Yaradıcılıq siması
(Adilə Aslanova. Otuzuncu vərəq (şeirlər və poemalar) Bakı, “Füyuzat”, 2026, 200 s.)
Tanınmış bölgə şairəsi Adilə Aslanova “Otuzuncu vərəq” şeir kitabı ilə ideya-estetik cəhətdən zənginləşdi, onun yaradıcılığı dil-üslub cəhətdən yeni keyfiyyətlər qazandı. Bununla da bədii ləyaqət səviyyəsinə yüksələ bildi və bu gediş həlledici estetik prinsiplərdən birinə çevrildi, şairə ömrünün deyil, bir xalqın taleyinin poetikası oldu. Adilə Aslanova bu kitabda sözün yükünü çiyinlərinə daşıyaraq həm qadın həssaslığını, həm vətəndaş mövqeyini, həm də milli yaddaşı eyni poetik müstəvidə birləşdirmək bacarığına sahib oldu. Bir poemasından götürülmüş “Otuzuncu vərəq” adı simvolikdir: Poema Aprel döyüşlərində, bayrağımızı Lələtəpədə ucaldan Vətən müharibəsi Qəhrəmanı, şəhid kapitan İsmayıl Səmədovun əziz xatirəsinə həsr olunmuşdur:
O, bayraq ucaldır Lələtəpədə, Böyük qələbəyə addım atılır.
İsmayıl bu döyüşlərdə düşmən arxasına keçir, uğurlu taktika və planla düşməni məğlub edir.
Ata və ananın, bütün kəndin intizarı, nigaranlığı poemada öz poetik əksini tapa bilmişdir.
Otuzuncu vərəq onun otuz yaşında şəhidlik zirvəsinə yüksəldiyini göstərir. O, bütün şəhidlər kimi, evdən getmədi, eldən getdi.
Bu fikir, ömrün yetkin çağının, düşüncənin yetkinləşmiş mərhələsinin, təcrübə ilə yoğrulmuş sözün ifadəsidir. “Otuzuncu vərəq”in baçlıca fikir xətti vətən sevgisi, itirilmiş torpaqlarının geri qaytarılması və tarixi yaddaşdır. Doğma Qarabağın incisi, dürü olan“Şuşa” şeirində tarixi şəhər coğrafi məkanlıqdan cıxaraq ruhun paytaxtına kimi tərənnüm olunur:
Nə olsun, çatmayır əllərim hələ,
Ruhum həsrət qalıb səntək gözələ
Bir vaxtlar armudun yaxşısını yeyən çaqqallardan indi Şuşa alındı. Şuşa burada daşdan və torpaqdan ibarət deyil – o, muğamın nəfəsi, sazın titrəyişi, qayalara əks olunmuş heykəllərin, şəhid ruhlarının dolaşdığı müqəddəs zirvədir. Şair dağıdılmış divarların fonunda sınmayan ləyaqəti göstərir. Şuşa ağrı-acıların içində ucalan qürurdur; işğalın kölgəsində belə sınmayan, parıldayan işıqdır.
“Xocalıya açılacaq bu sabah” şeirində kədərlə ümid yanaşı dayanır. Xocalı kədərin zirvəsidir, amma şair bu zirvədə dayanıb qaranlığı yox, açılacaq sabahı görür. Həsrət gözü Xankəndidən keçir, Əsgərana çatır, qızlar gəlin köçəcək. Burada açılaca sabah anlayışı həm metaforik, həm də tarixi məna daşıyır: ədalətin bərpası, həqiqətin tanınması, ruhların rahatlıq tapması. Şeirdəki emosional, ekspressiv gərginlik oxucunu təkcə kədərləndirmir, həm də ayağa, qaldırır, üsyana, intiqam almağa səsləyir.
“Azərbaycan, Zəfər Günün mübarək!” şeiri qələbəsi ilə ibrət verən həmin sabahın gerçəkləşmiş formasıdır. Burada poetik intonasiya dəyişir – kədərin yerini qürur, nisgilin yerini sevinc alır. Lakin bu sevinc pafossuzdur; şəhid xatirəsinə ehtiramla yoğrulmuş, təmkinli və ləyaqətli sevincdir. Şair zəfəri təkcə hərbi qələbə kimi deyil, milli ruhun dirçəlişi kimi təqdim edir.
Səndən deyir Oğuz eli, Türk eli,
Sən durultdun şalxalanan gyr seli,
Elə qoydun özün boyda heykəli,
Hər diləyim indi səndən keçəcək!
Azərbaycan, Zəfər günün mübarək!
