ÖTƏN HƏFTƏNİN MƏDƏNİ MƏNZƏRƏSİ
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Avqustun ilk həftəsi Azərbaycanın mədəni həyatında kitabın, sözün, musiqinin və ədəbiyyatın fəal şəkildə gündəmə gəldiyi bir dövr kimi yadda qaldı. Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalının yekunlaşması, qarşıdakı XII Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisinə hazırlıqların gündəmə gəlməsi, müxtəlif ədəbi-mədəni tədbirlər və kitab təqdimatları Azərbaycanın mədəni mənzərəsində söz sənətinin xüsusi çəkisini bir daha göstərdi. XV Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalının təntənəli bağlanış konsertinin keçirilməsi də ötən həftənin mühüm mədəni hadisələrindən biri olub. Eyni zamanda, 21–27 oktyabr tarixlərində keçiriləcək XII Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi barədə məlumatın yayılması ölkənin kitab və nəşriyyat həyatında yeni bir mövsümün başlanğıcını xəbər verdi.
Son günlər Azərbaycanın mədəni gündəliyinə nəzər saldıqda belə bir mənzərə yaranır: bir tərəfdə musiqi festivalları, digər tərəfdə kitab sərgiləri, təqdimatlar, yubileylər, ədəbi görüşlər və poeziya tədbirləri. Milli Kitabxananın avqustun 2-də Azərbaycan Kinosu Günü ilə bağlı virtual və ənənəvi kitab sərgisi təqdim etməsi, avqustun 1-də Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü münasibətilə sərgi təşkil etməsi də bu mənzərənin mühüm elementlərindəndir.
“Bəyaz durnalar”ın qanadlarında şəhid xatirəsi
Avqustun 5-də şair Lalə İsmayılın “Bəyaz durnalar” adlı ilk kitabının təqdimatının keçirilməsi də həftənin ədəbi hadisələri sırasında idi.
“Bəyaz durnalar”ın qanadlarında şəhid xatirəsi, ana həsrəti və milli yaddaş
Lalə İsmayılın “Bəyaz durnalar” kitabının təqdimatı ədəbiyyatla şəhid xatirəsinin qovuşduğu mənəvi bir görüş kimi yadda qaldı
Ötən həftənin Azərbaycanın mədəni həyatında diqqət çəkən hadisələrindən biri şair Lalə İsmayılın ilk fərdi şeirlər kitabı – “Bəyaz durnalar”ın təqdimatı oldu. “Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbir yalnız yeni bir poetik toplunun oxuculara təqdimatı deyildi. Bu görüş həm də Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun doğum gününə həsr edilmiş mənəvi yaddaş mərasimi idi.
5 avqust 2026-cı il tarixində keçirilən tədbirin mahiyyətində iki mühüm xətt bir-birini tamamlayırdı: söz və xatirə. Bir tərəfdə illər ərzində ürəkdən süzülüb gələn şeirləri ilk dəfə ayrıca kitab şəklində oxucuya təqdim olunan Lalə İsmayıl, digər tərəfdə isə Vətən uğrunda canını fəda etmiş, lakin adı və xatirəsi yaddaşlardan silinməyən qardaş – İsmayıl vardı.
Bu baxımdan “Bəyaz durnalar”ın təqdimatını sıradan kitab təqdimatı kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Kitabın adı belə özündə bir poetik simvolu yaşadır: durna – həsrətin, yolun, ayrılığın və qayıdış ümidinin obrazıdır; bəyazlıq isə saflığın, sülhün, təmizliyin, işıqlı arzuların rəmzidir. Bu iki məna birləşəndə kitabın poetik dünyası haqqında ilkin təsəvvür yaranır.
Tədbirdə çıxış edən “Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin sədri, “Kəlağayı Ev Muzeyi”nin direktoru Güllü Eldar Tomarlı “Bəyaz durnalar”ı yalnız şeirlər toplusu deyil, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsinə ucaldılmış mənəvi abidə kimi səciyyələndirdi.
Bu fikir kitabın ideya mahiyyətini anlamaq baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki burada poeziya şəxsi duyğuların ifadəsi olmaqdan çıxaraq ictimai yaddaşın daşıyıcısına çevrilir. Şairin şəxsi kədəri milli ağrı ilə qovuşur, ailə faciəsi Vətən tarixinin bir parçasına çevrilir.
Lalə İsmayılın ilk kitabının Zəngilan uğrunda döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid olmuş yeddi polis əməkdaşının əziz xatirəsinə ithaf edilməsi də təsadüfi deyil. Həmin qəhrəmanlardan birinin müəllifin qardaşı, Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılov olması “Bəyaz durnalar”ın poetik yükünü daha da ağırlaşdırır.
