“Varlıq mahiyyətdən əvvəldir” ifadəsi filosof Jan Pol Sartrdan gəlir. Bu, ekzistensializmdə əsas ideyadır, insan azadlığına və seçiminə diqqət yetirən bir fəlsəfədir. Amma bu, həqiqətən nə deməkdir? Sartr inanırdı ki, insanlar əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsəd olmadan doğulur. Əvvəlcə biz var oluruq, sonra öz hərəkətlərimiz, seçimlərimizlə öz mahiyyətimizi və ya kimliyimizi yaradırıq. Başqa sözlə, həyat müəyyən bir yol ilə gəlmir, onu kim olduğumuzu yaşamağımızla formalaşdırırıq. Məsələn, stul müəyyən bir məqsədlə – oturmaq üçün hazırlanır. Onun mahiyyəti (məqsədi) varlığından (fiziki kreslodan) əvvəl gəlir. Ancaq insanlar üçün bunun əksinədir. Biz bir məqsədlə doğulmuruq, zamanla bunu özümüz üçün tapırıq. Bu fikir bizim sabit bir təbiətə və ya taleyimizə malik olduğumuz inancına meydan oxuyur. Sartr kim olmaq istədiyimizə qərar verməkdə azad olduğumuzu iddia edirdi, lakin bu azadlıq da məsuliyyətlə gəlir. Kim olduğumuza görə təbiətimizi və ya xarici qüvvələri günahlandıra bilmərik. Bununla belə, bu azadlıq hədsiz hiss edilə bilər. Bizə aydın bir mahiyyət verilməsə, özümüzü itmiş və ya narahat hiss edə bilərik. Lakin Sartr buna müsbət bir şey – şəxsi inkişaf və orijinallıq üçün bir fürsət kimi baxırdı. Sonda Sartrın fəlsəfəsi bizi azadlığımızı qəbul etməyə və həyatımızı formalaşdırmaq üçün məsuliyyət daşımağa təşviq edir. Varlıq mahiyyətdən əvvəldir, çünki Biz yaşamaq vasitəsilə məna yaradırıq.
Lev Tolstoyun “İnsanlar nə ilə yaşayır” əsərinin fəlsəfəsi
Lev Tolstoyun “İnsan nə ilə yaşayır?” adlı qısa hekayəsi sadəcə fantastika əsəri deyil, həyatın əsas həqiqətlərinin dərindən araşdırılmasıdır. Bu əsərdə Tolstoy məhəbbət, şəfqət və insan varlığının mənəvi mahiyyəti mövzularını araşdırır. 1885-ci ildə yazılmış hekayə, Tolstoyun əxlaqi məsələlər və xristian məhəbbət idealı ilə getdikcə daha çox maraqlandığı sonrakı illərdə onun dini və fəlsəfi dəyişməsini əks etdirir. O, “İnsanların nə ilə yaşadığı”nı sadə, lakin universal bir dərs təqdim edir: məhəbbət bəşəriyyəti saxlayan əsas qüvvədir. Hekayə kilsənin yaxınlığında titrəyən və çılpaq bir adamı kəşf edən təvazökar ayaqqabı ustası Simondan bəhs edir. Ona yazığı gələn Simon, yoxsulluğuna baxmayaraq, sonradan Mikayıl adlı mələk olduğu ortaya çıxan adamı evinə gətirir. Mikayıl ölmək üzrə olan ananın ruhunu almaqda Tanrının əmrinə tabe olmadığı üçün göydən yerə atılmışdı.Yerə atılan mələyə insan varlığı haqqında üç əsas həqiqəti öyrənmək tapşırılır. Bu həqiqətlər insanların nə ilə yaşadığı, niyə yaşadıqları və onların yaşaması üçün nəyin vacib olduğu sualları ətrafında fırlanır. Müxtəlif personajlarla – çəkmələr sifariş edən eqoist centlmendən tutmuş mərhəmətli dul qadına qədər – bir sıra görüşlər vasitəsilə Tolstoy cəmiyyətin daha geniş mənəvi problemlərinin mikrokosmosunu təmin edərək materializm və altruizm arasındakı kəskin ziddiyyətləri göstərir. Tolstoyun “İnsan nə ilə yaşayır?” əsərindəki fəlsəfəsinin mərkəzində məhəbbətin insan təcrübəsi olması fikri dayanır. Hekayə irəlilədikcə bəlli olur ki, insanı saxlayan sərvət, status və ya rahatlıq deyil, sevgidir. “Kişilər özlərinə qayğı ilə deyil, sevgi ilə yaşayırlar” sitatı hekayənin əsas vəhyi kimi xidmət edir, empatiya, əlaqə və fədakarlığın əhəmiyyətini işıqlandırır. Əsər irəlilədikcə Tolstoy cəmiyyətin möhkəmlənmiş materialist dəyərlərini tənqid edir. Sifarişlə tikmə çəkmələr sifariş edən centlmenin xarakteri, var-dövlət və status üçün eqoistlik axtarışını təmsil edir. O, çəkməçi və dul qadın vasitəsilə ötürülən mesajdan tamamilə fərqli olaraq, mülkün və sosial vəziyyətin dəyəri diktə etdiyi dünyagörüşünü təcəssüm etdirir. Tolstoyun bu əsəri bütün insanların bir-birinə bağlılığını vurğulayır. “İnsan nə ilə yaşayır?” ideyası fərdi yaşamaqdan kənara çıxır. O, birinin rifahının hamının rifahı ilə bağlı olduğu kommunal varlığı müdafiə edir. Bu, çəkməçinin insan ehtiyaclarını dərk etməsi onun ticarətinin tranzaksiya xarakterini aşdığı qarşılıqlı əlaqədə təsirli şəkildə təsvir olunur. Hekayə oxucuları bizim həyatımızın bir-birinə qarışdığını və hərəkətlərimizin başqalarının həyatına dalğalı təsir göstərdiyini dərk etməyə dəvət edir. Mələk Mikayılın öyrəndiyi dərslər daha mərhəmətli bir cəmiyyətin inkişafında icmanın, xeyirxahlığın və paylaşılan insanlığın vacibliyini gücləndirir – Tolstoy bütün həyatı boyu daim müdafiə etdiyi ideya. “İnsan nə ilə yaşayır?” əsərində Tolstoy dərin bir fəlsəfi həqiqəti dilə gətirir: sevgi insan varlığının əsasını təşkil edir. Zəngin personajlar və təsirli hekayələr vasitəsilə o, oxucuları öz dəyərləri və hərəkətlərinin başqalarına təsiri barədə düşünməyə çağırır. Tolstoyun mesajı zamanı üstələyir, bizi empatiya, xeyriyyəçilik və məhəbbətlə səciyyələnən həyatı qəbul etməyə dəvət edir-bizə xatırladır ki, insanlığımızın mahiyyəti sahib olduğumuz şeylərdə deyil, bir-birimizə necə qayğı göstərdiyimizdədir Bəşəriyyət haqqında üç vacib dərsi öyrənmək üçün göndərilən Mikayıl, ilahi missiyası tamamlanana qədər Simon və ailəsi ilə birlikdə qalır. Hekayə boyu Mikayıl bu üç suala cavab axtarır və öyrənir:
-İnsanda nə yaşayır?
-İnsana nə verilmir?
-Kişilər nə ilə yaşayırlar?
Tolstoyun ilk dərsi insanların içindəki əsas qüvvəyə aiddir: sevgi. Mikayıl müşahidə edir ki, insanın əzab çəkməsinə, qorxusuna və ya yoxsulluğuna baxmayaraq, məhəbbət əbədi hərəkətverici qüvvə olaraq qalır. Simonun öz cüzi imkanlarına baxmayaraq, qəribə mərhəmət göstərməsi sevginin insan ruhunda olduğunu göstərir. Bu fədakar məhəbbət sadə insanı ilahi şəfqət alətinə çevirir. Burada Tolstoyun fəlsəfəsi xristian təlimlərindən, xüsusən də Əhdi-Cədiddə vurğulanan sevgi və bağışlama mesajından dərindən təsirlənir. Tolstoy deyir ki, sevgi olmasaydı, bəşəriyyət yaşaya bilməzdi. Bizi müəyyən edən və birləşdirən mahiyyətdir. Mikayılın cavab verməli olduğu ikinci fəlsəfi sual insana nəyin verilmədiyidir. Bu, gələcəyin sirridir. İnsanlara gələcəklərini bilmək və ya idarə etmək qabiliyyəti verilməyib, lakin onlar yaşamağa, işləməyə və ümid etməyə davam edirlər. Hekayədə varlı bir adam Simona bir il çəkəcək bir cüt çəkmə düzəltməyi əmr edir, ancaq ertəsi gün gözlənilmədən ölür. Bu, həyatın gözlənilməzliyi qarşısında insan planlarının puç olduğunu göstərir. Tolstoy vurğulayır ki, insanlar gələcək üçün planlar qursalar da, onların keçəcəkləri yolu yalnız Tanrı bilir. Həyatın qeyri-müəyyənliyini qəbul etmək və nəzarəti təslim etmək üçün təvazökarlıq Tolstoyun mənəvi mesajının əsas elementləridir. Mikayılın öyrəndiyi son və ən vacib dərs insan həyatını təmin edən şeydir. Cavab sevgidir. İnsanlar maddi sərvət, güc və ya statusla deyil, bir-birlərinə göstərdikləri sevgi və mehribanlıqla yaşayırlar. Varlı adam gözlənilmədən vəfat etdikdə məlum olur ki, dünya malları həyatı təyin etmir və saxlamır. Əksinə, Simon və onun həyat yoldaşı, öz mübarizələrinə baxmayaraq, Mikayıla göstərdikləri qayğı, insanları həqiqətən yaşadan şeyləri təcəssüm etdirir: xeyirxahlıq və empatiya qabiliyyəti. Tolstoyun hekayəsi onun xristian əxlaqını şərhindən çox təsirlənir. Sonrakı həyatında Tolstoy institusional dinə dərindən tənqidi yanaşmışdır. Əsər Məsihin təlimlərinin təbiətini əks etdirir, onun şəfqət, təvazökarlıq və maddi olandan daha çox ruhani olanı vurğulayır. Tolstoyun fikrincə, xilas dini ayinlərdə və ya ehkamlarda deyil, başqalarına məhəbbət və xidmətdə tapılır. Hekayə həm də Tolstoyun sərvət və sosial təbəqənin yaratdığı parçalanmalara qarşı tənqidini əks etdirir. Kasıb ayaqqabıçı olan Simon xristian fəzilətlərini təcəssüm etdirir, hekayədə görünən varlı müştərilər isə çox vaxt ruhən iflas etmiş kimi təsvir edilir. Tolstoy bu təzaddan istifadə edərək, maddi sərvətləri mənəvi yaxşılıqdan üstün tutan cəmiyyətin dəyərlərini şübhə altına alır. “İnsan nə ilə yaşayır?” xristian etikasına əsaslansa da, mesajı dini sərhədləri aşır. Tolstoy məhəbbəti inancından, mədəniyyətindən və şəraitindən asılı olmayaraq bütün insanları saxlayan universal qüvvə kimi təqdim edir. Hekayədə şəfqət və təvazökarlığa vurğu insan əzab və əlaqə ehtiyacının ortaq təcrübəsindən danışır.Tolstoyun fəlsəfəsi təklif edir ki, qarşılıqlı asılılığımızı dərk etməklə biz həyatın əsl məqsədini dərk etməyə yaxınlaşırıq. Tolstoyun “İnsanlar nə ilə yaşayır?” əsəri insan varlığının təbiəti haqqında dərin düşüncələri əks etdirir. Sadə hekayəçiliyi ilə bəşəriyyəti hərəkətə gətirən və saxlayan şeylərə dair dərin fəlsəfi anlayışlar təqdim edir. Sevgi, şəfqət və həyatın qeyri-müəyyənliklərini qəbul etmək Tolstoyun mənalı həyata baxışının əsasını təşkil edir. İnsan əzablarının və materializmin tez-tez hökm sürdüyü bir dünyada Tolstoyun hekayəsi sevginin gücünü və xeyirxahlığın əbədi əhəmiyyətini əbədi xatırladır.
20-ci əsrin aparıcı ekzistensialist filosoflarından biri olan Jan-Pol Sartr insan azadlığını, şüurunu və məsuliyyətini dərindən araşdırması ilə tanınırdı.“Baudelaire” (1947) tənqidi essesində Sartr yaradıcılığı ilə müasir ədəbiyyatda yeni dövr açan məşhur fransız şairi Şarl Bodlerin həyat və psixikasını dərindən araşdırır. Sartrın Bodlerə münasibəti sadəcə ədəbi tənqid deyil, Les Fleurs du Malın arxasında duran insanın ekzistensial psixoanalizidir. Bu obyektiv vasitəsilə Sartr, Bodlerin ziddiyyətlərini, seçimlərini və uğursuzluqlarını araşdırır, ekzistensializmin fəlsəfi çərçivəsi vasitəsilə şairin həyatına fikir verir. Sartrın təhlilinin əsasını ekzistensial fəlsəfəsində əsas prinsip olan “mauvaise foi” və ya pis niyyət anlayışı təşkil edir.Pis inanc, Sartrın fikrincə, fərdlərin saxta dəyərləri qəbul edərək və potensiallarını məhdudlaşdıraraq öz azadlıqlarının yükündən qaçdıqları özünü aldatma aktıdır. Sartr, Bodleri tədqiq edərkən şairi öz azadlığı və seçimlərinin məsuliyyətindən daim yayınan, pis niyyətə qapılan bir insan kimi təsvir edir. Sartrın fikrincə, Bodlerin öz obrazı onun transsendensiya arzusu ilə dərin köklü aşağılıq hissi arasındakı gərginliklə fərqlənir. Sartr iddia edir ki, Bodler heyran olmaq istəyi ilə özünü alçaltmaq məcburiyyəti arasında dəyişir. Onun fikrincə, bu daxili konflikt Bodlerin əsl azadlığın əzabını – həqiqi seçim vasitəsilə öz mahiyyətini yaratmaq azadlığını qəbul etmək istəməməsindən irəli gəlir. Sartr əsərdə yazır: “O, özünü bilərəkdən uğursuzluğa düçar etdi”. Sartr, Bodleri daha böyük bir şeyə çevrilmək azadlığı ilə üzləşməkdənsə, özünü yaratma terroru ilə üzləşməkdən daha çox təsəlliverici olan onun sıradanlığından yapışan biri kimi təsvir edir. Ekzistensial terminlərlə desək, Bodler tam insan olmaqdan irəli gələn radikal azadlığı qəbul etməkdənsə, başqaları tərəfindən müəyyən edilmiş bir “şey” olmağa üstünlük verir. Sartrın fəlsəfəsi insanların “azad olmağa məhkum” olduğunu iddia edir – bu konsepsiya onun Bodler haqqında tənqidinin çox hissəsini vurğulayır. Sartr azadlığı həm hədiyyə, həm də lənət kimi görürdü; bu, fərdlərə həyatlarını formalaşdırmaq imkanı verir, eyni zamanda onların öz hərəkətləri və uğursuzluqları üçün tam məsuliyyət daşımaları deməkdir. Bodler, Sartrın fikrincə, bu məsuliyyəti rədd etdi, özünü taleyinin aktiv agenti deyil, vəziyyətin passiv qurbanı kimi göstərməyə üstünlük verdi. Sartr, Bodlerin anası ilə münasibətini və onun daha geniş dünyagörüşünü necə formalaşdırdığını araşdırır. Sartrın fikrincə, Bodlerin anasından asılılığı və ona qarşı eyni vaxtda kin-küdurəti daha dərin ekzistensial münaqişəni ifadə edir: onun azadlıqla mübarizəsi və onu asılılıq şəklində bağlayan emosional bağları qırmaq istəməməsi və s. Bodler, Sartrın fikrincə, onu bağlayan emosional və psixoloji zəncirlərdən yuxarı qalxmaqdan imtina edərək, qurbanlığını əbədiləşdirməyi seçdi. Bu seçim–əgər belə adlandırmaq olarsa- Sartrın, Bodlerin öz azadlığını necə dərk etdiyinə dair daha geniş tənqidini əks etdirir. Bodler insan azadlığının bütün potensialını əhatə etmək əvəzinə, uğur arzusu ilə uğursuzluğun rahatlığı arasında sıxışan bir persona yaratdı. Sartr üçün bu dixotomiya orijinal varlıqdan əsaslı şəkildə yayınmaq, dünya ilə öz şərtləri ilə əlaqə qurmaqdan imtina etmək idi. Sartr həmçinin Bodlerin poeziyasını və nəsrini onun ekzistensial ideyalarının obyektivindən araşdırır. O, Baudelaire əsərində çürümə, ölüm və əxlaqi qeyri-müəyyənliklə bağlı bir vəsvəsə görür. Les Fleurs du Mal (“Şərin çiçəkləri”) Sartrın fikrincə, təkcə gözəlliyin və pozğunluğun bədii tədqiqi deyil, həm də Bodlerin öz ekzistensial iflicinin əksidir. Bodler, Sartrın fikrincə, neqativlik – varlığın çirkinliyi, insanın uğursuzluğu və arzunun puçluğu ilə əsirdir. Sartr, Bodler estetikasını “gözəl və iyrəncliyin ayrılmaz olduğu” bir estetika kimi təsvir edir. Bir çox cəhətdən Bodler sənəti onun öz fəlsəfi nasazlığının təzahürüdür. Onun günaha, əzab-əziyyətə və şərə heyran olması onun insan vəziyyəti ilə mübarizəsini əks etdirir. Sartr üçün Bodler sadəcə xarici reallığı sənədləşdirmir, həm də öz psixoloji və ekzistensial böhranlarını səhifəyə köçürür. Bodlerin öz ziddiyyətlərini – transsendensiya arzusu ilə uğursuzluğu qucaqlaması, gözəlliyə olan sevgisi ilə çürüməyə cəzb etməsi arasında – barışa bilməməsi, Sartrın fikrincə, onun həqiqi olmayan varlığının göstəricisidir. O təklif edir ki, Bodler sənəti innovativ və dərin təsirli olsa da, son nəticədə pis niyyətin məhsuludur, çünki bu, onun öz azadlığının və məsuliyyətinin tam nəticələri ilə üzləşmək istəməməsini əks etdirir. Sartrın Bodler haqqında essesi tez-tez “ekzistensial psixoanaliz” nümunəsi hesab olunur, Sartr fərdi psixologiya vasitəsilə deyil, ekzistensial fəlsəfənin obyektivindən dərk etməyə çalışıb. Şüursuz və ya basdırılmış istəklərə diqqət yetirməkdənsə, Sartr Bodlerin etdiyi şüurlu seçimlər və bu seçimlərin onun ekzistensial vəziyyətini necə əks etdirməsi ilə daha çox maraqlanır. Sartr, Bodlerin həyat və yaradıcılığını tədqiq etməklə, onun fikrincə, xarici şəraitə görə deyil, azadlığını tam şəkildə qəbul edə bilmədiyi üçün faciəvi bir şəxsiyyət olan bir insanı ortaya qoyur. Sartrın Bodler əsəri daha çox şairin tərcümeyi-halına çevrilir və daha çox insanın özünü aldatmaq, asılılıq və qurbanlıq yolunu seçmək əvəzinə həqiqi yaşamaqdan necə qaça biləcəyinə dair fəlsəfi nümunəyə çevrilir. Jan Pol Sartrın Bodler haqqında təhlili ekzistensializm çərçivəsində şairin həyat və yaradıcılığını cəlbedici tənqid edir. Sartrın ekzistensial psixoanalizi Bodleri pis niyyətə tutulmuş, özünü məğlub edən seçimlər silsiləsində tələyə düşmüş və həqiqi azadlıqdan qaçan bir insan kimi təsvir edir. Əsər həm Bodler poeziyasının, həm də Sartrın fəlsəfəsinin yeni ölçülərini aşkar edərək, ekzistensial fəlsəfənin ədəbiyyata və tərcümeyi-hala necə tətbiq oluna biləcəyinə dair maraqlı araşdırma təqdim edir. Nəhayət, Sartrın “Baudelaire” əsəri müasir şairin işgəncələrə məruz qalmış ruhunun həm hörməti, həm də tənqidi kimi xidmət edən bir sənətkarın insan vəziyyəti ilə mübarizəsinin təxribatçı və işıqlandırıcı tədqiqatı olaraq qalır.
“Consilium inveniunt multi, sed docti explicant” — “Bir çox insanlar ideyalar yaradar, ancaq onları yalnız maariflənmiş insanlar şərh edə bilərlər!”
Bir çox insanlar ideyalar yaradır, lakin yalnız dərin biliyə və müdrikliyə malik olanlar bu ideyaları anlamağa qadirdir. Əsl müdriklik təkcə fikirləri ifadə etməklə deyil, həm də onları başa düşmək və izah edə bilməklə yaranır. Bu sitat bizə biliyin səthində qalmaqdan kənara çıxmalı olduğumuzu xatırladır. Həqiqi hikmət üçün təkcə ideya istehsalı deyil, həm də bu fikirlərin dərindən təhlili və şərhi lazımdır. Hikmət düşüncələri emal etmək və onları dəqiq ifadə etmək üçün lazım olan dərin anlayışla gəlir. Düşüncələrimizi başa düşülən etmək insanları bir araya gətirir və sosial tərəqqiyə töhfə verir. Yəni düşüncələrimizi formalaşdıran, həyata keçirənlər dəqiq təhlilə, dərin perspektivə malik olanlardır. Bu ifadə yalnız problemin həllini tapmağın deyil, həm də onu hərtərəfli başa düşməyin vacibliyini vurğulayır. Bu, sadəcə bir həll tapmaq üçün kifayət etmədiyini göstərir; həm də təsirli şəkildə izah və ifadə etməyi bacarmalıdır. Bu, problemlərin effektiv həllində və fikirləri başqaları ilə bölüşməkdə bilik və təcrübənin dəyərini vurğulayır.
MİLAN KUNDERANIN “L’ART DU ROMAN” – “ROMAN SƏNƏTİ” ƏSƏRINİN FƏLSƏFƏSI Çex əsilli fransız yazıçısı Milan Kundera öz əsərlərində ekzistensial mövzuları və fəlsəfi araşdırmaları dərindən araşdırması ilə məşhurdur. “L’art du Roman” (Roman sənəti) əsərində Kundera ənənəvi povestin hüdudlarından kənara çıxan zəngin fəlsəfi musinqlərin qobelenini təqdim edərək, romanın bədii forma kimi təbiətini əks etdirmişdir. O, Avropa ekzistensializmindən tutmuş Frans Kafka, Migel de Servantes və Fyodor Dostoyevski kimi böyük romançıların əsərlərinə qədər müxtəlif təsirlərdən istifadə edərək romanın insan vəziyyətinin mürəkkəbliyini araşdırmaq üçün son forma olduğunu iddia edir. Gəlin Kunderanın L’art du Roman əsərində təqdim etdiyi əsas fəlsəfi fikirləri daha dərindən araşdıraq. Kundera hesab edir ki, roman insan varlığını araşdırmaq üçün vacib bir vasitədir. O, romanın unikal quruluşunun həyatın qeyri-müəyyənliyini və mürəkkəbliyini ələ almağa imkan verdiyini, fəlsəfənin və ya elmin tez-tez edə bilmədiyi bir şey olduğunu iddia edir. Filosoflar ənənəvi olaraq ümumbəşəri həqiqətləri axtarırlar, lakin romanlar, Kunderanın fikrincə, nisbi, qeyri-müəyyənlik və kontingent səltənətində inkişaf edir. Kundera üçün qəti cavablar verməkdən imtina romanı dərin fəlsəfi forma edən şeydir. Kunderanın kəşfinin mərkəzində romanın nədən ibarət olması sualı durur. Əsər ədəbiyyatın təbiətini və müasir dünyamızda yazıçının rolunu ovsunlayan tədqiq edir. Bu esselər toplusu vasitəsilə Kundera yazı, hekayə və yaradıcılıq prosesinin arxasında duran fəlsəfəni araşdırır.O, romanın sadəcə bir hekayə vasitəsi olmadığını, varlıq və insan təcrübəsi haqqında mürəkkəb fikirləri ifadə edə bilən fəlsəfi bir vasitə olduğunu iddia edir. Kundera üçün roman reallığı daha dərindən dərk etməyə imkan verən çoxsaylı həqiqətlərin birgə mövcud ola biləcəyi məkan rolunu oynayır. Bu perspektiv oxucuları mətnlə sadəcə passiv istehlakçılar kimi deyil, həm də fəlsəfi dialoqun fəal iştirakçıları kimi məşğul olmağa dəvət edir. Kundera tez-tez şəxsiyyət anlayışı ilə, xüsusən də onun ictimai gözləntilər və şəxsi seçimlərlə necə formalaşdığı ilə mübarizə aparır. Kunderanın təkrarlanan mövzularından biri həyatın həll edilməli bir tapmaca deyil, yaşanması lazım olan bir sirr olmasıdır. Bu mənada roman bir düşüncə sistemi və ya əxlaq dərsi vermir, sorğu-sual sahəsi açır. O, cavab verməyə deyil, həyatın çoxsaylı perspektivlərini və müxtəlif imkanlarını araşdırmaq istəyir. Bu açıqlıq Kunderanın romanın fəlsəfi əhəmiyyətini dərk etməsində əsas rol oynayır. Kunderanın fəlsəfəsinin əsas prinsipi romanın onun “qeyri-müəyyənliyin müdrikliyi” adlandırdığı şeyi təcəssüm etdirməsi fikridir. Reallığa sərt strukturlar tətbiq edən düşüncə sistemlərindən fərqli ola raq, roman həyatı ziddiyyətlər və istehza ilə dolu öz axıcılığında təqdim edir. Əsərdə Kundera bunu Avropa romanının əsl mirası kimi görür, xüsusən də Servantes dövründən. Servantesin” Don Kixot”u Kundera üçün bu mənada arxetipik romandır: o, həqiqətin qeyri-müəyyən olduğu, perspektivlərin ziddiyyətli olduğu və reallığın çətin olduğu bir dünya təqdim edir. Kundera bunu ideologiyaların, xüsusən də Kunderanın özünün yaşadığı totalitar rejimlər də daxil olmaqla 20-ci əsrin çox hissəsində hökmranlıq edən siyasi ideologiyaların tez-tez təklif etdiyi əminliklə ziddiyyət təşkil edir. Kundera görə, romanlar həyatın qeyri-müəyyənliklərini və qeyri-müəyyənliklərini araşdıraraq ideoloji təfəkkürün tətbiq etdiyi bəsit ikili ziddiyyətləri rədd etdikləri üçün bu cür sistemlərə mahiyyət etibarilə qarşıdırlar. Kunderanın L’art du Romandakı fəlsəfi düşüncələri roman və tarix arasındakı əlaqəni də əhatə edir. O, müasir cəmiyyətlərin bəşər təcrübəsini sırf tarixi və siyasi şərtlərə endirmək meylini tənqid edir. Onun fikrincə, roman fərdin subyektiv təcrübəsinə diqqət yetirməklə bu azalmaya müqavimət formasını təklif edir. Kunderanın romanları tarixin ağına düşmüş personajlar vasitəsilə tarixin ağırlığının fərdin üzərinə necə düşdüyünü göstərir, lakin onlar tarixi determinizmin onların həyatlarının məcmusunu müəyyən etməsinə icazə vermirlər. Əsərdə Kundera vurğulayır ki, roman həyatın mürəkkəbliyini tarixin sadələşdirmələrinə qarşı müdafiə etməlidir. Şəxsi hekayələri, daxili konfliktləri və əxlaqi qeyri-müəyyənlikləri ön plana çıxarmaqla, romanlar tarixin kollektiv faktlara yönəlmiş bir intizam kimi tez-tez gözdən qaçırdığı insan təcrübəsinin daha dərin, daha incə bir anlayışını təklif edə bilər. Kunderanın bu əsərindəki fəlsəfi düşüncələri ekzistensialist düşüncədən, xüsusən də Martin Haydegger və Jan-Pol Sartr kimi mütəfəkkirlər tərəfindən dərindən təsirlənir. Ekzistensialistlər kimi Kundera da azadlıq, məsuliyyət və həyatın absurdluğu mövzuları ilə məşğuldur. Bununla belə, ekzistensialist filosoflar fərdin öz müqəddəratını təyinetmə qabiliyyətini tez-tez vurğulasalar da, Kunderanın vizyonu daha qeyri-müəyyəndir. Onun romanlarında personajlar tez-tez özlərindən asılı olmayan – istər siyasi, istər tarixi, istərsə də emosional qüvvələrin tələyə düşdüyünü görürlər. Kundera üçün azadlıq daha çox öz müqəddəratını təyin edən qəhrəmanlıq hərəkətləri deyil, insan mövcudluğunun sərhədlərini dərk etmək və qəbul etməkdir. Bu perspektiv onun yaradıcılığını əhatə edən faciəli, bəzən komik bir həyat mənzərəsinə gətirib çıxarır. Kundera ekzistensial və siyasi fəlsəfədən əlavə, romanın estetik və formal ölçülərini də araşdırır. “L’art du Roman”da o, romanın adi süjet strukturlarından və əxlaqi mühakimələrdən azad bir forma kimi təsəvvürünü ifadə edir. Əvəzində o, romanın polifoniya tutumunu müdafiə edir – bu termin rus ədəbiyyatşünası Mixail Baxtindən götürülmüşdür və bu, mətn daxilində çoxlu səslərin və perspektivlərin mövcudluğuna istinad edir. Bu polifonik təbiət Kunderanın öz romanlarının əlamətidir və tez-tez müxtəlif baxış nöqtələri və hekayə üsulları arasında dəyişir. Çoxluğu qəbul edərək və xətti povestləri rədd edərək, roman reallığın vahid, mötəbər şərhini tətbiq etmək istəyinə qarşı çıxa bilər. Kundera üçün bu formal təcrübənin özü fəlsəfi aktdır, çünki o, insan varlığının mürəkkəbliyini və çoxluğunu əks etdirir. “L’art du Roman” əsərində Milan Kundera romanın fəlsəfi potensialı haqqında dərin düşüncələr təqdim edir. Kundera varlığın qeyri-müəyyənliklərini, həqiqətin qeyri-müəyyənliyini və tarixin mürəkkəbliklərini araşdıraraq, romanın insan həyatının zənginliyini ələ keçirmək üçün unikal şəkildə uyğunlaşdığını iddia edir. İdeologiyanın müəyyənliklərinə və tarixin reduksionizminə qarşı müqavimət forması kimi roman haqqında düşüncələri tez-tez asan cavablar və tez həll yolları axtaran dünyada dərin rezonans doğurur. Kunderanın romanın açıq, sual doğuran təbiətini müdafiə etməsi son nəticədə insan azadlığının müdafiəsidir – təkcə siyasi mənada deyil, həm də həyatın mürəkkəblikləri və ziddiyyətləri ilə mübarizənin ekzistensial mənasında azadlıq. Əsərdəki fəlsəfi araşdırması ilə Kundera romanın insan ifadəsinin ən dərin və davamlı formalarından biri kimi yerini bir daha təsdiqləyir. “L’art du Roman” əsərində o, şəxsiyyətin müasir həyatın mürəkkəbliklərini əks etdirən axıcı və çox vaxt parçalanmış olduğunu bildirir. Bu, personajların tez-tez daxili mənlikləri ilə xarici qavrayışlar arasındakı gərginliyi idarə etdiyi daha geniş iş sahəsinə uyğun gəlir. Bu obyektiv vasitəsilə Kundera oxucuları şəxsiyyətlərinin nə qədərinin xarici povestlər tərəfindən qurulduğunu və nə qədərinin həqiqi olaraq özlərinə məxsus olduğunu düşünməyə çağırır. Kundera iddia edir ki, roman insan təcrübələrini və duyğularını dərindən araşdırmağa imkan verən unikal bədii ifadə formasıdır, roman insan varlığının mürəkkəbliyini və ziddiyyətlərini başqa sənət növlərinin bacara bilmədiyi şəkildə ələ keçirmək gücünə malikdir. Kunderanın bu əsərdə irəli sürdüyü əsas fəlsəfi arqumentlərdən biri də romanın ekzistensial meditasiya forması olması fikridir. O, iddia edir ki, bədii ədəbiyyat yazmaq və oxumaq bizə varlığın əsas sualları ilə qarşılaşmağa və insan vəziyyətinin mürəkkəbliyi ilə mübarizə aparmağa imkan verir. Roman vasitəsilə biz öz şəxsiyyətlərimizi, istəklərimizi və qorxularımızı həm maarifləndirici, həm də dəyişdirici şəkildə araşdıra bilirik. Kunderanın fəlsəfi araşdırmasındakı digər mühüm mövzu yaddaş və zaman arasındakı əlaqədir. O, yaddaşın keçmişin etibarlı anbarı deyil, bizim kim olduğumuza dair anlayışımızı formalaşdıran seçici və çox vaxt aldadıcı bir qüvvə olduğunu təklif edir. “L’art du Roman” əsərində Kundera keçmişin sabit bir varlıq deyil, indiki perspektivlərimizin və təcrübələrimizin təsiri altında dəyişən bir konsepsiya olduğu fikrini əks etdirir. Bu anlayış oxucunun romanın özünün povest quruluşunu başa düşməsi ilə səsləşir, burada zaman qeyri-xətti ola bilər, xarakter və mövzunu daha dərindən araşdırmağa imkan verir. Kunderanın fəlsəfi düşüncələri çox vaxt varlığın absurdluğuna toxunur, bu mövzu ekzistensialist düşüncəni xatırladır. O, həyatın ziddiyyətlər və qeyri-müəyyənliklərlə dolu olduğu fikrini araşdırır, fərdləri mahiyyətcə xaotik dünyada məna axtarmağa sövq edir. Əsərdə o, ədəbiyyatın bu absurdluqla üzləşmək üçün bir vasitə olduğunu təklif edir, oxuculara öz həyatları və seçimləri haqqında düşünmək üçün bir yer təklif edir. Roman bəşəriyyəti narahat edən ekzistensial suallarla mübarizə aparmaq üçün bir vasitəyə çevrilir və onu bədii ifadənin həyati formasına çevirir. Kundera öz esselərində zaman və yaddaş anlayışını da araşdıraraq, romanın xətti zamanı aşmaq və əbədi indiki hissi yaratmaq qabiliyyətinə malik olduğunu iddia edir. Zamanın müxtəlif anlarını birləşdirərək və keçmiş, indi və gələcək arasındakı sərhədləri bulandıraraq, yazıçı unikal və təsirli oxu təcrübəsi yarada bilir. Kunderanın “L’art du Roman” əsərində araşdırdığı digər əsas mövzu romanın totalitarizmə və senzuraya qarşı müqavimət forması kimi ideyasıdır. O, romanın insan təcrübələrinin və duyğularının mürəkkəbliyini təsvir etmək bacarığı ilə dominant ideologiyalara meydan oxumaq və zalım siyasi sistemləri alt-üst etmək gücünə malik olduğunu iddia edir.Kundera həm də romanın formalaşmasında müəllifin rolunu və seçimlərinin fəlsəfi nəticələrini düşünür. O, müəllifin təkcə yaradıcı deyil, həm də insan vəziyyətinin fəlsəfi tədqiqinin iştirakçısı olduğunu iddia edir. Bu fikir ənənəvi müəlliflik anlayışlarına meydan oxuyur və oxucuları müəllifin niyyətlərinin və perspektivlərinin mətnin təfsirinə necə təsir etdiyini düşünməyə dəvət edir. Yekun olaraq qeyd edək ki, Milan Kunderanın “L’art du Roman” əsəri ədəbiyyat fəlsəfəsinin düşündürücü və dərin tədqiqidir. Kundera öz esseləri vasitəsilə oxucuları romanın bədii ifadə forması kimi qüdrəti, eləcə də insan varlığının dərinliklərinə varmaq bacarığı haqqında düşünməyə dəvət edir. Fəlsəfə və ədəbiyyatın kəsişməsi ilə maraqlanan hər kəs üçün bu kolleksiya mütləq oxunmalıdır. Əsərdə Milan Kundera romanı sadəcə hekayətdən kənara çıxaran zəngin fəlsəfi diskurs təqdim edir. Onun şəxsiyyət, yaddaş, varlığın absurdluğu və müəllifin rolu ilə bağlı düşüncələri oxucuları mətnlə və əlavə olaraq öz həyatları ilə dərindən məşğul olmağa dəvət edir. Kunderanın işi ədəbiyyatın sadəcə həyatın əksi deyil, insan təcrübəsinin mürəkkəbliklərini dərk etmək üçün güclü bir vasitə olduğunu xatırladır. Kundera öz fəlsəfi obyektivindən istifadə edərək romanı varlığın incəliklərini ələ keçirməyə qadir olan, oxucuları öz introspeksiya və kəşf səyahətinə çıxmağa həvəsləndirən unikal sənət növü kimi yenidən müəyyənləşdirir.
FREYD VƏ YUNQUN “EGO” ANLAYIŞI Eqo anlayışı həm Karl Yunqun, həm də Freydin psixologiyasında mərkəzi rol oynamışdır, lakin iki mütəfəkkir bu anlayışq tamamilə fərqli yanaşırdılar. Freyd, psixologiyasında eqo id və supereqo ilə yanaşı psixikanın bir hissəsidir. Freyd eqoya ilkin arzularımız (id) və mənəvi vicdanımız (supereqo) arasında vasitəçilik edən rasional hissə kimi baxırdı. Bu daxili ziddiyyətləri tarazlaşdırmaqla bizə reallığı idarə etməyə kömək edir. Digər tərəfdən, sonradan öz nəzəriyyələrini inkişaf etdirən Freydin tələbəsi olan Karl Yunq eqonu başqa cür görürdü. Yunq üçün eqo şüurlu şüurumuzun mərkəzidir. O, özümüzü necə qavradığımızı və dünya ilə qarşılıqlı əlaqəmizi formalaşdıran şəxsiyyət və şəxsi davamlılıq hissimizi təmsil edir. Freyd eqonun daim təzyiq altında olduğuna inanırdı, id tələblərini, supereqonun gözləntilərini və xarici dünyanın reallıqlarını idarə etməyə çalışır. Bu, tez-tez daxili münaqişələrə və narahatlığa səbəb olur. Bununla belə, Yunq, eqonun daimi münaqişəyə girdiyini görməmiş, bunun əvəzinə eqonun həm şüurlu, həm də şüursuz zehni özündə birləşdirən psixikanın yalnız bir hissəsi olduğuna inanmışdır. O, şəxsi inkişafa və özünüdərkə nail olmaq üçün şüursuzluğu eqo ilə birləşdirməyin vacibliyini vurğulamışdır. Freyd daxili konfliktin idarə edilməsində eqonun roluna diqqət yetirərkən, Yunq bunu bizim özünü həyata keçirmə yolunda səyahətimizin zəruri hissəsi kimi görürdü. Əslində Freydin eqosu vasitəçi, Yunqun eqosu isə şüurun lövbəridir. Hər iki perspektiv insan psixologiyasının mürəkkəb təbiəti haqqında dəyərli fikirlər təklif edir.
Yusteyn Qorder “Sofinin Dünyası” “Sofinin Dünyası” bədii və fəlsəfənin unikal qarışığıdır, oxuculara gənc qız Sofi Amundsenin gözü ilə Qərb fəlsəfi fikrinə hərtərəfli baxış təqdim edir. İlk dəfə 1991-ci ildə nəşr olunan bu roman mürəkkəb fəlsəfi fikirləri əlçatan və əyləncəli şəkildə təqdim etmək bacarığına görə əhəmiyyətli əsərə çevrilib. “Sofinin Dünyası”, Sofinin fundamental fəlsəfi suallar doğuran sirli məktublar alması ilə başlayır: “Sən kimsən?” və “Dünya haradan gəlir?” Bu suallar Sofini tərbiyəçisi Alberto Knoksun rəhbərlik etdiyi intellektual kəşf səyahətinə çıxarır. Əsərin mərkəzindəki kəşf mövzusu – həm şəxsi, həm də fəlsəfidir.Sofi qədim yunanlardan tutmuş müasir mütəfəkkirlərə qədər müxtəlif filosoflar haqqında məlumat aldıqca, oxucu da fəlsəfi fikrin təkamülünü araşdıraraq paralel səyahətə çıxır. Qorder qədim Yunanıstandan müasir dövrlərə qədər əsas fəlsəfi cərəyanları və mütəfəkkirləri tanıtmaq üçün Sofinin səyahətindən səmərəli istifadə edir. Sokrat, Platon və Dekart kimi personajlar Sofi onların fəlsəfəyə verdiyi töhfələri öyrəndikcə canlanır. Bu tarixi çərçivə təkcə fəlsəfi fikirləri kontekstləşdirmir, həm də onların reallıq, etika və varlıq anlayışımızı necə formalaşdırdığını göstərməklə, onların zamana uyğunluğunu göstərir. Məsələn, Sofinin ekzistensializmlə qarşılaşması və Kierkegaard və Nietzsche kimi filosofların əsərləri vasitəsilə oxucular tez-tez xaotik dünyada azadlıq, seçim və məna axtarışı mövzularını araşdırırlar. Bu kəşfiyyat oxucuları öz inancları və dəyərləri üzərində düşünməyə həvəsləndirir, fəlsəfə ilə şəxsi kimlik arasındakı dinamik əlaqəni vurğulayır. “Sofinin dünyası”nda araşdırılan əsas mövzulardan biri reallıq və varlığın təbiətidir. Qorder oxucuları müxtəlif fəlsəfi fikirlərlə tanış edir, məsələn, Platonun mağara alleqoriyasını, Dekartın məşhur “Mən düşünürəm, deməli, varam” ifadəsi, Kantın noumenal dünya anlayışı. Bu fəlsəfi anlayışlar vasitəsilə oxucular reallıq anlayışlarını şübhə altına almağa və varlığın özünün mahiyyətini nəzərdən keçirməyə təşviq olunurlar. Bu introspeksiya Sofinin müxtəlif filosoflarla görüşləri vasitəsilə qnoseologiyaya – biliyin öyrənilməsinə təşviq edir. Məsələn, Sokrat metodu bilik əldə etmək üçün bir vasitə kimi sorğu-sualın və dialoqun vacibliyini vurğulayır. Sofi Platonun “Mağara” alleqoriyasını öyrəndikcə oxuculara dərk edilən reallıq ilə ondan kənarda olan həqiqət arasındakı fərqi düşünməyə çağırılır. Bu mövzu informasiyanın həddən artıq yüklənməsinin çox vaxt həqiqi anlayışı gizlətdiyi müasir cəmiyyətdə rezonans doğurur. Romanda diqqət çəkən başqa bir mövzu həyatın mənası və məqsədi axtarışıdır. Sofi fəlsəfənin mürəkkəb dünyasında səyahət edərkən həyatın mənası, Tanrının varlığı və əxlaqın təbiəti ilə bağlı ekzistensial suallarla boğuşur. Alberto Knoks ilə apardığı müzakirələr və öz fəlsəfi sorğuları vasitəsilə Sofi bu fundamental suallara dair fərqli fəlsəfi perspektivləri araşdırır. “Səbəb” Qorderin fəlsəfi çərçivəsində əsas rol oynayır. Əsər boyunca Sofi tənqidi və müstəqil düşünməyə təşviq olunur. Bu, rasional düşüncəni dünyanı dərk etmək və cəmiyyəti təkmilləşdirmək vasitəsi kimi qeyd edən maarifçilik ideallarına uyğun gəlir. Səbəbi vurğulayaraq, Qorder, müəyyən edilmiş normaları passiv şəkildə qəbul etməkdənsə, oxucuları öz fikirlərini formalaşdırmağa təşviq edərək, intellektual güclənmənin tərəfdarıdır. “Sofinin dünyası”nın mərkəzi mövzularından biri, fərdin azadlığını və həyatda öz mənalarını yaratmaq məsuliyyətini vurğulayan fəlsəfi hərəkat olan ekzistensializm ideyasıdır. Sofinin əsrarəngiz filosof Alberto Knoks ilə görüşləri vasitəsilə oxucular Soren Kierkegaard və Jan-Pol Sartr kimi ekzistensialist mütəfəkkirlərin əsərləri ilə tanış olurlar. Romanda digər mühüm mövzu gerçəkliyin və biliyin təbiətidir. Sofi fəlsəfə dünyasına daha da dərinləşdikcə, o, öz varlığının təbiətini və qavrayışlarının doğruluğunu şübhə altına almağa başlayır. Düşüncə təcrübələri və fəlsəfi dialoqlar vasitəsilə Qorder oxucuları insan biliklərinin məhdudiyyətlərini və alternativ reallıqların mümkünlüyünü nəzərdən keçirməyə sövq edir. Roman həmçinin utilitarizm, deontologiya və fəzilət etikası ideyalarını tədqiq edərək, etika və əxlaq anlayışını araşdırır. Sofi fəlsəfi tədqiqatlarında təqdim olunan etik dilemmaları düşünərkən, o, öz inancları və dəyərləri ilə üzləşməyə məcbur olur və bu, onu doğru və yanlış haqqında daha incə bir anlayış inkişaf etdirməyə aparır. Romanın quruluşu, dünyanın əsas mahiyyəti ilə maraqlanan Fales kimi Sokratdan əvvəlki mütəfəkkirlərdən başlayaraq, Sokrat, Platon, Aristotel və digərlərinin ideyaları ilə hərəkət edən Qərb fəlsəfəsinin tərəqqisini əks etdirir. Qorder hər bir filosofun əsas fikirlərini ümumiləşdirmək və izah etmək üçün Sofinin təhsilindən səmərəli şəkildə istifadə edir və onları hətta fəlsəfədən çox az biliyə malik olan oxucular üçün də başa düşülən edir. Əsərin fəlsəfi məzmunu sadəcə hekayənin fonunu deyil, hekayənin mahiyyətini təşkil edir. Roman, Sofinin həyatı, aldığı fəlsəfi dərslərlə iç-içə olan roman şəklində fəlsəfə tarixi kimi fəaliyyət göstərir. Qorder fəlsəfəni mücərrəd və ya sırf akademik mövzu kimi deyil, dünya və özümüzü dərk etməyimizə birbaşa təsir edən həyati və dinamik bir sahə kimi təqdim edir. Məsələn, Sofinin ekzistensialist ideyalarla məşğul olması onu şəxsi və ekzistensial kəşfiyyat vasitəsi kimi romanın fəlsəfə mövzusunu əks etdirərək öz varlığını və reallığını şübhə altına alır. Qorder, fəlsəfi sorğunun insanın dünyadaki yerini daha dərindən dərk etməyə necə gətirib çıxara biləcəyini göstərmək üçün Sofinin inkişaf edən şüurundan istifadə edir. Sofinin sirli fəlsəfə müəllimi Alberto Knoks fəlsəfi ideyaların labirintində bələdçi kimi xidmət edir. Onun romandakı rolu tələbənin həyatın sirlərini, suallarını oyandırmağa kömək edən mentor kimi filosofun klassik obrazını xatırladır. Alberto vasitəsilə müəllif fəlsəfəni dialoq, müəllim və tələbə arasında həqiqətin ortaq axtarışına çevrilmək üçün sadəcə bilik ötürülməsindən kənara çıxan söhbət kimi təsvir edir. Albertonun təlimləri metafizika, etika, epistemologiya və elm fəlsəfəsi də daxil olmaqla geniş fəlsəfi mövzuları əhatə edir. Qorderin bu mürəkkəb fikirləri aydın və cəlbedici dərslərə çevirmək bacarığı romanın ən güclü tərəflərindən biridir. Roman fəlsəfəni Alberto obrazı vasitəsilə təqdim etməklə fəlsəfi ənənədə tədrisin və mentorluğun əhəmiyyətini vurğulayır. “Sofinin Dünyası”nın ən maraqlı tərəflərindən biri onun metafantastika ölçüsüdür. Sofi fəlsəfəni daha dərindən öyrəndikcə, o, təkcə fəlsəfəni öyrənmədiyini, həm də daha böyük bir fəlsəfi tapmacanın bir parçası olduğunu dərk etməyə başlayır. Roman fantastika ilə reallıq arasındakı sərhədləri bulandırır, Sofini və oxucunu varlığın təbiətini, azad iradəsini, yaşadıqları dünyanın reallığını şübhə altına alır. Bu metafantastik bükülmə fəlsəfi fikirlərin, xüsusən də ekzistensializm və postmodernizmə aid olanların praktiki təsviri kimi xidmət edir. Sofi və oxucunu öz dünyasının uydurma mahiyyətindən xəbərdar etməklə, Qorder onları həqiqətin, qavrayışın və şüurun təbiəti haqqında fəlsəfi mübahisələri əks etdirərək reallığın özünün təbiəti üzərində düşünməyə dəvət edir. Əsər metafizik sualları araşdırmaqdan əlavə, etika və əxlaq sahəsinə də dərindən girir. Sofi Kant, Nitsşe və Kierkegaard kimi mütəfəkkirlərlə qarşılaşdıqda, o, insan davranışının mürəkkəbliyi, xeyirlə şərin təbiəti ilə üzləşməyə məcbur olur. Bu görüşlər vasitəsilə müəllif oxucuları öz etik inanclarını və onların üzərində qurulduğu təməlləri nəzərdən keçirməyə çağırır. Romandakı personajların seçimlərini və hərəkətlərini tədqiq etməklə oxucular gündəlik həyatda yaranan əxlaqi dilemmalar və onların öz qərarlarını rəhbər tutan prinsiplər haqqında tənqidi düşünməyə sövq edilir. “Sofi Dünyası”nın ən maraqlı cəhətlərindən biri Qorderin meta-povest yanaşmasıdır.Sofi fəlsəfəni öyrəndikcə, o, həm də öz povestinin təbəqələrini açır və hekayələrin təbiəti haqqında düşüncələrə yol açır. Nağılçı ilə hekayə arasında hansı əlaqə var? Hekayələr reallıq anlayışımızı necə formalaşdırır? Bu kəşfiyyat fəlsəfənin insan hekayəsi və məna yaratma təcrübəsi ilə mahiyyətcə necə bağlı olduğunu vurğulamağa xidmət edir. Sonda qeyd edək ki, “Sofinin dünyası” oxuculara fəlsəfə dünyasına unikal və əlçatan giriş təqdim edən əlamətdar bir romandır. Maraqlı hekayə və düşündürücü mövzuları vasitəsilə müəllifin işi insan varlığının mürəkkəbliklərində sual vermənin, araşdırmağın və məna axtarmağın vacibliyini güclü xatırlatma rolunu oynayır. ‘Sofinin Dünyası” bir romandan daha çox şeydir; bu, maarifləndirici bir vasitədir və cəlbedici povestə bükülmüş fəlsəfi kəşfdir. Qorder, fəlsəfəni oxucuları dünya və dünyadakı yerləri haqqında dərindən düşünməyə çağıran bir hekayənin içərisinə daxil etməklə, fəlsəfəni əlçatan, cəlbedici etməyə nail olur. Sofinin səyahəti ilə yazıçı göstərir ki, fəlsəfə sadəcə öyrənilməli bir mövzu deyil, həm də həyat tərzidir, reallıq haqqında qavrayışımızı formalaşdıran davamlı dərketmə axtarışıdır. Bu mənada əsər fəlsəfənin davamlı aktuallığının, əsrlər boyu olduğu kimi heyranlıq və araşdırmaları ilhamlandırmaq gücünün sübutudur.
STOİK DÜŞÜNCƏ Narahatlıqlar beyninizdəki bir illüziyadır, Ona qarşı heç nə etmədikdə böyüyür. Lakin onunla üzləşdikdə yoxa çıxır. Qorxularınızla üzləşin və onlara qalib gəlin.Stoisizmə görə, problemlə üzləşmək vacibdir, çünki yalnız bu zaman onun həqiqi miqyasını görə və üzərində işləyə bilərik.Narahatlığımızı təhlil edərək, niyə belə hiss etdiyimizi anlayaraq və lazımi addımları atmaqla qorxularımıza qalib gələ bilərik. Problemlərlə mübarizə aparmaq üçün stoiklərin bəzi təklifləri bunlardır:
– “Özünə diqqət etmək” – Duyğu və düşüncələrinizin fərqinə varın. Öz daxili monoloqunuza diqqət yetirin. Bu, problemin hansı növdə olduğunu müəyyənləşdirin.
– “Mənfi ssenarilərdən qaçın” – Gələcəklə bağlı mənfi ssenarilər yaratmaq əvəzinə, ana fokuslanmağa diqqət yetirin.
– “Meditasiya və Nəfəs Alma Təlimləri” – Meditasiya zehni sakitləşdirir və diqqəti artırır. Dərin nəfəslər alaraq bədəni rahatladın və sakitləşdirin.