“Azərbaycan Zəfər Günün mübarək!” şeiri vətənpərvərlik ruhunda yazılmış, Qələbə sevincini, milli qüruru və tarixi ədalətin bərpasını poetik dillə ifadə edən bir əsərdir. Şeirdə müəllif birbaşa Azərbaycana müraciət edir, onu təbrik edir və bu qələbəni xalqın birliyi, igidliyi və şəhidlərin qanı bahasına qazanılmış müqəddəs zəfər kimi təqdim edir. Təkrar olunan “Azərbaycan, Zəfər Günün mübarək!” misrası həm emosional təsiri artırır, həm də şeirin əsas ideyasını möhkəmləndirir.
Torpağını şəhid-şəhid qanatdıq,
Bağrımızda tunc heykəllər yaratdıq,
Bu ölkəni bayraq-bayraq ucaltdıq,
Daşında da göyərəcək gül-çiçək!
Azərbaycan, Zəfər günün mübarək!
Əsərdə Oğuz eli, Türk eli kimi ifadələrin işlədilməsi xalqın tarixi köklərinə, milli kimliyinə və mənəvi gücünə işarədir. Bu müraciətlər göstərir ki, qələbə təkcə bir günün hadisəsi deyil, yüzillərin yaddaşına, genetik yaddaşa söykənən bir gücün nəticəsidir. Şair xalqı “gur səsli”, “polad qollu”, “şir biləkli” kimi bədii təyinlərlə mənalandırır və bununla da “Dəmir yumruğ”un düşmən başını əzməsi obrazını ideallaşdırır.
Şeirdə zülmün keçdiyi, milyon-milyon ürəklərin bərkidiyi vurğulanır. Bu misralar xalqın uzun illər çəkdiyi ağrı-acını və səbirli mübarizəsini (Oğulları son şərbəti içəcək) əks etdirir. Zəfər ani deyil, ağır sınaqlardan keçərək qazanılmış bir nəticə kimi təqdim olunur. “Torpağını şəhid-şəhid qanatdın” misrası metaforik məna daşıyır və torpağın şəhid qanı ilə müqəddəsləşdiyini göstərir. Burada torpaq sadəcə coğrafi məkan deyil, müqəddəs dəyər, uğrunda can verilən amal kimi təqdim olunur.
Bayraq obrazı da şeirdə mühüm yer tutur. Bayrağın ucaldılması qələbənin rəmzi kimi verilir və milli suverenliyin bərpasını ifadə edir.
Bu gün milli bayrağımız dünyanın 180-dən çox müstəqil dövlətinin bayrağı ilə bir sırada dalğalanmaqdadır. Ümumilikdə, şeir emosional, çağırış xarakterli və yüksək pafoslu üslubda yazılmışdır. Əsərdə vətən sevgisi, şəhidlərə ehtiram, qəhrəmanlıq və birlik ideyası əsas xətti təşkil edir. Şeir Zəfər gününü yalnız tarixi hadisə kimi deyil, milli dirçəliş və mənəvi yüksəliş mərhələsi kimi təqdim edir.
“Otuzuncu vərəq”də qadın obrazı xüsusi yer tutur. “Qadın, saz, kəfəni cırdım Şah misram” ifadəsi poetik baxımdan çoxqatlıdır. Qadın burada zəiflik deyil, dirənişdir. Saz – milli kimlik və yaddaşdır. “Kəfəni cırmaq” isə taleyə boyun əyməmək, ölümü inkar etmək, yenidən doğulmaq deməkdir. Şair qadını həm ana, həm vətən, həm də sözün özü kimi təqdim edir. Onun qadını ağlamır, sınmır, əksinə, misraya çevrilərək dirilir. Aşıq Qurbanidən yadigar qalan “Bənövşə” şeirində qadın həssaslığı zərif təbiət obrazı ilə vəhdətdə götürülür. Bənövşə torpağa yaxın bitir, amma ətri uzaqlara yayılır. Bu, təvazökar, lakin güclü qadın xarakterinin simvoludur. Şair incəliyin içində gizlənən gücü ustalıqla açır.
Şairin lirik məramı, əqidəsi: “Şair olmaq asan deyil” şeiri kitabın ideya mərkəzlərindən biridir. Burada müəllif şairlik missiyasını açıq şəkildə ifadə edir. Şair olmaq – yanmaqdır, alışmaqdır, deyilən fikrin məsuliyyətini dərk etməkdir. Şair cəmiyyətin vicdanıdır və bu vicdanı qorumaq ağrı yükdür. Misralarda həm daxili ağrı, həm də qürurlu mövqe hiss olunur. “Kədərimi sevdim” və “Ağlar” şeirlərində müəllif kədəri fəlsəfi səviyyəyə yüksəldir. Kədər mənəvi yetkinlikdir. Şair kədəri ilə barışır, onu qəbul edir və hətta sevir. Çünki bu kədər onu formalaşdıran, saflaşdıran, insan edən duyğudur.