Belə kitablar yalnız oxunmur. Onların hər səhifəsində bir ailənin yaşadığı ağrını, bir nəslin yaddaşını, bir xalqın itkilərini görmək mümkündür.
“Bəyaz durnalar”ın təqdimatı ilə bağlı Vaqif Osmanlının qələmə aldığı “Dünyanı durna bəyazlığına döndərənlərin amacı” adlı yazı da kitabın poetik və mənəvi mahiyyətinə işıq salan mühüm mətnlərdəndir.
Vaqif Osmanlı 5 avqust tarixini “müqəddəs bir gün” kimi dəyərləndirərək yazır:
“Bu gün Zəngilanın yeddi məzarsız şəhidlərindən bir İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun doğum günü, həm də şəhid İsmayılın bacısı Lalə İsmayılın ilk kitabı “Bəyaz durnalar”ın oxucuları ilə görüşü ilə yadda qaldı.”
Bu cümlə təqdimatın mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir. Burada doğum günü ilə kitab təqdimatı arasında zahiri bir paralellikdən söhbət getmir. Əksinə, bir şəhidin doğum günü onun bacısının yaradıcılıq yolunun başlanğıcı ilə yaddaşın yeni mərhələsinə çevrilir.
İsmayılın həyatı yarımçıq qalıb. Onun məzarı yoxdur. Amma bacısının sözləri onun xatirəsinə bir məzar, bir abidə, bir yaddaş məkanı yaradır. Bəlkə də poeziyanın ən böyük missiyalarından biri elə budur: unudulmağa məhkum olanı sözlə əbədiləşdirmək.
Vaqif Osmanlı Lalə İsmayılın yaradıcılığı haqqında yazarkən onun özünəməxsus poetik dəst-xəttini xüsusi vurğulayır:
“Lalə xanımın öz dəst-xətti var. Könül duyğularından ibarət yaradıcılıq yolunda milli kökə və milli mənəvi dəyərlərə bağlılıq ana xəttdir.”
Bu qənaət “Bəyaz durnalar”ın poetik məzmununa yanaşmaq üçün əsas açarlardan biridir. Lalə İsmayılın şeirlərində şəxsi hisslər milli-mənəvi düşüncə ilə birləşir. Şair üçün sevgi yalnız iki insan arasındakı münasibət deyil, Vətənə, doğma yurda, ailəyə, qardaşa, ana dilinə və milli dəyərlərə bağlılıqdır.
Onun şeirlərində qadın obrazı da yalnız zəriflik və kövrəkliklə məhdudlaşmır. Bu qadın həm sevən, həm ağlayan, həm həsrət çəkən, həm də haqq uğrunda mübarizə aparan mənəvi qüvvədir.
Ötən həftənin mədəni mənzərəsinə nəzər salarkən “Bəyaz durnalar”ın təqdimatını yalnız bir kitabın işıq üzü görməsi faktı kimi qeyd etmək kifayət deyil. Bu hadisənin daha dərin mənası var. Bu təqdimat göstərdi ki, ədəbiyyat yaddaşdır.
Ədəbiyyat bəzən məzarsız şəhidin məzarı, danışa bilməyən insanın səsi, illərdir qapısında yol gözləyən ananın ümidi, qardaş həsrəti ilə yaşayan bacının ürək sözüdür.
Bəlkə də “Bəyaz durnalar”ın əsas poetik mesajı elə budur: dünyanı müharibələrin bozluğundan, ayrılıqların qaranlığından, haqsızlığın sərtliyindən çıxarıb sülhün, təmizliyin və insanlıq duyğusunun bəyazlığına qovuşdurmaq.
Durnalar uçur… Göylərdə onların bəyaz qanadları görünür. Yerdə isə bir kitab açılır. Həmin kitabın səhifələrindən şəhid xatirəsi, ana həsrəti, bacı sevgisi, Vətən duyğusu və insanın əbədi sülh arzusu boylanır.
“Bəyaz durnalar” məhz bu mənəvi mənzərənin poetik adıdır.
Durnaların gətirdiyi “payız ətri”
Belə bir ardıcıllıq fonunda Solmaz Qəribelin yeni kitabının təqdim olunması sanki öz axarında təbii bir prosesin nəticəsi kimi yadda qaldı. Durnalar payızı, payız isə “Payız ətirli qadın”ı gətirdi. “Payız ətirli qadın” isə öz növbəsinə Bakı ədəbi mühitinə rus dilində yeni poetik nəfəs qatdı.
