Ötən həftənin mədəni mənzərəsi
(Yeni nəşr olunmuş üç kitab haqqında)
Salam olsun, dəyərli çox dəyərli oxucum! Bəzən bir kitabın nəşri adi ədəbi hadisə çərçivəsini aşaraq bütöv bir mədəni prosesə çevrilir. Xüsusilə söhbət türk dünyasının ortaq tarixi, milli kimliyi və dövlətçilik yaddaşı haqqında yazılmış əsərlərdən gedəndə həmin nəşrlər təkcə müəllif uğuru deyil, həm də mədəni inteqrasiyanın, elmi əməkdaşlığın və mənəvi yaxınlaşmanın göstəricisi kimi dəyərləndirilir.
Türkün söz dəryasında Yunus Oğuz fırtınası:
Ötən həftənin diqqətçəkən mədəniyyət hadisələrindən biri də Azərbaycanın tanınmış tarixçi alimi və yazıçısı Yunus Oğuzun iki mühüm əsərinin qardaş Türkiyədə nəşr olunmasıdır. Bilgə Tonyukuk Yayınları tərəfindən türk dilində işıq üzü görən “Türk Etnonimi ve Töreleri” adlı elmi araşdırma və “Səfəvi Şeyxi” tarixi romanı yalnız yeni kitabların çapı deyil, həm də Azərbaycan elmi və ədəbiyyatının Türkiyə oxucusuna təqdim edilməsinin əlamətdar nümunəsidir.
Bu hadisə Azərbaycan və Türkiyə arasında illərdir mövcud olan mədəni körpünün daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir. Eyni kökdən gələn, ortaq tarix və mədəni irs paylaşan iki qardaş xalq üçün belə nəşrlər qarşılıqlı tanınmanın, elmi dialoqun və ədəbi əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynayır.
Yunus Oğuz uzun illərdir ki, türk tarixinin müxtəlif dövrlərini araşdıran, bu istiqamətdə sanballı elmi-publisistik əsərlər ortaya qoyan müəlliflərdən biridir. Onun Türkiyədə nəşr olunan “Türk Etnonimi ve Töreleri” kitabı da məhz bu baxımdan diqqəti cəlb edir.
Kitabda müəllif türk etnoniminin yaranması, türk xalqının formalaşması, qədim dövlətçilik ənənələri, töre sistemi və milli kimliyin təşəkkülü məsələlərini geniş mənbələr əsasında araşdırır. Əsərdə türklərin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr müqayisəli şəkildə təqdim edilir, uzun illər siyasi amillərin təsiri altında formalaşmış bəzi yanaşmalar yenidən nəzərdən keçirilir.
Müəllif xüsusilə XIX əsrdən başlayaraq geniş yayılmış və türklərin ilkin vətənini yalnız Orta Asiya ilə məhdudlaşdıran baxışlara fərqli münasibət sərgiləyir. O göstərir ki, tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsində yalnız siyasi ideologiyanın deyil, arxeoloji, etnoqrafik, dilçilik və yazılı mənbələrin də kompleks şəkildə öyrənilməsi vacibdir.
Bu yanaşma oxucunu hazır qənaətləri qəbul etməyə deyil, tarixi faktları müqayisə edərək düşünməyə sövq edir. Elmi polemika mühiti yaradan belə əsərlər tarixşünaslığın inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Töre (törə) – türk dövlətçiliyinin mənəvi dayağı
Kitabın əsas üstünlüklərindən biri də “töre” anlayışına xüsusi yer ayırmasıdır. Müəllif göstərir ki, türk dövlətçilik ənənəsinin əsasında yalnız hərbi güc deyil, həm də hüquq, ədalət, mənəviyyat və ictimai nizam dayanır.
Əsərdə qədim türk toplumlarında törenin insanların gündəlik həyatını, dövlət idarəçiliyini və ictimai münasibətləri tənzimləyən əsas prinsiplərdən biri olduğu müxtəlif tarixi faktlarla əsaslandırılır.