– “Nəzarət oluna bilənlər problemlərə diqqət yetirin” – Diqqətinizi elə qayğı və narahatlığınıza yönəldin ki, onlara həqiqətən nəzarət edə bilərsiniz. Nəzarət edə bilməyəcəyiniz şeylərdən narahat olmayın.
– “Hərəkət edin” – Problemi aradan qaldırmaq üçün konkret addımlar atın.
– “Vaxtın İdarə Edilməsi” – Vaxtınızı səmərəli istifadə edərək stress faktorlarını azaldın. Prioritetlərinizi müəyyən edərək hər şeyi parça-parça edin.
– “Dəstək Axtarmaq” – Əgər problemi aradan qaldırmaqda çətinlik çəkirsinizsə, dəstək almağı düşünün. Psixoloq və ya terapevt kömək edə bilər. Stoizmə görə, biz ancaq öz ixtiyarımızda olan şeylərə təsir edə bilərik; Buna görə də qəbul və hərəkət bizim nəzarətimizdən kənar hisslərlə, məsələn, narahatlıqla daha yaxşı mübarizə aparmaq üçün vacibdir. Özünüzə inanın… problemlərinizi dəf edə bilərsiniz!
“BİZ TƏKRAR-TƏKRAR ETDİYİMİZ ŞEYLƏRİK” Bu anlayış Aristotelin mükəmməlliyin sadəcə bir hərəkət deyil, həm də vərdiş olduğu fikrini əks etdirərək böyüklüyün təcrid olunmuş fövqəladə səylərdən irəli gəldiyinə dair ümumi yanlış təsəvvürə əsaslı şəkildə etiraz edir. Əvəzində Aristotel təklif edir ki, bizim gündəlik hərəkətlərimiz və təkrarlanan davranışlarımız həqiqi şəxsiyyətimizi formalaşdırır və nəticədə uğurumuzu müəyyən edir. Aristotelin nöqteyi-nəzəri bizim xarakterimizi müəyyən etməkdə adi hərəkətlərin əhəmiyyətini vurğulayır. Mükəmməlliyə nail olmaq üçün, məqsədlərinə uyğun gələn ardıcıl təcrübələr inkişaf etdirməlidir.Məsələn, hər gün məşq edən bir musiqiçi, sadəcə olaraq, arabir yaxşı ifa etmir, həm də onların iş rejiminə mükəmməlliyi daxil edir. Eynilə, imtahanlardan əvvəl sıxılmaq əvəzinə, müntəzəm oxuyan tələbə daha dərin anlayış və uzunmüddətli bilik inkişaf etdirir. Bu ideyanın mənası fərdi nailiyyətlərdən kənara çıxır. Peşəkar şəraitdə adi mükəmməllik etibarlılıq və yüksək performans mədəniyyətini inkişaf etdirir. Ardıcıl olaraq son tarixləri yerinə yetirən və konstruktiv şəkildə töhfə verən işçilər iş mühitini dəyişdirərək mükəmməllik üçün reputasiya yaradırlar.Onların adi davranışları uğurlarına hər hansı bir əlaçı performansdan daha çox təsir edir. Üstəlik, Aristotelin sitatı nizam-intizamın gücünü xatırladır. Müsbət vərdişlər inkişaf etdirərək, fərdlər öz bacarıq və bacarıqlarını tədricən təkmilləşdirə bilərlər. Səylərin ardıcıllığı zamanla mürəkkəbləşən artan tərəqqiyə gətirib çıxarır. Bu yanaşma şəxsi və peşəkar inkişafda əzmkarlığın və rutinliyin vacibliyini vurğulayır. Əksinə, adət edilən mənfi davranışlar zərərli nəticələrə səbəb ola bilər. Dəfələrlə təxirə salan bir şəxs səmərəsizlik və əldən verilmiş fürsətlərlə mübarizə apara bilər. Bu, müsbət nəticələrə töhfə verən vərdişləri şüurlu şəkildə seçmək və tərəqqiyə xələl gətirənlərdən çəkinmək ehtiyacını əksetdirir. Nəhayət, Aristotelin sitatı vurğulayır ki, mükəmməllik bir anlıq parlaqlıqdan çox, davamlı təcrübənin məhsuludur. Bu, insanın dəyərlərini və istəklərini əks etdirən vərdişləri tərbiyə etmək öhdəliyini tələb edir. Gündəlik hərəkətlərə diqqət yetirməklə və ardıcıl olaraq təkmilləşməyə çalışmaqla, fərdlər nailiyyətlər və yerinə yetirmə ilə əlamətdar olan həyatı inkişaf etdirə bilərlər.
Fəlsəfə və folklor, çox vaxt fərqli səltənətlər kimi zəngin və dərin şəkildə bir-birinə qarışır. Hər iki sahə insan varlığına, etikasına və reallığın təbiətinə dair fikirlər təklif edir, baxmayaraq ki, onların metodları və ifadələri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir.Mif əfsanələri və ənənəvi hekayələri əhatə edən folklor, icmaların paylaşılan dəyərlər qorxularını və istəklərini ifadə etdiyi bir mədəni kətan təqdim edir. Bunlar çox vaxt həyat və əxlaqla bağlı fundamental suallara cavab verən dərin fəlsəfi əsaslar daşıyır. Məsələn, Günəşə çox yaxın uçan İkarın nağılı, şöhrətpərəstlik və qürur mövzularını araşdırır, insan səylərinin hüdudları haqqında fəlsəfi müzakirələrlə səsləşir. Fəlsəfə həqiqət və hikmət axtarışında mürəkkəb ideyaları təsvir etmək üçün tez-tez folklordan istifadə edir, Qərb fəlsəfəsinin təməl daşı olan Platonun “Mağara” alleqoriyası mahiyyətcə qavrayış və reallıq haqqında dərin fikirlər çatdıran mifdir. Eynilə, Şərq filosofları da karma və maariflənmənin təbiəti kimi anlayışları aydınlaşdırmaq üçün çox vaxt folkloru ilə fəlsəfəni birləşdirmişlər. Fəlsəfə və folklor arasındakı qarşılıqlı əlaqə, hər birinin digər fəlsəfi fikirlərin tez-tez folklora nüfuz etməsində, nəsildən-nəslə ötürülən hekayələrin əxlaqi və etik quruluşunu incə şəkildə formalaşdırmaqda aydın görünür. Müxtəlif mədəniyyətlərin folklorunda rast gəlinən fəlsəfi düşüncələri nəzərdən keçirsək, Afrika miflərində “Hörümçək Anansinin nağılı” hiyləgər nağılları, məsələn, əxlaqın təbiəti və insan davranışı haqqında düşünməyə vadar edən hiyləgərlik, hiylə və ədalət mövzularını araşdırır, Türk folklorunda da ağac kultunun həyat ağacını, dünyanın və insanın varoluşunu sorğuladır. Fəlsəfə ilə folklor arasındakı bu sinerji müasir dövrdə də müşahidə oluna bilər. Rəssamlar və hekayəçilər müasir problemləri araşdırmaq üçün qədim miflərdən istifadə etməyə davam edirlər. Dinləyicilər tərəfindən rezonans doğuran müəyyən bir “folklor” albomu kimi, bu hekayələr zamansız duyğuları və universal həqiqətləri əks etdirir. Bu dinamik qarşılıqlı əlaqə vasitəsilə fəlsəfə və folklor kollektiv şəkildə insan təcrübəsi haqqında anlayışımızı zənginləşdirir. Onlar bizə xatırladırlar ki, müdriklik həm fəlsəfi tədqiqatın analitik ciddiliyində, həm də folklor ənənəsinin təxəyyül dərinliyində tapıla bilər. Nəhayət deyə bilərik ki, bu iki səltənətin birləşməsi sonsuz bir həqiqəti vurğulayır: miflər və ideyalar məna axtarışımız üçün vacibdir.