Belə bir mədəni atmosferdə 8 avqust 2026-cı ildə Bakıda həkim-şair Solmaz Qəribelin rus və azərbaycan dilli “Женщина с ароматом осени” / “Payız ətirli qadın” şeirlər kitabının təqdimatının keçirilməsi xüsusi maraq doğuran ədəbi hadisə kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın redaktoru Rəfael Tağızadə, tərcüməçisi (Azərbaycan dilindən Rus dilinə) isə Təranə Məmməddir.
Bu təqdimat yalnız yeni kitabın oxucuya təqdim edilməsi deyil, eyni zamanda Azərbaycan poeziyasının başqa bir dilin imkanları ilə yenidən səsləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki poeziyanı bir dildən digərinə köçürmək sadəcə sözlərin tərcüməsi deyil. Şeirin ruhunu, ritmini, obrazını, emosional yükünü və müəllifin daxili səsini qorumaq tərcüməçinin qarşısında duran ən çətin və məsuliyyətli vəzifələrdəndir.
Solmaz Qəribelin təqdim olunan kitabında yer alan “Payız ətirli qadın” şeiri bu poetik dünyanın xarakterik nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir. Şeirin elə ilk misralarından payız yalnız təbiət hadisəsi kimi deyil, insan taleyinin, zamanın və qadın ömrünün metaforası kimi meydana çıxır:
“Payız ətirli qadın,
Gözlərinin rəngi nə?
Solğun naxışlar düşüb,
Gözlərinin rənginə.”
Burada şairin yaratdığı “payız qoxusu” adi bir təbiət obrazı deyil. Payız — ömrün müəyyən mərhələsi, yaşanmış illərin yaddaşı, solan xatirələr və insanın daxili dünyasında yığılan səssiz kədərdir. “Gözlərinin rəngi” sualı isə əslində zahiri görünüşdən daha çox, həmin qadının daxilində baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır.
Şeirdə payızla qadın obrazı arasında maraqlı paralel qurulur. Payızın saralan yarpaqları necə ki, zamanın keçdiyini göstərir, qadının alnındakı qırışlar da həyatın yaddaşını daşıyır:
“Payız ətirli qadın,
Aynaya yaxın gəlmə…
Alnındakı qırışlar,
Oxunur ilmə-ilmə…”
Bu bənddə “ayna” sadəcə məişət əşyası deyil, insanın öz həqiqəti ilə üz-üzə gəldiyi simvolik məkandır. Şair qadına “Aynaya yaxın gəlmə…” deyərkən əslində ona yaşadığı ömrün izlərini çox sərt şəkildə görməməyi arzulayır. “İlmə-ilmə” ifadəsi isə qırışları bir növ taleyin toxuduğu naxışlara çevirir. Əslində yaxşı poeziyanın gücü də məhz bundadır: şair hər şeyi demir, oxucuya duymaq və düşünmək üçün məkan saxlayır.
Şeirdəki “qadın” həm konkret insandır, həm də ümumiləşdirilmiş qadın obrazıdır. O, sevmiş, gözləmiş, itirmiş, yorulmuş, amma yenə də həyatın içində dayanmış qadındır. Və bütün bu duyğular yenidən həmin poetik obrazın adına qayıdır:
“Payız ətirli qadın…”
Beləcə, şeirin başlanğıcında təqdim olunan obraz sonda daha geniş məna qazanır. O, sadəcə payız qoxuyan qadın deyil; ömrünün payızını yaşayan, lakin içində hələ də bahar ehtimalı daşıyan qadındır.
Solmaz Qəribelin yeni kitabının rus dilində təqdim olunması ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan poeziyasının rusdilli oxucuya çatdırılması ədəbi əlaqələr baxımından mühüm prosesdir. Bu prosesdə redaktorun və tərcüməçinin rolu xüsusi vurğulanmalıdır.
Rəfael Tağızadənin redaktorluğu və Təranə Məmmədin tərcümə işi kitabın yeni dil mühitində formalaşmasında mühüm mərhələdir. Poeziya tərcüməsində əsas məsələ yalnız “nə deyilir?” sualına cavab tapmaq deyil, həm də “necə deyilir?” sualını qorumaqdır. Çünki şeir bəzən bir sözün yaratdığı assosiasiya, bir pauzanın doğurduğu hiss, yaxud bir misranın ritmi ilə yaşayır.
Bu baxımdan kitabın rus dilində təqdim olunması Solmaz Qəribelin yaradıcılığının yeni oxucu çevrəsinə çıxarılması kimi dəyərləndirilə bilər. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
08.08.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var