Bu baxımdan kitab yalnız tarixçilər üçün deyil, türk siyasi düşüncəsinin inkişafını öyrənən tədqiqatçılar, tələbələr və geniş oxucu auditoriyası üçün də dəyərli mənbə hesab oluna bilər.
Ötən həftənin digər mühüm mədəniyyət hadisəsi Yunus Oğuzun “Səfəvi Şeyxi” tarixi romanının Türkiyədə nəşr edilməsidir.
Yazıçının uzun illər tarixi roman janrında yaratdığı əsərlər Azərbaycan oxucusu tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb. Onun əsərlərində tarixi faktlarla bədii təxəyyül bir-birini tamamlayır, keçmiş hadisələr canlı insan taleləri fonunda təqdim edilir.
“Səfəvi Şeyxi” romanı isə Səfəvilər dövlətinin yaranmasına aparan mürəkkəb ictimai-siyasi prosesləri, mənəvi mühiti və ideoloji əsasları bədii dillə canlandırır.
Romanın əsas uğurlarından biri tarixi şəxsiyyətləri yalnız siyasi fiqurlar kimi deyil, dövrün mənəvi yükünü daşıyan insanlar kimi təqdim etməsidir. Oxucu burada dövlətçilik ideyasının necə formalaşdığını, milli birliyin hansı çətinliklər hesabına yarandığını hiss edə bilir.
“Səfəvi Şeyxi”nin Türkiyədə nəşri Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələlərinin daha geniş oxucu auditoriyasına çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Səfəvilər dövləti yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə türk və Yaxın Şərq tarixinin ən mühüm dövlətlərindən biri hesab olunur. Bu dövlətin yaranması, inkişafı və regionun siyasi xəritəsində oynadığı rol bu gün də tarixçilərin diqqət mərkəzindədir.
Belə bir mövzunun Türkiyə oxucusuna bədii roman vasitəsilə təqdim olunması ortaq tarixi yaddaşın zənginləşməsinə xidmət edir.
Yunus Oğuz yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri tarixçi alim təfəkkürü ilə yazıçı təxəyyülünün uğurlu sintezidir.
Onun elmi araşdırmalarında faktların dəqiqliyi ön plana çıxırsa, tarixi romanlarında həmin faktlar bədii obrazlar vasitəsilə yeni həyat qazanır.
Bu xüsusiyyət müəllifin əsərlərini həm elmi ictimaiyyət, həm də bədii ədəbiyyat sevərlər üçün maraqlı edir.
Məhz buna görə də onun əsərləri indiyədək müxtəlif ölkələrdə nəşr olunmuş, müxtəlif dillərə çevrilmiş və geniş oxucu auditoriyasının diqqətini cəlb etmişdir.
Son illərdə Azərbaycan və Türkiyə arasında kitab mübadiləsi, qarşılıqlı nəşrlər, ortaq layihələr və beynəlxalq kitab sərgilərində əməkdaşlıq yeni mərhələyə qədəm qoyub.
Yunus Oğuzun əsərlərinin Bilgə Tonyukuk Yayınları tərəfindən nəşr edilməsi də bu prosesin uğurlu davamıdır.
Bu nəşrlər göstərir ki, Azərbaycan müəlliflərinin yaratdığı elmi və bədii irs artıq yalnız ölkə daxilində deyil, bütün türk dünyasında maraq doğurur.
Ədəbiyyat xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran ən güclü vasitələrdən biridir. Tarix isə həmin yaxınlığın ortaq yaddaşıdır. Yunus Oğuzun Türkiyədə nəşr olunan hər iki kitabı məhz bu iki mühüm istiqaməti bir araya gətirərək oxuculara həm bilik, həm də milli düşüncə qazandırır.
Bu iki kitabın eyni vaxtda Türkiyədə nəşr olunması təsadüfi hadisə deyil. Bir tərəfdən elmi araşdırma, digər tərəfdən tarixi roman oxuculara türk dünyasının keçmişini iki fərqli rakursdan təqdim edir.
Biri tarixin elmi izahını verir, digəri həmin tarixi bədii obrazlarla yaşadır.
Belə nəşrlər ortaq milli yaddaşın qorunmasına, tarixi həqiqətlərin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına və türk dünyasının mənəvi birliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Bu baxımdan ötən həftə Yunus Oğuzun “Türk Etnonimi ve Töreleri” və “Səfəvi Şeyxi” kitablarının Türkiyədə işıq üzü görməsi yalnız müəllifin yaradıcılıq uğuru deyil, həm də Azərbaycan ədəbiyyatı, tarixşünaslığı və mədəniyyətinin beynəlxalq nüfuzunu artıran mühüm hadisə kimi qiymətləndirilməlidir.
Bu hadisə bir daha sübut edir ki, tarixini araşdıran, ədəbiyyatı ilə onu yaşadan xalqlar gələcəyini daha möhkəm qurur. Yunus Oğuzun Türkiyədə nəşr olunan bu iki əsəri də məhz həmin məqsədə – ortaq türk tarixinin, mədəniyyətinin və mənəvi dəyərlərinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edən qiymətli nəşrlər sırasında öz layiqli yerini tutur.
Haqqında söhbət açacağımız üçüncü kitab:
Azərbaycanın ədəbi-mədəni həyatında ötən həftə diqqət çəkən hadisələrdən biri də tanınmış şair Murad Eloğlunun yeni çapdan çıxmış “39” adlı şeirlər kitabının oxuculara təqdim olunması oldu. Müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus dəst-xətti ilə seçilən müəllifin bu yeni kitabı yalnız növbəti şeir toplusu deyil, həm də bir ömrün poetik hesabatı, insan taleyinin, ailə dəyərlərinin, Vətən sevgisinin və mənəvi dünyasının bədii ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir.
“Ustac.az” nəşrləri tərəfindən yüksək poliqrafik səviyyədə çap olunan kitab “Yazarlar” jurnalının Yaradıcılıq Komissiyasının qərarı ilə işıq üzü görmüş, “Qarabağ yazarları” seriyasının növbəti sanballı nəşrlərindən biri kimi ədəbi ictimaiyyətə təqdim edilmişdir. Nəşrin ön sözünün müəllifi Zaur Ustac (bəndəniz), redaktoru Həcər Atakişiyeva, naşiri isə Tuncay Şəhrilidir. Xüsusi vurğulanmalı məqamlardan biri də kitabın kommersiya məqsədi güdmədən, xeyriyyə prinsipi əsasında nəşr edilməsidir. Bu amil onun təkcə ədəbi deyil, həm də mənəvi missiyasını ön plana çıxarır.
Ədəbiyyatda bəzən əsərin adı onun mahiyyətini açan ilk açar olur. “39” adı da ilk baxışdan sadə təsir bağışlasa da, kitabın səhifələri vərəqləndikcə məlum olur ki, bu rəqəm müəllif ömrünün müəyyən mərhələsinin poetik rəmzidir. Topluda yer alan otuz doqquz şeir bir insanın keçdiyi həyat yolunun müxtəlif dayanacaqlarını əks etdirir. Burada uşaqlıq xatirələri də var, valideyn sevgisi də, həyatın acıları da, sevginin incə duyğuları da, Vətənə bağlılıq da.
Murad Eloğlu müasir poeziyada səmimiyyətə söykənən yaradıcılıq xəttini davam etdirən şairlərdəndir. Onun şeirlərində mürəkkəb poetik konstruksiyalar və süni metaforalar deyil, yaşanmış hisslərin təbiiliyi diqqəti cəlb edir. Oxucu müəllifin misralarında bəzədilmiş həyat deyil, yaşanılmış ömrün izlərini görür. Bu xüsusiyyət isə poeziyanın ən böyük estetik keyfiyyətlərindən biridir.
Kitabın aparıcı mövzularından biri ailə dəyərləridir. Xüsusilə ata obrazı müəllif yaradıcılığında olduqca təsirli şəkildə təqdim olunur. “Atamdan ötəri darıxıram mən”, “Ata”, “Biz səni saxlaya bilmirik ata”, “Çox görmə atamı dünya”, “Atalar yatağa düşməsin Allah” kimi şeirlər müəllifin şəxsi hisslərini ifadə etməklə yanaşı, Azərbaycan ailə modelinin mənəvi dayaqlarını da poetik dillə canlandırır. Bu şeirlərdə ata təkcə ailə başçısı deyil, bütöv bir mənəviyyat məktəbi kimi təqdim olunur.
Ana mövzusu da kitabın emosional yükünü artıran əsas istiqamətlərdəndir. “Həqiqət anamın sözündə imiş”, “Tək səni vəsf edə bilmədim ana”, “Qadın” kimi şeirlərdə ana obrazı müqəddəsliyin, mərhəmətin, şəfqətin və mənəvi saflığın simvoluna çevrilir. Müəllif anaya yalnız övlad məhəbbəti ilə deyil, milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi yanaşır.
Topluda Vətən sevgisi xüsusi yer tutur. Azərbaycanın müasir tarixi, qəhrəmanlıq salnaməsi və şəhidlik zirvəsi müəllifin yaradıcılığında yüksək vətəndaş məsuliyyəti ilə təqdim edilir. “Paradına qurban olum ey əsgər”, “Ürəyimi göynədər”, “Getmişdim Şəhidlər xiyabanına”, “Bayram qabağı” kimi şeirlərdə müəllif pafosdan uzaq, səmimi duyğularla Vətənə məhəbbətini ifadə edir. Burada Vətən anlayışı coğrafi məkan deyil, milli kimlik, müqəddəs amal və mənəvi borc kimi təqdim edilir.
Murad Eloğlunun sevgi lirikası da kitabın maraqlı istiqamətlərindəndir. Onun sevgi şeirlərində romantika həyatın reallığı ilə vəhdət təşkil edir. “Tək sənin xətrinə”, “Gözəllər gözümə baxanda sən gəl”, “Peşman olarsan”, “Sənin öz yolun var, mənim öz yolum”, “Özümü odlara sala bilmərəm” kimi nümunələrdə sevgi yalnız hiss deyil, insanın mənəvi kamilləşmə yolunun ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olunur.
Müəllif müasir cəmiyyətin sosial problemlərinə də biganə qalmır. “Ey pul”, “Məndə sənin günündəyəm”, “Çətin”, “Mən sənə nə nağıl danışım bala?” kimi şeirlərdə maddi sıxıntılar, sosial bərabərsizlik, insan münasibətlərində baş verən dəyişikliklər poetik ümumiləşdirmə səviyyəsində təqdim olunur. Şair burada oxucuya hökm vermir, onu düşünməyə sövq edir. Həyat həqiqətlərini poetik dillə ifadə etməklə vicdanla üz-üzə qalmağın vacibliyini xatırladır.
Kitabın mühüm ideya istiqamətlərindən biri də ana dilinə sevgidir. “Öz dilim” və “Ana dilim qəribsəmə” şeirlərində müəllif milli kimliyin əsas sütunlarından biri kimi Azərbaycan dilinin qorunmasının vacibliyini vurğulayır. Xarici dillərin öyrənilməsini zəruri hesab etsə də, ana dilinin unudulmasını mənəvi itki kimi qiymətləndirir. Bu mövqe şairin vətəndaş məsuliyyətini və milli düşüncəsini əks etdirir.
Murad Eloğlunun poetik dili sadə, axıcı və xalq ruhuna yaxındır. Onun şeirlərində klassik qoşma və gəraylı ənənələri müasir poetik düşüncə ilə uğurla sintez olunur. Qafiyə, ritm və ahəng təbii şəkildə qorunur. Xalq deyimləri, atalar sözləri, danışıq dilinin canlı elementləri müəllif üslubuna xüsusi rəng qatır və şeirləri geniş oxucu auditoriyası üçün daha doğma edir.
Topluda diqqət çəkən bədii xüsusiyyətlərdən biri də müəllifin tez-tez “Muradam…” müraciəti ilə özünə üz tutmasıdır. Bu bədii priyom daxili monoloqu gücləndirir, müəlliflə oxucu arasında səmimi emosional körpü yaradır. Oxucu sanki şairin daxili aləminə daxil olur və onun düşüncələrinin canlı iştirakçısına çevrilir.
“39” kitabının ən mühüm cəhətlərindən biri müəllifin şəxsi yaşantıları ümumbəşəri məna səviyyəsinə yüksəldə bilməsidir. Burada fərdi kədər ümummilli hissə, ailə sevgisi mənəvi məktəbə, şəxsi həsrət isə insan taleyinin ümumi fəlsəfəsinə çevrilir. Elə bu xüsusiyyət də kitabı sadəcə avtobioqrafik şeirlər toplusu olmaqdan çıxararaq müasir Azərbaycan poeziyasının diqqətəlayiq nümunələrindən birinə çevirir.
Nəşrin yüksək tərtibatı ayrıca qeyd edilməlidir. Kitabın estetik üz qabığı, keyfiyyətli poliqrafiyası, peşəkar redaktəsi və nəfis dizaynı “Ustac.az” nəşrlərinin Azərbaycan kitab mədəniyyətinə verdiyi növbəti uğurlu töhfə kimi dəyərləndirilə bilər.
Murad Eloğlunun yaradıcılığı artıq müasir Azərbaycan ədəbi mühitində formalaşmış poetik məktəblərdən biri kimi qəbul edilir. Müəllifin müxtəlif ədəbi mükafatlara, o cümlədən “İlin şairi” və “Ziyadar” mükafatlarına layiq görülməsi, “Yazarlar Akademiyası” çərçivəsində formalaşan yaradıcılığı onun poeziyasının təsadüfi uğur deyil, uzun illərin zəhməti və sənət axtarışlarının nəticəsi olduğunu göstərir.
Bu baxımdan “39” kitabının nəşri təkcə müəllifin yaradıcılıq bioqrafiyasının yeni səhifəsi deyil, bütövlükdə Azərbaycan poeziyasının son dövr uğurlarından biri kimi qiymətləndirilə bilər. Belə kitablar milli poeziyanın canlı nəfəsini qoruyur, oxucunu öz mənəvi köklərinə bağlayır və söz sənətinin yaşamaq gücünü bir daha nümayiş etdirir.
Ötən həftənin mədəni mənzərəsinə nəzər salarkən demək olar ki, “39” kitabının işıq üzü görməsi ədəbi ictimaiyyət üçün əlamətdar hadisələrdən biri oldu. Çünki bu nəşr yalnız yeni bir kitabın təqdimatı deyil, insan ömrünün poetik salnaməsi, ata və ana sevgisinin bədii dastanı, Vətənə sədaqətin etirafı, sevginin, həsrətin, ümidin və həyat mübarizəsinin səmimi ifadəsidir.
Şübhə yoxdur ki, Murad Eloğlunun “39” adlı şeirlər kitabı müasir Azərbaycan poeziyasının oxunmağa, təhlil olunmağa və gələcək nəsillərə çatdırılmağa layiq olan dəyərli poetik nəşrləri sırasında özünəməxsus yer tutacaqdır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
07.07.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
Zaur Ustacın “Buta”sı haqqında
Oxuyun >> Gözündə tük var
