VARLIQ NİYƏ MAHİYYƏTDƏN ÖNCƏ GƏLİR?
“Varlıq mahiyyətdən əvvəldir” ifadəsi filosof Jan Pol Sartrdan gəlir. Bu, ekzistensializmdə əsas ideyadır, insan azadlığına və seçiminə diqqət yetirən bir fəlsəfədir. Amma bu, həqiqətən nə deməkdir?
Sartr inanırdı ki, insanlar əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsəd olmadan doğulur. Əvvəlcə biz var oluruq, sonra öz hərəkətlərimiz, seçimlərimizlə öz mahiyyətimizi və ya kimliyimizi yaradırıq. Başqa sözlə, həyat müəyyən bir yol ilə gəlmir, onu kim olduğumuzu yaşamağımızla formalaşdırırıq. Məsələn, stul müəyyən bir məqsədlə – oturmaq üçün hazırlanır. Onun mahiyyəti (məqsədi) varlığından (fiziki kreslodan) əvvəl gəlir. Ancaq insanlar üçün bunun əksinədir. Biz bir məqsədlə doğulmuruq, zamanla bunu özümüz üçün tapırıq. Bu fikir bizim sabit bir təbiətə və ya taleyimizə malik olduğumuz inancına meydan oxuyur.
Sartr kim olmaq istədiyimizə qərar verməkdə azad olduğumuzu iddia edirdi, lakin bu azadlıq da məsuliyyətlə gəlir. Kim olduğumuza görə təbiətimizi və ya xarici qüvvələri günahlandıra bilmərik. Bununla belə, bu azadlıq hədsiz hiss edilə bilər. Bizə aydın bir mahiyyət verilməsə, özümüzü itmiş və ya narahat hiss edə bilərik. Lakin Sartr buna müsbət bir şey – şəxsi inkişaf və orijinallıq üçün bir fürsət kimi baxırdı.
Sonda Sartrın fəlsəfəsi bizi azadlığımızı qəbul etməyə və həyatımızı formalaşdırmaq üçün məsuliyyət daşımağa təşviq edir. Varlıq mahiyyətdən əvvəldir, çünki Biz yaşamaq vasitəsilə məna yaradırıq.
Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA
“ARİSTOTEL POETİKASI” RUBRİKASI
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
===============================================
<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>
Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru