Yenə həsrət gəlib qapımı döydü, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama. Dördyoldan ötərək, Xaçından keçək, Duz səpildi bu qan verən yarama, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Gülçülükdə qızılgülü iyləyək, Vətən deyib ordan Vətən səsləyək, Göytəpədə yatıb bir az dincələk. Minim Konzovadda kəhər atıma, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Ana layla desin Uzundərədə, Neçə Şəhid yatır bu doğma eldə, Onları bir anaq yanan ürəkdə. Həsrət qılınc vurub dərdli bağrıma, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Bilirəm küskündü Əhmədağalı, Bizi qarşılar Keşdazdı, Qiyaslı, Ətyeməzli bağı olub gilaslı. Yaman düşüb o bağlarım yadıma, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Girək o möhtəşəm gözəl elimə, Səs versin minacət mənim səsimə, Baxaq tarmar olan din evimizə. Baxıb çay evinə dostum sızlama, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Natavanım imarətdə nigaran, Bizə dağ çəkibdi bu acı dövran, Bazarın yerində qalıbdı al qan. Baş çəkim dağılan o yurd-yuvama, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Qarağacı heç yoxuymuş deyəsən, Məzarların yerin düzən görərsən, Bir “Dostluq” tərəfə əgər ki, getsən. Üzüm muzeyinə baxıb ağlama, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Dram ocağının daşı qalmayıb, Muradbəyli sanki burda olmayıb, Qeyb olan şəhərə ürək ağlayıb. Necə ağır gəlir bunlar adama, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Sarıtəpə bir xəyaldı, tapmıram, Kuybişevdə dostları axtarıram, Fərhadın büstünə hələ yanıram. Abidəmiz yoxdu dostum, arama, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Məktəblərin yeri otlaq olubdu, O güllü bağçalar artıq solubdu, Ana oğul deyib saçın yolubdu. Necə sığışdırım bunu arıma, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Şahbulaq dağından qan iyi gəlir, Asfalt yollarımda qanqallar bitir, Ay Allah Vətənə bizləri yetir. Vidadiyəm, yığışın harayıma, Ağdamlılar, gəlin gedək Ağdama.
Düşür bu ömrümün son yarpaqları
Gözəllər gözünü çəkir gözümdən, Düşür bu ömrümün son yarpaqları. Artıq yorulmuşam özüm-özümdən, Külək titrətdikcə hey ağacları, Düşür bu ömrümün son yarpaqları.
Əsir əllər, göz də eynək istəyir, Ürək nələr çəkir adam bilməyir, Xəstəlik anbaan səni izləyir. Dövran dara çəkir bu insanları, Düşür bu ömrümün son yarpaqları.
Gecələr sübhətək oyaq qalırsan, Baxıb aynabəndə fikrə dalırsan, Ötən günlərini yada salırsan. Bir-bir ötürürsən qəmli illəri, Düşür bu ömrümün son yarpaqları.
Bəs niyə yaratdın məni, ay Allah? Açılmır, yenə də açılmır sabah, Deyəsən olmuşam ölmə nişangah. Beləcə açıram hər sabahları, Düşür bu ömrümün son yarpaqları.
Qəmgin Vidadiyəm, talehi qara, Çıxıb ürəyimə amansız yara, Bölünüb ürəyim, olubdu para. Gözlərim hey gəzir bu məzarları, Düşür bu ömrümün son yarpaqları.
Vətən həsrətimi məni qocaltdı?
Yazdıqca qələmim əsir əlimdə, Vətən həsrətimi məni qocaltdı? Şirin xatirələr qalıb gözümdə. Elin sərvətini düşmən apardı, Vətən həsrətimi məni qocaltdı?
O dağı, dərəni gözüm axtarır, Həsrət xəncər ilə sinəmi yarır. Vətən nərə çəkib bizı çağırdı, İllərdi dilimin ucu yaradı, Vətən həsrətimi məni qocaltdı?
Şuşa gecələri çıxmır yadımdan, Niyə əzab verdi bizə Yaradan? Xəbər verən varmı bizə Laçından? Həkəri çayıyla göz yaşı axdı, Vətən həsrətimi məni qocaltdı?
Daşaltında dolaşır şəhid ruhu, Hey gəlir burnuma dağların qoxu, Bəlkə unudubdu bunları çoxu. Röyamdan oyadan məni haraydı, Vətən həsrətimi məni qocaltdı?
Vidadiyəm, bu gün zəfər bizimdi, Gəncliyimi ötən illər apardı. İndi fəryad edən küskün səsimdi, Xəyal məni o illərə apardı, Vətən həsrətimi məni qocaltdı?
BƏS NİYƏ ƏLLƏRİM ÇATMIR AĞDAMA
Çırpınır ürəyim, əsir dizlərim, Bəs niyə əllərim çatmır Ağdama? Tikilib uzanan yola gözlərim. Həyat istirabdı, dərddi adama. Bəs niyə əllərim çatmır Ağdama?
Onun xəyalıyla yatıb, dururam, Sorağın küləkdən, quşdan alıram, Ağdam həsrətiylə hər an yanıram. Nifrətmi edim mən bu dövranıma, Bəs niyə əllərim çatmır Ağdama?
Ata varlığının əsiriyəm mən, Yaş axır yanağa didələrimdən, Hərdən diksinirəm onun səsindən. Səs gələn tərəfə baxıram, amma Bəs niyə əllərim çatmır Ağdama?
Getmir gözlərimdən ata varlığı, Öpərəm ayağı dəyən torpağı, Yenə kədər gəldi bu axşam çağı. Royalar atamı salır yadıma. Bəs niyə əllərim çatmır Ağdama?
Dedicated to the 103 rd anniversary of Heydar Aliyev
The unforgettable impressions of our eternal national leader Heydar Aliyev about the valuable representative of modern Azerbaijani literature – contemporary poetess Leyla Aliyeva…
Today, we commemorate with unforgettable love, respect and pride our eternal National Leader Heydar Aliyev, who created miracles for our Azerbaijan, left sacred traces in the annals of our statehood, who is always proud of being Azerbaijani, who is a source of national pride and honor and is accepted as a symbol of Azerbaijan all over the world. Because, our eternal, national leader Heydar Aliyev always lives in the hearts of our people, he has not been forgotten, he is still remembered, and all the work he has done is often recalled. Our national leader Heydar Aliyev lives forever not only in the hearts of the Azerbaijani people, but also in the hearts of the peoples of the world.
Indeed, our eternally living national leader Heydar Aliyev, who was the most influential politician of Azerbaijan, as well as the world, always followed the comprehensive development and rise of our national-spiritual values, our literature, which enriches the spirituality of the people and makes it known all over the world, and considered it his most important task. He played an exceptional role in promoting the modern face of Azerbaijan, the rich values of our people, and in gaining a worthy position for our country in the system of international relations. Let us note that every nation is known for its national-spiritual values, ancestry, history, and culture. The fact that our eternally living national leader Heydar Aliyev, who was an irreplaceable genius leader of our people who opened new paths and new paths in the development of our culture, art, and the fact that he amazed the world with his rare pearls in the improvement of our modern literature and in the human arena, raised the glory of our country, and that our people have an ancient culture, as in all areas, confirms his wisdom. As is known, the rapid development, large-scale promotion, and great achievements of all spheres of Azerbaijani culture in the 20th century were directly the result of Heydar Aliyev’s exceptional historical services.
Speaking about contemporary Azerbaijani literature, modern writer Leyla Aliyeva, taking as an example her brilliant grandfather Heydar Aliyev, world-famous President Ilham Aliyev, who guided her in life like a bright beacon, and her mother, the First Lady of Azerbaijan Mehriban Aliyeva, who was distinguished by her charitable activities and selfless mission, has become a hardworking creative personality of the world. The presentation of the Orthodox Prize to the young poet, a worthy representative of our people, L. Aliyeva, shows that everyone is equal before God. The hardworking poet is very attentive and responsible in solving these issues, in her interaction with relevant organizations and institutions, addressing various instances. Today, while celebrating their services, we witness the high appreciation that our people give to their science, culture, homeland, religion, and nationality, which is precisely why we have turned to the creativity of Leyla Aliyeva, a talented representative of contemporary Azerbaijani literature. Academician Nizami Jafarov writes: “The first blessing for Leyla Aliyeva’s poetic talent was given by her grandfather, the National Leader of the Azerbaijani people, Heydar Aliyev, at a prestigious (and extremely sincere!) family gathering attended by Azerbaijani writers, with the words “my grandson also writes poetry.” And these words of the patron of Azerbaijani literature, of course, did not escape the attention of the literary community, especially the critics who carefully followed the literary process – the literary mujahideen who voluntarily took on the mission of becoming the conscience of literature. Leyla khanum did not delay in justifying the hopes placed on her poetic talent. She presented beautiful artistic examples of sharing the secrets of her feelings, thoughts (destiny) with the world, like only the most sincere people in the world (“poets who came after the prophets!”). And she proved that her great grandfather was absolutely right in highly appreciating her creative talent. As in all times, the most important themes of modern Azerbaijani literature, mother, homeland, love and victory, are always relevant. and is still very important today. This theme runs through the entire creative world of Leyla Aliyeva.
The creative talent of Leyla Aliyeva, a contemporary poetess of our modern literature, is comprehensive. She writes different poems such as “Don’t Go, Mother”, “You Are Not Alone”, “Give Me Strength”, “My God”, “Elegy”, “I Am Blind”, “My Poetry”, “People”, “Don’t Go”, “Lighthouses”, “Baku”, “Love and Hate”, “Swan”, “Soldier” and others. The fluttering of the soul in these poetic examples is a manifestation of the richness of her delicate inner world. She tries to find answers to the questions that excite a person in her poems, the depth of perception of a woman’s life collisions, their philosophical meaning, and penetrating lyricism fascinate the reader. The moments of turning Leyla Aliyeva’s inner world into the main subject of artistic research and mainly giving the plot of the soul, thought, and feeling, and perceiving symbols in a philosophical-psychological plan, the infinity of the abundance of information in all her poems, distinguish the young poetess from other masters of the pen.
The young poetess of contemporary literature, Leyla Aliyeva, reveals the realities of the world that are invisible to the ordinary eye in her work. The poem “Elegy”, dedicated to the dear memory of her grandfather, the national leader of the Azerbaijani people, Heydar Aliyev, has found its way into the hearts of millions of readers and aroused their deep interest. Indeed, fate has closely introduced us to the great leader Heydar Aliyev, who will always live in our hearts, an unforgettable person, the great son of the Turkic world, who dedicated his life to the peace and progress of the Azerbaijani people, and to turning our national identity into a source of pride and honor. The poem “Elegy”, dedicated to her grandfather Heydar Aliyev, by contemporary poetess Leyla Aliyeva, was published in the “Azerbaijan” newspaper on December 12, 2008, on the 5th anniversary of Heydar Aliyev’s death. Contemporary poetess L. Aliyeva, being the successor of the charitable works of the famous family, has made valuable contributions to our literature with her contemporary poems. It takes hard work and time to involve our contemporary writers and poets in research and to convey their scientific creativity to the younger generation. Indeed, as stated in the poem “Elegy” dedicated to her grandfather Heydar Aliyev by Leyla Aliyeva, a young poetess of Azerbaijani literature:
If I were a bird flying to the stars, the moon would light my paths. If you were to return with your proud gait, I would make you a place on Earth. Listen to the whisper of my sorrow –
In these verses, the poet, who cannot bear the inexhaustible love for her grandfather and his absence, shares her sorrow and whisper with the Creator, wishing that her grandfather would return with his proud gait like a bird flying to the stars and that the moon would light her paths, because she cannot come to terms with this separation.
I know very well what separation is!..
I wish the winds could spread the cry of my heart to the universe.
Hearts keep breathing loudly,
Every moment without you has its own sadness.
The author, who was deeply affected by the change in her grandfather’s world, expressed in this poem the fluttering of her tender heart burning with feelings of loneliness, separation, and longing, which touched the hearts of the readers. In the above lines, with the expressions – “I wish the winds could spread the cry of my heart to the universe”, the poetess’ soul, as if her heart, is screaming and raging.
Can the rushing rivers convey the memory of your sacred voice ? Let us join the caravan of clouds again, Let me travel the sky, let me see where you are, Let me reach the heights, let me reach you.
-saying, the poetess’s fragile heart, fluttering like a bird in a cage, reaches the highest heights, rushes to travel the sky, to join the caravan of clouds. The young poetess appeals to the entire universe, calling on the earth, the sky, the sky, and nature for help, but the fire of her sorrow does not subside.
You were a mountain, I gave my shoulder to the mountains, If the mountains suffer, the mountains will suffer. My love for you is as great as the mountains, Should I ask the mountains for your location? Should I give it to the plane trees alone?
The poet, who has followed in her grandfather’s footsteps since childhood, expresses her unparalleled, boundless love for her grandson in the above lines, comparing her grandfather to an inaccessible, unfathomable, and gigantic mountain. In real life, when a person’s hopes are dashed, only he or she waits for the miracle of the great God.
I can’t create a miracle. Disintegrate, oh darkness, retreat, oh night, I want to join the sun!
We consider it our duty to talk about some of them, pay tribute to the memory of those people and introduce them to the younger generation, as appropriate, on the pages of this book of poems. Based on the above verses, the thoughts of the Great Samad Vurgun inevitably come to mind:
It has been like this since time immemorial, because the universe,
The World is permanent, life is a trust.
Indeed, life is given to man as a trust, only for testing.
…The world is a window, everyone who comes looks, leaves…
There is a sense of regret in these words expressed with longing, deep meaning and fire. In the work of confirming memories in the literary world, strengthening our independence, increasing the welfare of our people, transforming Azerbaijan into a prosperous land and taking a more worthy place among the countries of the world, the granddaughter of a great personality, a young woman, continues his path with her will, and makes worthy contributions to our literature with her poems and continues this creative path.
In all the poetry of the modern-minded poetess L.Aliyeva, “mother, homeland, longing, woman, universe – existence, humanity, eternity, death, life, success, victory, defeat, eternity”… the path to God is sacred, based on Divine love, just as time leading to infinity has no end, so love and poetry, humanity never have an end. Great leader Heydar Aliyev always keeps alive and will live with his far-sighted policy, the values he gave to literature, culture, art, education, women, and mothers, our people always hold his dear memory high, remember him with gratitude, and celebrate and will celebrate the day he came to power again as the most important state holiday of the Republic of Azerbaijan – National Salvation Day. Because, independent Azerbaijan is eternal, the trust of our National Leader to the present and future generations, and his rich and diverse heritage is the national wealth of our people, and preserving this sacred heritage is the honorable duty of every Azerbaijani.
Deep within the rich emotional layer of Leyla Aliyeva’s poetic thinking, which is at first glance visually appealing, there are quite thought-provoking (and truly provocative) and highly productive considerations.
In general, Leyla Aliyeva’s creativity, her devotion to nature, flowers, land, homeland, the theme of mother, homeland, as a representative of Peace, always makes the contemporary poet think, and this theme, as if absorbed into all the author’s poems and based on humanity and supremacy, deserves special attention. The young poet dedicated a poem to our servicemen and their children who were martyred in connection with the Armenian provocation that began on July 12, 2020 in the direction of Tovuz on the Azerbaijan-Armenia state border. The talented poet wrote this poem, wishing that the mothers’ lamentations and cries would not remain in vain, that the war would end soon, and that the enemy would receive a worthy response. (Leyla Aliyeva shared her poem on her Instagram account along with photos taken from the funeral of our martyrs, including their children. Kult.az)
Mothers, clutching their hearts in their hands, sigh, saying, “Where is my son?” After all, he was just a baby yesterday, and he’s gone now! Ah! War!
In these verses, Leyla Aliyeva curses the war by describing the heartache, sighs, and suffering of a holy mother, describing the tragedy of her son, who was a baby yesterday and is a brave soldier today, who she raised with difficulty and could not come to terms with his absence. Expressing in the above lines that the blood of our brave soldiers who sacrificed their lives for the homeland will not remain on the ground, and that the enemy will receive a worthy response, the young poetess writes these verses, moved by the longing and longing of the baby boy looking for his father, who is looking for the road…
It won’t take long to silence the enemy. A soldier will die for his homeland! A single little boy will no longer wait
For his father’s arrival, burying his patience
If we say that the huge lines that L. Aliyeva broke from her fragile heart with great faith in the above verses indicate the extraordinary talent of the poetess, we would bring more reality to our thoughts. The timely use of the phrase “It will not take long to silence the enemy” finally led to the realization and confirmation of the news of the capture of Shusha (November 8, 2020) with the help of the Supreme Commander-in-Chief, his family, and the heroic sons and daughters of our people, becoming the greatest successful achievement of Azerbaijan and Turkey. It is a fact that this act, the sacred testament of the Great Leader, the main goal he set, the resolution of the Armenia-Azerbaijan conflict on the basis of the norms and principles of international law, and the mobilization of all the resources of our country, the potential of our people for the restoration of historical justice, his masterpiece, the strong Azerbaijani state, which is capable of protecting its sovereignty and independence, and proving by winning a glorious Victory in the 44-day Patriotic War, was successfully implemented by our world-famous President, Mr. Ilham Aliyev, a worthy successor of our eternal National Leader. On this occasion, the wise, civil-minded young poetess Leyla Aliyeva dedicated the poem “Soldier” to the Supreme Commander-in-Chief Ilham Aliyev on the occasion of the victory in the Patriotic War. “Qafqazinfo” reports that L. Aliyeva shared this poem on her personal Instagram account. We present an excerpt from the poem. Even though our topic is about women, revealing these facts is the most important factor for our dissertation as a novelty. Because our people, women, mothers, and human beings, have been waiting and longing for this successful news for more than 27 years. The 44-day war has ended. Our occupied lands have finally been liberated with the help of the Supreme Commander-in-Chief, his family, and the heroic sons and daughters of our people.
