“Müharibədə qalib gəlmək kifayət deyil, sülhü təşkil etmək daha vacibdir.” Bu Aristoteldən dərin sitatdır.O, mühüm bir həqiqətə toxunur – müharibədə qalib gəlmək hekayənin sonu deyil, davamlı və sabit sülhü təmin etmək üçün yeni çağırışın başlanğıcıdır. Aristotel başa düşürdü ki, əsl qələbə təkcə hərbi fəth deyil, döyüş bitdikdən sonra uzunmüddətli sabitlik və əməkdaşlıq üçün şərait yaratmaq üçün gərgin işdir.İlk növbədə müharibəyə səbəb olan əsas gərginlik və münaqişələr aradan qaldırılmasa, sadəcə olaraq düşməni məğlub etmək kifayət deyil. Sitatda vurğulanır ki, əsl sınaq müharibədən sonra baş verir, o zaman liderlər və cəmiyyətlər öz diqqətlərini döyüş meydanı taktikasından yenidənqurma və barışıq kimi diplomatik, iqtisadi və sosial problemlərə çevirməlidirlər.Müvəffəqiyyətli sülh quruculuğu uzaqgörənlik, səbr və münaqişənin ilkin əlamətlərini deyil, əsas səbəblərini həll etmək öhdəliyini tələb edir.Aristotelin buradakı fikirləri qədim Yunanıstanda olduğu kimi bu gün də aktualdır. Davamlı sülh düşünülmüş dövlətçiliyi, kompromis və çətin məsələləri birbaşa həll etmək istəyini tələb edir. Sitat təkcə hərbi qələbənin əsl uğurun natamam ölçüsü olduğunu xatırladır.Dövlət xadimliyinin əsl nişanəsi müharibədən ədalətli və davamlı sülhə keçid qabiliyyətidir.
Bəzən müəyyən hadisələri və s. nə qədər unutmaq istəsək də onlar barədə düşünməyi dayandıra bilmirik. Bəlkə də bu vəziyyətlə çoxumuz rastlaşmışıq. Bu zaman beynimizin iki qütbü qarşı-qarşıya gəlir. 1987-ci ildə psixoloq Daniel Wegner, düşüncələrə mane olmağın çətinliyini ölçmək məqsədi ilə bir təcrübə etmək qərarına gəlir. Təcrübə zamanı Daniel bir qrup insandan 5 dəqiqə boyunca bir qütb ayısı barədə düşünmələrini və bu zaman ağıllarına gələn şeyləri də ona çatdırmalarını, amma ağıllarına ağ qütb ayısı gəldikdə isə zəngə vurmalarını istəmişdi. İkinci bir qrupa isə həmin təcrübəni sadəcə”bir ağ qütb ayısı barədə düşünməyin” kimi yenilədi. “Ağ ayı” deyənlər və o bardə düşünənlər zəngə vurmalı idi. Nəticə isə belə idi: Zəngin səsi demək olar, dayanmırdı. Sindromun adının “Ağ ayı” olmasının isə xüsusi səbəbi yoxdur. Burada “ağ ayı” bizim istəmədiyimiz düşüncələri təmsil edir. Düşünmək istəmədiyimiz, düşünməməyə çalışdığımız şeyləri daha çox düşünməyə başlayırıq. Yemək, içki, başımıza gələn trajikomik hadisələr və s. bunlara nümunə göstərmək olar. Ona görə də özümüzü düşünməməyə zorlamaqdansa sadəcə fikrimizi başqa yerə yönəltməyin daha məqsədəuyğun olduğu düşünülür.
“Özünüzə bu tapşırığı verin: ağ ayı haqqında düşünməməyə çalışın və görəcəksiniz ki, bu lənətlənmiş şey hər dəqiqə ağlınıza gələcək”– Dostoyevski “Yay təəssüratları üzərində qış xatirələri”
Yazarlar cameəsi adından əzizimiz, dəyərlimiz Zəhra Həşimovanı doğum günü münasibətilə təbrik edir, bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Hörmətlə: Zaur Ustac
Nitsşenin “Əbədi qayıdış” , digər bir deyişlə “Bengi dönüş” ideyası necə meydana gəldi? 1881-ci ilin avqustunda Silvaplana gölünün meşələrində gəzərkən Nitsşe piramida şəkilli qayanın yanında dayanır. Nitsşe həmin anı bu sözlərlə davam etdirir: “Məhz burada bu fikir ağlıma gəldi, qarşısıalınmaz bir qüvvə ilə özünü mənə tətbiq etdi”. Haqqında danışdığı ideya “Əbədi qayıdış”(Bəngü dönüş)dır. O, ən mühüm təlimlərindən biri olan “əbədi qayıdış”dan ilk dəfə “Şen bilim” kitabında istifadə etmişdir:“Yaşadığın və yaşamaqda olduğun bu həyatı təkrar və saysız-hesabsız dəfə yaşamalı olacaqsan. Içərisində yeni heç nə olmayacaq. Həyatınızın hər ağrısı, hər sevinci, hər düşüncəsi və hər nəfəsi, təsvir olunmayacaq qədər kiçik və ya böyük hər şey bir-birinin ardınca və eyni ardıcıllıqla sizə qayıdacaq. Hətta o toranlıq və ağacların arasından süzülən o hörümçək, hətta bu an və mən özüm. Varlığın əbədi qum saatı səninlə dönə-dönə alt-üst olacaq, içindəki toz zərrəsiylə birlikdə…. “ “Hə”yə aparan və sonsuz bir istəklə həyatı təsdiqləyən bu təlimə görə, insan ömründə zərrə qədər peşman olmasa, keçmişdə olmuş və gələcəkdə baş verəcək hər şeyi olduğu kimi qəbul edə bilsə, bütün həyatının belə olacağını bildiyi halda bu həyatı hələ də istəyə bilirsə. eyni şəkildə, yaxşı və pis ilə təkrarlanır, o zaman bu insan öz varlığını tamamilə qəbul edər.
Dekartın təsiri altında: Cüzeppe Rensi hesab edirdi ki, Spinozanın tədricən yəhudi pravoslavlığından uzaqlaşması Kartezyenlik və humanist mədəniyyətin təsiri ilə bağlıdır. “Spinoza yəhudi icması ilə münaqişəsinə Dekartın fəlsəfəsinə sadiq qalaraq başlayır”. Stuermanna görə, Spinozanın ölümündən sonra nəşr olunan yazılarında rasionalizmin ən saf forması insan xilasının yalnız fəlsəfə ilə əldə oluna biləcəyinə dair bir çox metafizik cavablarda dərk edilə bilər. Bu mövzuda olan şərhlərdən biri belədir: “Mən Spinozaya sonsuz minnətdaram, çünki o, bütün müsbət dinləri sadəcə mifoloji olaraq rədd etdikdən sonra onları öz fəlsəfi mifologiyası ilə əvəz etmədi”. Espinosa Rijnsburqda yaşayarkən peşəkar müəllim kimi fəaliyyət göstərirdi. Onun Kartezyen fəlsəfə üzrə tələbələrindən biri Leiden Universitetinin 19 yaşlı tələbəsi İohannes Sezari idi. Spinozanın Amsterdamdakı dostlarının onu Sezarinin diktə etdiyi Dekart haqqında materialları dərc etməyə təşviq etdiyi deyilir.Bu materiallarda Spinoza Dekartın fəlsəfi fikrini “həm niyyətini aydınlaşdırmaq, həm də sistemin təfərrüatlarını təmin etmək üçün sintetik və ya nümayişkaranə formada” təqdim edirdi. “Dekart fəlsəfəsinin prinsipləri” kitabı Spinozanın Dekarta açıq-aşkar marağı olduğunu ortaya qoydu: eyni zamanda iki mütəfəkkir arasındakı bəzi fərqlərə də işarə etdi. Bu əsərdə Spinozanın dekart fəlsəfəsini nümayiş etdirməsi onun elmin təfərrüatlarına və əsaslarına olan marağı əks etdirirdi.
Hegelin hüquq fəlsəfəsinin əsas ideyaları şəxsiyyət, icma, şüur və həqiqətdir. Hegel hesab edirdi ki, Yunan etik həyatı və xristian mənəviyyatının Avropa mədəniyyəti vasitəsilə inkişaf etməsi, insanların özlərini şəxsiyyət və subyekt kimi görməsinə səbəb olur. Burada problem azadlıqdadır, çünki Hegelin öz təbirincə desək, “Adi insan özbaşına hərəkət etməyə icazə verildikdə özünü azad hesab edir, lakin bu özbaşınalığın özü onun azad olmadığını göstərir”. Hegelə görə, müasir cəmiyyətdə azadlıq üçün ən ciddi təhlükələrdən biri “atomizm prinsipi”dir–bu, maarifçilik dövründə liberalizmin əldə etdiyi hiper-fərdiləşdirilmiş subyektin müasir dövrdə ucaldılması kimi başa düşülür.Hegelə görə, bu şeylər insanları öz həyatlarını özlərinə məxsus etməkdə aciz edir, çünki hər kəsin seçimləri o qədər geniş, lakin o qədər oxşardır ki, mənasızlaşır.Başqa sözlə, seçimlərimiz nə qədər çox olsa, özümüzü bir o qədər boş hiss edirik. Onun üçün xeyirxahlıq insan ruhunun özünü dərk etməsidir. Hegel dünyanı dərk etməkdə ağıl və məntiqin vacibliyinə və hər şeyin təməlində bir vəhdət olduğuna inanırdı. O hesab edirdi ki, bu birliyi tarix, fəlsəfə və incəsənətin öyrənilməsi yolu ilə kəşf etmək olar. Hegelçiliyin digər mühüm cəhəti isə bütün varlığın əsasını təşkil edən son gerçəkliyə istinad edən “Mütləq Ruh” ideyası olmuşdur.Hegel hesab edirdi ki, bu ruh bəşər tarixi və mədəniyyəti vasitəsilə üzə çıxır, onun tam dərk edilməsinə nail olmaq insan inkişafının son məqsədidir.
Kant ağlın, əxlaqi məsuliyyətin və həqiqətin əhəmiyyətinə güclü vurğu edən maarifçiliyin aparıcı filosofu idi. Onun fəlsəfi çərçivəsi, ağıl və məntiqdən istifadə edərək üzə çıxara biləcəyimiz və axtarmalı olduğumuz obyektiv əxlaqi həqiqətlərin olduğunu bildirir. Bu, Kantın həqiqətin, hətta zərər versə də, son nəticədə insanları ondan qorumaqdan daha vacib olduğu fikrini xatırladır.Onun belə bir fikri var ki, həqiqət vəhyin səbəb ola biləcəyi hər hansı müvəqqəti ağrı və ya iztirabı əvəz edən özünəməxsus dəyər və mənəvi çəkiyə malikdir. Əlbəttə ki, həqiqəti bütün digər mülahizələrdən üstün tutmaq ideyası mürəkkəb və nüanslı bir fəlsəfi mübahisədir.Çox vaxt həqiqətin zərərli ola biləcəyi çətin vəziyyətlər olur və mərhəmət göstərmək, həqiqəti yumşaltmaq daha müdrik hərəkət yolu ola bilər. Bununla belə, Kantın bu fikri həqiqəti axtarmağın gücünə və əhəmiyyətinə sarsılmaz sadiqliyi ifadə edir. Bu, etika, əxlaq fəlsəfəsi və həqiqətin cəmiyyətdəki rolu ilə bağlı mühüm suallar doğuran düşündürücü bir hissdir.
Mandala Sanskrit dilində bir kəlmədir, mənası “dairə, mərkəz” deməkdir. Həmçinin sözün mənşəyinə nəzər salsaq, mandalanın iki ayrı sözdən- “manda”(enerji) və “la”(qab) sözlərindən yarandığını görərik. Karl Yungun dediyi kimi, mandala yalnız təxəyyülün rəhbərliyi ilə yaradıla bilən zehni bir görüntüdür, buna görə də heç bir iki mandala eyni deyil. Hər bir mandala yaradıcısından asılı olaraq fərdi fərqləri ehtiva edir. Mandala, hansı formada olursa olsun, fərdləri özünə, başqalarına, şəraitə və daha geniş təcrübə dünyasına münasibətdə özünün təbiətini araşdırmağa təşviq edir. Yunq tam fərdiləşməyə nail olmaq, özünü tanımaq və mənə çevrilmək üçün xaricdən – xarici dünyadan mərkəzə – mənliyə doğru hərəkət etməyin universal mənəvi və psixoloji əhəmiyyətini vurğulayır. Mandalanın kənarında təsvir olunan xarici cəhətlər, müşahidəçini mərkəzə çəkən digərləri kimi, o mənliyin hissələridir, lakin insanın diqqətini çəkən və təbii olaraq hərəkət edən istiqamət mərkəzə doğrudur. Mərkəzi nöqtənin enerjisi, demək olar ki, qarşısıalınmaz məcburiyyətdə və kimsəyə çevrilməkdə təzahür edir, çünki hər bir orqanizm şəraitdən asılı olmayaraq öz təbiətinə xas olan formanı almağa yönəldilmişdir. Bu mərkəz eqo kimi hiss olunmur və düşünülmür, lakin ifadə oluna bilsə, mənlik kimi düşünülür. Çarvaka məktəbində mandala yalnız hiss olunan reallığın mövcudluğunu təmsil edən su, hava, od və torpaq simvollarını ehtiva etmişdir. Caynizm mandalalarında isə ölməz və əbədi ruh jivaya inam və samsara dövranını qıraraq xilasa nail olmaq idealları görünür. Buddizmdə Mandalalar, onları düşünənlərə kainatdakı müqəddəsliyin immanentliyini və eyni müqəddəsliyin özlərindəki potensial vəziyyətini xatırladan mühüm əlamətlərdir. Buddist kontekstində mandalanın məqsədi insanı maariflənməyə və reallığa düzgün baxışa apararaq əzablara son qoymaqdır. : Tibetli Buddistlərin qum dənələrindən istifadə edərək böyük bir qətiyyətlə tamamladıqları mandalalar həyatın keçiciliyini vurğulamaq üçün müəyyən bir ritualla tamamlandıqdan qısa müddət sonra dağıdılır. Mandala hinduizm və buduizmə görə kaniatı təmsil edən, ritual və meditasiya məqsədi ilə istifadə edilən simvollardır. Mandala insan beynini sakitləşdirən və rahatladan bir məşğuliyyət hesab edilir. Çox vaxt dairə və ya kvadrat şəklində olan və hər şeyin mistik mərkəzinin simvolu olan mandalalar stressin azalmasına, diqqətin toplanmasına yardımçı olur.Tibetdə, Hindistanda rahiblər qum və daş kimi müxtəlif materiallardan istifadə edərək müxtəlif mandalalar düzəldirlər. Mandala həm də şüuraltında gizlənən həqiqətləri üzə çıxarmağa kömək edir. Və beləliklə şüuraltımızı təmizləyər. Həmçinin mandalada rənglərin bir-biriylə uyğun olması da önəmlidi. Mandalalar əsasən ortadan başlayaraq çəkilir.
“Descartes Felsefesinin ilkeleri ve Metafizik Düşünceler” Əsl adı ilə “Principia philosophiae cartesianae” Spinozanın sağlığında öz orijinal adı ilə nəşr etdirdiyi yeganə kitabdır. Əsər Dekartın dualist baxışı əsasında yazılmış, Dekart fəlsəfəsindəki həll olunmamış və cavabsız məqamlara diqqət yetirilərək Dekart fəlsəfəsini tamamlayıcı xüsusiyyətləri həndəsi və fəlsəfi terminlərlə vurğulanmışdır. Müəyyən mənada, Spinozanın Dekartın fəlsəfəsini inkişaf etdirdiyini söyləmək səhv olmaz. Bəs Spinoza niyə Dekartın fəlsəfəsinə bu qədər yaxın idi? Bu suala cavab verərək kitabı izah etməyə çalışaq. Bildiyiniz kimi, Dekartın dualist baxışı ikili substansiyaya əsaslanır. Bu ikili substansiya ən ümumi mənada ruh və bədəndir. Leybnitsin ruhla bağlı monadologiyasını, bədənlə bağlı Spinozanın panteizmini oxumaq mümkündür. Spinozanı Dekart fəlsəfəsinə yaxınlaşdıran məsələ də buradan başlayır. Halbuki kitab Dekartı anlamaq üçün yazılmış bir əsər deyil, tamamilə Spinozanın Dekartın fəlsəfəsinə öz panteist baxışının əksidir.
Spinoza əsərdə Dekartın “Cogito ergo sum” ifadəsi və tanrı anlayışının mahiyyəti barədə də fikirlərini bildirir. O deyirdi ki, insan hansı yönə doğru şübhə duyursa duysun, “yenə də şübhə edirəm, düşünürəm, deməli, varam!” deyə hayqırmalıdır. Var olan hər șey üçün, var olmağının səbəbi soruşula bilər. Tanrı isə əbədidir. Tanrıda olan bütün kamillik, bütünlük isə yenə də tanrıdan gəlir. Gücün mövcudluğu yalnız tanrının mütləq iradə azadlığı ilə hələ mövcud olmayan hər şeyi yarada biləcəyi gücü ilə əlaqəlidir. Onun varlığı isə özü ilə deyil, yalnız başqa bir şey vasitəsilə bilinə bilər.
Karl Marksın Azadlıq Fəlsəfəsi Karl Marks azadlığa təkcə fərdi vəziyyət kimi deyil, həm də sosial fenomen kimi yanaşır.Onun fikrincə, həqiqi azadlıq o zaman mümkündür ki, fərd ictimai münasibətlər daxilində sərbəst hərəkət edə, öz potensialını reallaşdıra bilsin.Bununla belə, Marks kapitalist cəmiyyətinin bu həqiqi azadlığa mane olduğunu müdafiə edir. Kapitalizmdə insanlar arasında iqtisadi bərabərsizliklər və sinfi parçalanmalar mövcud olmuşdur.Marksın fikrincə, bu vəziyyət insanların real azadlıqlarını məhdudlaşdırır, çünki müəyyən bir sinfin ictimai quruluşun üstünlüyü digər siniflərin azadlıqlarını məhdudlaşdırır. Marksın azadlıq anlayışı sinfi mübarizə anlayışı ilə sıx bağlı olmuşdur.Onun fikrincə, məzlum siniflər öz azadlıqları uğrunda mübarizə apardıqda sinfi mübarizə yaranır. Lakin bu mübarizə ancaq mövcud nizamı devirməklə mümkündür. Marks proqnozlaşdırır ki, bu dağıntıdan sonra insanlar öz həqiqi azadlıqlarını əldə edəcəklər və hər kəs öz potensialını tam reallaşdıra bildiyi bir cəmiyyət yaranacaq.Ona görə də Marksın azadlıq fəlsəfəsi sosial transformasiya və ədalət axtarışı ilə sıx bağlıdır. Onun fikrincə, kapitalizm sistemini əvəz edəcək kommunist cəmiyyəti insanların öz həqiqi azadlığına çatmasına şərait yaratmışdır, çünki bu cəmiyyətdə iqtisadi bərabərsizliklər, sinfi fərqlər aradan qalxması fikri əsas olmuşdur. .
