yönəltdilər. Qoluna ağ lent bağlamış yekəpər bir zabit maşından düşüb bir neçə addım atıb dayandı, ucadan səsləndi:
-Кто такие? Что вы делаете здесь так поздно?
-Я офицер спецназа Азербайджанской Республики майор Гадирбейли. Теперь вы представьтесь.
-А так не видно кто мы такие?
– Представьтесь, пожалуйста. Вы находитесь на территориях суверенной Республики Азербайджан. Пожалуйста, представьтесь.
Dialoq artıq mübahisəyə çevrilirdi. Qoca məqamdan istifadə etmək qərarına gəldi. Hay-qışqırıq qopara-qopara maşına tərəf qaçmağa başladı:
-Помогите, спасите! Этот варвар насилует меня! Умоляю… спасите… Он зарезал моего зята. Теперь меня хочет убить…
-Qoca, bir addım da atsan tikələrin dostlarının üstünə səpələnəcək. Sən ki, dost qədri bilənsən.
Yekəpər zabit hədə-qorxunun işə keçmədiyini anlayıb yumşalmağa doğru meyilləndi. Özlərinin dili ilə desək Ağaxana “мораль” oxumağa başladı. Qoca yarı yolda donub qalmışdı. Yavaş-yavaş geriyə dönüb dizləri üstə çökdü:
Ordumuza məxsus PDM də gəlib çatdı. Tabor komandiri polkonik-leytnant Kərim Nəbizadə PDM-dən düşərək yekəpər rus zabitinə yaxınlaşdı:
-Вам же было сказано, не высовывайтесь. Немедленно уезжайте!
Ağaxan qumbaraatanı qazmanın divarına söykəyib antenna bərkidilən dirəyi dartıb dibindən çıxartdı. Borunun içindən, alt tərəfdən naqil çıxırdı. Baxdılar ki, naqil qazmaya girir. Döyüşçü yoldaşlarından biri Ağaxana köməyə gəldi. Qazmanın qapısını açıb naqilin akkumlyator batareyalarına birləşdirildyini müəyyənləşdirdilər. Axtarıb elektrik açarını da tapıb işığı yandırdılar. Batareyalardan daha bir naqil də tavandan çölə çıxırdı. İçəri kifayət qədər geniş idi. Doğrudan da silah-sursatla dolu olan otaqda üç cərgə sağ-sol divar boyu taxta çarpayılar da düzülmüşdü. Uzun müddət yaşamaq üçün şərait yaradılmışdı.
-Komandir, qazmanın üstündə günəş batareyaları da var. Dirəkdə isə düymə var. Qoca o düyməni basandan bir qədər sonra bunlar özlərini yetirdilər bura,- Ağaxan “sülhməramlılar”a işarə etdi.
-Hər şey aydındır. O düyməni bir də bas görüm.
Ağaxan düyməni basan kimi yekəpər zabitin əlindəki planşetin ekranı işıqlandı və sirenayabənzər siqnal səsi ətrafa yayıldı. Nəbizadə rus zabitinə baxdı.
-Что скажите, полковник?
Zabitdən səs çıxmadı. Nəbizadə planşeti onun əlindən alıb baxdı. Monitorda ərazinin xəritəsi, xəritədə isə müxtəlif yerlərdə xüsusi işarələnmiş məntəqlələrin əks olunduğu aşkarlandı. Məhz həmin məntəqələrin birini əks etdirən işarənin üstündə işıq yanıb-sönürdü. Onlar indi həmin yerdə dayanmışdılar.
Qocanın cibindən çıxan xəritə rus zabitinin planşetindəki xətirənin eyni idi. Bu ana qədər döyüşçülərimiz tərəfindən aşkarlanıb zərərsizləşdiririlmlş məntəqlər hər iki xəritədə çərçivəyə alınmışdı. Ən qəribəsi də bu idi ki, bütün məntəqələr, daha doğrusu qazmalar, bir az da dəqiqləşdirsək, “kaftar yuvaları” “sülhməramlılar”ın nəzarət postlarının yaxınlığında yerləşirdi.
Qocanın qollarını arxadan bağlayarkən Ağaxan onun qolundakı şübhəli saatı da açıb götürmüşdü. Çünki, saatın CPS proqramı ola bilərdi, ya da saatın özü partlayıcı mini bomba ola bilərdi- bir sözlə “ağıllı saat” ola bilərdi. Gözləri daim axtarışda olan bu qoca tülküdən nə desən gözləmək olardı. Əgər saatın CPS proqramı vardısa, onun şəbəkəyə qoşulması sayəsində onları qocanın quldur yoldaşları asanlıqla axtarıb tapa bilərdilər. Elə “sülhməramlılar” da onları izləyə bilərdilər. Səssiz snayper tüfəngi ilə Ağaxanı aradan götürmək onlar üçün su içmək qədər asan olardı. Qolları arxadan bağlandıqdan sonra isə qoca özü də istəmədən siçana çevrilmişdi. Ovçusu da onu oynada-oynada bu məkana gətirib çıxara bilmişdi. Siçan yol boyu nə qədər tülkü bicliyini işə salıb Ağaxanı yolda ləngitməyə çalışsa da buna nail ola bilməmişdi. Bura çatanda isə artıq quldur həmkarlarının Ağaxanı nişangah edə biləcəklərinə ümid qalmamışdı. Çünki bu ovçu çox ayıq-sayıq idi, tülkü bicliyi işə yaramırdı. Bura çatanda isə hava qaralmışdı, bir dənə də olsun ulduz görünmürdü, ay da qəsdən qara buludların arxasında gizlənmişdi. Ağaxan kimi səma da onunla “siçan-pişik” oyunu oynayırdı. İndi heç gecəgörmə cihazı da quldurların köməyinə çata bilməzdi. Çünki, belə zil qaranlıq vaxtlarda cihaz nə aydan, nə də ulduzlardan şüa qəbul edə bilmirdi, yəni işləmirdi. Son əlac yalnız borudakı düyməni basmaqla “sülhməramlılar”a siqnal ötürməkdə idi ki, bunu da edə bilmişdi. Ancaq Ağaxanın buna qəsdən imkan yaratdığını anlamamışdı. Bu dəfə tülkü bicliyi onun özünü aldatmışdı. Çünki, Ağaxan həm yolboyu öz təhlükəsizliyini təmin edə bilmişdi, həm “qazmalar”ın sirrini öyrənə bilmişdi, həm də kifayət qədər vaxt qazanmışdı ki, yoldaşları onun axtarışına çıxsınlar. Yarım saat əvvəl Ağaxan asfaltın kənarında təyin olunmuş yerdə olmamışdı, telefonuna da zəng çatmırdı. Deməli bunun ciddi səbəbi vardı və onu hərəkət marşrutu üzrə axtarmaq lazım idi. Ağaxan bu səbəbdən qoca tülküyə imkan vermişdi ki, xilaskarlarını köməyə çağırsın, öz mühafizəsini təmin edib döyüşə hazır vəziyyətdə gözləmişdi. Bu qaranlığın zülmətində Ağaxan yenidən qartal gözlü ovçuya çevrilmişdi. “Sülhməramlılar” belə şəraitdə ona atəş aça biməzdilər. Birincisi ona görə ki, buna Ağaxan imkan verməzdi, o, dərhal qumbaraatanın tətiyini çəkərdi. İkincisi isə, Ordumuzun döyüşçüləri dərhal alıcı quş kimi onların başının üstünü kəsdirərdilər, necə ki, etdilər.
“Sülhməramlilar” tərksilah edilib qərargaha aparıldılar. Dərhal əlavə qüvvələr cəlb edilərək gecə əməliyyatına start verildi. Səhərə yaxın əməliiyat başa çatdı. Müqavimət göstərənlər yerindəcə məhv edildi. Əsir, yaralı və meyitlər qərargaha gətirildi. Yaralılara ilkin yardım edildi, ağır yaralılar isə hərbi hospitala göndərildi.
Tabor komandirinin stolunun üstündə Ağaxanın verdiyi əşyalardan savayı da xeyli əşya və sənədlər vardı. Nəbizadə əşya və sənədləri bir bir-bir nəzərdən keçirib, bir neçəsini çıxmaq şırti ilə, qalanlarını kənara qoyurdu. Nəhayət başını qaldırıb bayaqdan stolun küncündə oturub tülkü gözlərini dizlərinə zilləmiş qocaya baxdı:
-Adın, soyadın…
-Qaragendi, qurban olum.
-Bəlkə Qaregindi? Qaregin Dadamyan Sumbatoviç.
-Ha, qadan alım, eladi.
-Arvadın, uşağın, nəyin var?
-Deyim da, qurban olum. Arvadım vardı, allaxın rahmatina gedib. Bir dana oğlum da var…di. Rudik… onu tapa bilmiram… itib… burda… 3 il avval…- zır-zır ağlamağa başladı.
-Sakit ol, qoca. Hələ sorğu-sual davam edir.
-Ha, başına dönim, buyur.
-Deyirsən arvadın ölüb, oğlun da itkin düşüb, eləmi?
-Ha, qurban olum, ha.
-Bəs sən nə vaxt gəlmisən Qarabağa?
-Bu yaxinlarda galdim. Bir dapa galdim o vaxt, muhariba vaxti… oğlumu tapmadim, getdim. Anasi ölandan sonra yena galdim. Mana dedi Rudiki axtar tap, yoxsa gorum yanar…
-Arvadının adı Rozadır?
-Ha, naçannik, başına dönum. Roza idi… rahmatlik…
-Oğlun da ki, Dadamyan Rudik Qareginoviç.
-Ha.
-Yaxşı… Sən Abonu hardan tanıyırdın?- Nəbizadə gözlənilmədən söhbətin səmtini dəyişdi.
-Abo?.. Hansi Abo?… Yox… tanimiram.
-“Arçax qəhrəmanı Qareginə. 27.02.92. Abo”- yəni Xocalı soyqırımının səhəri günü… Elə bilirsən biz erməni dilini bilmirik, yoxsa sənin əməllərindən xəbərimiz yoxdur?- əlindəki tapançanın qundağındakı yazını göstərdi. – Sən doğrudan da “qəhrəman” olmusan. Bakıda “Krunq” təşkilatının fəal üzvü, Qarabağda da saqqallı quldurların biri. Sənin haqqında hər şeyi bilirik və sən axtarışda idin. İşimizi asanlaşdırdın, qoca, özün düşdün tora.
Qoca bu dəfə tülkü gözlərini zilləməyə yer, nöqtə tapa bilmirdi.
-Yaxşı saatın var, Nijde.
-Naçannik, o kimdir?
-Sənin quldur dostların arasındakı kliçkan.
-Allax mani öldursun, yooxx… man yox…
-Hə, yadıma düşdü oğlunun kliçkasıdır.
-Naçannik, bu ola bilmaz.
Nəbizadə qocanın saatını götürüb düyməsini iki dəfə basdı. Stolun üstündəki telefonlardan birindən mesaj səsi gəldi.
-Bu telefon kimindir?
-Bilmiram… yağın tutulanlardan birinin olar…
Nəbizadə qocanın telefonunu götürüb yaddaşdakı nömrələrin birinə zəng etdi. Yenə həmin telefon səsləndi.
-Nijdenin telefonuna getdi ki, zəng. Ekranında da sənin şəklin çıxdı. Bəlkə bu sənin oğlunun telefonudur?!
-Naçannik, Allax mana qanim olsun yalan deyiramsa, oğlum ölub…
-Ay bədbəxt. Arvadın ölüb, oğlun itkin düşüb… Amma bunu düz dedin, oğlun həqiqətən ölüb,–növbətçini çağırdı,- aparın bunu.
…Əsirlər saxlanılan otaqlarla yanaşı olan balaca otaqda üç meyit var idi. Meyitlər iylənməsin deyə otaq qızdırılmırdı, pəncərə gözlüklərini də açmışdılar. Qoca meyitlərdən birinin qarşısında çömbəltmə oturub dizlərini qucaqlayıb için-için ağlayırdı:
-Rudik can ooyy… Rudik can ooyy…
Bir az sonra boynundan önlük asılmış, həm də yaşam tərzi aşxana siçovulunun eyni olan yaşlı bir qadın da həmin otağa girdi. Yarısı tökülmüş saçlarının qalanını yola-yola toppuş, sallaq cəmdəyini meyitin üstünə yaydı:
– Rudik can vayy… Rudik can vayy…
O meyidin cibindən çıxan pasport Dadamyan Rudik Qareginoviçə məxsus idi.
…Tabor komandiri mayor Sabir Ələkbərov şəxsi heyətə müraciət edərək sözə başladı:
-Qardaşlar! Artıq Vətən Müharibəsinin başladığını bilirsiniz. Bu gün səhər işğalçı Ermənistanın hərbi birləşmələri yeni torpaqlar zəbt etmək iştahası ilə bütün təmas xətti boyunca hücuma keçmişdir. Əllərində olan bütün növ silahlardan istifadə edirlər. Cənab Ali Baş Komandan bu işğala son qoymaq üçün “Əks hücum” planı üzrə azğın düşmən qüvvələrini geri oturtmaq, onları müqəddəs torpaqlarımızdan qovub çıxarmaq barədə əmr vermişdir. Bəli, səbirsizliklə gözlədiyimiz an gəlib çatdı. Mən qısa, lakin aydın danışmağa çalışacağam.
Sonra divardan asılmış xəritəyə yaxınlaşdı.
-Gördüyünüz kimi, xəritədə şimaldan cənuba təmas xətti boyunca və üzü qərbə doğru daha dərinliklərdə düşmənin müşahidə məntəqələrinin, dayaq postalrının, hərbi hissələrin, silah-sursat anbarlarının, digər istehkam və qurğularının yerləri əks olunmuşdur,- əlindəki karandaşla haşiyəyə alınmış və nömrələnmiş yerləri göstərərək davam etdi,- Bunlar həmin məntəqələr və postlardır. Şimaldan cənuba doğru ardıcıl olaraq nömrələniblər. Şərti olaraq bu məntəqlər “kaftar yuvaları” adlandırılıb. Qısa olsun deyə “KY1”, “KY2”, “KY3” və sairə kimi işarələnib. Yəni, “kafat yuvası 1, 2, 3 və sairə”. Bilirsinizmi niyə? Çünki, bu vəhşi yaramazlar müqəddəs torpaqlarımızı goreşən kimi dəlik-deşib edərək özlərinə yuvalar qurublar. İnşallah, bu yuvalar onların axırıncı gördükləri olar. Yeri gəlmişkən, onların keçilməz hesab etdikləri dırnaqarası “Ohanyan səddi” artıq ordumuza lazım olan yerlərdən yarılmışdır. Moto-atıcı qüvvələrimiz sürətlə irliləməkdədir. Qardaşlarım, ötən illər ərzində biz sizinlə dəfələrlə minalanmış ərazilərdən keçərək kəşfiyyat tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirmiş, düşmənə zaman-zaman layiqli dərs vermişik. Bu dəfə isə, onları son nəfərinə qədər torpaqlarımızdan qovub çıxaracağıq. Əlbəttə, sağ qalanlarını. Beləliklə, düz yarım saatdan sonra hərəkətə keçirik. Gecə ikən minalanmış sahələrdən keçib, bizə tapşırılmış məntəqələri dığalardan azad edərək Milli Ordunun əsgərlərinə təhvil verəcək, tapşırıq üzrə, düşmənin dayaq məntəqələrini məhv etməkdə davam edəcəyik… Görürəm ki, sıralarımızda yeni döyüşçülər var. XTQ ailəsinə xoş gəlmisiniz,-üzünü gənc döyüşçülərə tutub davam etdi,- Yəqin ki, komandirləriniz ailəmiz barədə sizə kifayət qədər məlumat veriblər. Biz bir-birimizə qardaşdan da yaxınıq, bunu heç vaxt unutmayın.
Sonra tağım komandirlərini yanına çağırdı: “Gəlin xəritələrinizi götürün”.
Gecə yarıdan keçmişdi. Minalanmış ərazilər artıq arxada qalmışdı. Münasib bir yerdə dayandılar. Komandir zabutləri yanına çağırdı.
-Qardaşlarım, bu andan etibarən dəstələrə bölünüb öhtəmizə düşən kaftar yuvallarını dağıtmaq üçün hərəkətə keçəcəyik. “KY14”-ə mən gedirəm, “KY13”-ə baş leytnant Əmrah Cəfəov və “KY15”-ə baş letnant Dəyanət Aslanlı. Leytnant Ağamalıyev, sənin tağımın mənim sərəncamıma keçir, bu o deməkdir ki, sən də mənimlə gedirsən. Əvvəllər olduğu kimi, sakitcə, düşməni ürkütmədən onları əhatəyə alıb mövqelənəcəyik. Hər tərəfdən snayperlər bizi mühafizə edəcək və qaçmağa cəhd edən dığaları sərrast atəşlərlə məhv edəcəklər. Səhər saat dörd tamamda, eyni vaxtda həmlə edəcəyik. Postlar arasındakı məsafələr uzaq və relyef mürəkkəb olduğu üçün, bir-birimizi görməyəcəyik. Odur ki, saatlarımızı yoxlamalıyıq… Bizim üç saata yaxın vaxtımız var. Bu müddət ərzində düşmənin qeyd olunan məntəqələrinə çatıb mövqelənəcəyik. Dediyim kimi, saat dörd tamamda həmlə edib, bacardıqca tez və səs-küy yaratmadan kaftar yuvalarını dağıdacağıq. Unutmayın, bir dığa belə gözdən yayınıb qaçmamalıdır. Bu əməliyyat onların digər postları üçün ən yaxşı “sürprizimiz” olmalıdır. Azad etdiyimiz postların mühafizəsini təşkil edib, Milli Ordunun döyüşçüləri gələnə qədər gözləyəcəyik. Postları onlara təhvil verdikdən sonra dərhal, “KY14”-də toplanacağıq. Yenə də gecə saatlarında Hadrut istiqamətinə gedən yolu mühafizə edən “KY16” və Cəbrayıl istiqamətinə gedən yolu mühafizə edən “KY17” postlarını ələ keçirmək üçün iki dəstəyə bölünüb hərəkətə keçəcəyik. Hər şey aydındırmı?
-Aydındır komandir,- deyə hər üçü cavab verdi.
-Di onda haydı, Allah amanında! Özünüzü və şəxsi heyəti qoruyun, qardaşlar!
Qucaqlaşıb ayrıldılar.
Mayor Ələkbərov sürünərək müşahidə postunun 5-6 metrliyinə çatdı. Əli ilə digərlərinə də yaxınlaşmaq barədə göstəriş verdi. Döyüşçülər təlimdə olduğu kimi bir-birlərindən müəyyən məsafədə səngər boyu mövqe tutdular. Keşikdə dayanmalı olan erməni əsgəri avtomatı qucağına alıb müşahidə məntəqəsinin divarına söykənib mürgüləyirdi. O biriləri isə iki-iki, üç-üç səngərdə, torpağın üstündə yan-yana yatmışdılar. Adamın onlara yazığı gəlirdi. Lakin… Komandir saatına baxdı, bir neçə dəqiqə də gözlədi. Sol əlini qaldırıb snayperçiyə keşikçini vurmaq barədə işarə etdi. İki ədəd əl qumbarasını səngərə, düşmən əsgərlərinin sıx yerinə tulladı. Həmin an da snayper gülləsi keşikçini yerə sərdi. Bu “hücum” əmri idi. Səngər boyu qumbaralar partlamağa başladı. Dığalar yuxudan tamam-kamal ayılmağa belə imkan tapmadılar. İgidlərimiz artıq səngərdə onları məhv edirdilər. Qaçmaq istəyənlər isə snayper gülləsinə tuş gəlirdilər.
Əməliyyat qısa müddətə və uğurla başa çatdı. İtkimiz yox idi, yalnız Leytnant Ağamalıyevin dizi daşa dəydiyi üçün yüngülcə zədələnmişdi. Düşmənin isə əlli nəfərədək canlı qüvvəsi məhv edilmişdi. Komandir onların leşlərini səngərdə səliqə ilə yan-yana düzmək göstərişini verdi. Sonra onların silah-sursatlarını götürüb postdan 30-35 metr kənarda təpənin arxasında mövqeləndilər. Bir qədər sonra baş leytnant Cəfərovdan məlumat gəldi: ”“KY13” kaftarlardan təmizləndi. İki nəfər yaralımız var. Onlara ilk tibbi yardım göstərmişik”. Təxminən iyirmi dəqiqədən sonra baş leytnant Aslanlı da raport verdi: “Tapşırıq yerinə yetirildi. Düşmənin sayı biz gözlədiyimizdən xeyli çox, səksən nəfərə yaxın idi. Onların çoxu ön cəbhədən qaçanlar idi. Bunu həmlədən qabaq müşahidə edərkən aydınlaşdırmışdıq. Çünki, aralarında çoxlu yaralı var idi… Təəsüf ki, itkisiz ötüşmək mümkün olmadı, gizir Əhmədov və əsgər Mehdizadə şəhid oldular. Üç nəfər yaralımız var, birinin vəziyyəti ağırdır”. Mayor Ələkbərov hər ikisinə mühafizəni təşkil edib gözləmək tapşırığı verdi. Özü isə qərargahla əlaqə saxlayıb vəziyyət barədə məlumat verdi. Yaralı və şəhidlərin təxliyyəsinin təşkil olunmasını xahiş etdi.
Artıq hava işıqlanmışdı. Gecəki sakitlikdən əsər-əlamət qalmamışdı, hər iki tərəfdən atılan mərmilər, raketlər vıyıltı ilə o tərəf- bu tərəfə uçurdu. Mayor düşmən tərəfdən atılan raketlərin uçuş trayektoriyasına diqqət yetirirdi. “İt uşağı, yaşayış məntəqələrimizi hədəfləyiblər,”- dedi. Çox əsəbi idi. Elə bu an baş leytnant Cəfərovdan məlumat gəldi: “Komandir, düşmən böyük qüvvə ilə üstümüzə gəlir”. Mayor binoklu götürüb təpənin üstünə qalxdı, kolluqların arasında yerə uzanıb müşahidə etməyə başladı. Uzaqdan gələn texnikaların əvvəlcə tozu, sonra isə özləri göründü. Onları saymağa başladı:
-Bir, iki, üç… üç ədəd tank, beş ədəd PDM, altı yük maşını… təbii ki, əsgərlə dolu… Lənətə gələsiniz!- sonra leytnantı səslədi,- Kənan, uşaqları qaldır, hərəkətə keçirik. Qərargaha da vəziyyət barədə xəbər ver. Artilleriya hazır olsun, verəcəyim koordinatları vurmaq lazım olacaq.
Nəzərdə tutduğu təpəyə çatmaq üçün dərə ilə azı üç yüz metr məsafəni qət etməli idilər. Üstəlik ağır zirehlərlə, çantalarla, silah-sursatla. Bu onları açıq nişangah edəcəkdi. Ancaq başqa heç nə ağlına gəlmirdi, köməyə tələsmək lazım idi. “KY17”-yə də məhz həmin təpəni aşaraq getməli idilər. Hadisələri bir qədər qabaqlamalı oldular.
-Qardaşlarım, igidlərim, ardımca!
Təpəyə maneəsiz çata bildilər. Həm “KY13”ə, həm də “KY14”ə gedən yol məhz bu təpənin cənub tərəfində haçalanırdı. Düşmən texnikaları “KY13”ə doğru istiqamət götürən kimi tanklardan atəş açmağa başladılar. Mərmilər “KY13”ün üzərinə yağırdı. Müşahidə məntəqəsinin qalıqları ətrafa səpələnirdi. Qulaqbatırıcı partlayış səsləri, yanğın, tüstü, toz… post cəhənnəmə dönmüşdü, göz-gözü görmürdü. Həmin yolun axırında, Cəfərovun dəstəsinin ələ keçirdiyi postun təxminən əlli metrliyində düşmənin bir PDM-i tüstülənirdi. Məsələ aydın idi, baş leytnant düşmənin çox güman ki, təminat gətirən texnikasını zərərsizləşdirdiyi üçün düşmən duyuq düşmüşdü. Yəqin vurulan PDM -dən qərargahlarına məlumat ötürə bilmişdilər.
Mayor dərhal düşmənin hərəkət etdiyi koordinatları qərargaha ötürdü və leytnantı yanına çağırdı:
-Kənan, biz düşmənin məkrli planını pozmalıyıq. Onlar üçün ikinci cəbhə açmalıyıq. Qoy mühasirəyə düşdüklərini düşünsünlər…- ani olaraq fikirləşib düzəliş etdi,- yox anlasınlar. Tez qumbaraatanın birini mənə ver, birini də sən götür. Arxadakı yük maşınını sən vur, lap öndə gedəni də mən. Uşaqlara da de hazır olsunlar, ilk növbədə pulemyot və snayperçilər. Əsl qisas məqamıdır, cəhənnəmə göndərəcəyik bu dığaları. Ancaq Cəfərov inciyəcək bizdən, onun ovuna şərik olduq.
-Komandir, ona da pay çatacaq, görün nə qədərdir bu şərəfsizlər,- leytnant da zarafatla cavab verdi.
-Haydı, başlayırıq. Atəş!
Ardıcıl olaraq şəxsi heyətlə dolu iki yük maşını partladıldı. Daha sonra PDM-in ən qabaqda gedəni. Elə həmin an birinci tank da alovlanmağa başladı. Bu isə baş leytnantın düşməndə yaranmış çaşqınlıqdan məharətlə istifadə etməsinin nəticəsi idi. Lakin hələ ki, düşmənin hücumu davam edirdi. İndi ermənilər mayorun dəstəsinin mövqeləndiyi təpəni də vururdular. Yaralananlar da var idi…
Bir neçə dəqiqədən sonra topçularımız düşmən texnikalarını mərmi yağışına qonaq etməyə başladılar. “Bayrakdar TB2” də səmada, onların başı üzərində əzəmətli “Qorxulu yuxu” bəstəsinin növbəti notlarını yazırdı… Yol boyu ətrafa səpələnən erməni leşlərin sayı anba-an artırdı. Sağ qalanlar meyitləri və yaralıları atıb qaçmağa can atırdılar. Lakin bu mümkünsüz idi…
-Məni baş leytnant Cəfərovla calaşdır, – mayor rabitəçiyə göstəriş verdi. Rabitəçi “baş üstə”-deyib dəstəyi ona tərəf uzatdı.
-Buyurun komandir, Cəfərov xətdədir.
-Cəfərov, vəziyyət necədir?- deyə mayor soruşdu.
-İtkilərimiz var, cənab mayor. Üç şəhid, dörd yaralı. Birinin vəziyyəti ağırdır.
-Lənət olsun! Lənət olsun!..
-Komandir, sizdə vəziyyət necədir?
-Çavuş Muradovu, əsgər Talıblını itirdik. Altı nəfər yaralımız var. Lənət olsun!..
Şəhid və yaralıları götürüb mövqelərinə qayıtdılar. Bir azdan təminat və təxliyyə qrupları da gəldi. Su, təzə göyərti, meyvə, hətta isti yemək də gətirmişdilər. Onlarla gənc bir həkim də gəlmişdi. Komandirə yaxınlaşıb hərbi qaydada salam verdi:
-Salam, cənab mayor. Mən, hərbi həkim leytnant Elnur Misirxanlı sizin sərəncamınıza göndərilmişəm. İcazə verin şəhid və yaralıların təxliyyəsini təşkil edim.
-Salam qardaş, salam. Əlbəttə, buyur, nə lazımdırsa elə. Uşaqlar sənə kömək edərlər. Çalışın tez çıxın burdan, bizi hər an bobarduman edə bilərlər.
-Cənab mayor, mən sizinlə qalacağam.
-Bu çox təhlükəlidir, həkim,- komandir etiraz etdi.
-Komandanlıqdan rəsmi icazə almışam, cənab mayor. Mən Almaniyadan bunun üçün gəlmişəm,-deyə həkim cavab verdi.
-Almaniyadan? Orada təhsil alırdın?
-Xeyr, işləyirdim. Məndən başqa da çoxlu sayda qardaş-bacılarımız, o cümlədən tibb işçiləri xarici ölkələrdən könüllü olaraq Vətənə xidmət etməyə gəliblər. Komandir, bütün xalqımız ayaq üstədir. Baxın, bu ərzaqları bizə yol boyu veriblər. Kim necə bacarır, elə də döyüşür. Bu “Vətən Müharibəsidir!”- deyirlər… Yəni… mən qalıram.
-Yaxşı, olsun. Sən məni qürurlandırdın, həkim. Allah köməyin olsun, işini gör.
“KY17”- ölmək olmaz.
Birinci gecəni nisbətən rahat hərəkət edə bildilər. Ayın üzünü buludlar örtmüşdü, ulduzlar da sanki qeybə çəkilmişdi, qatı qaranlıq hökm sürürdü. Gecəgörmə cihazlarının köməyi işə yaramasa da düzənlik ərazini sürünərək keçə bilmişdilər. Minalanmış sahə də onlar üçün keçilməz olmadı. Hava işıqlanmağa başlayanda kolluq sahəyə çatmış, kəşfiyyatçı dronların nəzərini cəlb etməmək üçün kolluqların arasında gizlənmişdilər. Axşama qədər dincəlmək imkanı əldə etmişdilər. Hərçənd ki, döyüşlərin belə qızğın vaxtında sakitcə dayanıb gözləmək onların xarakterinə yad idi, lakin, bu onların döyüş üslubu idi- həm də müdrik… İkinci gecə yolları ayrılmışdi. Birinci dəstəsyə baş leytnant Dəyanət Aslanlı, ikinci dəstəyə isə mayor özü rəhbərlik edirdi. Təxminən bir saat sürünərək getməli olmuşdular. Nəhayət, təpəliklərin daha çox və daha hündür olduğu yerə çatmışdilar. Bu yerlərdən üzü qərbə dağ silsiləsinin başladığını da güman etmək olardı. Düzünə, yol ilə getsəydilər iki saata düşmən postuna çata bilərdilər. Bu isə çox təhlükəli idi. Həm də onlar postun arxasına keçməli idilər. Yolları daha bir kilometr, bəlkə də daha çox uzanmışdı. Səhər açılmamış pusqu qurub hücum etməli idilər.
Güman etmək olardı ki, üzü qərbə, cəbhənin dərinliklərinə getdikcə müşahidə postları bir-birilərindən daha aralı məsafədə yerləşir. Lakin, belə deyildi- xəritədə “KY17” ilə “KY18” arasındakı məsafə daha yaxın görünürdü. Yəni, erməni hərbi birləşmələri relyefə uyğun, həm də strateji məqsədlə mövqelənmişdilər.
Sonuncu yoxuşu qalxarkən həkim leytnant Ağamalıyevin axsadığını müşahidə etmiş və komandirə məlumat vermişdi. Sən demə daş parçası leytnantın sağ dizini ciddi zədələyibmiş. Həkim dərhal ona tibbi yardım göstərmiş, yalnız bundan sonra yollarına davam etmişdilər. Həm də, bunu gizlətdiyi üçün leytnant komandirdən tənbeh almışdı. Əslində heç belə fikri olmamışdı, sadəcə, ağrıların ötəri olduğunu düşünmüşdü…
-Allahü Əkbər! Ardımca igidlərim! Ana Vətən naminə! Hücuma keçirik!- komandir göstəriş verdi.
İlk olaraq komandir özü qumbaraatanla düşmənin müşahidə məntəqəsini vurdu. Məntəqə təpənin ən hündür yerində idi. Metal dirək üstündə quraşdırılmış pulemyot və ona bərkidilmiş projektor eyni anda oxu ətafında fırlana və aşağı-yuxarı hərəkət edə bilirdi. Hədəfi çox aydın görmək olurdu. Ona görə də özü ilk hədəf oldu. Pulemyotun arxasındakı əsgər də pulemyotla birlikdə parça-parça olub dərəyə doğru səpələndi. Döyüşçülərimiz əllərindəki qumbaraları səngərə tulladılar. Səngər boyu eyni anda baş verən partlayışlar düşməni çaş-baş saldı. İgidlərimiz dərhal səngərə atıldılar. Əlbəyaxa döyüş başladı. Sağ qalanları bıçaqla, ya da qol gücünə məhv edirdilər. Dığalar itki verə-verə geriyə çəkilməyə başladılar. Komandir öndə gedirdi. Səngərin sonuna otuz-otyz beş metr qalmış dəmir qapı göründü. Komandirin qarşısında qumbara partlamağı ilə dəmir qapının danqıltı ilə örtülməsi eyni anda baş verdi. Leytnant həmin istiqamətə bir qumbara atdı, qumbara qapıya dəyib partladı və əks-səda verdi, ancaq qapı açılmadı. Komandir arxası üstə yerə, daha doğrusu leytnantın üstünə yıxıldı. Leytnant gücünü toparlayıb oturdu və komandirin başını dizləri üstünə qoydu. Onun sifəti qan içində idi, çətinliklə nəfəs alırdı. Qəlpələr onun boğazını deşmiş, ayaqlarını parçalamıdı.
-Həkim, tez bura gəlin,- deyə leytnant var gücü ilə cığırdı. Lakin… Komandir son gücünü toplayıb xırıltlı səslə: “İşimizi başa çatdır, komandir Kənan…”- deyə bildi.
Sanki Kənanın beyni tormozlanmışdı- heç nə eşitmir, heç nə görmürdü. Komandirin başını qucağına alıb hönkürürdü. Həkimin yalvarışları da onu sakitləşdirə bilmirdi…
-Leytnant Ağamalıyev, hücumu davam etdirin! Komandiri qoyun yerə, mən onu müayinə etməliyəm,- deyə bu dəfə həkim daha qətiyyətlə təkid etdi.
-Gecdir qardaş, komandir şəhid oldu.
İki nəfər döyüşçü də onlara yaxınlaşdı. Köməkləşib komandiri yerə uzatdılar. Döyüş isə davam edirdi. Yalnız indi fikirlərini toparlaya bilən leytnant qalxııb qəmir qapıya yaxınlaşdı, bağlı idi. Sonra geriyə dönüb qumbaraatanı istədi, qapını nişan aldı. Toz-torpaq, daş qırıqları ətrafa səpələndi… qapı açılmadı.
Müşahidə məntəqəsinin qalıqları alovlanıb yanırdı. Lakin onun arxa tərəfindən səngər minamyot atəşinə tutulurdu. Mərmilərin biri səngərin lap yaxınlığına düşdü. Partlayış dalğası səngərin kənarındakı torpağı onların üstünə tökdü. Daha bir mərmi isə səngərə, dəmir qapının iki addımlığına düşdü. Qapı deformasiyaya uğrasa da, yenə də açılmadı. Laikn, qaş və beton qırıqları onun qabağına tökülüb açılmaq ehtimalını daha da qəlizləşdirdi. Sanki döyüşün gedişatından ürəklənən düşmən əsgərləri gizləndikləri yerdən çıxıb hücuma keçdilər. Qabaqda gələnin əlində pulemyot, o birilərinin əlində avtomat, qumbara, qumbaraatan… Güllələri hara gəldi səpirdilər. Kənan snayperçilərə: “Bu kaftarları susdurun!”- deyə əmr etdi. Özü isə səngərdən çölə atılaraq iri bir sal daşın arxasına keçdi. Aralarındakı məsafə anba-an azalırdı. İlk olaraq sərrast atəşlə pulemyotçunun peysərini dağıtdı. Snayperçilər də digərlərini cəhənnəmə vasil edirdilər. Gözləmədikləri müqavimətə rast gələn düşmən əsgərləri yenidən yoxa çıxdılar.
Kənan: “Ardımca qardaşlar! Allahü Əkbər!”- deyə irəli şığıdı. Həkim də əlində avtomat onların cərgəsində idi. Düşmənin “yoxa çıxdığı” yerə çatdılar. Hər ehtimala qarşı atəşa ara vermirdilər. Orada da səngər və dəmir qapı var idi. Məsələ aydın idi. Erməni əsgərləri hər iki tərəfə çıxışı olan bunkerdə gizlənmişdilər. Arxa qapıdan üzü qərbə doğru uzanan səngər əlli-altımış metrdən sonra qurtarırdı, oradan isə enişə doğru pilləkənlərlə hərəkət etmək nəzərdə tutulmuşdu.
Arxa qapının yaxınlığında dayandılar. Kənan qapıya tərəf ardıcıl iki qumbara tulladı. Yenə eyni mənzərə ilə qarşılaşdılar. “Lənətə gələsiniz, it uşağı!”- bu dəfə snayperçi gizir Nuriyev dilləndi.
-Eybi yox, inşallah onların axırına çıxarıq,- deyə Kənan cavab verdi. – Snayperçilər, əlli metr sağda və əlli metr solda mövqelənib gözləyin,- sözünə davam etdi,- Qardaşlar, siz bu dığaların leşlərini səngərə topalayın, əlimizə-ayağımıza dolaşmasınlar. Həm də ki, biz axı sivil ordunun əsgərləriyik, meyitlərdən qisas almırıq. Bu qapının cəftəsinə qumbara bağlayın, çıxmağa cəhd etsələr, xəbərimiz olsun. Qənimət silahları toplayın, gərəyimiz olacaq. Bu iş burada bitmədi, onlar hökmən hansı deşikdənsə çıxacaqlar. Gözümüz dörd olmalıdır. Rabitəçi hardadır? Dərhal qərargaha məlumat verməliyik. Həkim, qadan alım, yaralılarla məşğul ol. İtkilərimiz barədə məlumat ver ki, mən də qərargaha raport verim. Uşaqlar, buradan bacardıqca tez uzaqlaşıb münasib bir yer seçib gözləməliyik. Hər cürə həmləyə hazır olmalıyıq.
Artıq hava işıqlanmışdı. Yaralı və şəhid silahdaşlarını təxminən yetmiş metr kənardakı təpənin arxasına daşımışdılar. Təəssüf ki, komandirdən savayı daha dörd nəfər igidimiz də şəhid olmuşdu. Yaralılar yeddi nəfər idi, əksəriyyəti qəlpə yarası almışdı. Məhv edilmiş dığaların sayı isə otuz səkkiz idi.
Seçdikləri mövqe təhlükəsiz idi, həm də düşmən tərəfdən edilə biləcək həmlənin qarşısını almaq üçün əlverişli idi. Artıq təxliyyə dəstəsi göndərilmişdi. Kənan “KY16”-nın da dığalardan tam təmizləndiyi barədə məlumat almışdı. İndi bir qədər dincəlmək olardı. Sol cinahda mövqelənmiş snayperçidən məlumat gəldi: “Pilləkənlərin qurtardığı yerdə daha bir qapı aşkar edildi. Ermənilər bir-bir çıxıb, gizlənə-gizlənə üzü dərəyə doğru gedirlər”.
-Nəzarətdə saxlayın, hələ atəş açmayın. Gözləyək, hamısı çıxsın. Getdik kaftar ovyna, qardaşlar!- leytnant əmr verdi. Ehtiyatla hərəkətə keçdilər. Həkim arxadan Kənana çatıb qolundan tutdu: “Qardaş, sən axsayırsan, ayağın qan içindədir,- dedi,- Gözlə, ayağına baxım”.
-İndi bunun vaxtı deyil. Gedək, işimizi sona çatdıraq,- Kənan etiraz etdi.
Gizli bunkerdən çıxan düşmən əskərlərinin sayı təxminən on beş nəfər olardı. Əyilə-əyilə dərəyə tərəf qaçırdılar.
-İndi onları öz minamyotları ilə məhv edəcəyik. Haydı qardaşlar, başlayırıq,-Kənan ilk atəşi özü açdı. Bu dəfə düşmən müqavimət göstərməyə imkan tapmadı. Hamısı məhv edildi. Sonra onların izi ilə düşüb kontrol yoxlama əməliyyatı apardılar. Üçüncü qapı açıq idi, içəridə tam sakitlik idi. Kənan hər ehtimala qarşı qumbaraatanla içəriyə bir mərmi atdı. Tunelin divarı dağılıb giriş-çıxışı bağladı.
Həkim Kənanın ayağını yoxlayanda dəhşətə gəldi. Mayor Ələkbərovun şəhid olmasına səbəb olan qumbaranın qəlpələri Kənanın da ayağını dizə qədər bir neçə yerdən yaralamışdı. Vaxtında tibbi yardımın edilməməsi onun çoxlu qan itirməsinə səbəb olmuşdu.
Axşama yaxın təxliyyə və təminat qrupları gəldilər. Düşmənlərin diqqətini cəlb etməmək üçün avtomobilləri beş-altı yüz metrlikdə saxlamışdılar. Yaralı və şəhidləri çiyinlərində aparmalı oldular. Yarası daha yüngül olanlardan iki nəfəri saxlamaq məcburiyyətində idilər, təcili yardım maşınında yer məhdud idi. Kənan qərar verməli idi. O, özünün və əsgər Tuncay Balaqardaşovun qalacağını elan etdi. Həkimin etirazları fayda vermədi.
Səhərə yaxın “KY16” -nın fatehləri də gəldilər. Onların da sıralarında azalma var idi. İki şəhid və altı yaralı. Onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etmişdi. Axşama qədər dincəlib gecə yenə növbəti “ova” çıxacaqdılar.
Kənan indi özünü daha gümrah hiss edirdi. O da yoldaşları ilə növbəti tapşırığın icrasına getmək istəyirdi. Lakin baş leytnant Aslanlı buna qəti etiraz etdi. Milli Ordunun döyüşçüləri gəlib postu təhvil götürənə qədər “KY17”-nin mühafizəsi leytnant Kənana tapşırıldı. Yaralı əsgər Tuncay da onunla qalacaqdı.
Payız günəşinin şüaları əvvəlcə Tuncayın üzünə sığal verirdisə də, indi daha çox gözlərinə qıcıq verməkdə maraqlı idi. Üzünü əks tərəfə çevirib bir qədər də yatmaq istədi. Ancaq harada olduğunu dərk edən kimi qalxıb oturdu. Həm də çiynində bərk ağrı hiss edirdi. Görünür sağ çiyni üstə çevrildiyi üçün yarasına xətər yetirmişdi. Ətrafa boylananda Kənanı ayaq üstə var-gəl edən gördü.
-Sabahınız xeyir, komandir,- deyə onu salamladı.
-Salam əsgər. Aqibətin xeyir olsun, necəsən?
-Siz yaxşı olun, komandir. Şükür Allaha, yaxşıyam.
-Yaxşı ol, yaxşı ol. Bu çox vacibdir. Çiynin əziyyət vermir?
-Boş şeydir, komandir. İndi yaxşıyam.
– Elə isə, qalx, yuyun. Bir az toqqamızın altını bərkidək, işimiz çox olacaq. Gərək əvvəlcə buranın müdafiəsini təşkil edək. Bu goreşənlərə bel bağlamaq olmaz. Qəflətən hardansa pırtlayıb çıxa bilərlər.
Tuncay əl-üzünü yuyub Kənanın yanına gəldi. Kənan təxminən beş-alltı kilometrlikdə görünən o qədər də hündür olmayan dağı göstərib soruşdu:
-O dağı görürsən? Yaxşı-yaxşı bax. Dığaların bayrağıı da görünür.
-Qardaşlarımız indi oraya gedirlər. İnşallah, sabah, ya biri gün o zirvədə bizim bayrağımız dalğalanar!
-İnşallah!
– Çox çətin döyüş olacaq. Yəqin ki, buradakı vəziyyətdən artıq məlumatlıdırlar. Müdafiəni gücləndirib daha ayıq-sayıq olmağa çalışacaqlar.
-Kaş ki, biz də onlarla gedərdik, komandir.
-Hə, elədir. Əslində mən Laçına, Şuşaya qədər, zəfər çalacağımız günə qədər qardaşlarımla bir yerdə döyüşəcəyimə ümid edirdim. Ancaq, nə etmək olar, taledir… Hələlik bizə bu postu qorumaq tapşırığı verilib. Bu tapşırığı yerinə yetirək, sonrası… Allah Kərimdir, baxarıq görək nə olacaq. Gedək, səhər yeməyimizi yeyək. Yağımız, pendirimiz, soyutma yumurtamız, termos çayımız, tərəvəzimiz, toyuq ətinin qızartması… maşallah, hər şeyimiz var. Hələ konservləri demirəm.
-Elədir, komandir. Ancaq, ocaq üstə qaynadılmış bulaq suyunun çayı nə ləzzət verərdi…
-Həəəə… maşallah, iştahan yaxşıdır. Onun da vaxtı gələr inşallah. İndi ocaq qalamaq olmaz. Qətiyyən olmaz. Heç kibrit də yandırmaq olmaz, nişangaha çevrilərik. Müharibənin öz qanunları var…
Səhər yeməyindən sonra bir-birlərinə kömək edib yaralarının sarğısını dəyişdilər. Yenə sakitlik pozulmuşdu. Yenə top mərmiləri, raketlər o tərəf-bu tərəfə uçurdu. Ermənilər tərəfdən atılan raketlər daha uzağa istiqamətlənmişdi. Yenə yaşayış məntəqələrimizi hədəf götürmüşdülər.
-Görürsən, şərəfsizlər yenə dinc əhaliyə hücum edirlər. Ora bax, orada ki, bizim döyüşçülər yoxdur. Görürsən, buradan bizim mövqelər necə aydın görünür? Bəs bunlar hara tuşlayıblar o raketləri? Alçaqlar! Qaniçənlər!..- Kənan çox əsəbiləşmişdi. Belə məqamda Tuncay nə edəcəyinə, komandiri necə ovudacağına qərar verə bilmirdi. Əslində özü də gərginlik içində idi. Qeyri-adi bir gücə malik olmaq, bir anın içində Ermənistan Ordusuna məxsus bütün hərbçiləri, onların silah-sursatlarını, anbarlarını, hərbi texnikalarını məhv etmək istəyirdi.
-Yaxşı… gedək işimizlə məşğul olaq,- nəhayət ki, Kənan qərar verdi,- Düşünmürəm ki, bu postu geri almaq indi onların yadına düşsün. Qorxularından giriblər dəlmə-deşiklərə. Əsl məqamdır.
Kənan ərazini bir daha nəzərdən keçirib əlindəki çubuqla torpağın üstündə cizgi çəkdi.
-Bura ermənilərin gələcəyi yol, bura müşahidə məntəqəsi, bax bu onlanın qazdığı səngər, bura isə bizim dayandığımız yerdir,- sonra yenidən yola tərəf boylandı, cizgiyə əlavələr edə-edə izahata davam etdi,- biz yolun yoxuş hissəsinin başlanğıcında, bax bu sərt döngədə tələ quracağıq. Əlimizdə olan məsafədən idarə olunan yeganə partlayıcı qurğunu bu döngədə gizlədəcəyik. Üzü yoxuşa, yəni posta doğru daha bir necə yerdə partlayıcılar quraşdıracağıq. Bizdə çoxlu sayda mərmi və qumbaralar var. Bir-birlərinə bağlamaqla partalyışın dağıdıcılıq qabiliyyətini artıracağıq. Bunun üçün bizə uzun məftil, naqil, yaxud da ki, kəndir lazım olacaq.
-Həəə, bax elə bundan da başlayacağıq. Ərazidə axtarmaq lazım gələcək. Əgər məftil, ya da naqil tapa bilməsək, özümüz kəndir düzəltməli olacağıq. Görürsən ərazidə nə qədər cır-cındır var? Dığaların paltarlarının ətrafa səpələnmiş cırıqları. Hələ leşlərinin üstündə nə qədər var…
-Komandir, o leşlərə yaxın getmək mümkün deyil, hamısı şişib, üfunət qoxuyur…
-Yox əşşi, sözgəlişşi dedim. Ona ehtiyac qalmayacaq. Biz meyitləri soyundurmuruq, təhqir etmirik. Biz şərəfli Azərbaycan Ordusunun əsgərləriyik… Bax belə, qardaşım. Nə deyirsən, başlayaq?
-Siz əmr edin, komandir! Mən dərhal axtarışa başlayıram. Ancaq ki, komandir, sizə çox hərəkət eləmək olmaz. Ayağınızın yarası qanayar, ağırlaşma baş verər,- deyə Tuncay fikrini bildirdi.
-Sənin də çiynin yaralıdır da, onda neyləyək, müdafiəmizi təşkil etməyək? O taxta parçasını mənə ver, özümə əl ağacı düzəldəcəm. Sən başla. Ehtiyatlı ol, ən vacibi budur.
-Baş üstə, komandir.
Işləri üç saata yaxın davam elədi. Hər qumbaraya iki minamyot mərmisi bərkitmişdilər. Sonra bir-birindən on-on iki metr məsafədə yolun kənarında elə yerləşdirmişdilər ki, partlayış zamanı qəlpələr mümkün qədər uzaq məsafəyə yayılsın, həm də yaxınlıqdakı texnikaya ciddi zərər yetirə bilsin. Onları elə əlaqələndirdilər ki, kəndirin sonundan dartan kimi qumbaralar partlayacaq, mərmiləri da partladacaqdı. Bunu isə pusquda dayanacaq Tuncay etəmli idi. İşarəni Kənan verəcəkdi, qumbaraatanla öndəki texnikanı vurmaqla. Sonra məsafədən idarə olunan partlayıcı partladılacaq və düşmənlər pulemyot atəşinə tutulacaqdı. Bunu da Kənan edəcəkdi. Tuncay isə müxtəlif məsafələrdə topalayıb saxladıqları qumbaraları bir-bir düşmən tərəfə atacaqdı. Ancaq bu işi sol əli ilə etməli idi, sağ çiyni işləmirdi. Çox sevdiyi snayper tüfəngini neçə dəfə çiyninə sıxıb atəş açmağı məşq etmişdisə də, alınmamışdı. Barmaqlarını hərəkət etdirə bilirdi, hətta, yüngül yük də götürə bilirdi. Lakin, hər dəfə qolunu hərəkət etdirəndə çiynində kəskin ağrı hiss edirdi. Buna baxmayaraq təpənin üstündəki yulğun ağacına bərkitdikləri avtomat silahın tətiyinə bağladıqları kəndiri dartmaqla atəşi təmin edəcəkdi. Bununla da düşməni çaşdırmağa, saylarının çox olduğuna inandırmağa və onlarda vahimə yaratmağa çalışacaqdılar. Əgər düşmən yalnız bir texnika ilə gələrdisə, yalnız bir partlayışla kifayətlənəcəkdilər. Kənan əvvəlcə qumbaraatandan, sonra pulemyotdan istifadə edəcək, Tuncay isə bir neçə qumbara tullamaqla kifayətlənəcəkdi. Komandirə bu qərarı barədə heç nə deməsə də, Tuncay, lazım gələrsə, qənimət götürdükləri avtomatı sinəsinə sıxıb düşmən üzərinə şığıyacaqdı. Lap çiynindən qan axa-axa da olsa bunu edəcəkdi. Avtomatı sol çiynunə sıxası olsa da… Bilirdi ki, komandir buna icazə verməyəcək, ona görə də bu qərarı sirr olaraq saxlayırdı. Özünü elə göstərirdi ki, guya sadəcə məşq edir, avtomatı sol çiyninə basıb nə gəldi nişan alırdı.
-Milli Ordunun döyüşçüləri axşam qaranlıq düşəndə gələrlər yəqin ki. İndi gəlmək çox təhlükəlidir. Ermənilər hara gəldi raket atırlar. Həm də hələ ki, yollara nəzarət edə bilirlər. Yaxşı ki, Hava Hücumundan Müdafiə qurğularımızın köməyi ilə o raketlər havada ikən partladılır. Hələ ora bax, buradan da görünür. Görürsən, bir-birinin ardınca necə partlayırlar?- Kənan nəzərlərini səmadan çəkmədən sual verdi. Tuncay da həmin istiqamətə baxdı və “görürəm” deməklə olayları təsdiqlədi.
Günorta naharından sonra özləri üçün kölgənəcək düzəltmək qərarına gəldilər. Düşmən sığınanacağının ətrafa səpələnən qalıqlarını topalayıb dünəndən mövqeləndikləri yerə gətirdilər.
Alaçığabənzər bir çardaq düzəltdilər. Torpağı hamarlayıb dığaların nimdaşlarını yerə döşədilər. Üstündən isə öz çadırlarını sərib uzandılar. Bir qədər darıxdırıcı sükutdan sonra Tuncay yerində qurdalanmağa başladı.
-Nə olub əsgər, çiynin ağrayır?- deyə Kənan soruşdu.
-O öz yerində ey, komandir, artıq alışmışam. Ancaq, məni rahat buraxmayan o qədər suallar var ki, çiynimin ağrısı onların yanında heç nədir…
-Döşə gəlsin, imkanım çatan qədər cavab verməyə çalışaram.
-Fikirləşirəm ki, görəsən bu ermənilər niyə bu qədər nankordurlar? Niyə öz həyatlarını da, bizim həyatımızı da bu qədər rahatsız edirlər?..
-Ağzında “nankor” deyirsən. Elə ona görə də,- Kənan bir qədər fikirləşib davam etdi,- Elə bilirsən bunlar özbaşınadırlar? Ya öz güclərinə güvənib hərəkət edirlər? Əsla yox. Bunların boğazına yal atıb bizim üstümüzə hürdürən daha qorxulu qüvvələr var.
-Onu bilirəm ey, bəs bunların düşüncəsi yoxdur, Allahdan qorxmurlar?
-Olsaydı, belə etməzdilər. Qəlblərində Tanrı xofu olsaydı, belə etməzdilər. Bunlar şeytandırlar, iblisdirlər, goreşən kaftardırlar. Ətrafa nəzər sal, gör bir dənə də olsa salamat tikili qalıb? Qəbirləri belə eşib-dağıdıblar… Dünya yarandığı gündən od içində yanır. Zamanın gedişatını öz xeyirlərinə dəyişmək istəyən zalım qüvvələr həmişə belə başıboş ünsürlərdən istifadə edirlər. Onlar üçün xüsusi idealogiyalar hazırlayır, xalqları bir-birlərinə qırdırırlar… Başqa sualın var?
-Komandir, siz evlisiz?- Tuncay verdiyi sualdan sanki utanırmış kimi mövzunu dəyişməyə çalışdı.
-Evliyəm, beş yaşında oğlum da var.
-Bəs sən necə, evlisənmi?
-Mən hələ yox. Amma…
-Amma gözaltın var, hə?
-Nişanlanmışam. Gələn ay toyum olacaqdı…
-“Olacaqdı” nədir? Olacaq, inşallah! Kənd toyu olacaq, ya şəhər? Yəni ki, həyətdə, ya şadlıq sarayında?
-Həyətdə, dədə-baba qaydası ilə.
-Nə gözəl! Məni də özünə sağdış götürərsən?
-Əlbəttə komandir, bu mənim üçün böyük şərəf olar.
-Bax, bu pulu görürsən? Həmişə köynəyimin döş cibində gəzdirirəm. Mənim bir dostum var, tar müəllimidir, oğlum Hüseynin kirvəsidir. Söz verib ki, oğluma tar çalmağı öyrədəcək. Özünün də həvəsi var ey… Nə isə, işdir də, mənə nəsə olsa, bu pulu götürüb gedib o müəllimi taparsan. Adı Ayazdır- Ayaz İmranoğlu. Çox gözəl sənətçidir, gözəl müəllim, gözəl də insandır. Milli Musiqi Akademiyasında dərs deyir. Bu pulu verərsən ona, Hüseynə tar alar. O bilir kimdən almaq lazımdır. Danışdıq?
-Danışdıq ey, komandir. Axı…
-Bilirəm, bu məqamda, burada ölmək olmaz. Bu postu qorumalıyıq, bu strateji əhəmiyyət kəsb edir… Hər ehtimala qarşı dedim.
Atrıq günəş bugünlük işini tamamlayıb dağların arxasına keçməyə başlamışdı, şəfəqləri közərib sönmək üzrə idi. Atışma səsləri də üzü qərbə doğru, sanki, günəşin izi ilə yerdəyişmə edirdi. Elə həmin səmtdən gələn başqa, qarışıq səslər bu ahəngi pozdu. Düşmən texnikaları dağların arasından çıxıb onlara tərəf irəliləyirdi. İrəlidə bir tank, ardınca üç PDM və bir yük maşını…
-Qalx qardaşım, gedək öz mövqelərimizə. Mənim işarəmi gözlə, tələsmə,- Kənan Tuncayı qucaqlayıb kürəyinə yüngülcə bir şillə vurdu,-özünü qoru.
-Komandir, Allah amanında!
Tanklar uzaqdan atəş açmağa başlamışdılar. PDM-lərdən də pulemyotların atəşi ara vermirdi. Ətraf od tutub yanırdı, güllələr viyilti ilə başlarının üstündən keçir, ya da torpağa sancılırdı. Bayaqdan iki-üç metrliyində dayanıb gözlərini Kənana zilləyən ilan da yoxa çıxmışdı. Kənan ona nə qədər “Ay ilan, ay Allahın heyvanı, yazıqsan, çıx get. Bir azdan burada həyat cəhənnəmə dönəcək”- desə də ilan yerindən tərpənməmişdi. İlan getmişdimi, gülləyə tuş gəlmişdimi, məlum deyildi… Artıq gözləmək olmazdı. Kənan tətiyi çəkdi. Partlayışın zərbəsindən tankın qülləsi dərəyə yumbalandı. Sonra məsafədən idarə olunan partlayıcı ilə bir PDM-i məhv etdi. Bu dəfə pulemyot işə düşdü. Kənan yük maşınının kabinasındakıları güllələyib mühərrikxananı, sonra kuzovu atəşə tutdu. Çadır dəlmə-deşik olduqca, çığırtı səsləri də artırdı, maşın alışıb-yanırdı. Kənanın yerini müəyyənləşdirmişdilər, indi güllələr ünvanlı hədəfə atılırdı. Tuncay nədənsə gecikirdi. İndi an məsələsi ən vacib amil idi. Və… nəhayət ardıcıl baş verən partlayışlar düşməni tamamilə sarsıtdı. PDM-lərdən biri dərəyə yuvarlandı. Düşmən əsgərləri silahlarını atıb qaçmağa başladılar… Daha heç kimi görə bilmirdi. Ölmüşdülərmi, gizlənmişdilərmi?- bilmirdi. İndi Tuncayın yanına tələsmək lazım idi. Əl ağacını götürüb axsaya-axsaya səngərin cənub tərəfinə- Tuncayın yanına tələsdi. Avtomat eləcə də qalmışdı. Əslində Tuncay indi onun arxasındakı xəndəkdə olmalı idi. Əvvəlki yerində, harada ki, partlayış yaratmaq üçün kəndiri dartmalı idi, orada da yox idi. Ətrafa göz gəzdirdi. Tuncay yuxarıda, düşmən tankının lap yaxınlığında hərəkətsiz vəziyyətdə üzü üstə uzanmışdı. Cəld onun yanına qalxdı. Ətrafına səpələnmiş müxtəlif ölçülü isti metal parçaları görünürdü ki, partladılmış tanka məxsus idi. Onlardan biri Tuncayın kürəyinə sancılmışdı, hələ də çox isti idi. Gödəkçəsinin kürək hissəsini , hətta Tuncayın da kürəyini yandlrmışdı. Kənan ehmalca metal parçasını dartıb çıxardı, yaraya əsgi parçası basıb elə həmin kəndirlə bağladı, onu arxası üstə çevirdi. Tuncayda həyat əlamətləri hiss olunmurdu. Ancaq, kəndirin ucu ovcunda idi. Diqqətlə baxanda məlum oldu ki, kəndir bu yerdən qırılıbmış- kəndirin ucu hələ də tüstülənirdı. Deməli bu səbəbdən Tuncay yuxarıya, təhlükəli yerə qalxmışdı… Kənan ehmalca toz-torpağı onun sifətindən sildi. Çiyni qan içində idi. Başındakı dəbilqə də bir neçə yerdən çatlamışdı, qulaqlarında qan var idi. Nəbzi vurmurdu. Kənan onun çiynindən tutub çətinliklə aşağıya- səngərə sürüdü. Sonra ona süni nəfəs vermək üçün yaxasını açıb təlimat üzrə- əllərini qoşalayıb sinəsini basmağa başladı. Bir, iki, üç…
-Aç gözlərini qardaş! Xahiş edirəm, yalvarıram, aç gözlərini! Axı səni nişanlın, valideynlərin gözləyir… aç gözlərini…
…iyirmi beş, iyirmi altı…
-Aç gözlərini əsgər! Ölmək olmaz! Eşidirsən? Biz hələ xidməti borcumuzu sona çatdırmamışıq. Aç gözlərini, qalx ayağa, xidmətini davam etdir!..
Dağların arxasında, bayaq günəşin gizləndiyi yerdə qəribə bir atəşfəşanlıq yarandı. Səma al-əlvan rəngə boyandı. Mərmilər havada o tərəf-bu tərəfə uçur, partlayaraq vahiməli səslər yaradırdı…
-Aç gözlərini, ora bax! Sən də mən görənləri görməlisən, mənim kimi qürurlanmalısan, sənin buna haqqın var! Bax, Ermənistan Ordusunun növbəti silah-sursat anbarı da partladıldı. Deməli qardaşlarımız artıq oradadırlar. Aç gözlərini qardaş! Sabah tezdən orada dığaların yox, bizim ay-ulduzlu, üçrəngli bayrağımızın dalğalandığını görəcəyik…
Şəhərdən erkən çıxmışdılar. Üç saatdan artıq yol gəlmişdilər. Obyektə çatan kimi işə başlamışdılar. Texnikalrın servisini yerinə yetirmiş, nızərdə tutulan təmir işlərini yekunlaşdırmışdılar. Alətlərini yığışdırıb Bakıya qayıtmağa hazırlaşırdılar. Tırtıllı buldozerin operatoru Rauf onlara yaxınlaşdı.
-Kərim kişi, mənim traktorum sındı,- mexankə müraciət etdi.
-Necə yəni sındı? Ay oğul, traktor sınmayır, xarab olur. De görüm nə baş verib.
-Nə bilim ey, qara tüstü verirdi, söndü. Işə düşmür.
-Ola bilsin yanacağı qurtarıb,- deyə mexanik köməkçisi Toğrul söhbətə qarışdı.
Kərim kişi sual dolu gözlərini Raufa zillədi. Rauf çıyınlərini çəkib: “Yanacaq var”- deyə cavab verdi.
-Oğlum, Toğrul, otur maşına, gedək yoxlayaq. Rauf, sən də otur maşına.
Onlar “pikap” tipli xidməti avtomobilə əyləşib narahat torpaq yolla təxminən 500-600 metr kənarda dayanmış buldozerin yanına gəldilər və dərhal işə başladılar. Buldozerin mühərriki bütünlüklə mazuta bulaşmışdı. Texnika özü də çirkab içində idi. Kərim kişi Raufu yanına çağırıb danladı:
-Belə texnika saxlayarlar, ay oğul? Bu sənin çörək ağacındır axı.
-Cəhənnəm olsun, zəhləm gedir bundan. Elskovator istəyirəm, vermirsiz. Bu traktor məni bezdirib, – deyə Rauf mızıldandı.
Kərim kişi səsini bir qədər də ucaltdı:
-Ay oğul, sənə təkərli ekskovator verdik, işlədə bilmədin. Dedin, ləngər vurur, qaza bimirəm. Tırtıllı ekskovator verdik, işlədə bilmədin. Mini verdik, onu da işlədə bilmədin. Buldozeri də bərbad hala salmısan. İndi neyləyək? Bura uşaq bağçası deyil axı…
-Ay kişi, nə düşmüsən ey mənim üstümə? Gəlmisiz, ustasız, düzəldin də,- Rauf kobudcasına Kərim kişinuin sözünü yarımçıq kəsdi,- mənim iş vaxtım bitib, gedirəm evə.
O, yaxınlıqda saxladığı, gəlin kimi bəzədilmiş qonur rəngli VAZ-2107 markalı avtəmobilə əyləşib torpaq yolda toz qopara-qopara sürüb getdi.
Kərim kişi təəccüblə onun arxasınca baxdı: “Dayısının ərköyün balasıdır”- deyə sağ əlini havada yellədi. Sonra üznü Toğrula tərəf çevirdi.
-Oğlum, görürsən kimlərin əlində qalıb yaxamız?
Toğrul artıq yanacaq süzgəcini sökməklə məşğul idi. Başını qaldırıb: “Ona fikir vermə əmi,-dedi, –Mən süzgəci söküb təmizləyəcəm. Yəqin ki, yanacaq çirkli olduğu üçün süzgəc tutulub”.
-Hə oğlum, düzgün qərardır. Mən də baxım görüm yanacaq çəni nə vəziyyətdədir.
Toğrul süzgəci təmizləyib yerinə bağladı. Yanacaq borularını da hava ilə təmizlədilər. Kərim kişi traktorun çənindən nümunə üçün bir litr yanacaq çəkdi. Yabacağın üzərində su damlaları aydınca görünürdü.
-Yəqin ki, yanacaq nasosunu sökməli olacağıq,- deyə Kərim kişi dilləndi. -Qalx kabinəyə mühərriki işə sal. Mən işarə edəndə qazı artırarsan.
Toğrul “baş üstə” deyib kabinəyə qalxdı. Bir neçə cəhddən sonra mühərrik işə düşdü. Kərim kişinin işarəsi ilə bir neçə dəfə yanacağı artıran pedalı basıb buraxdı. Kərim kişidən “söndür” işarəsi gəldi. Məsələ aydın idi, yanacaq nasosu sökülüb təmirə göndərilməli idi. Köməkləşib nasosu sökdülər və avtomobilin yük yerinə qoydular. Yenidən obyektin “ofisi” hesab olunan yerə qayıtdılar. Burada cəmisi iki otaqdan ibarət olan bir dəmir vaqon var idi. Kiçik otaq gözətçi və fəhlələr üçün, böyük otaq isə sahə rəisi üçün ayrılmışdı. Otaqlarda səliqəsizlik hökm sürürdü. Birinci otaqda iki ədəd ikimərtəbəki dəmir çarpayı, İki ədəd köhnə stul, bir ədəd kiçik masa və divara bərkidilmiş dolabdan savayı heç nə yox idi. Sahə rəisinin otağında da mebellər köhnə idi. Yazı masası, altı ədəd stul, sənədlər üçün dolab, soyuducu, hətta televizor da olan otağın pəncərəsi, qapısı, döşəməsi toz içində idi.
Sahədə onlardan savayı heç kim yox idi. Ətrafı gəzib-dolaşdılar. Yanacaq saxlanılan üç tonluq çənin qapağı belə yox idi. İçməli su iki tonluq plastik materialdan olan çəndə saxlanılırdı. İki yüz litrlık dəmir yağ çəlləkləri, iyirmi litrlik plastik yanacaq qabları ətrafa səpələnmişdi. Tikinti materiallarını saxlamaq üçün işlənmiş dikt və köhnə taxta parçalarından tikilmiş anbarın qapısını yanmış qara məftillə bağlamışdılar. Dəhşətli mənzərə idi…
Axtarıb yanacaq çəninin qapağını tapdılar. Toz-torpağını təmizləyib yerinə quraşdırdılar. Sahə rəisi Salman da nəhayət ki, gəldi. Kərim kişiyə yaxınlaşıb görüşdü, hal-əhval tutduqdan sonra Toğrula işarə edərək “Təzə köməkçin budur?” deyə soruşdu.
-Hə, budur. Adı Toğruldur. Bacarıqlı oğlandır, cəmisi altı aydır ki işləyir, ancaq bir çox iləri sərbəst yerinə yetirir.
Sahə rəisinin otağına keçdilər. Kərim kişi sahədəki acınacaqlı mənzərədən narazılıq etdi. Xüsusilə də yanacağın saxlanmasına məsuliyyətsiz münasibətin nəticəsi olaraq buldozerin sabah, ola bilsin ki, bir neçə gün işləməyəcəyini bildirdi. Bu məlumat Salmanın heç xoşuna gəlmədi. Nəhahət ki, vəziyyəti dərk etdikdən sonra Kərim kişiyə dil tökərək təmiri işini mümkün qədər tez yekunlaşdırmağı xahiş etdi. Kərim kişi elə indi yanacaq nasosunu Bakıya aparmağa qərar verdi.
-Oğlum, mən elə indi Bakıya gedirəm. Sabah tezdən nasosu təmirə verəcəm. Ümid edirəm ki, günortaya qədər təmir edib məni yola salarlar. Sən də bu müddət ərzində buldozerin yanacaq çənində olan çirkli yanacağı ərazidə gördüyümüz yağ çəlləklərinin birinə boşalt, çəni yu. Ərazidəki yanacaq çənini də eləcə çəlləklərə boşalt və içərisini təmiz-təmiz yu. Mən gələndə təzə yanacaq süzgəcləri də gətirəcəm, üçünü də dəyişərik,- deyə Toğrula tapşırıq verdi. Toğrul bircə kəlmə “baş üstə, əmi”- dedi.
Salman yenə narazılıq etdi:
-Siz nə edirsiniz, Kərim kişi? Sabah texnikaları hansı yanacaqla işlədəcəyik?
-Məndən soruşursan? Hanı qarajdan göndərdiyimiz on tonluq təzə yanacaq çəni? Qapağı da üstündə idi, süzgəci də, sayğacı da. Hanı?- Kərim kişi əsəbi halda soruşdu.
-Sədrin məlumatı var, o çəni baş nəzarətçinin sərəncamına vermişik. Tikintinin öz qanunları var. İstədi, verdik. Başqa cürə mümkün deyildi.
-Mümkün idi Salman, mümkün idi. Başqa çən göndərmək olardı. Nə isə… Toğrul sabah tezdən bu işlə məşğul olacaq. Operatorları verərsən kömək edərlər. Yanacağın üstünü süzüb götürərlər. Yalnız sabah. Zəhmət çək, təmiz yanacaq gətizdir, yoxsa, qısa müddət ərzində o biri texnikalar da dayanacaq. De görüm Toğrul bu gecə harda qalacaq?
-Odur ha, gözətçinin otağı boşdur. Bu axşam hamı toyda olacaq. İnanmıram ki, gözətçi toydan sonra buraya gəlib çıxa bılə,- deyə Salman qımışaraq cavab verdi.
-Yaxşı, daha gecdir, mən getməliyəm. Oğlum, Toğrul, get maşından ərzaq olan zənbili götür. Nərgiz xalanın (arvadını nəzərdə tuturdu) bizim üçün qoyduğu xörəyin yarısı qalıb, qızdırıb yeyərsən.
-Əşşi, ölməmişik ki. Soyuducuda ərzaq olmalıdır. Sabah da nə lazımdır özüm alıb gətirəcəm,- deyə Salman qürrələndi.
Toğrul hər ehtimala qarşı zənbili götürdü. Yuyunub paltarlarını dəyişdilər. Kərim kişi, ardınca da Salman, hərə öz avtomobilində, torpaq yolda toz qopara-qopara getdilər. Ətrafa çökən lal sükut ardınca gecə qaranlığını daşıyırdı sahəyə, Günəş uzaqdan görünən dağların arxasında gizlənməyə can atırdı, rəngi təndir kimi qızarmışdı. Toğrulun telefonu Kərim kişinin avtomobilində qalmışdı, indi yadına düşdü. Qabaq oturacaqların arasında quraşdırılmış qoltuqaltının cibinə qoymuşdu. “Gecə vaxtı kimə zəng edəcəyəm ki?”- düşündü.
Gecə düşündüyündən də çox uzandı. Yaxşı ki, gözətçinin əl fanarı işlək vaziyyətdə idi. Səhər açılana qədər dəfələrlə ərazini gəzib dolaşdı, yuxunu qovmaq üçün tez-tez üzünə su vurdu, idman elədi… axır ki, gecə yuxusuna qalib gəlməyi bacardı.
Hava tam işıqlanmağa macal tapmamış Toğrul ocaq qalayıb hisli çaydanı qaynatdı, stəkanda çay dəmlədi, zənbildə saxladığı pendir və çörək parçası ilə səhər yeməyini “yola verdi”. İş paltarını geyinib buldozerin yanacaq çənini yumağa tələsdi.
Bir qədər sonra sahənin fəhlələri də, operatorlar da gəldilər. Təkcə Rauf yox idi. Təxminən bir saat ərzində köməkləşib Kərim kişinin tapşırdığı bütün işləri yerinə yetirdilər. Yanacağın nisbətən təmiz hissəsini texnikalara payladıqdan sonra çirklənmiş çöküntü hissəsini də boş çəlləklərə tökdülər.
Artıq çənlər çirkdən təmizlənmişdi, texnikalar işləyirdi. İndi dincəlmək olardı. Toğrul gözətçi otağına gəldi. Əllərinin mazutunu yuyub, üst-başını təmizlədikdən sonra çarpayıya uzandı.
…Kimsə onu silkələyir,bərkdən qöşqırırdı. Gözlərini açdı. Sahə rəisi onun yaxasından tutmuşdu.
-Qalx ayağa, yetimçə! Cəld ol! Bura sənin üçün yetimxana deyil gündüz günorta vaxtı tirlənib yatasan. Dur cəhənnəm ol burdan!
Toğrul bir anlığa özünü itirdi, nə baş verdyibi anlamağa çalışdı. Salman onu sürüyüb çarpayıdan yerə atdı:- “Eşitmirsən, dedim ki, çıx çəhənnəm ol burdan!”- deyə yenə qışqırdı. Toğrul ayağa qalxıb bir söz demədən otaqdan çıxdı. Üst-başını qadaya salıb Salmanın sakitləşməsini gözlədi. Salman isə sakitləşmək bilmirdi, elə hey qışqırır, təhqiramiz sözlər işlətməkdən çəkinmirdi:
-Axmaq yetimçə! Yanacağı yerə boşaltmağın bəs deyil, hələ tirlənib yatırsan da? Heç olmasa gedib fəhlələrə kömək edəydin, bir işin qulpundan yapışaydın.
Toğrul yalnız indi nə baş verdiyini anlamağa başladı.
-Rəis, mən bütün gecəni yatmamışam. Səhər erkən işə başlamışam ki, texnikalara tez və təmiz yanacaq verim, boş dayanmasınlar, -Toğrul ona vəziyyəti anlatmağa çalışdı. Salman daha da coşdu:
-Söz güləşdirmə, küçük.
-Həddinizi bilin!- bu dəfə Toğrul da sərt cavab verdi.
Salman sanki yuxudan ayıldı, səsinin tonunu dəyişdi. Sakitcə “yaxşı” deyib otağına keçdi. Mobil telefonla kimə isə zəng edib, bəlkə də Toğrul eşitsin deyə, uca səslə danışmağa başladı:
-Salam müəllim. Necəsiniz, bacım necədir? Salamatçılıqdır? Şükür Allaha, bizdə də salamatçılıqdır. Bəli, işləyirik. Səhər açılandan qaş qaralana kimi dayanmadan işləyirik. Bəs necə? Mən imkan verərəmmi kürəkənimin işləri axsasın? Arxayın ol, tam səmimi deyirəm. Bacımın verdiyi tapşırığı da yerinə yetirdim. Bəli, bəli… on ədəd kənd toyuğu, on kilo xalıs kərə yağı, kənd yumurtası, camış qatığı… bir sözlə siyahı üzrə hamısını öz şoferimlə göndərdim getdi. İndilərdə çatar, səhər tezdən çıxıb. Arxayın ol, hamısını özüm yoxlamışam. Ay müəllim, bir söz soruşmaq istəyirəm ey. Bu uşaq barədə… bu yetimçəni deyirəm də, Kərim kişinin şagirdini. Bu yonulmamış uşağı hardan tapmısınız axı? Kərim kişi ağsaqqal adamdı, xətrinə dəymək istəmədim. Bu uşağı saxladı burda, buldozerin nasosunu söküb apardı şəhərə ki, stendə qoyduracaq. Bu uşağı saxladı burda. Necə? Yox, burda stend nə gəzir? O, bahalı aqreqatdır. Ancaq Bakıda var, elə deyirlər. Gəncədə? Onu yalan deyərəm, bilmirəm. Mənim sahəm deyil axı, mexaniklər bilirlər. Nə isə, bu uşaq burda aləmi qatıb bir-birinə. Götürüb bir ton yanacağı boşaldıb yerə ki, çirklidir. Nə bililm, bəlkə də gecə ikən satıb. Bir az da boşaldıb yerı ki, guya çəni yuyub. Mənim bundan heç gözüm su içmir. Kim tərifləyir, Kərim? Əşşi, heç Kərim də əvvəlki Kərim deyil. Qocalıb, həəə, qocalıb… Təklifim nədir? Qovaq çıxsın getsin. Elə indi deyim getsin? Yaxşı, baş üstə. Oldu müəllim, baş üstə. Sağ ol, Allah amanında! Bacıma salam de. Nə lazımdır, baş üstə, tapıb göndərəm.
Salman şəstlə telefonu stolun üstünə tullayıb açıq pəncərəyə yaxınlaşdı. Üzünü Toğrula tərəf çevirdi:
-Eşitdin? Daha sən bu şirkətdə işləmirsən, xoş gəldin.
Toğrulu hirs boğurdu, qəhərlənmişdi. Çətinliklə özünü ələ alıb:
-Siz necə adamsınız, nə bir ton itki, nə oğurluq? Niyə məni şərləyirsiniz, Allahdan qorxmursunuz? Çənlərin yuyulmasına cəmisi iki-üç verdə yanacaq işlətmişik. Qalanı da çəlləklərdədir. Çöküntü verəndən sonra, yəni sabah üst hissəsini işlədə bilərsiniz. Əslində o yanacağı ümumiyyətlə işlətmək olmaz.
-Mənə ağıl öyrədirsən? Hava qaralmamış çıx get. Asfalta çıxmaq üçün o görünən kənddən də on, on iki kilometr piyada yol getməlisən.
Toğrul nə edəcəyini bilmirdi. Bu sahəyə gəlişi birinci dəfə idi, heç yolu da düz əməlli tanımırdı. Salman bu dəfə bayaqdan dayanıb bu olaylara diqqət kəsilmiş fəhlələrə səsləndi:
-Siz nə dayanıb gözlərinizi bizə zilləmisiz, işinizi görün. Ayın axırında gəlib qabağımda diz çökəcəksiniz, “maaşımızı kəsmə” deyəcəksiniz. Haydı, hərə öz işi ilə məşğul olsun. –Sonra yenidən Toğrula tərəf döndü, -Kərim kişi bu gün gəlməyəcək. Ona arxayın olub vaxt itirmə.
Toğrul ucaboylu, sağlam cüssəli bir gənc idi. Tayk van do və boks üzrə idman dərəcələri var idi. Belə məqamda Salmanı yaxşıca əzişdirə bilərdi. Ancaq tərbiyəsi buna imkan vermirdi. O, gözətçi otağına girib paltarını dəyişdi. Yır-yığış edib çölə çıxdı. Ətrafa göz gəzdirdi, buldozerdən savayı bütün texnikalar işləyirdi. Fəhlələr də öz işləri ilə məşğul idilər. Salman “Toyota” markalı bahalı avtomobilinə əyləşib toz qopara-qopara sahədən uzaqlaşdı. Toğrul çantasını çiyninə aşırıb fəhlələrə yaxınlaşdı. Onlarla sağollaşmaq, həm də Gəncə-Bakı yoluna necə getmək barədə məsləhət almaq istəyirdi. Fəhlələrdən biri onun qolundan tutdu:
-Dayan qardaş, gün batır, bu boyda yolu pay-piyada hara gedirsən? İşi yekunlaşdırırıq. Gedək mənimlə, bu gecə bizdə qal. Tezdən səni yola salaram. Ən yaxşısı rayon mərkəzindən avtobusla getməkdir. Bizim kənd rayon mərkəzinə yaxındır,- deyə əks tərəfi göstərdi.
-Təklifə görə çox sağ ol, ancaq, getsəm yaxşıdır.
-Tərslik eləmə. O görünən kənddən baş yola qədər on iki kilometrdən artıq məsafə var. Fermaların yanından keçməlisən. Çoban itləri canavar kimi olur, uzaqdan bir canlı gördülər ha, dərhal hücum çəkirlər.
-Yox qardaş, qala bilmərəm.
-Onda istəyirsən, bu gecə də burada qal. Bizim Kərim əmiyə çox hörmətimiz var, ağsaqqal adamdır. Səni tək buraxsaq, o kişiyə necə izah edəcəyik bunu? Lap elə Kərim əmi olmasa belə, səni tək buraxmalıyıq bəyəm? Onsuz da gözətçi gəlməyəcək. Mən əvəz edəcəm, qal mənimlə.- bu dəfə o biri fəhlə söhbətə qarışdı.
-Bu axşam da toya gedəcək?- Toğrul zarafat edirmiş kimi üzündə təbəssüm yaratmağa çalışdı.
-Yox əşşi, nə toya getmək? Salmanın qohumudur. Çox vaxt onu biz əvəz edirik, növbə ilə. Salman da ki… içəndə üzünü görmə…
-Belə de. Yəqin Salman buna görə əlavə əmək haqqı yazır sizə.
-Heç bir qəpik də yazmır. Salmanın qohumları işə gəldilər-gəlmədilər bizdən çox maaş alırlar. Sədrin qaynıdır də, bıçağının dalı da kəsir, qabağı da.
Ətrafa sükut çöksü. Toğrul bu təkliflərdən məmnun olsa da, kiməsə yük olmaq istəmirdi. Həm də, öz daxili aləmi ilə təkbə-tək qalmaq istəyirdi. İçində üzücü bir sıxıntı var idi. Bunu kimsənin duymasını istəmirdi.
…Fəhlələrlə sağollaşıb uzaqdan görünən kənd istiqamətində yola düşdü. Bir qədər də qalsaydı, onların təklifi ilə razılaşacaqdı, daxilində artıq tərəddüd yaranmağa başlamışdı. Qürurumu yol vermədi buna, yoxsa bu növbəti səhvi oldu? Yol boyu bu gün baş verənləri saf-çürük edir, hansı səhvə yol verdiyini anlamağa çalışırdı. Bəs sonra nə olacaqdı, sabah nə baş verəcəkdi, indi hara gedir? Cibində puiu yox, yaxınlıqda tanıdığı bir ünvan yox… o qədər çaşqın və üzgün idi ki, fəhlələrdən telefon alıb Kərim əmiyə zəng etməyi də unutmuşdu. Ya da unutmamışdı, Kərim əmi də onlar deyəni deyəcəkdi. Hələ bir az da dərinə gedəcəkdi, “Mən bu işi belə qoymaram, sədrlə özüm danışaram, qal orda məni gözlə”- deyəcəkdi. Ya da deməyəcəkdi… Yox, Kərim əmi bu ədalətsizliyə susan adamlardan deyil. Yaşlı adamdır, onu niyə bu problemə cəlb etsin ki? Yox… madam ki, sədr məsələni araşdırmadan onun işdən azad olunmasına göstəriş verdi, elə adamın rəhbərliyi altında işləməyə dəyməz.
Kəndə çatanda artıq qaranlıq düşmüşdü. Sanki, ulduzlar da öz parlaqlıqlarını nümayiş etdirməyə tələsmirdilər. Ay da dumanla yaşmaqlanmışdı. Onlardamı üzülürdülər bugünkü olmuşlardan, ya utanırdılar? Eh, kimdən utanacaqlar, dünyaya göz açdığı gündən doğmasızlıq əzabı ilə qovrulan bu “yetimçədənmi”?.. Yaxınlıqda it hürdü, Kainatın sükutu pozuldu. Ətrafa göz gəzdirdi, köhnədən çəkilmiş asfalt yolla gedirdi. Düz gedirdi, fəhlələr belə nişan vermişdilər, bu yol onu Bakıya gedən baş yola qovuşduracaqdı. Ancaq necə, nə vədə, gedib çata biləcəkdimi?.. Bu dəfə də keçi mələdi. Mələdi, yoxsa məkkildədi? Əşşi, nə fərqi var, onu ki xəyaldan ayırdı…
-Ay keçi, nə axtarırsan, kimi axtarırsan, niyə sahibinin qapısında deyilsən? Səni qurd-quş yeyər axı.
Boynunda beş-altı metr uzunluğunda kəndir vardı, çəmənlik tapıb otlayırdı, hərdən də başını qaldırıb məkkildəyirdi. Yəqin sahibinə xəbər göndərirdi ki, burdayam, çəmənlik tapmışam… Sakitcə yaxınlaşıb kəndirin ucundan yapışdı, iki dövrə də qoluna dolayıb çömbəlib oturdu. Belə rahat deyildi, ayaqlarını uzadıb çəmənlikdə əyləşdi. Söykənməyə, yəni üstündə oturmağa ağacdan, daşdan-filandan olsaydı, daha rahat olardı. “Qoy doyunca otlasın, bir azdan axtarıb sahibini taparam. Onsuz da tələsən yerim yoxdur”. Yenidən xəyala daldı, Nərgiz müəllimənin sevgi dolu baxışları ilə rastlaşdı. Körpəliyindən ona “Noğul balam” deyirdi. Bəzən lap qafiyə də qoşurdu: “Noğul balam, nağıl balam…”. Nərgiz müəllimə ona, müvəqqəti də olsa, anasızlığını unutdura bilən yeganə insan idi. Toğrulu öz balası kimi sevən, hər zaman onun qayğısına qalan gözəl ana… Telefonu özündə olsaydı indi ona zəng edərdi. Nərgiz müəllimə hökmən ona ağıllı məsləhət verədi, bəlkə də özü çıxış yolu axtarardı, tapardı da. Hökmən tapardı. Amma yox, narahat olardı… özü də çox, hədsiz dərəcədə çox…
-Ay bala, sən mənum keçimi otarırsan, ya oğurlayırsan?
Çönüb baxdı. Yaşlı bir qadın idi, əlindəki fonarı Toğrula tərəf tuşlayıb dayanmışdı. Bir az çox yaşlı- nənlər yaşında idi. Ancaq, nağıllardakı əyilmiş belinə çalın-çarpaz kopan şal bağlayan nənələrdən deyildi- şux qamətli, nurlu nənə idi.
-Oğurlamaq istəyirdim ey, ay nənə. Ancaq, arıqdı ey,- zarafat sayıb zarafatla cavab verdi Toğrul.
-Nəyi arıqdı, görmürsən qarnı nə boydadı? Bu gün-sabah doğacaq, balaca balaları, bol südü olacaq. Onda balalarından birini verərəm, apararsan. İndi qalx ayağa, keçini gətir dalımca.
-Nənə, qoy bir az da otlasın, evini göstər, gətirərəm.
-Gecdir, bala. Alaçıqda ot qoymuşdum ona, yəqin, darıxıb çıxıb. Keçidir də… Keçilər dinc dayana bilmirlər. Di qalx gedək.
Toğrul itaətkarcasına ayağa qalxıb nənənin ardınca addımladı. Nənənun sorğu-sualları başladı:
-De görüm kimlərdənsən ay bala, səni tanıya bilmədim.
-Buralardan deyilən, ay nənə.
-Bə nəçisən, buralarda nə gəzirsən?
-Heç nəçi. Avara, işsiz, yetim…
-Buuuyyy! Bu nə deməkdi?
-Bu gün məni işdən qovdular. Özüm də yetiməm, uşaq evində böyümüşəm.
-Uşaq evində böyüyənlərin hamısı yetim olmur ki. Dədəli-analı olanları çoxdur.
-Hə, elədir. Ancaq, mən onlardan deyiləm.
Qadın ayaq saxlayıb arxaya döndü. Toğrulu başdan-ayağa yaxşıca nəzərdən keçirdi.
-Mən Gülsüm nənəyəm. Sənin adın nədir?
-Toğrul.
-Maşallah! Pəhləvan kimi oğlansan. Adına yaraşırsan. Bizim dövlətdə yetim yoxdur, bala. Dövlət sənin anandır da, atandır da. Gedək keçini salaq alaçığa, qalxaq evə. Nənən sənə çay dəmləsin, kasıbın olanından yeyək, oturub ətraflı söhbət edərik. Axşam-axşam kövrəltdin nənəni.
-Nənə, sən Allah bağışla məni. Keçını salaq yerinə, mən gedim. Yolum uzaqdır Vallah, Bakıya gedirəm.
Gülsüm nənənin evi lap yaxında imiş. Adi kənd evlərindən heç nə ilə seçilmirdi. Geniş həyəti, meyvə bağı, bağcası, həyətdə tövləsi… hər şey öz yerində. Alaçıq tövləyə bitişik idi. Arxa divarını isə taxta çəpərin bir hissəsi əvəz edirdi. Darvazanın rəngi solmuş, çəpərin uçulmuş hissələri səliqəsiz təmir olinmuşdu. Ev kürsülü, aynəbəndli idi. Hətta, mətbəx və sanitar qovşaq da aynabəndə bitişik, müasir avadanlıqlarla təchiş olunmuş vəziyyətdə idi. Qapıları aynabəndə açılılrdı. Sonradan tikildiyi hiss olunsa da, evin ümumi konstruksiyasına xələl gətirmirdi.
Gülsüm nənənin bişirdiyi südlü sıyıq Toğrula çox ləzzət verdi. Çay süfrəsinə qədər Gülsüm nənə ondan heç nə soruşmadı. Yalnız indi, hər ikisinə çay süzüb yerini rahatlayandan sonra Toğrula “Hə bala, indi danış görüm bu nə məsələdi. Harda işləyirdin, niyə səni işdən qovdular… hamısını danış. İstəyirsənsə, lap əvvəldən özün haqqında ətraflı məlumat ver. Gülsüm nənə sənə diqqətlə qulaq asacaq. Əgər yorğunsansa, ya da danışmaq istəmirsənsə, məcbur edə bilmərəm”- deyə müraciət etdi. Sonra yenə əlavə etdi: “Sənin yerin o başdakı otaqdadır. İstəyirsən, get yat, sabah danışarıq”. Əslində Toğrulun bioqrafiyası heç səhifənin yarısı qədər də olmazdı: “Mən Turanlı Toğrul … oğlu 1998-ci il noyabr ayının 8-də anadan olmuşam. Valideynlərimin kimliyi, doğulduğum ünvan bəlli deyil. Doğum günüm dəqiq olmaya bilər. Uşaq Evində, ya da ki, “Yetimlər Evində” böyüyüb, orada tam orta təhsil almışam. Bu illər ərzində Nərgiz müəllimənin himayəsində olmuşam. O, mənim həyatımda ilk, yeganə və müqəddəs mayakım olub. Gördüklərim- Uşaq Evi, mənim kimi atılmış, ya da təhvil verilmiş yetimlər, müəllimlər, digər işçilər və sairə… Hə, birdə ki, Nərgiz müəllimənin hərdən-bir təşkil edə bildiyi gəzintilər… Dostlarım: yetimlər (adlarını sadalamağa ehtiyac duymuram- tanıdıqlarımın hamısı), bir də Nərgiz müəllimənin həyat yildaşı Kərim əmi. Texnikaya olan sevgim onun sayəsində, uşaq yaşlarımdan başlayıb. Təhsilmi yaxşı və əla qiymətlərlə başa vurmuşam, idmançıyam. Ən ümdə arzum tankçı olmaq, Vətənin keşiyində dayanmaq, torpaqlarımızın yadelli işğalçılardan təmizlənməsində iştirak etmək. Qismət olsa şəhid olmaq, ya da sağ qalıb ata olaramsa, son nəfəsimə qədər övladlarımın qayğısına qalmaq, Vətənə xidməti davam etdirmək. Vəssalam. İmza: Yetim Toğrul.”
Söhbətləri uzun çəkdi, gecə yarısına kimi. Gülsüm nənənin də ağrılı taleyi varmış… Mirəhmədlə el adəti ilə ailə həyatı qurublar. Əvvəcə Sənəm adında qızları, iki il sonra Ağasəf adında oğulları olub. Bu evi mərhum həyat yoldaşı Mirəhməd özü tikib. Hevan-qaraları, əkin sahələri olub. Dolanışıqlarına “şükür” deyib, Uca Yaradana dua edirlərmiş. Sənəm on üç yaşında qəflətən xəstələnib, dünyasını dəyişib. Bir il sonra Mirəhməd də xəstələnib, o da Allahın rəhmətinə gedib. Gülsüm nənə oğlunu tək böyüdüb, evləndirib. Lakin Ağasəf kənddə qalmaq istəməyib, hamilə yoldaşını da götürüb gedib Bakıya. Sonra da kimlərləsə guya “çörək dalınca” Urusyətə gedib. Gah Novosibirskdən sorağı gəlib, gah Sverdlovskdan… Bir-iki aydan sonra əlaqələri tam kəsilib. Nə oğlundan bir xəbər öyrənə bilib, nə də hamilə gəlnindən. Təkcə bir dəfə bir həmkəndisi gəlib ki, ay Gülsüm xala, muştuluğumu ver, gəlnini Sabunçu bazarında gördüm. Ancaq, yaxınlaşib söhbət edə bilməyib, gəlin onu görcək üzünü çevirb gedib. Nə qədər çağırsa da dayanmayıb. Qohumlar, dost-tanışlar işə qarışıblar, axtarışlar fayda verməyib…
Günəşin şüaları pərdənin kənarından yol tapıb Toğrulun yatağına qədər süzülüb gözlərini qamaşdırırdı. Əvvəlcə bunu əyləncə kimi qəbul etmək istəsə də, tezliklə bu fikrindən daşınmalı oldu- qalxmaq zamanı idi. Yorğunluğu çıxmıçdı, quş kimi yüngül idi. Beyni tər-təmiz idi, dünənki ovqata qayıtmaq ağlının ucundan belə keçmirdi. Sanki həyatının yeni, həm də çox maraqlı səhifəsi açılmışdı. Dünən açılan səhərlə bugünkü arasında yerlə-göy qədər fərq var idi. Dünən duymadığı təmiz hava bu gün məmnuniyyətlə ciyərlərinə işləyirdi. Dünən eşitmədiyi quşların nəğməsi bu gün onu nağıllar aləminə qovuşdurmuşdu… Çantasından diş fırçasını, diş pastasını götürüb hamama girdi. Qurşağa qədər soyunub soyuq suyla əməlli-başlı yuyundu, dişlərini fırçalayıb geyindi və həyətə düşdü. Gülsüm nənə qonur inəyin südünü sağıb darvazadan çölə çıxarmış, buzovu da həyətə buraxmşıdı. Buzov keçi ilə gizlənpaç oynamaq istəyir, keçi isə könülsüz dayanıb baxırdı. Görünür o da azad olmaq xəyalına düşmüşdü.
-Sabahın xeyir, Gülsüm nənə. Necəsən?
-Xeyirli günlərə çixasan bala. Hər dəfə özünə əziyyət verib adımı təkrarlamağa lüzum görmürəm, elə “nənə” desən mənə daha xoş olar,- deyə Gülsüm nənə cavab verdi.
-Başım üstə, gözüm üstə, ay nənə.
-Başın çiçəklər üstə. Di gedək inəyi naxıra ötürüb gələk.
Heyvanlar yaxınlıqdakı su arxının ətrafında otlayırdılar. Yaşı altımış ətrafında olan bir kişi çomağına söykənib məchul bir nöqtəyə baxırdı. O, kəndin çobanı Murad kişi idi. Gülsüm nənəni görcək hərəkətə gəldi.
-Sabahın xeyir, ay Murad kişi.
-Əcəb aqibətin xeyir. Bu igid kimdir yanında?- Murad kişi soruşdu.
-Nəvəmdir, şəhərdən gəlib.
-Bıyy, ay arvad, sənin nəvən də var? Olmaya rəhmətlikdən xəlvət iş gömüsən, xəbərimiz də yox?!
-Ətimi tökmə sən Allah. De görüm Kazım hardadır, mənim otumu nuyə gətirib çıxarmır? Bir həftədir ki, gündə “sabah gətirəcəm” deyir.
-Qardaşoğlu maşını düzəldə bilməyib hələ. Rayondan usta gəlməlidi, gəlib çıxmır.
Bu dəfə Toğrul söhbətə qarışdı:
-Maşının markası nədir, əmi?
-QAZEL, urus maşınıdır. Necə bəyəm, başın çıxır?- Murad kişi soruşdu.
-Hə, baxmaq olar.
-Nə yaxşı. Qoy zəng edim, Kazıma deyim.
Murad kişi telefonla danışdıqdan sonra “bir azdan özü gələcək” deyib, heyvanları qabağına qatıb apardı. Gülsüm nənə ilə Toğrul evə qayıtdılar. Səhər yeməyini yeyib həyətə düşdülər. Kazım da gəldi. Nənə onları tanış etdi. Getmək ərəfəsində Toğrul zəng etmək istədiyini bildirdi. Nənə “saqqalın ağarsın, telefon lazım idi niyə demirdin?”- deyə soruşdu. “İndi məqamıdır”- deyə Toğrul cavab verdi. Nənənin telefonu köhnə “Nokia” modeli olsa da, yaxşı vəziyyətdə idi. O, telefonu alıb bir qədər kənara çəkildi, Kərim kişiyə zəng etdi. Kərim kişi artıq əhvalatdan xəbərdar idi. Çox narahat idi. Təbii ki, məlumatı Salmana sərf edən məzmunda vermişdilər. Söhbətləri iki dəqiqədən artıq çəkdi. Toğrul ondan öz şəxsi əşyalarını gətirməyi xahiş edirdi. Kərim kişi isə təkidlə onu öz işinə bərpa etdirəcəyinə inandırmağa çalışırdı. Əslində Toğrulun əşyaları elə də çox deyildi. İki-üç dəst pal-paltar, kitablar, sənədlər, maaş kartı, telefon və s. Hamısı Nərgiz müəllimənin bağışladığı balaca çemodana yerləşirdi… Nənə mübahisənin mövzusunu duyduğu üçün Toğruia yaxınlaşib telefonu ondan aldı. Həmsöhbəti ilə salamlaşıb hal-əhval tutduqdan sonra dedi:
-Kərim qardaş, Toğrul nəvəm mənə hər şeyi ətraflı izah edib. Mən nəvəmi heç yerə buraxan deyiləm. Sən onun xahişini yerinə yetir, inşallah gələrsən, bir stəkan çayımızı içərsən, oturub bir qərara gələrik.
Nəhayət, qarşılıqlı razılıq əldə olundu. Kazım sanki yuxuda idi, mat-məəttəl qalmışdı. Nənənin qəzəbinə tuş gəlməmək üçün susurdu. Onsuz da yolda “nəvədən” istədiyi məlumatı alacaqdı, buna əmin idi…
-Maşını işə sal görüm, səsinə qulaq asmaq istəyirəm,- Toğrul Kazıma göstəriş verdi.
-İşə düşsəydi nə dərdim olardı. “Xoda getmir”.
Toğrul paltarını dəyişib motorxanaya göz gəzdirdi. Yanacaq nasosundan çıxan borunun bir ucunu sistemdən ayırdı və “açarı aç, nasosu fırlat” komandasını verdi. Nasos işləyirdi, yanacaq gəlirdi. Sistemə hava düşmüşdü, yanacağın keyfiyyətini də yoxlamaq lazım idi. Bir litrlik şüşə qaba bir qədər yanacq töküb kənara qoydu. Sonra forsunkaları bir-bir açıb sistemdən havanı çıxardılar. Süzgəci dəyişib yenisini bağladılar. Mühərrik işə düşdü. Toğrul şüşə qabdakı çöküntüyə işarə edib soruşdu:
-Yanacağı əldən alırsan?
-Hə, yaxınlıqdakı tikinti sahəsindən gətirirlər. Yanacaq doldurma məntəqəsi uzaqdadır. Həm də ki, bu daha sərfəlidir.
– Aydındır, Salmanın obyektindən… On qəpik ucuz alırsan, eləmi?
-On beş.
-Hətta on beş? Bəs yanacaq nasosu neçəyədir, bilirsən?
-Bilirəm qardaş, bahadır.
-Bax, məsələ də bundadır. Bu yanacağı işlətmək olmaz, çirklidir. Bir azdan nasos, forsunka axtaracaqsan. Motoru çökdürsən, asatrı üzündən baha başa gələcək. Mən o yanacağın hansı şəraitdə saxlandığını öz gözlərimlə görmüşəm.
Kazım məəttəl qalmıdı. “Bu oğlan məndən azı on yaş kiçik olar, bu qədər məlumatlıdır”… Yol boyu da ondan düz-əməlli məlumat ala bilməmişi, “nənə ilə uzaq qohumuq” cavabını almıdı.
İşlərini qurtarıb eyvaba qalxdılar. Kazımın həyat yoldaşı kəkotuiu çay, böyütrgən mürəbbəsi gətirdi. Kazım Toğrula dil töküb deyirdi ki, gəl birlikdə işləyək. “KAMAZ” markalı yük maşını da var. Bir az ora-burasına əl gəzdirmək lazımdır. Kənddə bu maşınlara ehtiyac çoxdur. Qazancıarının qırx faizini Toğrula verməyə razıdır. Toğrul iyirmi gündən sonra H.Əliyev adına Ali Hərbi məktəbə qəbul imtahanı vercəyini, tankçı olmaq istədiyini, bu səbəbdən də daimi işləyə bilməyəcəyini bildirdi. Həm də ki, istənilən nəqliyyat vasitəsini idarə edə bilsə də, sürücülük vəsiqəsi yox idi. Kazım bunun problem yaratmayacağını söylədi. “Sən kəndi yola verərsən, şosseyə çıxmazsan.”- deyə onu yola gətirməyə çalışdı. Toğrul imkanı çatan qədər ona kömək edəcəyinə söz verdi.
Bir azdan Kazımın xahşi ilə həmkəndlisi Təvəkgül öz VAZ-2107 markalı avtomobinin baqajında yancaqdoldurma mantəqəsindən aldığı altmış litr yanacağı gətirib çatdırdı. İlk birgə işləri Gülsüm nənənin əkin sahəsindən biçilmiş otu daşımaq oldu.
…Bu gecə ilan vuran yatsa da, Gülsüm nənə yata bilmədi. Çox narahat idi, fikirləri qarışmışdı. Əslində bu gün onun üçün daha maraqlı, yaddaqalan olmuşdu. Toğrulla tanışlığı onu çox sevindirirdi. Sanki doğma nəvəsini tapmışdı. Özünü bu xülyaya inandırmağa çalışırdı. Toğrulun ağıllı, tərbiyəli, bacarıqlı bir gənc olması nənəni daha da qürurlandırırdı. Əsl nəvəsinin də məhz belə olmasını o qədər arzulamışdı ki… bəlkə doğrudan da ağbirçək yaşında Tanrı onun dualarını eşitmişi?! Kərim kişinin gətirdiyi çemodan nənəni tamam-kamal çaşdırmışı. Toğrul çemodanı götürüb onun üçün ayrılmış otağa keçmiş, bir qədər sonra Gülsüm nənə də arxasınca gedib “Ay bala, çirkli paltarlarını ayır ver mənə, atım maşına yuyum,”- deyəndə Toğrulun güllü-güllü bağlamanı sinəsinə sıxıb kövrəldiyini görmüşdü. “Nənən sənin qadalarını alsın bala, nə oldu sənə birdən-birə?- soruşmuşdu. Toğrul da cavabında “Nənə, məni Uşaq Evinin darvazasının qabağında bu yorğançaya bükülmüş vəzuyyətdə tapıblar. Başımda da bu papaq varmış,”- deyə cavab vermişdi. Əşyalar nənəyə o qədər doğma, o qədər şirin gəlmişdi ki, alıb qoxumuş, öpüb ağlamışdı… “Allah sənə lənət eləsin kor şeytan,-nənə dodağının altında mızıldandı.- Mən yuxumu görürəm, yoxsa dəlimi oluram? Əşya əşyaya bənzəyər də, nə qədər istəsən bunlardan dükan-bazarlarda var. Hardan ağlıma gəldi bu fikir ki, bunlar hamilə vaxtı dünyaya gələcək nəvəm üçün gəlinimə verdyim əşyalardı? Lənət sənə, kor şeytan!.. Allah, qurban olum sənə, yalandırsa da, gerçək olsun!..”. Gecədən xeyli keçməsinə baxmayaraq, Toğrulun da gözünə yuxu getmirdi. Çünki, Kərim kişi yenə də təkidlə onu işinə bərpa etdirəcəyini, Salmana isə layiq olduğu cəzanı verdirəcəyini söyləyir, Toğrulu özü ilə Bakıya aparmaq istəyirdi. Toğrul o şirkətə bir daha qayıtmayacağına qətiyyətlə qərar vermişdi, Salmana da baş qoşmaq istəmirdi. İndiki məqamda belə xırda çəkişmələr ona əsl arzusuna çatmağına mane ola bilərdi- o, qəbul imtahanlarına hazırlaşırdı. “Salmana kim olduğumu əməlimlə sübut etməliyəm”- deyə düşünürdü.
* * *
İllər sürətlə bir-birini əvəz edirdi. Gərgin keçən təhsil, fiziki hazırliq, bacarıq və mətanət tələb edən təlimlər artıq geridə qalmışdı. Toğril Ali Hərbi Məktəbinin məzunu olaraq leytnant rütbəsi almış, Əlahiddə Tank Taborunda tağım komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdu. Bu müddət ərzində Nərgiz müəllimə, Kərim əmi və digət dost-tanışları ilə mütəmadə əlaqədə olmuş, imkan tapdıqda onlarla görüşmüşdü. Tətil günlərini isə bir qayda olaraq Gülsüm nənə ilə keçirmiş, təsərrüfat işlərində ona kömək etmişdi. Hələ məqam tapıb kənddə Gülsüm nənəgilin qonşuluğunda yaşayan Lalə adlı bir qızı da gözaltı eləmişdi. Lalə Azərbaycan Dillər Universitetinin şərqşünaslıq fakultəsində təhsil alırdı. Toğrul müxtəlif bəhanələrlə bir neçə dəfə Lalənin təsil aldığı universitetin qarşısında onu qarşılamış, yataqxanaya qədər ötürmüşdü. Münasibətləri tanışlıq səviyyəsindən uzağa getməsə də, Lalənin artıq məsələdən hali olduğuna ümid edirdi. Daha bir xəbər isə Toğrulun anası barədə idi. Nərgiz müəllimə təxminən qırx beş yaşında bir qadının bir neçə dəfə onlara müraciət edərək oğlunu axtardığını söyləmişdi. Qadın həyatının çox acınacaqlı keçdiyini, oğlu körpə ikən ərinin onları atıb Rusiyaya getdiyini, depressiyaya düşərək bir gün səhərə yaxın körpəsini Uşaq Evinin qarşısında qoyub getdiyini söyləyirmiş. Lakin bir neçə saat sonra geryə qayıtmış, körpəsini tapa bilməyibmiş. O vaxtdan qadın dəfələrlə Uşaq Evinin qarşısına gəlsə də, rəhbərliyə müraciət etməyə cürət etməyirmiş. Kənardan uşaqlara baxıb, ağlayıb-ağlayıb gedirmiş. Onu bu ağlasığmaz hərəkəti etməyə qaldığı məznilin kirayə pulunu verə bilməməsi səbəb olubmuş. Soyuq qış gecəsində körpəsini Uşaq Evinin qarşısına qoyub intihar etmək istəyirmiş. Dəmir yolunda relsin üstünə uzanıb qatar gözlədiyi zaman nəzarətçi onu görüb və intihar fikrindən daşındırıb. Bir neçə gün öz evində saxladıqdan sonra onu Novxanıdakı bağ evlərinin birinə xadimə işinə düzəldib. Bağ sahibi ona təcavüz etmək fikrinə düşüb və aralarında mübahisə yaranıb. Özünü müdafiə etmək məqsədi ilə mətbəx bıçağı ilə kişiyə ağır xəsarət yetirib. Məhkəmə hökmü ilə ona altı il iş kəsilsə də, dörd il məhbusluq həyatı yaşayıb. Nümunəvi davranışını nəzərə alaraq onu iki il tez azad ediblər. Dəmir yolu nəzarətçisi xeyirxah adam imiş, həbsdə olduğu müddətdə ona tez-tez baş çəkirmiş. Həbsdən sonra ona öz evində bir otaq verib və çörək sexinə işə düzəldib. Elə indiyə qədər də çörək bişirməklə məşğuldur… Bu məlumat Toğrulu çox sarsıtmışdı, imkan tapıb o qadınla görüşmək istəyirdi. Lakin, əgər o, anası olsaydı nə edəcəkdi, onu bağışlaya biləcikdimi? Bu barədə hələ ki, qərarsız idi…
…Bir azdan korpus komandirinin və nazirlikdən gəlmiş yüksək rütbəli zabitlərin nəzarəti altında iri miqyaslı təlim başlayacaqdı. Toğrul komandiri olduğu T-72 markalı tanka söykənib xəyala dalmışdı. Tabor komandiri mayor Mehdi Əsədbəyli onu belə vəziyyətdə görəndə təəccübünü gizlədə bilmədi, yaxınlaşıb soruşdu:
-Sənə nə olub, leytnant?
-Hər şey qaydasındadır, cənab mayor,- deyə cavab verdi və “farağat” vəziyyətini aldı.
-Yox qardaş, sənin bu vəziyyətin qətiyyən xoşuma gəlmir. De görüm nə olub, xəstələnməmisən ki?
-Bağışlayın, bir az fikirli idim, bir daha təkrar olunmaz.
-Əlbəttə təkrar olunmamalıdır, leytnant. Tağım komandirinin belə məqamda kədərli görkəmi tabeçiliyəndə olan heyətə necə təsir edər? Sənin bioqrafiyanla tanışam və səni anlayıram. Nə üçün bikef olduğunu da təxmin edirəm. Ancaq, istəyirəm ki biləsən, sən yetim deyilsən. Sənin anan, mənim anam, hamımızın anası bu Vətəndir! Ətrafına nəzər sal, gör nə qədər igid qardaşların var. Dığalar çox azğınlaşıblar, əldə olunan məlumatlara görə, bu yaxınlarda təmas xəttinin bütün istiqamətlərində hücuma keçmək barədə irimiqyaslı plan hazırlayıblar. Görünür ilanın başını əzməyin vaxtı artıq yetişub. Haydı, toparlan və heyətə əmr ver, hamı maşınlara. Biz bugünkü sınaqda da nümunəvi olmalıyıq. İnşallah, təlimdən sonra ətraflı söhbət edərik.
…27 sentyabr 2020-ci il, səhər saat altı tamamda Ermənistanın hərbi birləşmələri ağır artilleriya qurğularının dəstəyi ilə mövqelərimizi bir neçə istiqamətdən yarıb keçməyə cəhd göstərdi. Ali Baş Komandan əks hücuma keçmək barədə Ordumuza əmr verdi. Torpaqlarımızın işğaldan azad olunması uğrunda Müqəddəs Savaş başladı. Onun adı Vətən Müharibəsi idi.
Uşaqdan-ahıla kimi hər kəs Orduya bacardığı yardımı etməyə can atırdı. Hərbi Komissarlıqların qarşısı hər gün izdihamla dolu olurdu- müharibəyə getmək istəyənlərin sayı-hesabı yox idi. Xalqımız işğalçı qüşmənlə döyüşürdü. Xalqımız Ordu olmuşdu, yumruq olmuşdu. Əks-hücum planı çox peşəkarlıqla hazırlanmışdı. Təminat yüksək səviyyədə təşkil olunmuşdu. Ordumuz sürətlə irəliləyirdi. Guya keçilməz sayılan “Ohanyan səddi” darma-dağın edilmiş, yaşayış məntəqələri bir-birinin ardınca azad edilirdi. Relyef baxımından düşmən qoşunlarının mövqeyi daha əlverişli idi. Onlar dərin səngərlər, gizli tunellər qazmış, dəmir-beton maneələr quraşdırmış, yüksəkliklərdə müşahidə məntəqələri yaratmışdılar. Hərəkətin mümkün olduğu hər yer minalanmıdı. Belə güman etmək olardı ki, atəşkəs dövrü ərzində Ermənistan dövlətinin bütün gəlirləri, onlara verilən yardımlar, ianələr minalara çevrilib müqəddəs torpaqlarımıza basdırılmışdı. Bədbəxt millət… Ordumuz isə inamla irəliləməkdə davam edirdi. Əlbəttə, itkisiz də ötüşmək mümkün deyildi. Bu günlər ərzində Toğrulun neçə silahdaşı qəhrəmancasına şəhid olmuş, neçəsi yaralanmıdı…
Artıq Qubadlı şəhərinin azadlığı uğrunda qızğın döyüşlər gedirdi. Qarşıdakı yüksəklikdə mövqeləmiş düşmən postununu ələ keçirməyə çalışan XTQ döyüşçülərinə dəstək vermək, döyüşçülərimizi aramsız atəş altında saxlayan minamyotçuları vurmaq üçün koordinatlar göndərilmişdi. Bu işi yerinə yetirmək Toğrulun tağımına tapşırılmışdı. Ardıcıl və dəqiq top atəşləri ilə minamyotçular susdurulsa da düşmən tərəfdən atılan mərmilər, raketlər hərəkət etməyə imkan vermirdi. Əlverişli mövqe seçmək lazım idi. Bunun üçün təxminən iki yüz metr məsafəni qət etmək lazım idi. Bu isə açıq nişangahda olmaq demək idi. Toğrul istiqamət dəyişib sağ tərəfə, dərəyə enmək əmru verdi. Artıq mərmilərin tuta bilməyəcəyi sahəyə çatmaq üzrə olanda arxada gələn üçüncü tankdan məlumat gəldi: “Məni vurdular”. Dərhal arxaya döndülər, maşınları saxlayıb yanğınsöndürən balonları götürüb köməyə tələsdilər. Döyüşçü yoldaşlarını alovun ağzından alıb ilk tibbi yardın göstərdilər. Lakin burada ləngimək olmazdı, tankda qalan atılmamış mərmilər partlaya bilərdi. Həm də o biri tankları da vura bilərdilər. Yaralıları götürüb yenidən yollarına davam etdilər. Dərəyə enib mərmi yağışı səngiyənə qədər gözlədilər. Yaralılar barədə qərargaha məlumat verdilər.
Tuşlayıcı opertor Şamil Həsrətov partlayış anında pulemyotun arxasında olduğu üçün başından qəlpə yarası almışdı, vəziyyəti ağır idi. Hər üç heyət üzvündə yanıq yaraları var idi. Yaralılara yenidən yardım etdilər. Ancaq Şamili həyatda saxlamaq mümkün olmadı, o, Toğrulun qolları arasında şəhadətə qovuşdu. İntiqam hissi onlara hakim kəsilmişdi. Elə bu dəqiqə tanklara əyləşib düşmənin üstünə getmək, şəhidlərin qisasını almaq istəyirdilər. Ancaq…olmazdı.
Bir azdan sanitar maşını gəldi. Özləri ilə su, ərzaq və sursat da gətirmişdilər. Onların gətirdiyi aypara şəkilli təzə təndir çörəyinin ətri adamı bihuş edirdi, çox ləzzətli idi. Dedilər ki, Bakıdan bir ana gəlib Bərdədə sex açıb cəbhə üçün çörək bişirir…
Sanitarlar vaxt itirmədən şəhidi və yaralıları götürüb getdilər.
Komandanlıqdan “gözləyin” əmri gəlmişdi. Qaranlıq düşmüşdü, tam sakitlik idi. İndi mühərriki işə salmaq yenidən nişangah olmaq demək idi. Düşmən dərhal istiqaməti müəyyənləşdirib mərmi yağışı yağdıra bilərdi. Onların harada olduğu məlum deyildi. Toğrul gizir Əhmədovla vurulmuş tankı yoxlamağa getdi. Xoşbəxtlikdən tankdakı mərmilər partlamamışdı, tankı zədələyən mərmi böyük dağıdıcı qüvvəyə malik deyilmiş. Tankın üstünə quraşdırılmış iri çaplı pulemyot yararsız hala düşsə də, kiçik çaplı pulemyot salamat idi. Gecə ikən mərmiləri daşıdılar, pulemyotu söküb götürdülər. Tankın mühərrik hissəsi zədələnmişdi, ancaq təmir etmək mümkün idi. İndi buna imkan yox idi.
Səhər yenə atəş səsləri ilə açıldı. Ancaq, düşmən tərəfi əhəmiyyətli dərəcədə itki verərək geri çəkildiyi üçün dünəbki qədər aqressiv deyildi. Gecə ikən xüsusi təyinatlılarımız düşmənin strateji əhəmiyyət kəsb edən əsas mövqelərini darma-dağın etmişdilər. Raketlər daha uzaqdan, yüksəkliklərin arxasından atılırdı. Ordumuz PUA-ların və xüsusi avadanlıqların köməyi ilə həmin atəş nöqtələrini dərhal susdururdu. Ancaq, hiyləgər düşmənin əks-hucuma keçəcəyi də istisna deyildi. İraq, Suriya, Livan, Yəmən, qonşu ölkələrdən, hətta bəzi Avropa ölkələrindən gətirilmiş muzdlulardan ibarət yeni qüvələrin Ermənistan Ordusunun tərkibində artıq ərazimizə soxulduğu barədə dəqiq kəşfiyyat məlumatları əldə olunmuşdu.
Raketlər Toğrulgilin başı üzərindən uçub keçir, onları tutmurdu. Zədəli tankı görünməz yerə sürüyüb təmir etməyin əsl vaxtı idi. Bu çox riskli idi, ancaq tankı orada saxlamaq onun, yenidən vurulmayacağına zəmanət vermirdi. Toğrul özü sükan arxasına keçib zədəli tanka yaxınlaşdı. Onu yedəyə qoşub dartamağa cəhd etdi. Sağ tərəfdə tırtılın biri zədədən əyilib hərəkəti ötürən çarxa illişmişdi. Onu bu vəziyyətdə sürümək transmissiyaya ciddi ziyan verə bilərdi. Tırtılın əyilmiş hissəsini trosla bəndləyib diğər tankın yedək yerinə qoşaraq dartdılar. Bir neçə cəhddən aonra həmin hissə qoparaq yerə düşdü və hərəkət bərpa olundu. Onu yediyə qoşaraq təhlükəsiz yerə gətirdilər. Toğrul tabor komandirinə vəziyyət barədə məlumat verdi. Komandir yenə də gözləmək barədə əmr verdi və qərargahla danışıb tankın bərpası üçün ehtiyat hissələri və yeni heyət göndəriləcəyinə söz verdi.
Gözləmə müddəti beş saata yaxın uzandı. Nəhayət, “pikap” tipli avtomobilin onlara yaxınlaşdığını gördülər. İlk olaraq gizir avtomobildən düşüb Toğrula yaxınlaşdı. Hərbi qaydada salam verdi:
-Cənab leytnant, gizir Ənvər Nurəddinli…- sözü yarımçıq qaldı.
-Yetim, bu sənsən? Xoş gəlmisən qardaş,-deyə Toğrul irəli atıldı, qollarını açıb giziri bağrına basdı,- Mənim yetim qardaşım…
Bir neçə dəqiqə bu vəziyyətdə qaldılar. Heyət üzvləri təəccüblə onlara baxır, nə baş verdyni anlamağa çalışırdılar. Toğrul bu dəfə üzünü döyüşçü yoldaşlarına tutdu:
-Qardalarım, Ənvər mənim uşaqlıq dostumdur. Bir yerdə böyümüşük. Taleyin işinə bax, gör neçə ildən sonra bizi harda görüşdürdü…
-Beş ildən sonra,- Ənvər davamını gətirdi, -mən səndən düz iki ay səkkiz gün böyük olduğum üçün mən “Yetim-1” idim, sən “Yetim-2”. İndi vəziyyət dəyişdi, sən “1” oldun.
-Elə şey yoxdur, sən yenə də birincisən,- deyə Toğrul etiraz etdi.
-Qardaş, mən intizamlı əsgərəm, “Nizamnamə”ni poza bilmərəm.
-Gəlin sizi termos çayına qonaq edim,- deyə “pikapın” sürücüsü söhbətə qarışdı,- görüşünüzü isti çayla qeyd edək.
Hamı gülüşdü. Çay içə-içə ətraflı hal-əhval tutdular. Çavuş “pikapı” sürüb getdi. Toğrul axırıncı tankı Ənvərə göstərib dedi:
-Bu sənun tankındır, təhvil al. Düzdür, tırtılının birini sındırmalı olduq. Ancaq, əmi demişkən, “qəti qorxusu yoxdur”, İrəvana qədər gedə bilər. İndi kömək elə mühərik hissəsindəki nasazlığı da aradan qaldıraq.
Mühərriki təmir etmək çox vaxt aparmadı. Yanacağı nasosdan mühərrikə ötürən zədələnmiş metal boruları Ənvərin gətirdiyi ehtiyat borularla əvəz etdilər. Elektrik naqillərinin zədələnmiş hissələrini də yenilədilər. Mühərriki işə salıb tankı sınaqdan keçirdilər, hər şey qaydasında idi.
Təxminən bir saat sonra “irəli” komandası gəldi. Düşmənin əks-hücuma keçəcəyi istiqamət bəlli idi. Əks-hücumun qarşısını almaq onların taboruna tapşırılmışdı.
Təxminən otuz beş kilometr yol qət etdilər. Havadan onları aviasiya və PUA lar mühafizə edirdi. Tapşırılan yerə çatıb mövqeləndilər. Hər bir tankın qarşı hissəsinə xüsusi olaraq quraşdırılmış bıçaqdan istifadə edərək texnikalar üçün səngərlər qazdılar. Əzəmətli Laçın dağları elə də uzaqda deyildi.
Artıq hava işıqlanırdı. Uzaqdan gələn texnikaların səsi eşidilirdi, bir azdan onların torpaq yolda qaldırdığı toz da görünən oldu. Yol da çox aydın görünürdü. Düşmən qüvvələri onları gözləyən “syürprizdən” xəbərsiz idi.
-Uşaqlar, dığalar “ət maşınına” yaxınlaşırlar, hazır olun. “Yetim-1”, özünü necə hiss edirsən?- Toğrul rabitə cihazı ilə soruşdu.
-“Yetim-2”, belə daha doğrudur. Dedim axı, “1” sənsən. Hər şey yaxşıdır, komandir,- Ənvər cavab verdi.
-Bu nə zarafatdır? Leytnant, hərəni öz kod adı ilə cağırın. Bizə düşmən də qulaq asa bilər. Aydındır?- Bu dəfə tabor komandirinin səsi eşidildi.
-Aydındır, cənab komandir,- deyə Toğrul cavab verdi.
“Atəş” komandasını tabor komandiri verdi. Düşmən tankları, PDM lər, əsgərləri daşıyan hərbi yük maşınları bir-birinin ardınca dəqiq atəşlə vurulurdu. Tankçılar sanki kim daha çox düşmən texnikasını məhv edəcək deyə yarışa girmişdilər. Dığaların leşləri ətrafa səpələnirdi. Bəziləri elə tankların içərisində yanıb kül olurdular. Cərgənin axırında gələn texnikaları atıb qaçanlar da, öndə vurilmuş texnikalardan sağ qalanlar da, çığıra-çığıra qaçmağa cəhd edənlər də, pulemyot güllələrindən gizlənə bilmirdilər.
İndi Toğrulgilin taboru hücuma keçmişdi. Arxadan dığalara köməyə gələn yeni qüvvələrlə ölüm-dirim savaşı gedirdi. Düşmən qüvvələri döyüşçülərimizin cəsarəti qarşısında tab gətirməyərək yenə dabanlarına tüpürüb qaçmağa üstünlük verdilər. Birdən yaxınlıqdakı təpənin üstündə minamyot və qumbaraatanlarla silahlanmış dəstə peyda oldu. Mərmi yağışı başladı. İndi Toğrulun tankları açıq hədəfə çevrilmişdi. Yolun sağ tərəfində çoxdan qazılmış enli və dərin bir xəndək var idi. Görürünür nə vaxtsa suvarma kanalı kimi istifadə olunurmuş. Vaxt itirmədən tankları xəndəyə saldılar. Bu təhlükənin əhəmiyyətli dərəcədə azalması demək idi. İri çaplı pulemyotlardan təpədəki döğalara aramsız atəş açmağa başladılar. Bu həm də taborun digər tanklarının təhlükəsiz hərəkətini asanlaşdırırdı. Bir azdan o dığaların da həmləsi dəf olundu. Yenidən yola çıxıb hərəkətə başladılar. Tabordan xeyli geri qalsalar da, əsas tapşırığı yerinə yetirmışdilər. Təyin olunmuş yerə çatmağa cəmi yüz əlli–iki yüz metr qalırdı. Bu dəfə artıq yaxınlıqda olan yüksəkliklərin arasında gizlədilmiş iri çaplı toplardan atəşə tutuldular. Ardıcıl olaraq iki mərmi Toğrulun tankına dəydi.
…Gözlərini açanda özünü Ənvərin qolları arasında gördü. O, Toğrulun başını qucaqlayaraq hönkür-hönkür ağlayırdı.
-Qardaş, ölmə! Qurban olum, ölmə! Az qalıb, lap az qalıb, artıq Laçına yaxınlaşırıq. Müharibə tezliklə bizim qələbəmizlə bitəcək. Nə olar, ölmə! Yaşa ki, qələbəmizə birlikdə sevinək. Ölmə, yalvarıram!…
Toğrul yenidən huşunu itirdi…
* * *
-Allahım, sənə qurban olum, igidimiz gözlərini açdı!
Ağ xalatlı cavan bir qız idi.
-Bu dünyaya təkrarən xoş gəldin, qardaş!
-Mən har…da…yam?- Toğrul sual dolu gözlərini qıza zillədi.
-Bura Hərbi Hospitaldır, qardaş. Sən bir neçə ağır əməlyyat keçirmisən. Şükürlər olsun ki, ümidlərimiz doğruldu. Allah, sənə çox şükür!
Daha üç gün keçdi. Toğrulu artıq palataya köçürmüşdülər. Artıq əl və ayaq barmaqlarını tərpədə bilirdi. Hələ də başında və bədəninin müxtəlif yerlərində kəskin ağrılar olduğu üçün gün ərzində ona bir neçə dəfə ağrıkəsici uynə vuruilur, müalicəsi davam etdirilirdi… Axşama yaxın Gülsüm nənə qabaqda, ardınca Kərim kişi, Nərgiz müəllimə, başı və sağ qolu sarğıda olan Ənvər və bir də Lalə palataya daxil oldular. Gülsüm nənənin əlində ağ süfrə, üzərində səliqə ilə bükülmüş Azərbaycanın üçrəngli bayrağı, Kərim kişinin əlində bərli-bəzəkli tort, Nərgiz müəllimənin əlində A4 ölçülü kağız qovluq var idi. Qovluğun içində sənədlər olduğunu güman etmək olardı.
Bir-bir gəlib Toğrulun üzündən, alnından öpdülər, yüngülcə əlini sıxdılar. Tibb bacısı da palataya daxil oldu, yaxınlaşıb çarpayının baş hissəsini bir qədər yuxarıya qaldırdı. Bu dəfə Lalə yaxınlaşdı, əlindəki gül dəstəsini çarpayının yanındakı dolabın üstünə qoydu:
-Ad günün mübarəkdir!- dedi. Yanaqları qıp-qırmızı olmuşdu. Heç kim hiss etməsin deyə başını aşağı əyib yana çəkildi.
Toğrulun da yanaqları qızardı, çöhrəsinə təbəssüm qondu: “Təşəkkür edirəm, zəhmət çəkmisən,”- dedi. Sonra gözləri ilə Ənvəri axtardı, ehtiyatla başını azacıq sağ tərəfə çevirməli oldu: “Qardaş, sən nə vaxt yaralanmısan?- deyə soruşdu.
-Boş şeydir, məndə yüngül yaralardır,- deyə Ənvər cavab verdi.
-Səni yanğının əlindən alanda bir az xəsarət alıb,- Nərgiz müəllimə söhbətə qarışdı,- həm də ki, elə o vaxt yaxınlıqda mərmi partlayışı baş verib.
Nərgiz müəllimə əlindəki qovluğu açıb içindəki sənədləri Toğrula göstərib dedi:
-Bilirsən bu nədir, noğul balam? Gülsüm nənənin “Vəsiyyətnaməsi”. Bütün əmlakını sənə vəsiyyət edib. Bu isə hərbi şəhərcikdə sənə verilmiş yeni mənzilin sənədidir, daha doğrusu surəti. Sənədin əsli və açarlar, həm də təltif olunduğun dövlət mükafatları, inşallah, sağalandan sonra sənə rəsmi təqdim olunacaq.
-Ən əsasını de, ay Nərgiz müəllimə,-bu dəfə Gülsüm nənə söhbətə qarışdı.
-Bu gün Şuşa şəhəri işğaldan azad olundu!
-Nə gözəl xəbərlər gətirmisiniz! Nə gözəl xəbərlər!..- Toğrulu sevinc göz yaşları boğdu.
Gülsüm nənə əyilib yenidən Toğrulun üzündən öpdü, sonra arxaya çevrilib Laləni səslədi:
-Ay bala, bu bayrağı götür pəncərədən as. Ənvər, oğlum, kömək elə balama.
Sonra süfrənin qatlarını açdı, təzə təndir çörəyinin bihuşedici ətri otağa yayıldı. Toğrul məst olmaq həddində idi. Bu ətir ona çox tanış idi, hər dəfə təminat gələdə ilk olaraq bu çörəyi görürdülər. Toğrul qeyri-ixtiyari olaraq “Samirə xalanın “aypara çörəyi”nin iyi gəldi”- deyə pıçıldadı.
-Hə nənə qurban, Samirənin bişirdiyi çörəkdir. Müharibə başlayan günü gedib Bərdəyə, illər ərzində oğlunun xeyir işi üçün yığdığı pula balaca bir çörök sexi alıb, başlayıb bu çörəkdən bişirib döyüşçülərimizə göndərməyə. Onun bu xeyirxah niyyətindən məmnun olan sex sahibi həmin pullara un, diğər məmulatlar və yeni avadanlıqlar alıb, sexin istehsal gücünü artırıb. Samirəyə könüllülük əsasında əlavə işçilər tapıb, əl-ələ verib gecə-gündüz Ordumuz üçün çörək bişiriblər. Təbii ki, dövlətimiz bu təşəbbüsü hörmətlə qarşılayıb, sexin sonrakı bütün xərclərini öz üzərinə götürüb… Samirə bu çörəyi sənə göndərib.
-Nənə, ay nənə… Taborumuzun bütün döyüşçüləri Samirə xalanı qiyabi olaraq tanıyır, hamımız onu doğma ana kimi sevirik. Ancaq… o, məni haradan tanıyır ki?- Toğrul təəccüb və tərəddüd içində idi.
-O, sənin doğma anandır, nənə qurban. Dost-doğmaca anan…
Palataya sükut çökdü- zalım bir sükut, amansız bir sükut… Heç kim ilk olaraq bu sükuta “yox ol” deməyə cəsarət eləmirdi…
-Lalə balam, gözəl balam, əziz gəlinim, yaxınlaş bizə,- Gülsüm nənə qətiyyətli səsi ilə sükutun bağrını çatlatdı. Cibindən balaca bir qutu çıxardı, qapağını açıb,- Toğrulum, igid balam, şəkər balam, bu üzüyü gəlnimin barmağına taxmaq lazımdır. Elçiliyə gedib, “hərisini” almışıq. Ölçüsü-filanı hamısı qaydasındadır, bir yerdə bəyənib seçmişik,- dedi,- Özün taxa bilərsən, yoxsa?…
-Nənə… bu qədər infomasiya… bilmirəm axı… Necə olmalıdır?
-Necə? Bizim vaxtımızda bəyin valideynləri, ən yaxınları taxardılar. İndi zamanə dəyişib…
-Nə bilim, ay nənə. Necə məsləhət görürsən, elə də olsun.
-Nənə, mən heç sənin sözündən çıxaram? Gözləyək, müharibə qurtarar, mən də sağalaram… Hə, Lalə, sən nə deyirsən?- Toğrul sanki “Lalə, kömək elə vəziyyətdən çıxım”- deyə ümidlə gözlərini qıza zillədi. Lalə çiyinlərini çəkib, məsuliyyəti bölüşmək istəmirmiş kimi bir görüntü aldı.
-Gözləmək niyə? Anan burdadır bala, gəlib bayırda gözlətir. Qızım, başına dönüm, çıx mənim gəlnimi çağır gəlsin,- Gülsüm nənə tibb bacısına müraciət elədi…
Məmmədov Oqtay Şükür oğlu, Xocalı batalyonunu döyüşçüsü. Təvəllüdü: 19 iyun 1957-ci il. Oqtayın qardaşı Vaqif ailəsi ilə- həyat yoldaşı Afilə, oğlanları Azər, Ceyhun və Niyaməddinlə birlikdə o gecənin qurbanı olmuşlar.
-Oqtay bir hərbçi idi
Xankəndi şəhərində.
Gözəl təlimçi idi,
Pərgardı işlərində.
Xoşbəxt bir ailəydik,
Uzaq qəmdən, kədərdən.
Axı, hardan biləydik,
Dövran dönəcək birdən?!
Orda baş verir nələr?-
Xəbərsizdik xəbərdən…
Xəyanətlər, fitnələr
Başlananda Oqtayı
Çıxartdılar işindən.
“Bu sənətdən savayı
Sevmirəm bir peşə mən”-
Oqtay belə deyirdi.
O, heç düşünməyirdi,
Öyrətdiyi əsgərlər
Ona düşmən kəsilər,
Zamanın bir anında
Onun öz silahından
Atəş açarlar ona,
Susayarlar qanına…
…Xocalı batalyonu yaradıldı nəhayət-
Oqtay üçün açıldı yeni, özəl bir həyat.
İndi o, Xocalının durmuşdu keşiyində,
Heç nədən çəkinmirdi, möhkəm idi işində.
Düşmən həmlələrini məhv edirdi dəstəsi,
Yorulmurdu, qorxmurdu, tükənmirdi qüvvəsi…
…Həmin o qanlı gecə
Öz kiçik dəstəsiylə
Çəkildi meşələrə.
O, bütün qüvvəsiylə
Güc gəlib həmlələrə,
Üç gün meşədə qaldı.
Çiynindən yara aldı,
Güllə, sursat qurtardı,
Mühasirə daraldı.
Əsir alıb onları
Erməni dığaları
Pircamalda saldılar
Bir donuz pəyəsinə.
Ələ salıb güldülər,
Çörək, su əvəzinə
Işgəncələr verdilər,
Söz deyib dillənənə
Şallaq, təpik vurdular.
Oqtayı tanıdılar:
Yanıqlıydılar ondan,
Odlanıb yanırdılar
Zəhmli baxışından.
Coşur, xoşlanırdılar
Ona əzab verərkən.
Səhəri gün, lap erkən,
Oqtayın qollarını
Bağlayıb möhkəm-möhkəm
Həyətə çıxartdılar,
Qar üstə uzatdılar.
Sallaqdodaq bir dığa
Yeriyrək qabağa,
Hırıldayıb ürəkdən,
Soruşdu ötkəm-ötkəm:
-De, kimindi Qarabağ?
-Torpaq bizimdir, ancaq,
Ötən əsrin önündə,
Dünya sizdən dönəndə
Qonaq saxladıq sizi.
Yeyib çörəyimizi,
Zəbt edib evimizi,
Dönük çıxdınız bizə,
Susadız qanımıza.
Sizlər vətənsizlərsiz,
Kişiliyə düşmənsiz!..
-Kəsin bunun dilini!
Qırın bunun belini!-
Çığırdı həmən dığa,
Tutdu onu şallağa.
Qıvrılıb qalxdı Oqtay,
Dığaya baxdı Oqtay:
-İndi ixtiyarsınız,
Ancaq nə qayırsanız,
Mənim iradəmi siz
Heç vaxt qıra bilməzsiz!
Bizimkidir Qarabağ,
Bizim olub qalacaq!..
…Üçüncü gün ermənilər əsirləri həyətə çıxaranda,
Oqtay fürsət əldə edib, göz qırpımı bir anda
Yaxaladı bir dığanı, silahını aldı ondan.
Çəkilib dalda yerə
Od yağdırdı düşmənlərə-
Üç dığanı sərdi yerə.
Döyüşdü son nəfəsədək,
Şəhid oldu bir əsgərtək…
…İndi ömür Oqtaysız
Bir əzabdır-mənasız.
Böyüklər başa düşür,
Ancaq 5 yaşlı Şükür…
Görməyib ata üzünü,
Bəs necə deyim düzünü?!..
Söhbətin bu yerində Oqtayın can yoldaşı
Ağladı hönkür-hönkür, yaddaşı qan yoldaşı.
Onu sakit etməyə çatmadı cəsarətim,
Axırdı gözlərindən yanağına həsrəti.
Nə qədər çətin idi yaşamaq bu anları,
Zaman unudacaqmı haqsız axan qanları?..
Məmmədov Arif İbad oğlu, Xocalı batalyonun döyüşçüsü. Təvəllüdü: 26 fevral 1956-cı il. Arifin anası Səltənət və 5 nəfər ailə üzvləri: Şövkət, Lətifə, Samir, Səbuhi və Səlim itkin düşmüşlər.
…Şelliyə az qalırdı,
Geri dönmək olardı.
Vidalaşıb Məlahətlə
Öpdü bərk-bərk Fidanını, Fuadını.
O, yanıqlı bir həsrətlə
Süzdü ömür yoldaşını,
Sanki içdi son andını:
-Qayıdıram, təmin edim
Camaatın xilasını,
Qayıdıram, almaq üçün
Xocalının qisasını.
Uşaqlardan muğayat ol,
Gedin, Allah amanında!
Arif getdi əks tərəfə,
Itdi meşə dumanında.
O, bir daha görünmədi-
Qaldı ömrün o anında…
Həkk olundu yaddaşına
Fuadın da, Fidanın da.
Gözləyirlər, duman səkə,
Ataları dönüb gələ…
Məlahətin göz yaşları
Yanağından gilə-gilə
Axır hər gün, yaddaşından
O dumanı silmək üçün,
Ağlayır o, için-için,
Balaları gülmək üçün:
-Qayıdacaqdır atanız,
Düşmənlərlə döyüşdədir,
Siz ona layiq böyüyün,
O, ən şərəfli işdədir…
Arif tərk etdi dünyanı
Bu dünyaya gələn günü,
Həmin günü doğulmuşdu-
Yaddaşlara
Xəyal olub dönən günü…
Xocalı sakini, 1931-ci il təvəllüdlü Zeynalov Aslan Bəhrəm oğlunun qan ağlayan yaddaşından:
-Böyük bir ailə idik,
Nə dərd vardı, nə nisgillik.
Övladlarım, ev-eşiyim, qayğı bilməz balalarım,
Xocalıya birdən gəldi yüz illərin bəlaları…
Həmin o qanlı gecədə əsir düşdü Tofiq oğlum,
Yeddi yaşlı Aynur nəvəm, mənim şəkərim, noğulum
Öldü yağı gülləsindən anasının kürəyində,
Anası, Tovuz gəlinim, yaralandı biləyindən.
Eldar balam döyüşərək şəhid oldu Xocalıda,
Səkkiz yaşlı qızı Leyla güllələndi gecə yolda.
Nadir oğlum subay idi, yetməmişdi kama hələ,
Meşədə son nəfəsədək döyüşdü o, düşmən ilə,
Nadir xilas etdi bizi, meyiti meşədə qaldı…
Aslan kişi qəhərləndi, udqundu, xəyala daldı.
Maddım-maddım baxdım ona, heyrətləndim dözümünə,
Aslan kişi bir ah çəkdi, döndü yenə üzü mənə:
-Kürəkənim Ramiz isə, şəhid olub Goranboyda,
Həyat yoldaşı Validə, o, başı bəlalı qızım,
Naxçıvannik meşəsində qaçha-qaçda, qalma-qıyda,
Yaralandı, qucağında körpə nəvəm, dan ulduzum.
Validəni oğlum Elxanla axtarıb tapa bildik,
Qan içində, huşsuz halda Şelli kəndinə gətirdik.
Ancaq, itirdik nəvəmi, qundaq körpə qaldı orda.
Onu mərhum Çingiz* tapıb, xilas edib bizi dardan-
qurtarıbdır intizardan.
(*-mərhum tele-jurnalist, AR Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayev.)
Ailəmizin aynası,
Uşaqlarımın anası
Cabbar qızı Sayalıdır,
Düz, o vaxtdan yaralıdır.
Ombasını dələn güllə
Şikəst edibdir yazığı…
Bu ağrıyla, bu nisgillə,
Qəlbdə neçə övlad dağı,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Qan ağlayan yaddaşında
Qanlı-qadalı keçmişi,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Ölüm-dirim savaşında
Onları xilas eləmiş,
Şəhid olmuş gənc yaşında
Əlifi də yad elədi,
Şellidən imdada gəlmiş
Xosrovu da yad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Şəhidlərin ruhlarını duasıyla şad elədi.
Ağı dedi ölənlərə, yağılardan dad elədi,
Qarğıyaraq dönükləri, dövrandan fəryad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Xatirələr qaldı mənlə,
Bir də yazıq dəftərimlə,
qələmimlə…
9…
…Yaşayıb bu mövzu ilə
Mən ayları verdim yelə.
Araşdırdım yaddaşımı-
Şahidlərin göz yaşını
Ürəyimə yığa-yığa,
Başlıq tapmadım yazmağa.
Qovluğumda qan qoxulu rəvayətlər,
O günlərdən yadda qalan hekayətlər,
Şahidlərin gördükləri iztirablar, işgəncələr-
Nə ad qoyum mən onlara?.. zaman bilər.
Cavabını zaman verər.
Inanıram, gün gələcək,
Zaman qoyacaq adını
Bu dəhşətli əməllərin.
Xocalının fəryadını
Zaman qandıracaq! Yəqin!
Xar dünyaya qandıracaq,
Dünya olacaq müttəhim-
Zaman onu yandıracaq.
Erməni adlı bəlanın
Öz oduyla odlanacaq
Onda astarı dünyanın.
Qulaqları açılacaq,
Gedəcək koru dünyanın.
Heyhat! Ancaq gec olacaq!
Solacaq barı dünyanın…
Fəqət, hələ əlindədir
Öz ixtiyarı dünyanın,
Hələ ki, imkan dəmidir,
Tam yoluxmayıb hələ ki,
Dünya vəhşi xəstəliyə-
Ad qoysun bu əmələ ki,
Dərs olsun hər millətçiyə.
Erməni millətçiləri
Vaxtında çəkilsin dara!
Görərsə bu tədbirləri,
Dünya canını qurtarar
Birdəfəlik məhv olmaqdan-
Hələ ki var buna məqam…
…Bu arzuyla, bu amalla
Boş saxlayıb sərlövhəni,
Başlayıram bu minvalla,
Olduğu tək hər lövhəni
Həkk etməyə dəftərimə,
Qayıdıram dərdlərimə…
Ağdam rayonunun Şelli kənd sakini Xosrov Bilal oğlu Məmmədov xocalıları mühasirədən qurtaraq qəhrəmancasın şəhid olmuşdur.
Qanlı gecə səhərisi,
Qaçqınların bir dəstəsi
Yol gedərək bütün gecə,
Təhlükələr keçə-keçə,
Yaxınlaşarkən Şelliyə
Məruz qaldılar həmləyə.
Şellinin mərd oğulları
Darda qoymadı onları.
Ağır itki verib düşmən
Bu yoldan çəikldi həmən.
Yenə neçə ölən oldu,
Neçə yaralanan oldu.
Şellidən gələn cavanı,
Xosrov adlı pəhləvanı
Belə xatırlayır hamı:
“O, mərdliklə qurban verib canını,
El yolunda axıtdı öz qanını…”
Xocalı sakini Səttar Ağayevin başına gətirilən müsibətlər.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Xəlil Mirzə:
“Dəyərli dostum, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Xəzan” jurnalının təsisçisi və baş redaktoru, Prezident təqaüdçüsü Əli Bəy Azəri redaktoru olduğu, tanınmış özbək yazıçısı Züleyxa Maşərifovanın Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş “İntiqam hissi” kitabını (romanını) mənə hədiyyə etdi. Yenicə çapdan çıxmış bu roman müəllifin Azərbaycan oxucuları ilə ilk görüşüdür və kriminal-dedektiv mövzusunda yazılmışdır. Əsəri özbəkcədən Rəhman Babacan dilimizə tərcümə etmişdir. Dəyərli hədiyyə üçün Əli bəy Azəriyə dərin təşəkkürümü bildirirəm!”
Çağdaş Ədəbiyyatımızda öz dəsti-xətti ilə seçilən, doğma Vətənimizi, xalqımızı sevmək mümkün olduğundan da artıq sevən, daima yaradıcılıq uğurları ilə bizləri sevindirən, bütün yaxşı mənalarda dəyərləndirən, əzizimiz Zaur Ustac, sizi ürəkdən təbrik edirəm. Bütün uğurlarınızın davamlı olmasını, Ulu Tanrının sevilən bəndələrindən biri olmağınızı arzu edirəm! Doğum gününüz mübarəkdir!
Yolun aşıq olsun, bəxtin bəxtəvər, Daha çəkməyəsən qüssə, qəm, kədər. Sənə dua edib ölənə qədər Ölüb, gözlərində itəm yağışın. 08.07.2525.
Təbrizim
Yenə sinən oldu sipər yadelli həmləsinə, Düşmən olsan da hərçənd, hər yeni “hərb” kəlməsinə. Bilirəm, dözəcəksən bu xəyanət cümləsinə, Ay mənim yaraşıqlı, “Cənnəti-İrəm” Təbrizim! Yolunda hər cəfaya mən müntəzirəm, Təbrizim!
Nifaq salıb haqqa yenə keçisaqqal mollalar, İslamı pərdə ediblər özü baqqal mollalar, Başı boş, nəfsi iti, bu oğru, çaqqal mollalar. Səninlə bir olanla mən də əlbirəm, Təbrizim! Azadlıq carçısıyam, azad şairəm, Təbrizim!
Bir ovuc farsa edir xidməti bu qanlı rejim, Özünü mömin sayır bu erməni yönlü rejim. Ulu Türkün xofundan hər an gözü qanlı rejim Çəkəcək cəzasını, hökmən, bilirəm, Təbrizim! Səni candan sevəni candan sevirəm, Təbrizim!
Sən möhtəşəm bir qalasan, minillik tarixinlə, Adəmin məskənisən, sən özəllik tarixinlə. Qovşarsan nəhayət, öz əzəllik tarixinə- Sən əsir olduqca gər, mən də əsirəm, Təbrizim! Zülmün zənciri çürük, mən dəxi şirəm, Təbrizim! 17.06.2025.
Nəvəm nağıl söyləyir
Səhər, axşam- hər zaman, Dayanmadan, durmadan Nağıl istəyən nəvəm Daha məni dinləmir. Özü nağıl uydurur, Özü qəhrəman seçir, Özü nağıl söyləyir.
Daha divin yolunu Məlikməmməd kəsməyir. Cırtdan hər addımbaşı Böyüklərdən küsməyir, Böyükləri aldatmır, Böyükləri pusmayır. Yeddibaşlı əydaha Daha od püskürməyir.
Onun qəhrəmaları Ya “Hörümçək adam”dır, Ya da “Betman”dır, nədir. O qəhrəman adları Heç yadımda qalmayır. Onun uydurmaları Tükənməyir, bitməyir. Məndən nağıl istəyən Mənə nağıl söyləyir.
Yaxşımı bu, pismi bu, Qərar verə bilmirəm. Bir onu bilirəm ki, Mən nağıl söyləmirəm, Nəvəm nağıl söyləyir. Nəvəm nağıl uydurur, Mən də ki… dinləyirəm… 09.06.2025.
Çıxdım yollara…
…Yenə xəyallanıb çıxdım yollara, Axıb xatirələr gölünə düşdüm. Zindan ağırlığım məndən boşalıb, Yenə kəndimizin yoluna düşdü.
Yenə də bu yolda düşdüm izimə, Məni neçə kərə kəndə yetirib. Neçə pərvazlanan arzu daşıyıb, Ümidə, ünvana, bəndə yetirib.
Çılğın arzuların ilk ünvanıdır, Qoynunda min sevgi yaşadır kəndim. Çiyninin qayğısı ulduz sanıdır, Ülvi adətlərin yaşıdır kəndim.
Kəndimin min şəhər sevgisi vardır, Şəhərin bir kəndlik sevgisi yoxdur. Hər kəndin şəhərdə güzgüsü vardır, Şəhərdə bir sevgi güzgüsü yoxdur.
Şəhərin kəndimə can borcu, qucaq- Taleyin ən gerçək oyunu budur. Şəhərin dərdlərin kəndim udacaq, Şəhər yaranandan pis oynçudur.
Yenə bir yuxu gördüm, şirin, aydın, dumansız. Bunu fikirləşməmişdim, O biri yuxularım kimi ssenarisini yazmamışdım, mövzusunu seçməmişdim. Plansız, filansız gəldi yuxuma o qız.
Yerə, göyə, Yerdə, göydə nə varsa and içmişdim hər şeyə- Onu unudacaqdım, ondan qisas alacaqdım. Hər fitnəyə əl atacaq, lazım gəlsə, əzrayılın özü ilə ittifaq da quracaqdım… Yəqin o, daha müqəddəs nərələsə and içib, daha güclü sirrlərlə sövdələşə bilib. Uduzdum… 01.05.25.
Xəlil Mirzə – Xəlil Mirzəmməd oğlu Xəlilov 1958-ci il noyabr ayının 12-də Sabirabad rayonunun Kovlar kəndində anadan olub. 1965—1973-cü illərdə kənd səkkizillik məktəbində, 1973—1975-ci illərdə M.Ə.Sabir adına 1 saylı orta məktəbdə orta təhsil alıb. Ədəbiyyata marağı uşaq yaşlarından başlayıb. Kənd məktəbində oxuyarkən divar qəzetlərinin, radio qovşağının redaktoru olub, həmin illər rayonda çıxan “Muğan” (indiki “Suqovuşan”) qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. Qəzet janrının demək olar ki, bütün növlərində qələmini sınayıb və hələ gənc yaşlarında oxucuların rəğbətini qazanıb.
1976-cı ildə Ç.İldırım adına Az.Pİ-nin avtonəqliyyat fakultəsinə daxil olub. 1977—1979-cu illərdə hərbi xidmətdə olub. Hərbi xidmət illərində belə “Muğan” qəzeti ilə əməkdaşlığını davam etdirib. 1979-cu ildə Bakı Şin Zavodunda işə düzəlib və axşam şöbəsində ali təhsilini davam etdirib. 1985-ci ildə təhsilini başa vurmaqla mühəndis-mexanik ixtisasına yiyələnib. Həmin illərdə zavodda çıxan çoxtirajlı “Şinçi” qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. Müxtəlif səpgili yazıları ilə yanaşı, həm də şeirləri dövri mətbutda dərc olunub, radio və televiziya verilişlərinə dəvət alıb. Həmin illərdə “Azərbaycan-Azərbaycan” adlı ədəbi birliyin fəal üzvü olub, AYB-nin nəzdində fəaliyyət göstərən “Natavan” klubunun məclislərində iştirak edib. Bakı şəhər 39 saylı orta məktəbdə özü də ədəbiyyat dərnəyi yaradıb, istedalı məktəblilərə poeziyanın sirlərinin aşılanmasında yardımçı olub, 80-ci illərdə populyar olab ədiblərlə görüşlər təşkil edib.
1994—2008-ci illərdə Qaçqınların və Məcburi Köçkünləin İşləri üzrə Dövlət Komitəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Həmin illərdə çoxtirajlı “Vətən səsi” qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. Qaçqın və məcburi köçkünlərin acı xatirələrini, həyat şəraitlərini, problemlərini əks etdirən çoxlu sayda məqalələr dərc etdirib. Publisistik-sənədli yazılarla çıxış edib. Dövrümüzün ən dəhşətli faciəsi olan Xocalı faciəsi zamanı erməni qəsbkarlarının törətdiyi vəhşilikləri, Xocalının müdafiəsi zamanı həlak olmuş xalqımızın mərd oğullarının qəhrəmanlıq salnamələrini əks etdirən “Dünya hara baxır görən?!..” adlı sənədli poema yazıb.
Xəlil Mirzə həm də həmin illərdə elindən, obasından ayrı düşmüş yaradıcı insanlarla sırf təmasda olmuş, onların əsərlərinin bir qismini redaktə edərək “Vətən səsi” qəzetində dərc etdirmişdir.
Şairin “Payız qatarı” adlı ilk şerlər kitabı 1996-cı ildə “Gənclik” nəşriyyatında, “Dünya hara baxır görən?!..” adlı ikinci toplu-kitabı 1998-ci ildə “Ağrıdağ” nəşriyyatında, “Zamanın sınağında” adlı üçüncü toplu-kitabı və uşaqlar üçün yazdığı “Almaların nağılı” adlı dördüncü toplu-kitabı 2000-ci ildə “Diplomat” nəşriyyatında, “Yuxumu itirmişəm” adlı beşinci toplu-kitabı isə 2009-cu ildə “Mütərcim” nəşriyyatında nəşr olunub.
Xəlil Mirzə eyni zamanda “Dünya hara baxır görən?!..”, “Danışan məzarlar”, “Qatil Kür”, “Salam kəndim” adlı poemaların, uşaqla üçün yazdığı “Ədalətin qələbəsi” adlı birpərdəli mənzum dram əsərinin, “Zamanın sınağında” adlı povestin və “Qəzet köşkü” adlı tragikomediyanın məllifidir.
Kitabları:
Payız qatarı” – “Gənclik” nəşriyyatı 1996-cı il
“Dünya hara baxır görən?!..” – “Ağrıdağ” nəşriyyatı 1998-ci il
“Zamanın sınağında” – “Diplomat” nəşriyyatı 2000-ci il
“Almaların nağılı” – “Diplomat” nəşriyyatı 2000-ci il
“Yuxumu itirmişəm” – “Mütərcim” nəşriyyatı 2009-cu il.