The soldier is the peak of peaks, His place is high! He is the voice of conscience, the people, He is the one who swears by the truth! The soldier does not know what fear is, He is a child of God, His path is open to the world, His fortress is in memories!
As can be seen from the above verses, the soldier, a child of God, whose path to the world is open and who is not afraid of any bullet, conquers high peaks in the path of justice, truth, and takes refuge in the voice of his conscience and people, and is always remembered.
As we noted in the poem “Soldier”, the heroes of Leyla Aliyeva, including the heroes of the outstanding representative of world literature, the brilliant English poet George Byron, are mainly selflessly thrown into battle. Some of the poems in the poetry of the talented personality, the young poetess L. Aliyeva form a unity with some of the poems of the famous English poet, a unique figure in the history of mankind, George Byron, who is considered one of the luminaries of world poetry. L.Aliyeva’s poetry provides enough opportunity to be drawn into comparison.
The presence of elements of Eastern artistic and aesthetic thought in the poems of the contemporary poetess Leyla Aliyeva is in a complete form and stirs the hearts of the readership. The whole soul of the contemporary poetess, who is deeply familiar with world literature through her rich activity and creativity – the mysterious worldview that is revealed to those belonging to this culture, shows her knowledge of the secret of the East-West worldview.
In conclusion, let us note that in the East, unlike the West, including in Azerbaijan, our most sacred national-spiritual family values have been treated with respect and honor since ancient times, and this tradition continues to this day. Respect for the elderly, attention to the sick, and care for the young are always treated with great care as the most beautiful tradition passed down from generation to generation. The theme of mother, homeland, love, and victory, which is always relevant and of great importance in Azerbaijani literature, runs through the entire creative world of Leyla Aliyeva with a red line. In general, the poetry of the talented poetess stirs and moves the reader’s heart. In general, Leyla Aliyeva’s appeal to classical themes is confirmed by the logic of her development of our national poetry history. These ideas can be applied not only to one poem, but to all of Leyla Aliyeva’s poetry. In the poetry of the young poetess, the connection with both the English poetry of the romantic period and national artistic thought finds its clearer expression. Our scientific study of the unity of universal and national artistic thought in the poet’s work also stems from the integration of Azerbaijan and our modern youth into the world through culture, science, education, literature, and civil development. When approaching the world of poetry of the contemporary poetess Leyla Aliyeva, who captivates hearts with her poems, from the perspective of relying on literary-artistic, national-spiritual, philosophical-psychological sources, her poetic world is more unique than our modern poetry in terms of its theme and image system, and resonates with the literature of the romantic era. In her poems, she conveys to readers the evolution of the difficult and honorable path that brave, intelligent people have passed with great skill, beautiful, and psychological analysis. This once again confirms the young poetess’ commitment to modernity. In short, the name of Leyla Aliyeva is very dear to readers…
FERGANA ZULFUGAROVA, Member of the Azerbaijan Writers’Union, Doctor of Philosophy in Philology, Associate Professor
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin dosenti,
Filologiya üzrə elmlər doktoru
Müasir Azərbaycan poeziyasında elə sənətkarlar vardır ki, onların yaradıcılığı fərdi hiss və duyğuların poetik ifadəsi ilə məhdudlaşmır, həm də əməyə, insan ləyaqətinə, milli kimliyə və mənəvi dəyərlərə söykənən həyat fəlsəfəsini əks etdirir. Belə şairlərin poetik dünyasında söz yalnız estetik vasitə deyil, həm də cəmiyyətə xidmət edən mənəvi güc, insanı kamilliyə aparan dəyər ölçüsüdür.
Nicat Ərtürkün yeni işıq üzü görmüş “Ana həsrəti” [Bakı: Elm və təhsil, 2026, 200 səh.] adlı şeir kitabının əsas yaradıcılıq uğurlarından biri onun klassik hikmət və nəsihətnamə ənənəsini müasir bədii düşüncə ilə üzvi şəkildə birləşdirə bilməsindədir. Şair mürəkkəb fəlsəfi mülahizələri sadə, axıcı və oxunaqlı poetik dillə ifadə edir, bununla da müxtəlif yaş qruplarından olan oxucuların mənəvi dünyasına təsir göstərməyi bacarır. Onun şeirlərində həyat həqiqətləri didaktik çərçivədə təqdim olunsa da, bu nəsihətlər süni və quru mühakimə təsiri bağışlamır; əksinə, səmimi lirizm, həyat müşahidələri və milli-mənəvi dəyərlərlə vəhdətdə təqdim olunduğu üçün oxucuda inandırıcılıq yaradır.
“Ana həsrəti” kitabındakı şeirləri və “Nəsihətnamə” poemasını oxuyan zaman görürük ki, şair Nicat Ərtürk öz yaradıcılığında fiziki zəhmətlə bədii yaradıcılığı bir-birindən ayırmır, əksinə, onları vahid mənəvi missiyanın iki ayrılmaz tərəfi kimi təqdim edir. Onun lirik qəhrəmanı həm zəhmət adamıdır, həm də söz adamıdır; həm qurur, həm də düşünür; həm tarixdə iz qoymağa çalışır, həm də insan qəlbində mənəvi dəyərlər və estetik düşüncələr yaşadır. Bu baxımdan müəllifin poetik idealı Azərbaycan ədəbi düşüncəsində formalaşmış “əmək və söz vəhdəti” konsepsiyasının müasir bədii ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir.
Şairin yaradıcılığında əmək yalnız maddi nemət yaradan fəaliyyət deyil, insanın özünü təsdiq etməsinin, tarixdə iz qoymasının və mənəvi ölməzliyə qovuşmasının əsas vasitəsi kimi təqdim olunur. Eyni zamanda, onun poeziyasında vətənə bağlılıq, türk kimliyi, dostluq, humanizm, gələcəyə inam və nikbinlik aparıcı ideya xətlərini təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər müəllifin yaradıcılığını təkcə fərdi lirikanın deyil, həm də vətəndaşlıq mövqeyini ifadə edən poetik düşüncənin nümunəsi kimi səciyyələndirməyə imkan verir.
Məhz bu baxımdan “Əlimin əməyi” adlı şeir Nicat Ərtürkün poetik dünyagörüşünün açarı hesab oluna bilər. Şeirdə əməyin estetikası, yaradıcı şəxsiyyətin həyat fəlsəfəsi, tarixi yaddaş, milli mənsubiyyət və mənəvi məsuliyyət ideyaları qarşılıqlı vəhdətdə təqdim olunur. Əsərin elmi-ədəbi təhlili göstərir ki, müəllif insanın böyüklüyünü tutduğu mövqedə deyil, gördüyü faydalı işdə, yaratdığı mənəvi sərvətdə və tarixə qoyduğu silinməz izdə görür.
Qeyd etdiyimiz kimi, Nicat Ərtürkün “Əlimin əməyi” adlı şeirini yalnız əməyin tərənnümü kimi deyil, həm də yaradıcı şəxsiyyətin həyat fəlsəfəsini, milli kimliyini və mənəvi ölməzlik idealını ifadə edən poetik manifest kimi dəyərləndirə bilərik.
Azərbaycan ədəbiyyatında sənətkar şəxsiyyətinin həm mənəvi, həm də ictimai məsuliyyət daşıması ənənəsi qədim köklərə malikdir. Bu baxımdan, dövlətçilik, vətənpərvərlik və yaradıcılıq ideallarını öz şəxsiyyətində birləşdirən Şah İsmayıl Xətai obrazı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi mənbələrdə və ədəbi irsdə Xətainin “bir əlində qılınc, bir əlində qələm” ifadəsi onun həm sərkərdə, həm də şair kimi fəaliyyətini simvolizə edir. Bu fikir Azərbaycan mədəni düşüncəsində əməyin, mübarizənin və söz sənətinin vəhdətini ifadə edən mühüm ideya kimi qəbul olunur.
Təhlilə cəlb olunan şeirdə isə bu ənənə müasir dövrün reallıqları fonunda yeni məna qazanır:
Bir əlim usta əli, biri şair əlidir,
Həm tarixə iz qoyan, həm dastanlar yaradan.
Məni göyə ucaldan, simuzərlər bəxş edən,
Ömrümə bəzək verən,
Əlimin əməyidir [Bax: səh.136].
Şeirin əsas ideyası fiziki əmək ilə mənəvi yaradıcılığın vəhdətinin insan həyatında oynadığı həlledici rolu nümayiş etdirməkdir. Şair Nicat Ərtürk özünü iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahəsinin daşıyıcısı kimi təqdim edir. “Bir əlim usta əli, biri şair əlidir” misrası zahiri antitezaya əsaslansa da, əslində bu iki anlayışın qarşıdurmasını deyil, onların harmoniyasını ifadə edir. Burada “usta əli” yaradıcı zəhmətin, peşəkarlığın və maddi dəyərlərin, “şair əli” isə estetik düşüncənin, mənəvi zənginliyin və bədii təxəyyülün simvoludur.
“Həm tarixə iz qoyan, həm dastanlar yaradan” misrasında Nicat Ərtürk insan fəaliyyətinin ikili mahiyyətini vurğulayır. “Tarixə iz qoymaq” ifadəsi real həyatda görülən işlərin cəmiyyətə və gələcək nəsillərə təsirini bildirirsə, “dastanlar yaratmaq” bədii sözün, milli yaddaşın və mənəvi irsin formalaşdırılması mənasını daşıyır. Beləliklə, şair həm maddi, həm də mənəvi mədəniyyətin inkişafında insan əməyinin əvəzsiz rolunu ön plana çəkir.
Şeirin poetik strukturunda metafora və simvolik ifadələr diqqəti cəlb edir. “Məni göyə ucaldan” ifadəsi fiziki yüksəlişi deyil, insanın mənəvi kamilliyini, cəmiyyətdə qazandığı hörmət və nüfuzu ifadə edən metaforadır. “Ömrümə bəzək verən” misrası isə əməyin və yaradıcılığın insan həyatını mənalandıran əsas dəyər olduğunu göstərir. Bu poetik vasitələr əsərin emosional təsir gücünü artırmaqla yanaşı, onun fəlsəfi məzmununu da dərinləşdirir.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi “Əlimin əməyidir” misrasında ifadə olunur. Burada şair uğurun, mənəvi yüksəlişin və həyatın gözəlliyinin mənbəyini insanın öz zəhmətində görür. Bu fikir Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşdırdığı əmək fəlsəfəsi ilə səsləşir. Şair taleyi təsadüflərlə deyil, məqsədyönlü fəaliyyət və yaradıcı zəhmətlə əlaqələndirir.
Şeirdə Şah İsmayıl Xətainin “bir əlində qılınc, bir əlində qələm” ideyası ilə müasir şairin “bir əlim usta əli, biri şair əlidir” misrası arasında məna paraleli müşahidə olunur. Hər iki nümunədə insanın çoxşaxəli fəaliyyəti ön plana çıxarılır. Lakin müasir şeirdə qılınc obrazını əmək aləti əvəz edir. Bu dəyişiklik tarixi inkişafın, müasir dövrdə quruculuq, istehsal və yaradıcı əməyin daha böyük ictimai əhəmiyyət daşımasının bədii ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər Xətainin dövründə dövlətin qorunması üçün qılınc zəruri idisə, müasir dövrdə cəmiyyətin inkişafı daha çox elmə, peşəkarlığa, əməyə və bədii təfəkkürə söykənir.
Şeirin sonrakı bəndlərində müəllif əvvəlki hissədə irəli sürdüyü “əmək və yaradıcılıq vəhdəti” ideyasını daha da inkişaf etdirir. Əgər ilk bənddə “usta əli” və “şair əli” obrazları vasitəsilə fiziki və mənəvi əməyin bütövlüyü təqdim edilirdisə, sonrakı hissələrdə bu fəaliyyətin insanın taleyinə, cəmiyyətə və tarixə təsiri göstərilir.
Həyatıma mənadır əllərim qoyan izlər,
Min-min ürəkdən keçir yaratdığım şeirlər [Bax: səh.136].
Bu misralarda “iz” anlayışı ikiqat semantik yük daşıyır. Bir tərəfdən, insanın zəhməti nəticəsində yaratdığı maddi dəyərləri, digər tərəfdən isə şeirləri vasitəsilə insanların mənəvi dünyasında buraxdığı təsiri ifadə edir. “Min-min ürəkdən keçir” ifadəsi müəllifin poetik sözün ictimai funksiyasını ön plana çıxardığını göstərir. Burada şeir fərdi hisslərin ifadəsindən daha çox cəmiyyətin mənəvi yaddaşına təsir edən estetik vasitə kimi təqdim olunur.
Mənə həyat eşqini, həyat məhəbbətini,
Ard-ardınca düzülən verir kiçik kəlimələr [Bax: səh.136].
Bu misralarda müəllif söz sənətinin yaradıcı gücünü vurğulayır. “Kiçik kəlimələr” zahirən sadə olsa da, onların yaratdığı məna böyükdür. Bu fikir bədii sözün forma ilə məzmun arasında yaratdığı estetik harmoniyanı ifadə edir. Şair üçün söz yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də həyat enerjisinin və mənəvi kamilliyin mənbəyidir.
Növbəti bənddə müəllif fərdi mənəvi aləmini ümumbəşəri dünyanın tərkib hissəsi kimi təqdim edir:
Ayrı bir dünyam var, ulu, qoca dünyada,
Ən böyük hədiyyəni görürəm mənasında [Bax: səh.136].
Burada “dünya” sözü həm real həyat mühitini, həm də insanın daxili mənəvi aləmini simvolizə edir. Müəllif üçün həyatın ən qiymətli neməti maddi sərvətlər deyil, mənalı yaşamaq, yaradıcılıq və mənəvi zənginlikdir. “Açılan səhərlərin işıqlı sabahı” ifadəsi isə gələcəyə nikbin baxışı və inkişaf ideyasını ifadə edən metaforadır.
Şeirin kulminasiya nöqtələrindən biri aşağıdakı misralardır:
Yaşayıram tarixə yeni bir iz qoyanda,
Bir əsirlik bir ömrü yaşayıram bir anda.
Yaşayıram mən bağlı qapıları açanda,
Yaşayıram mən dostum, dost süfrəsi quranda [Bax: səh.136].
Bu bənddə “yaşayıram” felinin təkrarı (anafora) təsadüfi deyildir. Təkrar poetik ritmi gücləndirməklə yanaşı, müəllifin həyat fəlsəfəsini də ifadə edir. Şair üçün yaşamaq bioloji mövcudluq deyil, cəmiyyətə fayda vermək, problemləri həll etmək, insanlara yol açmaq və dostluq münasibətlərini yaşatmaqdır. Xüsusilə “bağlı qapıları açmaq” ifadəsi həm konkret, həm də metaforik mənada işlənərək maneələrin aradan qaldırılması, yeni imkanların yaradılması və maarifçilik ideyasını ifadə edir.
Şeirin son bəndi müəllifin estetik və fəlsəfi mövqeyini ümumiləşdirir:
Həyatım belə keçib, beləcə də gedəcək,
Bir gün olmasam belə, izim davam edəcək [Bax: səh.136].
Burada müəllif fiziki həyatın sonlu olduğunu qəbul etsə də, insanın yaratdığı əsərlərin və gördüyü işlərin əbədi yaşadığı fikrini irəli sürür. Bu, Azərbaycan ədəbiyyatında klassik sənətkarların da müdafiə etdiyi “yaradıcılıqla ölməzlik” ideyasının müasir ifadəsidir.
Son iki misra isə əsərin milli ideya istiqamətini müəyyənləşdirir:
Gəlmişəmsə cahana türk adım yüksələcək,
Əlimin əməyilə adım silinməyəcək [Bax: səh.136].
Burada müəllif fərdi uğurunu milli kimliklə əlaqələndirir. Türk adım yüksələcək ifadəsi milli mənsubiyyətə bağlılıq, mədəni irsin yaşadılması və xalqın mənəvi dəyərlərinin qorunması ideyasını əks etdirir. “Adım silinməyəcək” fikri isə şöhrət iddiasından daha çox, halal əməyin və yaradıcı fəaliyyətin tarixdə qalacağına inamın poetik ifadəsidir.
Şeirin bütöv ideya sisteminin təhlili göstərir ki, müəllif əmək, yaradıcılıq, tarix, mənəvi dəyərlər və milli kimlik anlayışlarını vahid poetik konsepsiyada birləşdirir. Əsərdə fiziki əmək və bədii yaradıcılıq bir-birini tamamlayan, insanın kamilləşməsinə və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən fəaliyyət sahələri kimi təqdim edilir. Müəllif insanın həqiqi ömrünü onun yaşadığı illərlə deyil, tarixə, insanlara və milli-mədəni irsə qoyduğu izlə ölçür.
Bu baxımdan şeir Azərbaycan poeziyasında əməyin estetikası, yaradıcı şəxsiyyət fəlsəfəsi və milli özünüdərk ideyasını ifadə edən lirik-fəlsəfi əsər kimi səciyyələndirilə bilər. Şah İsmayıl Xətainin “bir əlində qılınc, bir əlində qələm” ideyası müasir dövrdə yeni məzmun qazanaraq “bir əlim usta əli, biri şair əlidir” şəklində davam etdirilir. Beləliklə, qılıncın rəmzi funksiyasını artıq quruculuq əməyi, qələmin funksiyasını isə mənəvi yaradıcılıq əvəz edir. Bu isə müəllifin qənaətincə, müasir insanın tarixdə qalmasının ən etibarlı yolunun halal əmək, bədii söz və milli-mənəvi dəyərlərə sədaqət olduğunu təsdiqləyir.
Nicat Ərtürkün “Uzaqlaş” şeiri mənəvi-əxlaqi dəyərləri bədii söz vasitəsilə təbliğ edən didaktik səciyyəli əsərlərindən biridir. Şeir Azərbaycan nəsihətnamə poeziyasının ənənələrinə söykənərək oxucunu mənəvi kamilliyə, düzgün həyat seçiminə və sağlam ictimai münasibətlər qurmağa səsləyir. Əsərin əsas ideyasını insanın daxili saflığını qoruması, mənəvi bütövlüyünü itirməməsi və onu yanlış yola aparan amillərdən uzaq durması təşkil edir.
Şeirin kompozisiyası vahid poetik prinsip üzərində qurulmuşdur. Hər bənd “uzaqlaş” əmri ilə tamamlanır. Bu söz yalnız qafiyə və ritm yaradan poetik element deyil, eyni zamanda əsərin semantik mərkəzini təşkil edən əsas leksik vahiddir. Təkrarlanan bu imperativ forma şeirin nəsihətedici ruhunu gücləndirir və müəllifin ideyasını ardıcıl şəkildə inkişaf etdirir. Belə təkrarlar poetik üslubda anafora və epifora elementləri yaradaraq mətnin emosional təsirini artırır.
Şeirin ilk bəndində müəllif insanın daxili aləminə müraciət edir:
Coşanda qəlbində dəli fırtına,
Qəlbin içindəki səsdən uzaqlaş [Bax: səh.126].
Burada “dəli fırtına” insanın mənəvi sarsıntılarının, daxili gərginlik və emosional qarışıqlığın metaforik ifadəsidir. Müəllif oxucunu ani emosiyaların əsiri olmamağa, mənfi hisslərin təsiri altında qərar verməkdən çəkinməyə çağırır. Ardınca gələn “qaranlıq gecə”, “kədər”, “qüssə” obrazları ümidsizlik və mənəvi tənəzzülün simvolları kimi çıxış edir. Beləliklə, şeirin başlanğıcında mənəvi özünənəzarət ideyası irəli sürülür.
İkinci bənddə müəllif diqqəti insanın sosial mühitinə yönəldir:
Ətrafın minsifət şeytana dönsə,
Yüzündən minindən, çoxdan uzaqlaş.
Qəfil zərbə vuran yaxınlarından,
Yalançı, saxtakar dostdan uzaqlaş [Bax: səh.126].
“Min sifət şeytan” ifadəsi riyakarlığın, ikiüzlülüyün və mənəvi deqradasiyanın ümumiləşdirilmiş bədii obrazıdır. Müəllif dost anlayışının müqəddəsliyini vurğulayır və saxta münasibətlərin insan həyatında yaratdığı təhlükələrə diqqət çəkir. Burada dostluq yalnız sosial münasibət deyil, etibar və mənəvi məsuliyyət meyarı kimi təqdim olunur.
Növbəti bənddə müəllif əxlaqi dəyərlərin daha geniş müstəvidə izahına keçir:
Sənə çətin anda arxa çevirən,
Şərəfsiz qohumdan, “quldan” uzaqlaş.
Girməsin evinə haram bir tikə,
Haram gələn maldan, puldan uzaqlaş [Bax: səh.126].
Bu misralarda ailə münasibətləri, namus, halal zəhmət və vicdan anlayışları ön plana çıxarılır. Xüsusilə “haram mal” motivi Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşdırdığı milli-mənəvi dəyərlərin poetik ifadəsidir. Müəllif maddi rifahı deyil, halal zəhmətlə qazanılmış mənəvi rahatlığı insan həyatının əsas prinsipi kimi təqdim edir.
Şeirin son bəndi müəllifin poetik kredosunu ümumiləşdirir:
Oxu bu yazdığım inci sözləri,
Mənasız söhbətdən, sözdən uzaqlaş.
Mən Nicat Ərtürkün heç sevmədiyi,
Bədnəzər baxışlı gözdən uzaqlaş [Bax: səh.126].
Burada müəllif oxucu ilə birbaşa dialoq qurur. “İnci sözlər” metaforası deyilən fikirlərin mənəvi dəyərini ifadə edir. “Bədnəzər baxışlı göz” isə təkcə xalq inanclarında mövcud olan nəzər anlayışını deyil, həm də paxıllıq, kin və mənfi niyyətlərin simvolik obrazını yaradır. Beləliklə, müəllif insanı yalnız fiziki təhlükələrdən deyil, mənəvi zəhərlənməyə səbəb olan bütün amillərdən uzaq olmağa çağırır.
Əsərin bədii dilində metafora (“dəli fırtına”, “min sifət şeytan”, “inci sözlər”), epitet (“qaranlıq gecə”, “bədnəzər baxışlı göz”), təkrar və imperativ cümlələr geniş istifadə edilmişdir. Bu bədii vasitələr şeirin emosional təsirini artırmaqla yanaşı, onun didaktik məzmununu daha aydın ifadə edir.
Nəticə etibarilə, “Uzaqlaş” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında nəsihətnamə ənənəsinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Müəllif burada insanın mənəvi kamilliyini yalnız fərdi keyfiyyət kimi deyil, cəmiyyətin sağlam inkişafının əsas şərti kimi təqdim edir. Şeir oxucunu mənfi emosiyalardan, saxta münasibətlərdən, haram qazancdan, mənasız söz-söhbətdən və paxıllıqdan uzaq durmağa çağıraraq milli-mənəvi dəyərlərə söykənən həyat fəlsəfəsini bədii şəkildə ifadə edir. Bu baxımdan əsər tərbiyəvi-estetik məzmunu, poetik sadəliyi və ümumbəşəri əxlaqi ideyaları ilə seçilən didaktik lirika nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Mən hətta deyərdim ki, Nicat Ərtürkün “Uzaqlaş” şeirinin elmi dəyəri məhz klassik Azərbaycan və türk didaktik ədəbiyyatı kontekstində açılır.
Nicat Ərtürkün “Uzaqlaş” şeiri ideya-məzmun xüsusiyyətlərinə görə həm də Azərbaycan və ümumtürk didaktik ədəbiyyatının çoxəsrlik ənənələri ilə səsləşir. Əsərdə müəllif oxucuya hazır hökmlər verməkdən daha çox, onu mənəvi seçim qarşısında qoyur, düzgün həyat yolu göstərməyə çalışır. Bu xüsusiyyət şeiri klassik nəsihətnamə ənənəsinin müasir poetik nümunələrindən biri kimi qiymətləndirməyə əsas verir.
Əvvəlcə diqqəti cəlb edən cəhət əsərin Şərqin stolüstü kitabı sayılan “Qabusnamə” adlı əsər ilə ideya yaxınlığıdır. “Qabusnamə” adlı əxlaqi-didaktik əsərdə insanın həyatda doğru dost seçməsi, halal zəhmətlə yaşaması, tamahdan, yalandan və pis əməllərdən uzaq durması əsas əxlaqi prinsiplər kimi təqdim edilir. Nicat Ərtürkün
Yalançı, saxtakar dostdan uzaqlaş,
…Haram gələn maldan, puldan uzaqlaş
misraları həmin klassik hikmətin müasir poetik interpretasiyası təsiri bağışlayır. Hər iki müəllif üçün insanın mənəvi saflığı maddi rifahdan üstün tutulur. Lakin fərq ondadır ki, “Qabusnamə” nəsr formasında öyüd verir, Nicat Ərtürk isə eyni ideyanı lirik-poetik ifadə vasitələri ilə təqdim edir.
Şeirin ideya istiqaməti “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsinin hikmət dünyası ilə də səsləşir desək yanılmarıq. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında igidlik fiziki gücdən əvvəl mənəvi keyfiyyətlərlə ölçülür; sədaqət, halal çörək, dostluq və namus Oğuz cəmiyyətinin əsas dəyərləri kimi təqdim olunur. Nicat Ərtürkün
Sənə çətin anda arxa çevirən,
Şərəfsiz qohumdan uzaqlaş
misralarında da insan münasibətlərinin mənəvi ölçüsü ön plana çəkilir. Burada müəllif qan qohumluğunu deyil, mənəvi qohumluğu üstün tutur ki, bu da Dədə Qorqudun etik dünyagörüşü ilə uyğunluq təşkil edir.
Əsərin poetik ruhunda klassik nəsihət poeziyasının, xüsusilə Məhəmməd Füzulinin didaktik düşüncə tərzinin müəyyən izləri də görünür. Füzuli insan nəfsinin, tamahın və mənəvi naqisliklərin insanı həqiqətdən uzaqlaşdırdığını göstərirdi. Nicat Ərtürk isə həmin fikri müasir həyat hadisələri fonunda yenidən ifadə edir. Onun üçün də insanın ən böyük düşməni xarici qüvvələrdən əvvəl mənəvi pozğunluq, yalan və haram qazancdır.
Şeirin ictimai mövqeyi isə Mirzə Ələkbər Sabirin didaktik poeziyası ilə müqayisəyə imkan verir. Sabir cəmiyyətin eyiblərini satira yolu ilə ifşa edir, oxucunu düşünməyə sövq edirdi. Nicat Ərtürk isə eyni məqsədə satira ilə deyil, nəsihət və mənəvi tövsiyə yolu ilə çatmağa çalışır. Sabirdə tənqid aparıcıdırsa, Nicat Ərtürkdə xəbərdarlıq və maarifləndirmə üstünlük təşkil edir. Bu baxımdan “Uzaqlaş” şeiri didaktik lirikanın yumşaq və humanist istiqamətini təmsil edir.
Əsərin poetik quruluşu da klassik hikmət poeziyası ilə səsləşir. Hər bəndin “uzaqlaş” sözü ilə tamamlanması təsadüfi deyildir. Bu imperativ forma həm ritmik bütövlük yaradır, həm də klassik nəsihətnamələrdə tez-tez rast gəlinən əmr və öyüd intonasiyasını müasir poetik üslubda davam etdirir. Burada “uzaqlaş” sözü yalnız leksik vahid deyil, əsərin ideya yükünü daşıyan əsas poetik açardır.
Bununla yanaşı, Nicat Ərtürkün şeiri klassik didaktik poeziyanın sadə təkrarı deyil. Müəllif müasir dövrün sosial münasibətlərini – saxta dostluğu, etimadsızlığı, haram qazancı, mənasız informasiya bolluğunu və mənəvi yadlaşmanı – klassik hikmət prizmasından qiymətləndirir. Bu xüsusiyyət əsərə həm ənənəvilik, həm də müasirlik qazandırır.
Beləliklə, “Uzaqlaş” şeiri ideya istiqamətinə görə Azərbaycan didaktik poeziyasının tarixi inkişaf xəttində dayanır. Əsər “Qabusnamə”nin həyat hikmətini, “Kitabi-Dədə Qorqud”un mənəvi dəyərlər sistemini, Füzuli hikmətinin əxlaqi-fəlsəfi düşüncəsini və Mirzə Ələkbər Sabirin maarifçi mövqeyini müasir poetik təfəkkür kontekstində yeni bədii ifadə forması ilə davam etdirir. Bu mənada Nicat Ərtürk klassik ənənəni təkrarlamır, onu müasir dövrün mənəvi problemləri fonunda yaradıcı şəkildə yaşadır və inkişaf etdirir.
Bu müqayisəni daha da gücləndirmək üçün bir məqamı da əlavə etməyi tövsiyə edərdim. Şeirdə hər misranın sonunda təkrarlanan “uzaqlaş” sözü təsadüfi bədii vasitə deyil, klassik Şərq didaktik poeziyasında işlənən imperativ poetikanın davamıdır. Yəni Nizami Gəncəvinin, Füzulinin, Nəsiminin hikmətamiz parçalarında, eləcə də “Qabusnamə” və “Kitabi-Dədə Qorqud”da tez-tez rast gəlinən “et”, “ol”, “qorun”, “dinlə”, “çəkin” kimi əmr və tövsiyə formaları Nicat Ərtürkün şeirində vahid bir söz – “uzaqlaş” ətrafında cəmlənir. Bu xüsusiyyət əsərin poetik arxitektonikasını klassik hikmət poeziyası ilə bağlayan ən mühüm üslubi göstəricilərdən biri kimi ayrıca vurğulana bilər.
Nicat Ərtürkün poeziyası göstərir ki, klassik ədəbi irsin yaşaması yalnız onu oxumaqla deyil, onun mənəvi-estetik dəyərlərini müasir dövrün poetik düşüncəsində yaşatmaqla mümkündür. Müəllif öz yaradıcılığında hikmət, əmək, vətən sevgisi, milli kimlik, dostluq və əxlaqi kamillik kimi dəyərləri poetik sözün gücü ilə yeni nəslə çatdırmağa çalışır. Bu baxımdan onun şeirləri klassik irslə müasir həyat arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.
Şair Nicat Ərtürkə nə arzu edək:
Şairə ən böyük arzumuz budur ki, qələmi daim xalqın mənəvi dünyasına işıq saçsın, poeziyası yeni oxucu nəsillərini düşündürən, tərbiyə edən və həyata bağlayan bədii söz nümunələri ilə daha da zənginləşsin. Arzu edirik ki, o, milli poeziyamızın hikmət və insanpərvərlik ənənələrini yeni mövzular, yeni poetik axtarışlar və orijinal bədii tapıntılarla davam etdirərək Azərbaycan ədəbiyyatının müasir inkişafında özünəməxsus yaradıcılıq mövqeyini daha da möhkəmləndirsin.
Qələminin nuru heç vaxt sönməsin, sözü oxucuların qəlbində etibar qazansın, yaratdığı əsərlər yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də mənəvi dünyasına yol tapsın. Klassik irsdən bəhrələnən, lakin öz poetik simasını qoruyan bu yaradıcılığın yeni poetik zirvələr fəth etməsi, Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin xəzinəsinə yeni dəyərli nümunələr bəxş etməsi ən səmimi arzularımızdır.
Beynəlxalq İşıqfor Günü Hər il 5 avqust dünyada Beynəlxalq İşıqfor Günü kimi qeyd olunur. Bu tarix 1914-cü ildə ABŞ-ın Klivlend şəhərində qırmızı və yaşıl rəngli ilk elektrik işıqforunun quraşdırıldığı gün ilə əlaqədardır. İşıqfor əslində mədəniyyət, etika və məsuliyyətin gözəl bir təzahürüdür. İşıqfor adlandırdığımız bu qurğu cəmiyyətdə nizam-intizamla yanaşı həm də təhlükəzisliyimizə böyük töhfə verir. Lakin təhlükəsizliyimizlə yanaşı həm də dilimizi qorumaq boynumuzun borcudur. Bu qurğunun yaradıcısı biz olmasaq da, Azərbaycan türkcəsində “İşıqfor” sözünün mənası anlaşılmazdır. Belə ki, “işıq” öz dilimizdə olsa da, “for” birləşməsi “daşıyan” mənasını yetirən yunan mənşəli bir sözdür. Biz Sovetlər dönəmindən etibarən buna “svetafor” deyirdik və yalnız müstəqillik illərində nə qədər çətin olsa da adını dəyişib bu formaya saldılar. İnsanlar da çətinliklə yeni adı qəbullanıb işlətməyə başladılar. Amma bu, yetərsiz bir addım idi. Çünki “for” ifadəsi əcnəbi sözüdür. Onun Azərbaycan türkcəsində kifayət qədər uyğun mənaları mövcud olarkən nədən ayrı-ayrı dillərdəki ifadələrdən istifadəyə bu qədər can atırıq? Yoxsa işıqforun “for” birləşməsini öz dilimizə tərcümə etmək üçün daha bir əsr gözləməliyik?
“Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə “Bəyaz durnalar” kitabının təqdimatı keçirildi 5 avqust tarixində “Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə şair Lalə İsmayılın ilk şeirlər kitabı – “Bəyaz durnalar”ın təqdimatı və Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun doğum gününə həsr olunmuş anım tədbiri keçirildi. Tədbirdə şəhid ailələrinin üzvləri, qazilər, ziyalılar, şair və yazıçılar, ədəbiyyatsevərlər, ictimaiyyət nümayəndələri iştirak etdilər. Əvvəlcə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi, Vətənin azadlığı uğrunda canlarını fəda etmiş bütün şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. “Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi” İctimai Birliyinin sədri, “Kəlağayı Ev Muzeyi”nin direktoru Güllü Eldar Tomarlı çıxış edərək bildirdi ki, “Bəyaz durnalar” təkcə bir şeir kitabı deyil, həm də şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsinə ucaldılmış mənəvi abidədir. O, müəllif Lalə İsmayılı ilk kitabının nəşri münasibətilə təbrik edərək, ona yeni yaradıcılıq uğurları arzuladı. Tədbirdə çıxış edən müəllif Lalə İsmayıl qeyd etdi ki, “Bəyaz durnalar” onun ilk fərdi şeir kitabıdır. Kitab Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin xeyir-duası, Prezident təqaüdçüsü, Əmək qəhrəmanı Tərlan Musayevanın dəstəyi ilə ərsəyə gəlib və Zəngilan uğrunda döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid olmuş yeddi polis əməkdaşının əziz xatirəsinə ithaf olunub. Həmin qəhrəmanlardan biri də müəllifin qardaşı, itkin şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılovdur. Müəllif çıxışında bildirib ki, kitab nəşr etdirmək əvvəlcədən planında olmayıb. Dostlarının və yaxınlarının təkidi ilə illər ərzində qələmə aldığı şeirlər toplanaraq kitab halında oxuculara təqdim olunub. O, bundan əvvəl türkiyəli şair Celalettin Kurtla birgə müəllifi olduğu “İki səs, bir nəfəs” kitabının işıq üzü gördüyünü, hazırda isə yeni kitab üzərində çalışdığını və yaxın vaxtlarda onu da oxucuların ixtiyarına verməyi planlaşdırdığını vurğuladı. Tədbirdə çıxış edənlər “Bəyaz durnalar” kitabını yüksək qiymətləndirərək müəllifə yaradıcılıq uğurları arzuladılar, şəhidlərimizin xatirəsinin yaşadılmasının hər bir vətəndaşın mənəvi borcu olduğunu qeyd etdilər. Tədbirin yaddaqalan məqamlarından biri də rəssam Humay Əliyevanın Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun xatirəsinə həsr etdiyi rəsm əsərini müəllif Lalə İsmayıla təqdim etməsi oldu. Şəhidin əziz xatirəsini yaşadan bu mənalı hədiyyə iştirakçılar tərəfindən böyük ehtiram və duyğusallıqla qarşılandı. Sonda müəllif oxucular üçün kitablarını imzaladı və xatirə şəkilləri çəkdirildi:
Hamı, heç olmasa onu yaxından tanıyanlar, Fərman Salmanovun fenomenallığını birmənalı şəkildə qəbul edirdi. Bununla belə, ömrü boyu qazandığı parlaq nailiyyətlərə qəribə bir qısqanclıqla yanaşıldı. Elə bil, onun böyüklüyünü etiraf etmək çoxlarına çətin gəlirdi. Fərman Salmanov 28 iyul 1931-ci ildə Şəmkir rayonunun Morul kəndində dünyaya göz açmışdır. Orta məktəbdə oxuduğu illərdən yaşıdlarından iti zəkası, güclü hafizəsi və çalışqanlığı ilə seçilirdi. Hələ gənclik çağlarında xarakterinin iki əsas cəhəti – sarsılmaz əzmkarlıq və dönməz inad özünü açıq şəkildə göstərirdi. Qarşısına qoyduğu məqsədə nə olursa-olsun çatmaq onun həyat fəlsəfəsinə çevrilmişdi. Bu məqsəd onu orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakıya – Azərbaycan Neft Sənayesi İnstitutunun geologiya fakültəsinə gətirdi. Ali təhsilini fərqlənmə ilə başa vuran gənc geoloq təyinatla Kuzbasa göndərildi. Çox keçmədən apardığı müşahidələr nəticəsində burada aparılan geoloji axtarışların perspektivsiz olduğu qənaətinə gəldi və bu barədə rəhbərliyə məlumat verdi. Dövlət vəsaitinin səmərəsiz istiqamətdə xərclənməsinə etiraz edərək, heç bir rəsmi icazə almadan kiçik bir ekspedisiya ilə neft ehtiyatlarının mövcudluğuna inandığı Sibir çöllərinə yollandı. Əvvəlcə bu addıma müəyyən dözümlə yanaşılsa da, uzun müddət nəticə görünmədiyindən onun cəzalandırılması məsələsi gündəmə gəldi. Məsələ SSRİ rəhbəri Nikita Xruşşova qədər çatdırıldı. Deyilənə görə, Xruşşov məruzəni dinlədikdən sonra belə demişdi: “İndi artıq Stalin dövrü deyil. Tələsməyin. Ona bir şans da verin. Bəlkə axtardığını tapacaq.” Bu qərar təkcə bir geoloqun taleyini deyil, bütöv bir ölkənin iqtisadi gələcəyini dəyişdi. Ekspedisiyanın üzvləri arasında belə ümidsizliyin hökm sürdüyü günlərdə, 21 mart 1961-ci ildə Sibirin Meqion yatağında qazılan ilk kəşfiyyat quyusundan 2180 metr dərinlikdən gur neft fontanı vurdu. Bu, təkcə yeni yatağın deyil, Qərbi Sibirin gələcək neft imperiyasının doğuluşu idi. Sonralar Fərman Salmanovun bilavasitə kəşf etdiyi yüzdən artıq neft və qaz yatağının ilki məhz Meqion oldu. Ancaq taleyin qəribə ironiyası vardı. Salmanovun dünya miqyaslı bu kəşfi cəmi üç həftə sonra Yuri Qaqarinin kosmosa uçuşunun kölgəsində qaldı. Sovet ideologiyası bütün diqqətini kosmosun fəthinə yönəltdi, geoloqun nailiyyəti isə ikinci plana keçdi. Fərman Salmanov buna təəssüflə yanaşırdı. Yaxın dostlarına deyirdi: “Mənim kəşfim Yuri Qaqarinin şücaətindən nəinki geri qalır, hətta ondan qat-qat böyük iqtisadi əhəmiyyət daşıyır.” Zaman onun haqlı olduğunu sübut etdi. Salmanovun bilavasitə iştirak etdiyi 130-a yaxın neft və qaz yatağının istismarı nəticəsində əldə olunan gəlirlər trilyonlarla ABŞ dolları ilə ölçülür. Bu gün də Rusiya Federasiyasının iqtisadi dayaqlarından biri məhz onun vaxtilə aşkara çıxardığı yataqlardır. Bununla belə, miqyasına görə misli görünməmiş bu xidmətlər heç vaxt layiq olduğu səviyyədə qiymətləndirilmədi. Ona ordenlər, medallar, fəxri adlar verildi. Lakin heç kim açıq şəkildə etiraf etmədi ki, Fərman Salmanov tək bir alim kimi nəhəng dövlətin iqtisadi qüdrətini formalaşdıran əsas simalardan biri idi. Ən sadə müqayisə belə göstərir ki, nə Sovet İttifaqının 69 illik tarixində, nə Romanovlar sülaləsinin üç əsrlik hakimiyyəti dövründə, nə də müasir Rusiya tarixində hər hansı bir şəxsin elmi fəaliyyəti dövlətə Fərman Salmanovun qazandırdığı qədər sərvət gətirməmişdir. Fərman Salmanov geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü idi. 1987–1991-ci illərdə SSRİ geologiya nazirinin birinci müavini vəzifəsində çalışmışdır. Prinsiplərinə ömrünün sonunadək sadiq qaldı. Neft-qaz sənayesinin özəlləşdirilməsi siyasəti ilə razılaşmadığı üçün yüksək dövlət vəzifəsindən könüllü istefa verdi. Bu addım həmin dövr üçün nadir cəsarət nümunəsi idi. O, elmdə fəth ediləcək zirvələri fəth etdi. Sağlığında mümkün olan bütün mükafatları aldı. Ölümündən sonra isə yalnız seçilmiş şəxsiyyətlərə qismət olan daha bir tarix yazdı. Bu gün dünyada adına hava limanı verilmiş iki azərbaycanlıdan biri Fərman Salmanovdur. Tümen vilayətinin Surqut şəhərinin beynəlxalq hava limanı 2019-cu ildən onun adını daşıyır. Fərman Salmanov 31 mart 2007-ci ildə Moskvada vəfat etmişdir. Məzarı Moskvanın məşhur Vaqankovo qəbiristanlığındadır. Ömrünün böyük hissəsini Rusiyada keçirsə də, ürəyi həmişə doğma Azərbaycanla döyünürdü. Hələ 1946-cı ildə, cəmi on beş yaşı olarkən, ittifaq miqyasında tanınmış dövlət xadimi Nikolay Baybakovun Şəmkirdə seçicilərlə görüşündə cəsarətlə bölgəsinin problemlərini dilə gətirmişdi. Bu görüş təsadüfi deyildi. Məktəbin əlaçı şagirdi olan Fərmanın ən böyük arzusu neftçi olmaq idi. Gənc məktəblinin Baybakovla görüşünə şərait yaradanlar onun gələcəkdə böyük neftçi olacağına inanırdılar. Bu gün Şəmkirdə onun təhsil aldığı məktəb Fərman Salmanovun adını daşıyır. Vaqankovo qəbiristanlığında Fərman Salmanovun yanında taleyin amansızcasına cəmi qırx iki yaşında həyatdan apardığı oğlu da uyuyur. Tale babasının sürgün yeri olmuş Sibiri ona başqa cür fəth etməyi nəsib etdi. Onun qərib məzarı Moskvadadır. Amma adı, xatirəsi və yaratdığı irs doğma elindən heç vaxt ayrılmayıb. Çünki böyük insanlar vətəndən uzaqda dəfn oluna bilərlər. Ancaq onlar heç vaxt xalqın yaddaşından köçmürlər.
Ədəbi tənqidə 1979- cu ildə Balakən rayonunda müəllim işləyərkən gəlib. Daha doğrusu, Gəray Fəzlinin “Yeddi ulduzlu səma” romanını oxuyandan sonra buna qərar verib. Bəli, bugünkü söhbətimin qəhrəmanı hidrometoroloq olsa da, həm də söz adamıdır…
Deyir ki:- “Söz sənətinin hər dövrünün özünəməxsusluğu var. Müasir nəsr artıq cild-cild romanlar dövrünü arxada qoyub. İndi vaxtın qıtlığı, informasiyaların bolluğu zamanıdır. Ona görə də hekayə, povest, roman həcmini dəyişib. Yığcam, konkret, geniş informasiyalı nəsr əsərləri çox oxunur. Özüm də böyük həcmli əsərləri oxumuram. Hövsələm və vaxtım çatmır. O vaxt oxuduğum Zahid Sarıtorpağın “Quşların intiharına inanmayın” romanındakı hadisələr məni, necə deyərlər, yerimdən tərpətdi. Yazıçı bu günün reallıqlarını ustalıqla həcmcə kiçik, mənaca dolğun romana yerləşdirib. Kənan Hacının, Ataqamın, Yaşar Bünyadın, Ayaz İranooğlunun hekayə və povestləri, Pərvanə Bayramqızının hekayələri, Əli bəy Azərinin Qarabağ müharibəsi haqqında əsərləri maraqlıdır. Ən başlıca məsələ isə gerçəkliyi, həqiqəti yazmaqdır. Bəzək-düzəksiz olsun, oxucunu inandırsın. Bəli, əsas meyar budur mənim üçün.”
1956-cı ilin avqust ayının 26-da Balakən rayonunun Qamıştala kəndinə anadan olub, 1973-cü ildə Qaravəli kənd orta məktəbini bitirib. 1973-1977- ci illərdə indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində təhsil alıb. Oranı bitidikdən sonra dörd il Balakən rayonunda müəllim işləyib. Balakən rayonunun “Şən həyat”, ADPU-nun “Gənc müəllim”, eləcə də “Azərbaycan gəncləri”, “Azadlıq”, “Rezonans”, “Azad qələm”, “Ədalət”, “Aktual qəzet”, “Ruzigar”, İnamın gəlişi” qəzetlərində, “Elm və həyat”, “Xəzan”, “Əfsun”, Türkiyədə nəşr olunan “Hece taşları” dərgilərində şeirləri, hekayələri, publisistik yazıları, elmi, ədəbi-tənqidi yazıları dərc olunub. Bir sözlə, ölkədə bədii-publisistik kitabların, metodiki-tədris vəsaitlərinin müəllifi kimi tanınır. Eyni zamanda, uşaqlar üçün ingilis dilindən tərcümələr də edib…
…Bəlkə də heç özü də bilmir, o anadan olanda həftənin bazar günü olub. Bazar günü dünyaya gələnlər isə Günəş tərəfindən idarə olunur, təbii xarizma, liderlik xüsusiyyətləri və yüksək həyat enerjisi ilə seçilirlər. Onlar optimizm, yaradıcılıq və uğur meyilliliyi kimi keyfiyyətləri daşıyan fərdlərdir. Odur ki, qəhrəmanım da, güclü iradəyə və idarəçilik bacarığına malikdir. Ətrafındakı insanları cəlb edən parlaq və isti aura var. Həvəsli, canlı və hər zaman hərəkətli quruluşu ilə seçilir. Həyata ümidlə baxır, çətinliklərə qarşı müsbət düşüncələrini itirmir. Sənətə, gözəlliyə və yenilikçi fikirlərə meyillidir…
“Mənim ixisasım coğrafiya müəllimi, pedaqoqdur, peşəm hidrometeoroloqdur. Sırf mənim peşəmlə bağlıdır deyə söyləyirəm. Bakı küləkər şəhəridir. Amma Bakı toponimi küləklər şəhəri mənasını vermir. Bəzi tədqiqatçılar onun adının “təpə” mənasında olduğunu yazırlar. Sara Aşurbəyli bu coğrafi adın “Bagi” qəbiləsinin adından yarandığını qeyd edir. Bu versiya daha inandırıcıdır. Ərəb səyyahları Bakıya gəlib onu “Badi-kubə” adlandıranda “Bakı” toponimi vardı. Hətta Xəzər dənizinin coğrafi adlarından biri Bakı olub. O ki qaldı niyə küləklər şəhəridir? Bəli, Bakının və Abşeron yarımadasının azı 250-300 günü küləkldir. Küləklərimiz də millidir- xəzri və gilavar. Bakının və Xəzər dənizinin küləkli olmasının əsas səbəbi coğrafi mövqeyidir. Şimal Büzlu okeanından gələn Kra antisiklonu Xəzərin şimalından Azərbaycana sanki dar dəhlizdən daxil olur. Yelçəkər yaradır. Mülayim qurşaqdan gələn hava kütlələri isti hava axını gətirir.”- söyləyir.
Maraqlı adamdır, ömrünün çox hissəsini müəllimliyə, hidrometeorologiyaya həsr etsə də, həm də yaxşı publisist və tərcüməçidir. O ki, qaldı onun bir insan kimi xarakterinə, qoy deyim, siz də bilin: Onun ən böyük gücü analitik düşüncə tərzidir. Problemləri tez bir zamanda müəyyənləşdirə və bu problemləri həll etmək üçün effektiv yollar tapa bilir. Həmçinin, səmimi və etibarlı dostdur. Onunla əməkdaşlıq etmək bir başqa aləmdir. Başqalarına kömək etməkdən xoşlanır, yardımsevərdir. Və ondan müdrik, uğurlu məsləhətlər almaq olar. Bir sözlə, özünütəkmilləşdirmə və öyrənmə arzusu onu zaman-zaman gözəl məsləhətçi kimi yetişdirə bilib. O, həm də sağlam həyat tərzinə və fiziki rifaha böyük önəm verir. Necə deyərlər, sağlam bədəndə sağlam ruh olar, haqqında danışdığım Vaqif Osmanovda olduğu kimi…
Xülasə, avqust ayının 26-sı Vaqif müəllimin 70 yaşı tamam olacaq. Birdən elə düşünərsiniz ki, tələsmişəm, axı 26-na hələ qalır. Elə deyil, söz gəldisə gərək qarşısını almayasan…
Metamorfoz İnsan həyatının ilk illərində başqalarının həqiqətləri ilə yaşayır. Ona deyilənləri doğru qəbul edir, öyrədilən qaydaları isə dəyişməz qanun hesab edir. Lakin zaman keçdikcə həyat elə sınaqlar gətirir ki, illərlə inandığın düşüncələr bir-bir çatlayıb dağılır. Məhz o an anlayırsan ki, həqiqət hazır şəkildə heç kimə verilmir. Hər kəs onu öz yolunda, öz səhvləri, itkiləri və seçimləri ilə kəşf edir. Bəlkə də insan üçün ən böyük təhlükə yalan eşitmək deyil, eşitdiyini sorğulamadan həqiqət kimi qəbul etməkdir. Sorğulanmayan fikir zaman keçdikcə inanca çevrilir, inanc isə bəzən insanı reallıqdan uzaqlaşdırır. Halbuki həqiqət rahatlıq vəd etmir. O, bəzən bütün bildiklərini dağıdır, səni sarsıdır, amma eyni zamanda gözlərini açır və həyata daha ayıq baxmağı öyrədir. Həyatın ən qiymətli dərsləri məktəb partalarının arxasında keçirilmir, kitabların son səhifəsində yazılmır. Onlar gecənin səssizliyində peşmanlıqlarla üz-üzə qaldığın anlarda, səni dəyişən ayrılıqlarda, güvəndiyin insanların xəyanətində və hər şey bitmiş kimi görünərkən yenidən ayağa qalxmaq məcburiyyətində qaldığın anlarda gizlənir. Ona görə də hər deyilənə inanmağa tələsmə. Hər fikri öz ağlından, hər həqiqəti isə öz vicdanından keçir. Çünki başqaları sənə yolu göstərə bilər, amma o yolu necə gedəcəyini, harada dayanacağını və kimə çevriləcəyini yalnız həyatın özü öyrədə bilər.
