Remziye Meyyas’ın Basıma Hazır (CÜT KAHVE) Hatıraları Adlı Kitabı Değerli okurlar eliniz arasında okuduğunuz bu yazı Irak Türkmen kadın şairler dosyasında ilk sıralarda yer alan şair ve edebiyatçı (Remziye Habib Tevfik) hanım efendiye ait şiir kitabına önsöz yazısıdır. Kitapta yer alan şiirlerde Remziye Meyyas derin bir şekilde yerli Türkmen şivesini kullanarak yaşadığı ortamın tüm yönlerini, yani sosyal hayattan tutun da aile yaşayışını, yurt sevgisi, mahalle kadir kıymeti, yoksulluk çeken insanların dramı, yakın akrabalarla geçen sevinçli acılı günlerin çeşnisi, anne baba sevgisi bir de kendisi başda olmak üzere evlat acısı çekenlerin çilesini dile getirmektedir. Remziye Meyyas bir Türkmen kadın şairi olmakla beraber o daha genç yaşta iken şiirlerini Arapça yazarak ister Kerkük’te veya ister Irak çapında edebiyat çevresinde iyi bir düzeye ulaşabilmiştir. Remziye Meyyas’ın Türkmence şiirlerine gelince o önceden söylediğimiz gibi en fazla hoyrat ve dörtlükler düzerek kendi maharetini gösterebilmiştir. Remziye Meyyas şiirlerinde Kerkük yerli Türkmen şivesiyle halk ağzını fıtri bir üslupla işleyerek Türkmen örf ve adeti, mahalle ve bölge adlarını çok güzel bir şekilde kullanması sebebiyle şiirlerine güzellikler katmıştır. Remziye Meyyas Kerkük’te tanınmış bir Türkmen ailesine mensup olmak şerefine nail olmasıyla daha çocuk denecek yaşta iken kendisinde din, dil, vatan ve millet sevgisiyle kendisini en üstün bir düzeyde yetiştirmiştir. Remziye Meyyas’ın hayatına gelince o 1945 yılında Kerkük’ün Piryadi Mahallesi’nde dünyaya geldi. İlk tahsilini Kerkük’te yaptıktan sonra Öğretmen Yetiştirme Enistitüsü’ne kaydını yaparak burda iki yıl tahsil gördükten sonra mezuniyetini başarıyla kazandı. Remziye Meyyas Arapça ve Türkmence olmak üzere şiirlerini altmışlı yılların sonlarında yazmaya başladı ve bu uğurda 8 tane şiir kitabı meydana getirmiştir. Remziye Meyyas’ın kitaplarının adları ve basıldığı tarihleri ise şöyledir: 1-(Seher ve Havatır) Arapça-2004-Kerkük 2-(Kerkük Rubaiyatı) Türkmence-2005 3-(Mihrecan el-Farağ) Arapça-2005 4-(Hak Yolunda) Hyratlar-Türkmence-2016 5-(Meyyas Nene Destanı) Türkmence-2009 6-(Sunbulat Efkari) Arapça yaıları-2012 7-(Resail İle Ummi)Arapça-2015 8-(Hevaciz el-Harif) Arapça-2022 Remziye Meyyas’ın ailesine gelince bu aile Kerkük’te çok köklü bir Türkmen ailesi sayılır. Buna ilaveten babası rahmetli Habib Meyyas ve kardeşi rahmetli Refik Meyyas ile beraber çalıştırdıkları Cüt Kahve Kahvehanesi ve Çayhanesi Kerkük’ün içtimai hayatında büyük şöhret kazanıp bir sembol haline gelmiştir. Bilindiği gibi Cüt Kahve (Çift Kahve) Kerkük’te meşhur Kayseri Çarşısı’nın karşısında yer alan büyük bir çayhane olarak müşterileri ve oturanları iş adamları, işçiler yapım işlerinde çalışanlar, kireç, küre ustaları şairler, edebiyatçılar, sanatkarlar ve toplumun muhtelif kesiminden insanlar burada toplanır işlerini becerirlerdi. Remziye Meyyas öğretmenlik hayatında büyük başarı sağlaması ve edebiyatla meşgul olması yanında o iyi bir ev hanımı olmasıyla kendi evine bağlı ve çocuklarının tahsiline titizlikle önem vermiş ve hepsini diplomaya kavuşturup vazife sahibi kılmıştır. Buna ilave Meyyas’ın evlilik hayatına gelince o Kerküklü Muhammed Zeki Beg namlı bir kahraman Türkmen subayıyla evlenmiştir .Remziye meyyasın Muhterem eşi Mehmet Zeki bey Irak ordusunda yiğitliği sayesinde ordu komutanlığı tarafından madalyalara ve takdirnamelere nail olmuştur.Remziye Meyyas evlilik hayatında ikisi kız üç erkek olmak üzere beş çocuk annesidir. Remziye Meyyas edebi çalışmaları kapsamında yurt içinde çok sayıda festivallere katılıp kendi şiir nümunelerini sunarak edebi çevrenin beğenisini kazanıp ve her zaman alkışlanmıştır. Meyyas 1970’lerden günümüze kadar şiir ve yazılarını muhtelif dergilerde yayınlamıştır. Meyyas ne yazık ki ömrünün en başarılı döneminde beklenmedik acı bir kazayla oğlu Nebil’i kaybetmesi sonucu büyük şok geçirerek bu acı olayın etkisinden bir an olsun kurtulamamıştır. Meyyas o gün acılarını ağıtlara ve hoyratlara dönerek oğlunun ardından ninniler yazıp kendini avutmaya çalışmıştır. Remziye Meyyas Hanımefendi’nin başka sıfatlarından birisi ise de hayırsever, fakir fukaraya her zaman acıyıp elinden gelen yardımı yapmaktan geri kalmamıştır. Son olarak Remziye Meyyas Hanımefendi’nin elinizde bulunan kitabın kapak resmine ve kitabın adına gelince onu şu şekilde ifade etmemizde fayda vardır. Kitabın önsözünde söylediğimiz gibi Cüt Kahve (Çift Kahve) kahve ve çayhane olarak Kerkük’te sosyal hayatta halk arasında yaygın bir şekilde meşhur bir kahvehanenin adıdır. Babası rahmetli Habib Meyyas ve kardeşi Refik Meyyas tarafından uzun yıllar idare edilen bu kahvehane 17. Asrın ortalarında Kerkük’te Büyük Çarşı’da ve Kale kenarında bulunan Yedi Kızlar bitişiğinde vaki bir binadır. Bina özel yapısıyla beyaz ve kireçle işlenerek iki metre ana caddenin yüksekliğinde yapılmış olması onu başka kahvehanelerden farklı kılmıştır. Bina 400 metre alanda inşa edilmiş ve tavanı kümbetlerle işlenmiş altı bölüme ayrılmıştır. Konu ile bize tafsilatlı bilgi veren Türkmen Tarihçi Sn. İsmail Ağa Avcı’nın anlattığına göre bina altı bölüme ayrılmış olup ve her bölümünde bir kısım müşteriler otururmuş hatta bir kısmında makam şinasl ar bazı geceler müzik çalğı eşliğinde makam icra ederlermiş. İstifade edilen Kaynaklar: 1-Nizameddin İbrahimoğlu şair Meyyas hakkında yazmış olduğu İnternetteki yazısı 2-İbrahim Koryalının şairle ilgili Arapça yazısı. 3-Tarihçi İsmail Ağa Avcı şairin babası Habib Meyyas hakkında bize gönderdiği iki sayfalık yazısı. 4-Remziye Meyyasın kardeşi Sami Meyyasın bize anlattığı bazı bilgiler.
رمزيه مياس و(جوت قهوه خاطره لرى)
بو يازى رمزيه مياس ين (جوت قهوه خاطره لرى) آدلى باصيما حاضر ينى كتابينين ئون سوزونده ن آلينتي در. آيدن كركوك ده گرلی اوقورلارألینيزين آراسيندا بولونان بو يازى توركمان قادين شاعرلر دوسياسيندا ايلك صيرالاردا ير آلان شاعر وادبياتچی رمزیه حبیب توفیق (رمزيه مياس)خانم افندى يه عائد شعر كتابى در. كتابدا ير آلان شعرلرده رمزيه مياس درين بر شكلده يرلي توركمن شيوه سيني قوللاناراق ياشاديغى اورطامن توم يونلريني,يعنى سوسيال حياتدان طوتوندا عائله ياشاييشبنى، يورد سيوگیسینى،محله قدر قيمتى، يوقسوللوق چکه ن انسانلرین اجیلى درامى،ياقين اقربالرلرله گیچه ن سیوینچلی حزنلى گونلرین چشنیسنی، آننه بابا سيوگیسي برده كنديسى باشدا اولماق اوزره اولاد آجيسى چکه نلرین چیله سینی ديله گتیرمکته در. رمزيه مياس برتوركمن قادين شاعرى اولماقلا برابر او داها گنچ یاشدا ايكن شعرلرينى عربچه یازاراق ايستر كركوكده ويا ايستر عراق چاپیندا ادبیات چوره سینده ايى بر دوزه يه اولاشابيلمشدر. رمزيه مياسن توركمنجه شعرلرينه گلینجه او ئونجه ده ن سويله ديگیمیز گبى أن فاضلا خويرات ودورتليكلر دوزه ره ك كندى مهاره تينى گوستره بيلمشدر. رمزيه مياس شعرلرينده كركوك يرلى توركمن شيوه سيله خلق اغزينى فطرى بر اسلوبله ايشليه ره ك توركمن عرف وعاده تى, محله وبولگه ادلارينى چوق گوزه ل بر شكلده قوللانماسى سببيله شعرلرينه گوزه لليكلر قاتمشدر. رمزيه مياس كركوكده طاننمش بر توركمن عائله سينه منسوب اولماق شرفينه نائل اولماسيله داها چوجوق ده نه جك ياشدا ايكن كنديسنده دين, ديل وطن ومللت سيوگيسيله كنديسينى أن ئوستون بر دوزه يده يتيشديرمشدر. رمزيه مياسن حياتنه گلينجه او 1945 يليندا كركوكن پريادى محله سينده دنيايه گلدى, ايلك تحصيلينى كركوكده ياپديقدان صونرا ئوگره تمن يتيشديرمه ئه نيستيتوسينه قيدينى ياپاراق بوردا ايكى ييل تحصيل گورديكته ن صونرا مأذونيتينى باشاريلا قازانمشدر. رمزيه مياس عربجه وتوركمنجه اولماق اوزره شعرلريني التمشلى ييللاردا يازمايا باشلادى وبو اوغوردا (8) طانه شعر كتابى ميدانه گتيرمشدر.. رمزيه مياس ين كتابلارينن ادلارى وباصيلديغى تاريخلرى ايسه شويله در:
(سحر وخواطر) عربچه 2004/ كركوك
(كركوك رباعياتى) توركمنجه 2005
(مهرجان الفراغ) عربچه 2005
(حق يولوندا) خويراتلر, توركمنجه 2016
(مياس ننه دستانى) توركمنجه 2009
(سنبلات افكارى) عربچه يازيلارى 2012
(رسائل الى امي) عربچه 2015
(هواجس الخريف) عربچه 2022
رمزيه مياسين عائله سينه گلينجه بو عائله كركوكده چوق كوكلى بر توركمن عائله سى صايلير. بونا علاوة باباسى رحمتلى حبيب مياس وقارداشى رحمتلى رفيق مياس له برابر چاليشترديقلرى جوت قهوه قهوه خانه سى وچايخانه سى كركوكن اجتماعى حياتنده بيوك شهرت قازانيب بر سمبول حالنه گلمشدر. بيلينديگى گبى جوت قهوه (چفت قهوه) كركوكده مشهور قيصر چارشيسينده قارشيسينده ير الان بيوك بر چايخانه اولارق مشتريلرى واوطورانلرى ايش اداملارى, ايشچيلره ياپيم اشلرينده چاليشانلار, كيره چ, كوره اوسطه لرى شاعرلر, ادبياتچيلر, صنعتكارلر وطوپلومون مختلف كسيمينده ن انسانلر بورادا طوپلانير ايشلرينى بجه ريرلردى. رمزيه مياس اوگره تمنلك حياتندا بيوك باشارى صاغلاماسى وادبياتيله مشغول اولماسى يانندا او ايى بر ايو خانمى اولماسيله كندى ايوينه باغلى وچوجوقلرينن تحصيلينه تيتيزلكله ئونه م ويرمش وهپسينى ديپلومايا قاووشتريب وظيفه صاحبى قيلمشدر. بونا علاة مياسن ايوليليك حياتينه گلينجه او كركوكلى محمد زكى بك ناملى بر قهرمان توركمن صوباييله ايولنمشدر وبو ذات عراق اوردوسونده يگيتليگى صايه سينده اوردو قوموتانليغى طرفندن مداليالر, تقدير نامه لره نائل اولمشدر. رمزيه مياس أدبى چاليشمالرى قاپصاميندا يورد ايچينده چوق صاييده فيستواللارا قاتيليب كندى شعر نمونه لرينى صوناراق ادبى چوره نين بگه نينى قازانيب وهر زمان القيشلانمشدر. مياس 1970 لردن گونومزه قدر شعر ويازيلرينى مختلف درگيلرده ياينلامشدر. مياس نه يازيق كه عمرينين أن باشاريلى دونه مينده بكله نمه ديك اجى بر قضايلا اوغلو نبيلى قيب ايتمه سى صونوجى بيوك شوك گيچيره رك بو اجى اولاين اتكيسينده ن بر ان اولسون قورتارامامشدر. مياس اوگون اجيلرينى اعيتلره خويراتلره دوكه ره ك اوغلونون ارديندن نيننيلر ياقيب كندينى اووتمايا چالشمشدر. رمزيه مياس خانم افندنين باشقه صفاتلرينده ن بريسى ايسه ده خير سيوه ن فقير فقرايا هر زمان اجييب الينده ن گله ن يارديمى ياپماقدان گرى قالمامشدر. صون اولاراق رمزيه مياس خانم افندينن الينيزده بولونان كتابن قاپاق رسمينه وكتابن ادينه گلينجه اونو شو شكلده افاده ايتمه ميزده فايدا واردر. كتابن ئون سوزونده سويله ديگيميز گبى جوت قهوه (چفت قهوه) قهوه وچايخانه اولارق كركوكده سوسيال حياتده خلق اراسيندا يايغين بر شكلده مشهور بر قهوه خانه نين ادى در. باباسى رحمتلى حبيب مياس وقارده شى رفيق مياس طرفندن اوزون ييللار اداره ايديله ن بو قهوه خانه 17 نجى عصرين اورطه لرينده كركوكده بيوك چارشيده وقلعه كناريندا بولونان يدى قيزلر بيتيشيگينده واقع بر بنادر. بنا أوزه ل ياپيسيلا بياض قايا و كيره چله ايشله نه ره ك ايكى متره انا جادده نين يوكسكليگينده ياپيلمش اولماسى اونو باشقه قهوه خانه لرده ن قيلميشدر. بنا 400 متره الاندا انشا ايديلمش وتوانى كمبتلرله ايشله نمش التى بولومه ايريلمشدر. قونو ايله بزه تفصيلاتلى بيلگى ويره ن توركمان تاريخچى صايين اسماعيل اغا اوچى نين انلاتديغينه گوره بنا التى بولومه ايريلمش اولوب وهر بولومنده بر قسم مشتريلر اوطورورمش حتى بر قسمينده مقام شناسلر بعضى گيجه لر موزيك اشليگينده مقام اجراء ايده رلرمشلر.
استفاده ايديله ن قايناقلار
1- نظام الدين ابراهيم اوغلو، شاعر مياس حقيندا يازمش اولدوغو انترنيت يازيسى. 2- ابراهيم قوريالى نين شاعرله ايلگیلى عربچه یازيسى. 3- اسماعيل آغا آوجى رمزيه مياس ين باباسى حبيب مياس حقندا بزه گوندرديگى ايكي صحيفه ليك يازيسى. 4- رمزيه مياس ين قارده شى سامي مياس ين بزه اقتارديغى بيلگیلر.
I Qarabağ savaşında Kəlbəcərdə itkin düşmüş Şəhid Adil Rüstəmovun anasının dilindən…
De, hardasan, qara gözlü körpəm mənim? Çox axtardım məzarını məzarların arasında, Bir izini tapam, bəlkə, torpağımın yarasında… Səsləndikcə hər məzara qulaq verib səndən gələn bir nişanə – səs gözlədim, bəzən səni gəzdiyimi doğma balamdan gizlədim… Ah-fəğanla dolu dilim ağı dedi… Ağılarım Murov boyda qəhərimdən ağı yedi. Ağılarım böyüdükcə mən kiçildim, dolu vurmuş sünbülümlə tən biçildim… “Balam hanı?”deyə-deyə silkələdim pir babanın başdaşını, Sirab etdim daş-kəsəyə gözlərimin qan-yaşını… Ümidsizkən ümidləndim balam üçün, Toy görməmiş, qız seçməmiş dağ ürəkli qalam üçün… Bağlı yollar açılanda əllərimi açdım göyə, “Adil, Adil!” deyə-deyə körpə yaşlı şəhidimdən otuz ildə bir nişanə soraqladım, dağ-dərəni lal dilimlə varaqladım:
Kəlbəcərin başı duman, Qarı dağlar vermir aman, Axtarıram toy balamı, Görməyimə varmı güman? Səs gəlmədi meşələrdən, Kür balamı əjdahatək kama çəkən uçurumlu köşələrdən. Paralandım dilim-dilim… Yenə mənim qışa dönən həyatıma yas saxlayır soyuq külüm…
Salam olsun, çox dəyərli oxucum. Min şükür Uca Yaradana ki, Sizlərlə yeni bir görüş də qismətdə var imiş hələ… Bu dəfəki söhbətimizin mövzusu hərflər, sözlər, kitablar silsiləsindən olan, müasir dövrümüzdə bəlkə də ən vacibi, ən yaralı yerimiz, xüsusi diqqət və qayğıya ehtiyacı olan sahə hərb mövzulu yazılardır. Günümüzdə – yeniyetmə və gənclərimizin bu qədər informasiya bolluğu içində itib-batdığı bir vaxtda bizim bundan vacib mövzumuz ola bilməz deyə düşünməkdəyəm. Məncə, gəncliyin lazımlı-lazımsız, çox vaxt zərərli məlumatlarla istər-istəməz yükləndiyi vaxtda bu məsələyə xüsusi diqqət göstərilməlidir. Bundan əvvəlki yazılarda bir çox tanınmış və hələ bir o qədər də tanınmamış yazarlardan çoxlu misallar gətirərək, nələrin, hansı istiqamətlərin bizə faydalı ola biləcəyi barədə mülahizələr irəli sürmüşdük. Ancaq, indi vəziyyət tamam fərqlidir. Ümumi yazılardan, standart romançılıqdan fərqli olaraq, hərb mövzulu yazılar yazardan xüsusi dəqiqlik tələb edir ki, yazıçı müəyyən kriteriya və dəyərlərə ciddi əməl etməli, bu işə səthi yanaşmamalıdır. Əgər, ehtiyac yaranarsa mütləq peşəkar hərbçilərdən, mütəxəssislərdən məsləhət və tövsiyələr almalı, bunu özünə eyib saymamalıdır. Əks təqdirdə, yəni öz bildiyi kimi, bir az hissə qapılıb, bir az da eşitdiyi real vəziyyəti əks etdirməyən şişirdilmiş söhbətlərdən bəhrələnərək qələmə alınan yazılar, povest, roman (indi dəb halını almış sənədli romanlar da daxil olmaqla) deyil, olsa-olsa nağılvari publisistika şəklində, çox gülünc formada təzahür edir. Və əlbəttə, bunu çox az sayda oxucu kütləsi, o kütlə ki, onlar işin əsli ilə maraqlanır, bu yeni kitabı oxumaq üçün büdcələrindən pul ayırır, alır, oxuyur və gülür… Acı-acı gülür… Bilirsiz, daha yaxşı anlaşılan olması üçün belə bir misal çəkim, hərb mövzulu yazılar əslində məsələn, tibbə, coğrafiyaya, idarəetməyə və s. konkret obyekti olan, dəqiq məsələ və terminlərdən istifadə olunan yazılardan heç nə ilə fərqlənmir. Nəsə xırda bir qeyri-dəqiqlik olsa, təxminən hamımızın sevə-sevə dəfələrlə izlədiyi “Bəxtiyar” flimindəki o məşhur səhnəni (“10 metr – 5 metr ” məsələsi) xatırladan gülünc vəziyyət ortaya çıxır. Hansı ki, xüsusi ilə son dövrlər Birinci Qarabağ Müharibəsindən bəhs edən yazılmış əsərlər belə səhvlərlə zəngindir. Bu qəbildən olan qeyri-müəyyənliklər əsasən subardinasiya məsələlərində və döyüş səhnələrini təsvir edərkən məlumatsızlıqdan baş verir. Bu proses bir yandan təbiidir, çünki, məşhur yazarların da belə problemləri olub. Məsələn, dünyaca məşhur Remarkın (Erich Maria Remarque) əsərləri bu tip çatışmazlıqlarla doludur və onun fikirləri, təxəyülü bir tərəfli olub, gənc əsgər düşüncələrindən o yana keçə bilmir… Halbuki, ordu, müharibə təkcə əsgərlərdən ibarət olmayıb, daha mürəkkəb quruluşa malik bir təsisat və hadisədir. Hələlik bizim Remarkla heç bir işimiz yoxdur. Misalı sadəcə ruh düşkünlüyünə qapılmağa əsas olmadığını göstərmək məqsədi ilə çəkdim. Bir də axı biz hal-hazırda müharibə vəziyyətində yaşayan ölkənin vətəndaşlarıyıq. Hardasa, az qala hamımızın ətrafında döyüş yolu keçmiş qazilərimiz, haliyədə hərbi xidmətini davam etdirən hərbçi dost-tanışlarımız var. Sadəcə bu məsələdə bir balaca diqqətli və məsuliyyətli olmaq tələb olunur. Bütün şübhəli məqamlarda təxəyülün məhsulunu və ya real hadisəni kağız üzərinə köçürüb, tarixin yaddaşına atmazdan əvvəl mütləq “dosta ganaşmaq” lazımdır. Necə deyərlər, – “məsləhətli don gen olar”. Bir cümləni yazarkən düşünün ki, nə vaxtsa bu sətirləri saatlarla qızmar Günəşin istisində qanlı döyüşün od-alovunu unudan və ya şıdırğı yağışın altında islanıb, çim su mundirdə ayağını qoymağa bir barmaq quru yer axtarışında soyuq güllənin hər an bəxş edə biləcəyi buz kimi ölümü unudaraq, ilan-çayınlı, qarlı-şaxtalı, çovğunlu-boranlı məşəqqətli yollar keçərək sağ qalmış əsgərlə yanaşı, həmin döyüşləri təşkil edən, tək-tək əsgərləri deyil, yüzlərlə, minlərlə nəfərlərdən ibarət bölmələri şahmat taxtasındakı fiqurlar kimi döyüş sahəsinə düzən və hər nəfərinə görə məsuliyyət daşıyan, döyüşlərə rəhbərlik edən, müharibələri udan, bəzən uduzan – bu qaçılmazdır – generallar da oxuya bilər… Düşünürəm ki, hərb mövzulu yazının uğurlu alınmasının birinci şərti yazarın hadisələrə reala yaxın təfəkkürlə baxmasından, və qəti olaraq hissə qapılmamasından ibarət ola bilər. Bu yazıdan əvvəlki on beşinci və on altıncı yazılardakı prinsipə sadiq qalaraq, yenə böyük əksəriyyətimizə məlum olan yazarlar və onların əsərləri üzərindən mühakimə yürüdərək bu məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışacağam. Bu söhbətə başlamazdan əvvəl kiçik bir haşiyəyə çıxmaq istəyirəm: HAŞİYƏ Bəşər övladı əlinə qələm alan gündən onu əsas iki məsələ; döyüş və eşq düşündürüb. Demək olar ki, lap qədimdən üzübəri yazı nümunələri ya döyüş və ov səhnələri ilə zəngin müharibələrdən, ya da eşqi, sevgini tərənnüm edən məhəbbət dastanlarından ibarət olub. Ən uğurlu nümunələr bu iki mövzunun birlikdə işləndiyi, hadisələrin həmahəng inkişaf etdiyi əsərlərdir. Belə nümunələr lap qədim zamanlardan mövcuddur və günümüzdə də var. Bu hadisə öz-özlüyündə onu göstərir ki, dünya nə qədər rəngarəng, hadisələrlə zəngin görsənsə də əslində onun bircə rəngi var, bizim onu hansı məqamda, hansı rəngdə görməyimizdən asılı olmayaraq, dünya qırmızı rəngdədir. Dünya müharibələrin qırmızı qanı, eşq məclislərinin qırmızı şərabı rəngdədir. İddia edirəm ki, dünyada tək bircə əsl rəng var o da qırmızıdır, al-qırmızı… Yerdə qalan ağdan qarayadək olan rənglər sadəcə qırmızının ağa doğru solğunlaşmasından, nəhayətdə “AĞ”dan – XEYİR (GÜNDÜZ) – və qaraya doğru tündləşməsindən sonda “QARA” dan – ŞƏR (GECƏ) – ibarətdir. Al-qırmızı rəng bu spektrin düz mərkəzində dayanır və həyat mənbəyi rolunda çıxış edir. Yəqin ki, bəşər övladının kəşf edib, adlandırdığı ilk rəng də məhz qırmızı, al-qırmızı olmuşdur. Bu proses çox sadə – insanın özü yaralandıqda və ya ovladığı ovun axan qanı ora-bura bulaşdıqda (yəqin ki, insan əlini ocaq qalamazdan əvvəl yaralayıb) baş verə bilərdi… Çox güman ki, insan oğlu ilk müharibənin başlaması xəbərini də, elə ilk sevgi məktubunu da məhz öz qanı ilə, qırmızı rəngdə yazmışdır… Yuxarıda, haşiyədə tanış olduğumuz məlumatlar üzərindən belə bir mühakimə yürütmək olar ki, qırmızı elə, mükəmməlliyin rəngidir. Al-qırmızı rəng əslində elə, mükəmməllikdir. Özündə sevgi ilə nifrəti, savaşla barışı, sülh ilə müharibəni birləşdirən vəhdətin, birliyin, tamlığın, bərabərliyin simvoludur, qırmızı… Bəli, məhz tamlığın, mükəmməlliyin rəmzidir, qırmızı… Yerdə qalan rənglər onun çalarları, sadəcə bu rəngin mövcudluğunu göstərmək, mütləq hakimliyini sübut etmək üçündür. Mətləbdən uzaqlaşmayaq, əlbəttə,yazılı nümunələrin içərisində misal göstərmək üçün belə bir əsər var. Hansı ki, onu böyük əminliklə qırmızı, mükəmməl adlandırmaq olar. Bu, dahi Lev Tolstoyun “Hərb və sülh” əsəridir. Əslində əsərin adı artıq özü barədə tam məlumat verir. Ancaq, bu sadəcə təsadüfi belə seçilimiş maraqlı, cəlbedici ad da ola bilərdi. Əsərlə tanış olanlar bilir ki, bu belə deyil. “Hərb və sülh” yuxarıda sadalanmış və sadalanmamış bütün vacib kriteriyalara, meyarlara tam cavab verən mükəmməl bir əsərdir. Olduqca geniş spektrli müşahidə qabiliyyətinə, vacib biliklərə, dərin dünyagörüşünə malik olan böyük sənətkar döyüş səhnələrindəki ən xırda detalları, rütbə və statuslardan asılı olmayaraq hərbçilərin hiss və fəaliyyətlərini, mülki həyatda olan münasibətləri, sevgi məsələlərini elə yüksək zərgər dəqiqliyi ilə təqdim etmişdir ki, sadəcə deməyə söz tapmırsan. Bu əsərdən bütün insanlığa tövsiyə ola biləcək bir vacib məsaj da çıxır. Qərarsızlıq, elə yoxluğun özünə bərabərdir. “Etməyib peşman olmaqdansa, et peşman ol…” – deyir mütəfəkkir. Bəli, dahi Lev Tolstoyun, məşhur “Hərb və sülh”- ü mükəmməldir. Ancaq, görək, bu əsər müasir azərbaycan oxucusunun tələblərinə cavab verirmi? Mən deyərdim ki, çox az bir qisim oxucu kütləsi bu cür iri həcmli əsərlərə maraq göstərib oxuyur. Nə qədər dəyərli və mükkəmməl olsa da ilk baxışda müasir gənclərin olduqca böyük əksəriyyəti üçün “KİM OXUYACAQ???” baryeri yaradan belə vacib əsərlər günümüzdə rəflərdə qalmağa məhkumdur. “Hərb və sülh”-ü misal çəkməkdə məqsədim sadəcə böyük əksəriyyətimizə məlum olan, tanıdığımız belə bir əsərin varlığını xatırlatmaqdan ibarətdir. “Hərb və sülh” ümumi bir əsər olsa da, sırf hərb mövzulu yazılar üzərində işləyən yazarlarımız bu, məlum və məşhur əsərdən faydalana bilərlər. Sual ola bilər ki, bu əsər təkdirmi? Yəni heç alternativ variant yoxdurmu? Bu suala böyük əminliklə belə cavab verərəm ki, Miladi ilə 19 fevral 2019 – cu il saat 13:31 – ə qədər mənə ikinci belə bir variant məlum deyil. İndi fikrimi əsalandırmaq üçün yenə böyük əksəriyyətimizə məlum, məşhur nümunələrdən istifadə etməklə qısa açıqlama verəcəyəm. Başqa –başqa nümunələrə keçməzdən əvvəl ümumi olaraq onu qeyd etmək istəyirəm ki, sovet ədəbiyyatı döyüş yolu keçmiş müxtəlif rütbəli zabit memuarlarından tutmuş, olduqca dəyərli sovet yazıçılarının müharibədən, qələbədən bəhs edən əsərləri ilə zəngin idi. Sovet dönəminin kitabxanaları xidmət etdiyi ideologiyadan asılı olmayaraq hərb mövzulu əsərlərlə yetərincə, tam təmin olunmuşdular. Və biz istər-istəməz bu nümunələrlə tanış olurduq. Sovet yazıçılarından əlavə rus dilinə çoxlu tərcümələr də olurdu. Yəni bizim şəxsiyyət kimi formalaşdığımız dövrdə hərb mövzulu yazıların qıtlığı olmayıb. Ayrı-ayrı məşhurlara gəldikdə, gənclər arasında yayğın şəkildə mütaliə olunan Remark tam birtərəfli yazıb. Onun haqqında dördüncü yazıda ətraflı yazmışam. Remarkın yazdıqlarının nəinki, bizim gəncliyə faydası var, hətta düzgün başa düşülmədikdə zərəri ola bilər. Sonra, məsələn vaxtında rus dilində belə bir əsərlə tanış olmuşdum (öz dilimizdə rast gəlməmişəm və adı tərcümə edəndə də çox uyğunsuzluq yarandığına görə belə qeyd edirəm – əvvəlcədən üzr istəyirəm) müəllifi Кирст Ганс olan “Фабрика офицеров”. Məşhurdur ancaq yenə birtərəfli, çatışmazlıqlarla dolu olan əsər. Ümumiyyətlə istər qərb, istər sovet – rus ədəbiyyat nümunələrində ya xidmət etdiyi ieologiyadan dolayı, ya sadəcə məlumatsızlıqdan natamam hərb mövzulu əsərlər çoxdur. Ümumi olaraq keçid üçün bundan əvvəl “Yazarlar və yazılar” adlı on beşinci yazıda da adlarını çəkdiyim Vasiliy Yan və Tarle, eyni zamanda onların yazdıqları bir neçə əsər haqqında qısa fikir bildirmək istəyirəm. Vasiliy Yan və onun digər əsərləri ilə yanaşı xüsusi ilə diqqət çəkən, faydalı ola biləcək “Çingiz Xan” , “Kurqanlardan gələn işıq” tarixi –müharibələrlə dolu romanları. Tarle (Евге́ний Ви́кторович Та́рле) və onun da müharibə mövzulu digər əsərləri ilə yanaşı “Napoleon” əsəri. Tarle bu əsərində Napoleonun timsalında çəlimsiz, cılız lakin, olduqca çalışqan bir uşaqdan ölkələr fəth edən, papanı hüzuruna gətirən, tirana qədər inkişaf etmiş, anında mühüm qərarlar verməyi bacaran, müharibə qərarları alanda qətiyyətli sərkərdə, döyüşdə öndə gedən, cəsur, qələbəyə susamış əsgər, sevgidə aciz və eyni zamanda odlu – atəşli aşiq, idarəetmədə incə, adi detalı da unutmayan, dərin düşüncəli, sonunda baş əymədən təslim olmağı bacaran insan obrazı yaratmağı bacarmışdır. Bu iki yazardan və onların yazdıqlarından bəhrələnmək olar. Qismən nümunə ola biləcək, yəni müəyyən məqamlarda faydalanmaq mümkün olan Ernest Heminquey, Sent-Ekzüperi barədə onu qeyd edə bilərəm ki, bu yazarların təsvirləri, ifadə vasitələri güclüdür. Belə ümumi baxışdan sonra dünya ədəbiyyatından üç yazar və üç əsər timsalında fikirlərimi daha dəqiq formada Sizə çatdırmağa çalışacağam. Bu əsərlərin birində hərbçinin mülki həyatda hissləri və istəkləri, ikincisində həm mülki, həm də xidmətdə olan hissləri və fəaliyyəti, üçüncüsündə isə həm mülki, həm xidməti, həm də döyüşdə başına gələnlər, düşdüyü real vəziyyətlər, həyat həqiqətləri oxucunun gözləri önündə canlanır… Birinci, dünyaca məşhur, kolumbiyalı yazıçı, ədəbiyyat sahəsində Nobel mükafatı laureatı Qabriel Qarsiya Markesin 1956-1957-ci illərdə yazdığı və ilk dəfə 1961-ci ildə dərc etdirdiyi “Polkovnikə məktub yoxdur” povesti – hamını özünə borclu bilən bir hərbçinin xidmətdən (bütün həyatını nəyinsə və ya kiminsə uğruna xərclədikdən) sonra keçirdiyi hisslər… İkinci, yenə məşhur, görkəmli İtaliya yazıçısı Dino Bussatinin ilk romanı olan “Tatar çölü”. Bu roman haqqında bir az ətraflı yazmaq istəyirəm. Romandan və qəhrəmandan söhbət açmazdan əvvəl bir məsələni nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm. İnanın ki, əgər bu romanın adını dəyişib məsəl üçün “Gözlərimiz üfiqdə”, “Səngərlərdən sonra”, “Qarşı duran dağlar” və s. və i… qoysaq və Covanni Droqonu Məlikşah adlandırıb, bəzi adları, təbir və terminləri müasirləşdirib, özümüzünküləşdirsək, hadisə və hisslər atəşkəsdən sonra, son iyirmi beş ildə bizim orduya və hərbçilərə elə uyum sağlayır ki, sanki, bu yazı iyirmi il Azərbaycan ordusunda, Haramı düzündə və ya digər bir bölgədə – təmas xəttində xidmət etmiş zabitin qələmindən çıxıb… Bu dərəcədə oxşardır vəziyyətlər… Dino Bussatinin “Tatar çölü” əsərinin qəhrəmanı Bastiani qalasında xidmət edən Covanni Droqonun bütün həyatı, gənc zabit kimi seçim qarşısında qalması, ümidlərlə dolu xidməti, mülki həyatla ordu həyatı arasında çırpıntılar, dünyadan istədikləri, ala bildikləri, nələrin uğrunda nələrdən vaz keçdikləri və son… Hamısı elə ustalıqla təqdim olunub ki, yazarın ustalığına heyran olmamaq mümkün deyil. Və onu qeyd edim ki, heyran olmaq azdır, nümunə götürmək, əxz etmək lazımdır… Və nəhayət üçüncü, Emmanuil Kazakeviç və onun 1948 – ci ildə qələmə aldığı “Двое в степи” povesti
( Эммануи́л Ге́нрихович Казаке́вич, “Двое в степи”). Təəssüfki, bu povestin dilimizdə olan tərcüməsinə rast gəlməmişəm. Kazakeviçin bu povestdən başqa da hərb mövzulu bir-birindən maraqlı əsərləri var. Kazakeviç İkinci Dünya Müharibəsinin sovetlər birliyində yaşayanlar üçün Böyük Vətən Müharibəsi adlanan əsas və həlledici hissəsinin başlandığı ilk gündən qələbəyədək döyüşən ordunun tərkibndə, olduqca müxtəlif cəbhələrdə şərəfli döyüş yolu keçmiş, tanınmış sovet yazıçısıdır. Görkəmli yazarın həyat və fəaliyyəti ilə tanış olduqda görürsən ki, həqiqətən də o fərqlidir və bütün xüsusiyyətlərinə görə öz müasirlərindən fərqlənir… Bu fikri onun öz müasirləri səsləndiriblər. Onun haqqında hələ sağlığında belə bir deyim olub: “Kazakeviç başqaları kimi isti kabinetlərdə, orda-burda, küncə-bucağa qısılıb yazmayıb…” Kazakeviçin yaratdığı Oqarkov obrazı dahi Lev Tolstoyun, məşhur Qabriel Qarsiya Markesin, görkəmli Dino Bussatinin qəhrəmanlarından nümunə ola biləcək dərəcədə fərqlənir. Əlinə qələm alıb hərb mövzusunda nəsə yazmaq istəyən şəxsin Emmanuil Kazakeviçin yaradıcılığı ilə, ələxsus bu povesti ilə tanış olması olduqca faydalı ola bilər deyə düşünməkdəyəm. Povestdəki istər döyüş səhnələri, insan taleləri, qəbul olunan qərarlar istərsə də əsərin qəhrəmanı gənc zabit Oqarkovun başına gələnlər, onun ən müxtəlif; həm döyüş, həm şəxsi münasibətlər zəminində aldığı doğru qərarlar ibrətamizdir. Əgər fikir verdinizsə, Lev Tolstoyun “Hərb və sülh” əsərindən başqa misal gətirdiyim və əslində ən faydalı ola biləcək əsərlər sırasında adı hallanan nümunələr ikisi povest, biri isə o qədər də böyük həcmli olmayan roman oldu. Bu nümunələr xarici – dünya ədəbiyyatından seçmələr idi. Bəs görək bu qəbildən özümüzün olan, milli, nəyimiz var? Və əlbəttə, yenə keçid üçün tarixilik baxımından İsa Hüseynovun (İsa Muğanna), İsmayıl Şıxlının, Bayram Bayramovun adlarını çəkib, onların ekranlaşdırılmış əsərlərini misal göstərmək olar. Sırf hərb mövzusunda (şəxsi münasibətlərin inkişafı, döyüş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi səhnələrinin təsviri baxımından) mükəmmələ yaxın, yəni, qırmızımtıl olan yeganə nümunəmiz var. Bu, ötən əsr, 50-ci illərin əvvəllərində İmran Qasımovla Həsən Seyidbəylinin birgə qələmə alıb, nəşr etdirdikləri “Uzaq sahillərdə” əsəridir. Kitab az vaxt içərisində geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanır və əldən-ələ gəzir. Xalqımızın qəhrəman oğlu Mehdi Hüseynzadənin Böyük Vətən müharibəsində (1941-1945) əfsanəvi igidlikləri barədə oxuculara geniş məlumat verən əsərin populyarlığı onun filmə çevrilməsinə səbəb olur. Aradan uzun müddət keçməsinə, cəmiyyətdə və ictimai şüurda müəyyən dəyişikliklər olmasına baxmayaraq, görkəmli rejissor Tofiq Tağızadənin quruluşu, H.Seyidzadə ilə İ.Qasımovun ssenarisi əsasında 1958-ci ildə lentə alınan eyni adlı film Azərbaycan kinosunun nadir incilərindən biri olaraq qalmaqdadır. Əgər diqqətinizdən qaçmayıbsa, yuxarıda sovet və dünya ədəbiyyatından adı çəkilən nümunələrin də əksəriyyəti ekranlaşdırılıb. Elə əsərlər var ki, dövrün tələbinə görə dəfələrlə təkrar-təkrar müraciət olunub. Bu faktın özü həmin əsərlərin vacibliyinin və tərbiyəvi əhəmiyyətinin hansı dərəcədə yüksək olmasının bariz nümunəsidir. Bütün bunlarla bərabər bizim bir sevimli yazarımız da var ki, tarixiliklə müasirliyi yaradıcılığında böyük ustalıqla birləşdirməyi bacarıb. Onun “Batmanqılıncı” nə qədər tarixidirsə, “Dolu” – su da o qədər müasirdir. Bu şəxs doğru olaraq, “Çadırda Üzeyir Hacıbəyov doğula bilməz” deyən Aqil Abbasdır. Aqil Abbasın “Dolu” romanı da eyni adlı ekran əsəri olaraq tarixin yaddaş səhnəsində öz yerini almışdır. İstər roman kimi, istərsə də film kimi “Dolu” yuxarıda sadaladığımız tələblərin çoxuna cavab verən, faydalana biləcəyimiz nümunələr sırasına daxildir. Ancaq, bütün bunlara rəğmən, nə dünya, nə sovet, nə müasir ədəbiyyatımızda elə bir nümunə yoxdur ki, bundan əvvəlki – on beşinci – “Yazarlar və yazılar” adlı yazıda “Əli və Nino” kimi misal gətirib, nümunə göstərəsən. İndi mükəmməl yazı ortaya qoymaq istəyən yazar, “Hərb və sülh”-dən, “Двое в степи” – dən, “Uzaq sahillərdə”-dən, “Dolu”-dan eyni dərəcədə bəhrələnib, təxminən 70 – 80 səhifə həcmində iri həcmli povestlər və ya yığcam romanlar ortaya qoymaqla dövrümüzün standartlarını yaratmalıdırlar. Demək olmaz ki, heç bir iş görülməyib, əksinə çox iş görülüb. Müxtəlif yaş təbəqələrindən olan çoxlu yazarlarımız öz səyləri, vəsaitləri hesabına nələrsə etməyə çalışırlar. Hələ ötən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, müharibə, onun gətirdiyi problemlər, cəmiyyətdə törətdiyi fəsadlar haqqında hekayələr, povestlər, romanlar, publisistik yazılar yazılmağa başlayıb. Son on illikdə (2010-cu ildən), xüsusi ilə Mübarizdən və Aprel hadisələrindən (2016-cı il) sonra silsilə əsərlər ortaya qoyulub ki, əslində bu yazının yaranma səbəblərindən biri, bəlkə də birincisi elə bu yazılar olmuşdur. Son illər nəşr olunmuş bəzi əsərlərlə tanış olduqda yazarın ən elementar məlumat və biliklərdən xəbərsiz olduğu ortaya çıxır. Yuxarıda buna aid “Bəxtiyar” filmindən “qazmaçı”
“yoldaş oynayanlar”-in vəziyyətini misal gətirmişdim. İnanın, elə misallar var ki, rəqqaslar onların yanında toya getməlidir. Rast gəlinən ən çox və yolverilməz səhvlər aşağıdakılardır: – Subardinasiya məsələlərinin pozulması (buna maksimum Aqil Abbasın “Dolu”-sundakı “Komandir” xitabı səviyyəsində icazə verilə bilər ki, bu da Birinci Qarabağ Müharibəsi və hal-hazırda bəzi döyüş postlarındakı təcrübədən qaynaqlanır), -Rütbələrin və vəzifələrin qarışdırılması (X – XI sinif səviyyəsindəki hərbi bilikdir), -Bölmə (bölük, tabor və s.) adlarının səhv salınması, -Döyüş səhnələrinin təsvirində adı keçən silah-sursatın texniki göstəricilərinin bilməməzlik ucbatından nəzərə alınmaması (çox gülünc mənzərlər ortaya çıxır ki, əgər qiyaslasaq, heç nağıllarımızda belə söhbətlər olmayıb) və s. bu qəbildən olan digər məsələlər. Unutmayaq ki, həkimlik, rəssamlıq, memarlıq, coğrafiyaşünaslıq, mühəndislik, hesabdarlıq kimi, hərb işi də spesfik bir sənətdir. Və sadaladıqlarımın hamısından çətin, məsuliyyətli, dəqiq olduğu qədər də yaradıcılıq tələb edən bir işdir. Yuxarıda nümunə göstərdiyimiz əsərlərin müəlliflərinin həyatına bir də qısa nəzər salaq: -Həm Lev Tolstoy, həm də Emmanuil Kazakeviç müharibədə iştirak etmiş, real qanlı döyüş səhnələrinin və bütün digər proseslərin canlı şahidi olmuş peşəkar zabit idi. -Həsən Seyidbəyli və İmran Qasımovun ömürlərinin yeniyetməlik-gənclik çağları, təhsil illəri, demək olar ki, şəxsiyyət kimi formalaşdıqları vaxtlar müharibənin ən amansız, qızğın dövrlərinə təsadüf edir. Məncə, bu nəsil yaradıcı insanlar üçün “onlar müharibənin şinelindən çıxmışdılar” ifadəsi vəziyyəti tam izah edir. Üstəgəl bu şəxslər daim yazdıqlarını ilk öncə bir-birlərinə oxuyur, cavabdeh qurumların qarşısına çıxmazdan əvvəl dost-tanışdan məsləhət alırdılar. -Müasirimiz Aqil Abbas – Qarabağ həsrəti-dərdi ilə qovrulan həsas, şair ürəkli qələm adamı və eyni zamanda Birinci Qarabağ Müharibəsinin başlandığı ilk gündən istər-istəməz daim baş verən hadisələrin tən ortasında qalmış, bütün baş verənlərdən az-çox xəbəri olan ictimai-siyasi xadim. Məncə, müəlliflərin keçdiyi həyat yolu və onların yaratdıları əsərlərlə tanış olduqdan sonra bu məsələdə qaranlıq heç nə qalmır. Son söz: – müharibə, hərb mövzusunda yazdıqda, xüsusi ilə əgər orda döyüş səhnələri varsa, mütləq bu işdən anlayışı olan bir nəfərlə məsləhətləşin, verin ilk oxucunuz dəyərli qazilərimiz olsun, şübhəli məqamları peşəkarlarla dəqiqləşdirin, yox əgər bunların heç birini etmək istəmirsizsə, “Google” dostumuzun xidmətindən yararlanın (internetdə istənilən məlumatı tapıb dəqiqləşdirmək olar). Əvvəlki yazılarda da mütəmadi olaraq bu barədə qeydlər edirəm. Ümumiyyətlə, onu unutmayaq ki, indi nə yazırıqsa, sabahkı gənclik bizim bu günümüzdən xəbərdar olmaq üçün böyük acgözlüklə o yazıları tapıb oxuyacaqlar. Gəlin elə yazaq ki, onları aldatmayaq… Baxmayaraq ki, biz çox aldanmışıq… Qoy onlar aldanmasınlar… Sona qədər həmsöhbət olduğunuza görə təşəkkürlərimi bildirir, fəaliyyətinizdə yeni-yeni uğurlar arzu edirəm. Uğurlarınız bol olsun. Bu yazının ilk sözündən sonuna qədər bir məqsədi olub – faydalı olmaq, uğura xidmət etmək… 19.02.2019. Bakı.
QEYD:
Məqalə müxtəlif vaxtlarda fərqli saytlarda yayımlanmaqla yanaşı “YARADANLA BAŞ-BAŞA” və “QƏLƏMDAR” kitablarında ON YEDDİNCİ yazı kimi müstəqil məqalə şəklində yer almışdır.Eyni zamanda; I – “Dünyanın bir rəngi var”, “Həftə içi”, 21.06.2019, say: 110 (3158), s.7. II – “Dünyanın bir rəngi var”, “Həftə içi”, 25.06.2019, say:112 (3160) s.8. I – “Hərb Mövzulu yazılar”, “Ədalət”,26.06.2019, say: 113 (5577), s.4. II – “Hərb Mövzulu yazılar”, “Ədalət”,28.06.2019, say: 114 (5578), s.4. dərc olunmuşdur.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam!
Bu gün gözəl insan, əsl ziyalı, dəyərli alim, tənqidçi, publisist, Azərbaycanın Əməkdar mədəniyyət işçisi, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turanın doğum günüdür! Şad günü münasibəti ilə onu təbrik edir, həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Ağ ipəkdən bir don tikib zülmət gecə. Kaş ki, o don mənim ola. Pəri olam ağ libasda xəfif, incə, Dəniz də mənzilim ola. Süzülə don çiynimdən, Mənə gizli yuva ola. Keçə şuatək cismimdən, Ruhumun libası ola! Ala məni dərd-sərimdən, Ayıra kədər-qəmimdən, Gələ məni xilas edə Yer üzünün zillətindən… Göydən dənizə süzülə ağ donun qırçın ətəyi, Mən olam gecə mələyi. Sığal çəkəm zülmətin siyah telinə, Dönəm gecə Ay selinə…
Əziz və dəyərli dostlar! Hər birinizi ayrı-ayrılıqda salamlayıram. Bu gün hər birimizin dostu, həmişə gənclərə dəstək olan, çox hörmətli ziyalımız, şair-publisist Elçin İsgəndərzadənin dünyaya gəldiyi gündür. Fürsətdən istifadə edib çox hörmətli Elçin müəllimi səmimi qəlbdən təbrik edirəm. Allah sağlam canla uzun ömür versin. Gözəl günlər nəsibi olsun. Ən xoş arzularımı Elçin müəllimə arzulayıram. Dostluqdan, qardaşlıqdan, böyüklükdən əskik olmasın. Yeni-yeni yaradıcılıq uğurları, yeni-yeni nailiyyətlər arzulayıram.
Əziz və dəyərli dostlarım Elçin İsgəndərzadə (Elçin Barat oğlu İsgəndərov) – 16 sentyabr 1964-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olub. 1981-ci ildə Ağdam şəhər 6 saylı orta məktəbi Qızıl medalla bitirib. 1981-1986-cı illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki AzTU-nun) Mexanika fakültəsində təhsil alıb. İnstitutu fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1989-1992-ci illərdə Azərbaycan Texniki Universitetində «Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi» ixtisası üzrə aspiranturada təhsil alıb. Texnika elmləri doktoru, professordur. AzTU-nun “Metrologiya və standartlaşdırma” kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır. 2011-ci ildə “Avropanın Fəxri İxtiraçısı” adına və Qızıl Medalına layiq görülüb. 2012-ci ildə “Avropanın Əməkdar Elm və Mədəniyyət Xadimi” fəxri adı ilə təltif olunub. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin poeziya üzrə “Qızıl Kəlmə” Dövlət mükafatına layiq görülüb. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Ekspert Şurasının üzvü seçilib, hal-hazırda həmin Şuranın üzvüdür. 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 avqust 2007-ci il tarixli 612 saylı Fərmanına əsasən Prezident təqaüdünə layiq görülüb. 2014-cü ildə “Azərbaycan Respublikasının Fəxri Mədəniyyət İşçisi” Fəxri adına və medalına layiq görülüb. 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi tərəfindən Fəxri Fərmanla təltif edilib. 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi tərəfindən “Azərbaycan Respublikasının Qabaqcıl Təhsil İşçisi” fəxri adı və nişanına layiq görülüb. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 oktyabr 2016-cı il tarixli sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Müəllimi” fəxri adı ilə təltif edilib.
1997-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə və 1998-ci ildə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinə üzv seçilib. Azərbaycan yazıçılarının X, XI, XII qurultaylarının nümayəndəsi olub. 2004-cü ildə AVRASİYA Beynəlxalq Qurumu tərəfindən Asiya ölkələri üzrə Mədəniyyət Səfiri təyin edilib. 2010-cu ildə Türk Dünyasında ilk dəfə Dünya Böyük Şeir Mükafatına (The World Grand Prize for Poetry) layiq görülüb. Elmi və ədəbi uğurlarına görə Avropa Şərəf Ordeni (Cenevrə), V.V.Mayakovski ordeni (Rusiya), “Elm və Təhsilin inkişafındakı xidmətlərinə görə” Böyük Qızıl Ordeni (Ukrayna), A.S.Puşkin medalı (Rusiya Ədəbiyyat Akademiyası), Leonardo Da Vinçi medalı (Roma, İtaliya), İ.V.Göte medalı (Münhen, Almanya), “Roma şəhərinin fəxri alimi” medalı (İtalya) və digər orden və medallar ilə təltif olunub.
230-dan çox elmi əsərin, 52 ixtiranın, 14 monoqrafiya və dərs vəsaitinin, 95 bədii və elmi kitabın, 130 çevirmə kitabının müəllifidir. Türkiyə, Rusiya, Latviya, Litva, Belarusiya, Gürcüstan, Qazaxıstan, Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyəti, İran, Rumıniya, Ukrayna, Suriya, Qırğızıstan, Kosova, Makedoniya, Bolqarıstan, İraq və digər ölkələrdə kitabları yerli dillərə çevrilərək çap olunub.
Aşağıda bir neçə şeirini dəyərli oxucularımıza ərmağan edirəm!..
YUXU
Oyandım, sübhədək yata bilmədim, Bu gecə taletək qarışıb yuxum. İşığa danışdım, suya söylədim, – Yenə də canımdan çıxmadı qorxum.
Deyirlər tərsinə yozular yuxu, Bilmirəm yalandı, ya doğru, Allah! Bu gecə yuxumda RÜŞVƏT görmüşəm, – Mənim sabahımı sən qoru, Allah!
ALÇA ÇİÇƏKLİ GECƏ
Mənim bu gecəyə çox umudum var,- Bu gecə ulduzlar çiçəkləyəcək. Alçalar gül açdı, yenə bu bahar- Sevənlər, aşiqlər gerçəkləyəcək.
Mənim bu gecəyə çox umudum var,- Bu gecə durnalar lələk salacaq. Bu gecə dağlara qar yağacaq, qar, Bəyaz qar üstündə bir iz qalacaq.
Mənim bu gecəyə çox umudum var,- Əgər bu gecədən sağ çıxa bilsəm… Dağların başında əriyəndə qar, Sənin göz yaşını əyilib silsəm…
Mənim bu gecəyə çox umudum var,- Bu gecə mələklər yuxuma girər. Mələklər yuxumda tutmazlar qərar, Mələklər bir sevda çələngi hörər.
Mənim bu gecəyə çox umudum var,- Bu qərib gecənin yolçusuyam mən. Qürbətə aparır bəlkə bu yollar, Bəlkə Ay işığı, axar suyam mən.
Mənim Göy üzündə bir buludum var,- Mənim bu gecəyə çox umudum var.
ŞÜKRANLIQ TÜRKÜSÜ
İllərin həsrətini yerə vurdu bu görüş, Uzanan yad əlləri elə qırdı bu görüş, Qaranlığın bağrını yardı, yardı bu görüş, Şükür, bizi bizlərə qovuşdurana şükür! Başımızdan dərdləri sovuşdurana şükür!
Harda isə gümanlar gümana düşüb getdi, Çin çıxmayan yuxular dumana düşüb getdi, Şuşasız zamanımız zamana düşüb getdi, Şükür, bizi zamanla barışdırana şükür! Şükür, bizi Şuşaya qovuşdurana şükür!
Bir tərəfdən gün çıxdı, bir tərəfdən ay doğdu, Payızların içindən bahar doğdu, yay doğdu, Başımızın üstündə mutlu, mavi göy doğdu, Şükür, bizi bu göyə yaraşdırana şükür! Şükür, bizi Şuşaya qovuşdurana şükür!
Ha tərəfə yön aldıq, yönümüz çiçəklədi, Səsimiz qönçə tutdu, ünümüz çiçəklədi, Sabahın gətirdiyi günümüz çiçəklədi, Şükür, bizi bizlərə qovuşdurana şükür! Ayrılığı Şuşadan sovuşdurana şükür!
SEVGİLİM
Bu dünya dediyin bu dünya, Sənsiz heç imiş, sevgilim. Arzular durna qanadlı, Bahardan köç imiş, sevgilim.
Ömür də boşluğun boşunda, Ömür də qışlığın qışında, Bircə yol qalıb huşumda, O da ki, keç imiş, sevgilim.
Qaradan qarası bəllidi, Sən adlı yarası bəllidi, Bilirsən, harası bəllidi? Orası puç imiş, sevgilim.
Müharibənin ən qızğın vaxtları idi… Səmanı bürüyən qara buludlar sanki günəşdən imdad diləyir, bala sərçələr qanadlarını çırpıb fəryad qoparırdı… Məmləkətin özü boyda bir adama dönüb, uşaqca ağlamağı gəlirdi sanki.Bu qədər torpağa axan qanların hesabını kim verəcəkdi axı?! Anaların ah-naləsini dağ-dərədən başqa heç kim, heç nə duymurdu, bir kimsə qollarını açıb saçı qardan ağ, üzü qüssədən qırışmış ataları bir ömür qucaqlamırdı. Bütün bunları beynində təkrar-təkrar gəzdirən, özünə nə yerdə, nə göydə yer tapa bilməyən Ayan, gecələri iki əlini də başının üstdə qoyub elə hey fikirləşirdi.Çalışırdı ki, insanların dərdini azca da olsa dindirsin.Özünü isə heç düşünmürdu.Saçlarını həftələrlə daraqla daramır, eyni geyimləri qəti bədənindən çıxartmırdı.Bir dilim çörəyi yarı bölüb aclıq hissini öldürsün deyə yeməyə çalışırdı… Doğrudan da, bu qız əməllicə arıqlamışdı.Güzgüdə özünə baxmaq istəmirdi, harda güzgü görsə əli ilə üzünü, gözünü tuturdu… Amansız müharibənin fəsadları Ayandan da yan ötüşməmişdi… Psixologiyasının pozulduğunu görən valideynləri onu psixoloq qəbuluna aparır.Qapıdan girər-girməz Ayan pasientlərin əyləşdiyi stolda dinməz-söyləməz oturur.Psixoloq qadın sual verdikdə ancaq “Bəli”, “Xeyr” ifadələrini işlədə-işlədə əlləri ilə oynayır.Bu qaraqabaq qızın vəziyyəti həkimin heç xoşuna gəlmir.Bir-iki sakitləşdirici həb qəbul etməyin mütləq olduğunu qeyd edərək, Ayanın valideynləri ilə söhhət edir.Söhbət zamanı Ayan ortadan ayrılmış saç tellərini qulağının dibinə sıyırıb, dərindən ah çəkir… Bir müddət həkimin yazdığı həbləri qəbul etsə də, gecələri yenə sübhə qədər oyaq qalır, yata bilmir… Artıq bədəni olduqca zəifləmiş bu qızın canına həkimin məsləhət ilə iynələr yeritməyə başlayırlar.Çox zəif olduğundan iynəni yetişəndə beş dəqiqə sonra bir gözü şişir.Bu dəfə nədənsə güzgüya baxmağı rədd etmir.Deyəsən, özünü belə görmək onun xoşuna gəlir… Tibb bacısı hər bir gündən bir onu yaxşılaşdırmaq üçün evlərinə gəlir.Birdən heç kimin gözləmədiyi bir anda Ayan dillənir:
Süsən xala, o oğlan hardadır? Otağı qəribə sükut bürüyür. Süsən dillənir; -Hansı oğlan, a bala?
Elvizi deyirəm.Deyirdin axı, çox yaxşı oğlandır.Hündür boy, alagöz, ailəcanlı…
Hələ… Süsən xala sevinir, başlayır Elvizi tərifləməyə. O, Elvizi təriflədikcə Ayan gözünü bir nöqtəyə dikib sakitcə tamaşa edir…
Süsən xala, Elvizin nömrəsini mənə təkrarən verə bilərsiniz? -Əlbəttə, Ayan.Çox sevindim bu qərarına. Elviz Ayangilin yaşadığı kəndin qonşuluğunda yaşayırdı.Təxminən 4 il əvvəl Elgizlə Ayan bir-birini tanımışdı.Amma heç cür əlaqə saxlaya bilmirdilər.Günlərin bir günündə həmin Süsən xala Elvizin nömrəsini Ayana verir.Ayanın heç xoşlamadığı mövzu kiminsə onun şəxsi həyatına, şəxsi fikirlərinə qarışma istəyi olub.Ona görə də sanki bu məsələni hələ ki, beyninə yerləşdira bilmirdi.Lakin Elvizin nömrəsini anasının telefonuna, ordan da öz telefonuna qeyd etmişdi.Adını da böyük hərflə sadəcə “E” yazmışdı. Ayanın özünə qoyduğu sərhədlər var idi.Telefonunda atasından başqa heç bir əks cinsin nümayəndəsinin nömrəsini saxlamırdı.Çirkaba batmış bu cəmiyyət onu belə olmağa Vadar edirdi. Buna görə də o, Elvizin nömrəsinin rəqəmlərinə baxıb, həmin dəqiqə nömrəni silirdi.Demək olar ki, hər gün bu hadisəni təkrarlayırdı… Amma bu dörd il boyunca heç vaxt Elvizə zəng vurmadı… Süsən xala Ayana Elvizin nömrəsini təkrar verəndən sonra bir stəkan çay içib, rus qaloşlarını da geyinib göz qırpımında yoxa çıxdı. Ayana nə isə olmuşdu.Ağzından sözləri kəlbətinlə dartıb aldıqları qız sanki başqa bir qıza çevrilmişdi. O, dərhal Elvizin köhnə nömrəsi ilə yeni nömrəsini uyğunlaşdırdı.Gördü, yox, elə həmin nömrədir. Tez Elvizə, “Salam, necəsən? Mənəm, Ayan…” deyə bir mesaj yazdı.Elviz mesajı oxudu.O da Ayana biganə qalmadı, salamlaşıb, hal-əhval tutdu.Ayan Elgizlə yazışdıqca gözlərinin içi gülürdü.Deyəsən, bu xaraba qalmışda xoşbəxtliyi bircə Elvizdə görürdü… Günün sonuna az qalmış Ayan həmişəki kimi həyətə, o böyük palıd ağacının altına getdi.Bir ağac kötüyü tapıb, yaşıl paltosunu cibinə əllərini qoyub, üzü göyə sarı əyləşdi… Görünür, Ayan bu gecə də yatmayacaqdı.Beyni o qədər xaya içində idi ki, heç Elvizə belə mesaj yazmaq istəmirdi.Amma onsuz da çox darıxırdı.Elviz isə durmadan Ayana zəng edir, onu həyata qaytaracaq cümlələr yazırdı.Bu hal bir müddət davam etdi. Bu müddət ərzində Ayan özündən asılı olmadan Elvizi çox üzür, hətta ona acı sözlər deyirdi.Sonra isə həmin o qoca palıd ağacının budaqları altına gedəndə peşman olurdu və Elviz üçün çox darıxırdı… Darıxsa da, sevsə də ona bir kəlmə belə yazmaq istəmirdi.Çünki evlənməkdən qorxurdu.Hər nə qədər özündə olmasa da, artıq hərəkətlərini duya bilir, özünə nifrət edirdi.Qorxurdu ki, bu halı düzəlməyəcək.Axı, kiminsə həyatını məhv etməyə dəyməzdi… Elvizə isə Ayanın hər acı sözü şirin gəlirdi, onda yaşama sevinci yaratmaq üçün əlindən gələni edirdi.Günlərib bir günündə onların arasında möhkəm mübahisə düşdü.Hər ikisi də çox gərgin idi.Düz on gün müddətində danışmadılar.Bu vaxt ərzində Ayan Elviz üçün elə hey darıxırdı.Sanki, onsuz heç nə yolunda getməyəcəkmiş kimi qəlbi durmadan əsirdi. O heç götür-qoy etmədən Elvizin nömrəsini qara siyahıdan çıxarıb bir mesaj yazdı.Amma Elvizdəb cavab yox idi… Ayan durmadan Elvizi fikirləşir, vəziyyəti get-gedə pisləşirdi. O yenə də heç tərəddüd etmədən, Elvizə yazdı. Bu dəfə Elviz onu cavabsız qoymadı.Axı o da Ayan üçün darıxırdı… Vaxt keçdi, vədə doldu… Ayanla Elviz görüşməyə qərar verdilər. Elviz o qədər saf oğlan idi ki, görüşü harda keçirəcəklərini belə düşünə bilmirdi. Nəhayət, Ayan bir yer təşkil etdi, kitab qoxulu bir yer. Sabah açılanda artıq Ayanla Elviz görüşəcəkdilər.Hər ikisi çox həyəcanlı idi. Ayan durmadan güzgüya baxıb öz-özünə mızıldanırdı; -” Çox dəyişilmişəm, arıqlamışam…O, məni belə görsə daha bəyənməz.” Elviz isə gecənin tez bitib, şəhərin açılmağını həyəcanla gözləyirdi… Gözlənilən an çatdı.Elviz mavi köynəyini geyindi, güzgüdə qamətini düzəldib Ayangilin kəndə üz tutdu. Ayan isə şəhərin gözü açılmamış paltarlarını geyinib, elə qərar verdikləri yerdə Elvizi gözləyirdi. -Aha… Budur, odur, o.Elviz gəlir… Ayan tez üst-başını səliqəyə salıb uzaqdan Elvizə baxdı.Elviz onu görən kimi addımları itiləşdi.Ayanın yanına işıq sürətində çatdı… Elviz; -Salam, Ayan… -Salam, Elviz… Ayanın incə əlləri, Elvizin əllərində itib, batırdı. Ayanın özünə qarşı kompleksləri olduğu üçün tez-tez üz-gözünü tuturdu… Mart ayı idi.Bayırda bərk soyuq var idi… Ayan dərhal sobanın yanından qalxdı;
Elviz, gəl burda otur.Üşümə. Elviz az qalsın titrəyirdi.Sobanın istiliyi canına məlhəm oldu… Bir az özünə gələndən sonra sorğu, suala başladı;
Ayan, sən niyə belə edirsən? Bir gün elə olursan, bir gün belə.Mən axı, bizim üçün mübarizə aparıram… Ayanın gözləri doldu.Amma bunu Elvizə yansıtmadı.Tez Elvinin çiyninə başını qoyub, onu qucaqladı… -Elviz, bilirsən, sən mənim hüzurumsan.Başımı sənin çiyninə qoyanda beynindəki bütün zülmət günəşə boyandı. Gəl, susaq.Sadəcə səni qucaqlayım… Elviz bir qəribə olmuşdu… Ayan ilk dəfə idi, onu qucaqlayırdı… Birdən telefonun zəngi çalındı.Zəng edən Ayanın anası Kövsər xanım idi… Ayan evə indicə gələcəyini anasına bildirdi. Rəfdən “Təhqir edilmiş və alçaldılmış insanlar” kitabını götürüb Elvizə uzatdı.
Elviz, bunu oxu.Sağ ol, mən getməliyəm.Onlar sağollaşdılar. Hər kəs öz evinə çatdı.Ayanın ətirinin qoxusu Elvizin köynəyində idi… O, bir daha Ayana aşiq olmuşdu.Köynəyini paltaryuyan maşına atmadı, durmadan elə hey seyr etdi, qoxladı… Elə Ayan da o gündən sonra hər dəqiqə Elvizi düşünürdü… -İlahi, mən doğrudan da Elvizə aşiq olmuşam.Mənə sevməyi öyrətdi, mən artıq başqa duyğular yaşayıram və bu çox gözəldir. Öz-özünə mızıldandı.O gündən tez-tez güzgüya baxdı, gözünə, qaşına.Dodağına pomada çəkdi, saçını darayıb, hörük hördü… Artıq yeməklərdən belə imtina etmirdi.Vaxtı-vaxtında yeməyini yeyir, özünü gümrah hiss edirdi… Bunların hamısı Elvizin sayəsində idi.Bu çalışqan və mərd oğlan Ayanı həyata qaytara bilmişdi… Onlar tez-tez telefon vasitəsi ilə əlaq saxlayır, saatlarca danışırdılar.Fəlsəfi mövzulardan, eşqdən, adı qoyulmayan duyğulardan… Sübh yenicə açılmışdı.Ayan istəmədən anası ilə bacısının söhbətinə şahid oldu.
Ayanda bir hallar var.Bu qız yaxşıya doğru dəyişilib. Ayanın anası sevincək qəhqəhə çəkdi. Ayan tez söhbətin şirin yerinə daxil olub; -Əlbəttə.Məni dəyişən Elvizdi.Mən onunla evlənəcəm! Kövsər xanımla kiçik qızı Gülçiçək bir-birinə göz vurub güldülər.
“Vətən mənə oğul desə nə dərdim, Mamır olub qayasında bitərdim…” M.Araz.
DAĞLAR
(Zaur Ustacın Dağlara xitabən üçüncü şeiri) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!
* * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!
* * * Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı, Qoynunda yağılar məskən salmışdı, Canımı sağalmaz bir dərd almışdı, Sayalı qonağın mübarək, dağlar!
* * * Qurtuldu yağıdan zənburun, balın, Bir başqa görünür yamacın, yalın, Zirvəndən boylanır şanlı hilalın, Müqəddəs sancağın mübarək, dağlar!
* * * Haqqa nisbət tutub ulu Ələsgər, Andırıb, tanıdıb, bilib pərisgar, Hər səngər məbəddi, pirdi hər əsgər, Şuşa tək ocağın mübarək, dağlar!
* * * Ay Ustac, min şükür arzuna yetdin, “Dədə”n gedən yolu, sən də qət etdin, Dolandın dünyanı yurdunda bitdin, Doqquzu zər tuğun mübarək, dağlar! 22.01.2021. Bakı.