“Etməyim” şeirində isə daxili hesabat, özünə müraciət var. Bu, insanın vicdanı ilə qurduğu dialoqudur. Şair burada özünə sərhəd qoyur, mənəvi prinsiplərini müəyyənləşdirir.
Gecə və sükutun poetikası: “Bu gecə” şeirində gecə obrazı düşüncənin, tənhalığın və daxili aydınlanmanın məkanıdır. Gecə burada qaranlıq deyil, əksinə, sükutun içindədoğulan həqiqətdir. Şair gecənin səssizliyində öz ruhunun səsini eşidir. Bu şeir kitabın emosional ritmini yumşaldır, oxucunu düşüncəyə aparır.
Üslub və poetik xüsusiyyətlər: “Otuzuncu vərəq”də dil sadə, lakin məna yükü dərindir. Obrazlar və aydın və simvolikdir. Şair təmtəraqlı ifadələrdən qaçaraq səmimi və təsirli üslub yaradır. Vətən, qadın, kədər, zəfər, gecə kimi mücərrəd anlayışlar poetik sistem daxilində bir-biri ilə əlaqələndirilir və bütöv ideya məkanı formalaşdırır.
Kitabın əsas gücü səmimiyyətdədir. Burada pafosdan çox həqiqət, şüardan çox yaşanmışlıq var. Şair hər misrada həm fərdi taleyini, həm də kollektiv yaddaşı danışır.
“Otuzuncu vərəq” milli ruhun, qadın iradəsinin və şair məsuliyyətinin bədii ifadəsidir. Bu kitabda Şuşanın qüruru, Xocalının harayı, zəfərin sevinci, qadının gücü və insanın daxili kədəri bir araya gəlir.
Adilə Aslanovanın bu şeir kitabı göstərir ki, söz yalnız yazılmır – yaşanır. Və otuzuncu vərəq əslində bir son deyil; bu, yeni başlanğıcın, oyanışın və yaddaşın əbədi davamının poetik işarəsidir.
Adilənin şeirlərində şəhidlər vətənin bayrağını uca tutur, ölümün gözünə dik baxır, ölümün üzünə sillə vurur:
Adilənin şeirləri düşüncədən yaranır. Məncə, bu düşüncənin yükü xalqın – şairin oxucusunun və yaradıcısının taleyindən, əndişəsindən ibarətdir. O, şair olmağın çətinliklərindən danışır:
Birdən beynin çönüb gedər,
Şeirə, sözə salar meyil.
Vallah, ağlın çimdik qədər,
Şair olmaq asan deyil…
Burda şairin bədii konteksti mənaların əlaqəsini əyaniləşdirir. Adilə yüksək, mücərrəd düşüncəyə çatmaqdan ötrü ən əlaqəsiz görünən şeylər, hadisələr arasında da əlaqə tapmağa çalışır, müqayisələr aparır; Adilənin öz dili ilə desək, bu yaşda yazdığım şeir kənd yolları kimidir: əyri-üyrü, toz-torpaqlı, ayağı palçıqlı, min illərdir çatları dolmayandı, özündən başqa heç bir kimsəsi olmayandı…
Adilənin bədii nitqində mövzu əhatəsi və obrazlar aləmi ilə şərtlənən nisbi ifadə sistemi mövcuddur. Onun bir şeirindəki bir ştrix-ifadə digər şeirinin də başlıca motividir, yəni mətləbi heç özü də bilmədən davam etdirir. Hiss olunur ki, həmin motivlənmə onun ideya-mövzu və obraz-ifadə səhnələrinin daxili birliyindədir. Bu vəhdət onu yeknəsəqlikdən çıxara bilir.
Adilə hələ şagird dəftərinə vaxtilə gizlində yazdığı şeirləri sevinclə tərənnüm edir. Bu misralar onun ilk nəğməsi, ilk ürək çırpıntılarıdır; bunlar həzin bir uşaqlıqdan qalan xatirədir:
Ruhumdan süzülüb gələn harayım,
Kədərim, nisgilim, sevgi, eşq payım,
Kərpic-kərpic hörüb, quran sarayım,
Şagird dəftərində qalan şeirlər.
Adilənin şeir dilində ən güclü bədii təzadlar dünyagörüşlərin ayrılığı üstündə qurulur. Buna görə də həmin təzadlar aforizm kimi səslənir.
Müəllif: İsmayıl Kazımov,
filologiya elmləri doktoru, professor
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında