Əlvida, “Azərbaycan” nəşriyyatı! Bəzən bir sosial şəbəkə paylaşımı insanı illərin yaddaşına, unudulmuş dəyərlərə, sükutla vidalaşan bir dövrə aparır. Bu yazını yazmağa məni vadar edən də məhz belə bir hiss oldu. Azərbaycan jurnalistikasına, publisistik fikrə, kitab mədəniyyətinə 35 il ömrünü həsr etmiş Əlirza Xələflinin Facebook hesabında paylaşdığı çıxışının video paylaşımını görəndən sonra içimdə ağır bir nisgil yarandı. Bu nisgil təkcə bir nəşriyyatın taleyi ilə bağlı deyildi – bu, bütöv bir dövrün sakitcə pərdəsini endirməsi idi:
“Azərbaycan” nəşriyyatı sadəcə kitab çap edən bir müəssisə olmayıb. O, onilliklər boyunca sözün ünvanı, fikrin sığınacağı, qələm adamlarının ümid qapısı olub. Buradan minlərlə kitab oxucuya yol tapıb, neçə-neçə gənc yazar ilk dəfə adını kitab üzərində görüb, neçə-neçə alim, publisist, şair öz fikrini gələcək nəsillərə əmanət edib. Bu divarlar arasında təkcə kağız qoxusu yox, həm də zəhmət, sədaqət və mədəniyyət ruhu dolaşıb. Əlirza Xələflinin çıxışı isə bu ruhun necə yorulduğunu, necə tək qaldığını açıq şəkildə göstərirdi. 35 il – az zaman deyil. Bu, bir insan ömrünün ən məhsuldar, ən məsuliyyətli illəridir. O illəri qonorarsız məqalələrə, gecələr yazılan yazılara, çətin şərtlər altında nəşr olunan kitablara həsr etmək isə yalnız peşəkarlıq deyil, həm də missiyadır. Təəssüf ki, bu missiya bu gün layiq olduğu dəyəri görmür. Ən acısı da odur ki, biz itkiləri adətən hər şey bitəndən sonra anlayırıq. Nəşriyyat qapadılır, redaksiyalar boşalır, kitabların səsi kəsilir – və yalnız bundan sonra “niyə belə oldu?” sualını veririk. Halbuki bu sualı daha əvvəl, hələ söz danışa bilərkən, hələ kitablar çap olunarkən vermək lazım idi.
“Azərbaycan” nəşriyyatına vida əslində bir quruma yox, bir düşüncə tərzinə, bir mədəni ənənəyə vidadır. Bu vida səssizdir, pafossuzdur, amma çox ağrılıdır. Çünki bu səssizliyin arxasında diqqətsizlik, biganəlik və dəyərlərə qarşı laqeyd münasibət dayanır. Bu yazı bir ittiham yox, bir xatırlatmadır. Xatırlatmaq üçündür ki, mədəniyyət təsadüfən yaşamır, söz öz-özünə ayaqda qalmır. Onu yaşadan insanlar var – Əlirza Xələfli kimi insanlar. Onların səsi eşidilməyəndə, zəhməti qiymətləndirilməyəndə, nəticə belə olur: “Əlvida”. Bəlkə də bu vida son deyil. Bəlkə də bu, yenidən düşünmək, yenidən dəyərləndirmək üçün bir çağırışdır. Amma bir həqiqət var ki, “Azərbaycan” nəşriyyatı ilə birlikdə biz bir az da sözə olan hörmətimizi itirdik. Əlvida, “Azərbaycan” nəşriyyatı. Səninlə birlikdə bir dövr də tarixə çevrildi. P.S. Həqiqətən də, bu “əlvida” deyilən çıxışa çox təsirləndim….
ÖTƏN İLİN BİR QIŞ GÜNÜNDƏ… Gecədən başlayan qar gün ərzində bir qədər səngisə də aravermədən elə hey yağırdı. Günboyu çöldə-bayırda həm işlərimlə məşğul olur, həm də ağ örtüklü bağlarda, səkilərdə gəzib-dolandıqca xatirələrə dalırdım. Gəncliyimdən qarlı havalarda tək-tənha gəzməkdən zövq alırdım.
Elə ki güclü qar başlayırdı, yarım saat ötməmiş təbiət ağ örpəyə bürünürdü. O zaman ev-eşiyə yığışmaq istəmirdim. Səhərə qədər küçələri, bağları dolaşmağa təşnəydim. Adı nəydi bu dəliliyin… Əlbəttə ki Romantika…
İndi yadıma 70-ci illərin qarlı-şaxtalı qış günləri düşür. Jurnalistikada oxuduğum çağlardı. Bir gün auditoriyada “Sov.İKP tarixi”ndən mühazirə oxuyan professor, mərhum Xəlil Əlimirzəyevin dərsindəydik. Yadımdan çıxmamış, əvvəl onu deyim ki, Xəlil müəllim dərsə davamiyyəti yoxlayarkən hər kəs adı çəkildiyi zaman bir-bir qalxıb “burda”, cavabını verəndə, mən “buradayam”, deyirdim. Bu zaman Xəlil müəllim təəccüblə üzümə baxır, amma bir söz demədən yoxlamasına davam edirdi…
Çöldə quşbaşı qar yağır, ağaclar bu bəyazlıqda elə gözəl görünürdü ki! Həmin anlarda ürəyimə sanki lopa-lopa cevinc dolurdu. Əlimi üzümə dayayıb böyük vəcdlə pəncərənin o üzündəki gözəlliyə baxırdım. Dərsdə olduğumu tamam unutmuşdum. Fikrim-zikrim qar dənəciklərinə dönüb fırfıra kimi havada uçurdu. Qəflətən Xəlil müəllimin acıqlı səsi məni yaşadığım sevinc dolu aləmdən ayırdı:
– Qız! Fikrin hardadı, indi səni bayıra çıxararam, ağlın başına gələr! Həmişə qaşqabaqlı, zəhmli olan Xəlil müəllimin səsindən, sözündən tez də özümü yığışdırdım. Amma qorxu mənə nə qədər əsər eləsə də cəsarətimi toplayıb, hələ qeyb olmayan fərəhli ovqatımla müəllimin diqqətini bu gözəlliyə çəkmək istədim:
– Xəlil müəllim, bir baxın, bayırda necə gözəl qar yağır, elə bil göydən yerə sevinc ələnir.
Xəlil müəllim eynəyinin üstündən bir mənə baxdı, bir də bayırda yağan qara. Onda gördüm, çöhrəsinə təbəssüm qondu, həmin anda sərtliyindən əsər-əlamət qalmadı:
– Jurnalisti romantik xəyallarından ayırmaq olmaz- deyib, kürsüdən aralandı. Əslində müəllim mühazirəsini bitirmişdi. Asta yerişlə masanın arxasına keçib yerində əyləşdi. Jurnalı qarşısına çəkib, qeydlərini yazmağa başladı. Auditoriyada elə yumşaq, rahat ab-hava yarandı ki…
Professor Xəlil Əlimirzəyev Qəbələ rayonunun Mirzəbəyli kəndində doğulmuşdu. Təbiəti də o yerlərin qışı kimi sərt idi. Amma həmin mükaliməmizdən sonra Xəlil müəllimin davranışında büruzə vermədiyi səmimiyyətini hiss etdim. Auditoriyada olanda simasında gördüyümüz sərtliyi, intizamı, ciddiliyi zabitəli insan olduğundan irəli gəlirdi…
Həmin hadisədən sonra kursumuza dərsi olan günlər tənəffüslərdə pəncərə qarşısında mənimlə mehribancasına söhbət edirdi. Bir gün də Jdanov rayonundan (indiki Beyləqan) olduğumu biləndə xəbər aldı ki, Səməd Hacıyevi tanıyırsan? Dedim bəli, oğlu ilə bir sinifdə oxumuşam. Xəlil müəllim Səməd kişi ilə dostluğundan, bir neçə dəfə evində qonaq olduğundan, birgə ova çıxdıqlarından danışdı. Söhbət əsnasında həyəcan keçirsəm də fərəhimi gizlədə bilmirdim. Demə, Xəlil müəllim sadə və mehriban insan imiş…
Biz universiteti bitirən ili, 1976-cı ildə Xəlil Əlimirzəyev 58 yaşında vəfat etdi. O, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindən bizə dərs deyən Xalid Əlimirzəyevin əmisi idi…
İndi quşbaşı yağan qarlı havada gəzişərkən Xəlil müəllimi xatırladım. Allah ona da, Xalid müəllimə də rəhmət eləsin! Ruhları şad olsun! 9 yanvar 2023
Cəmiyyətin inkişafına mane olan görünməz, lakin dərin köklərə malik problemlərdən biri də yaltaqlıqdır. Bu, təkcə fərdi xarakter zəifliyi deyil, zamanla sistemli hala gələn və bütöv mühitləri zəhərləyən sosial xəstəlikdir. Yaltaqlıq harada yayılırsa, orada ədalət geri çəkilir, bacarıq kölgədə qalır, dürüstlük isə susmağa məcbur olur. Yaltaqlıq, adətən, zəhmətin və biliklərin dəyərsizləşdiyi mühitdə çiçəklənir. Belə mühitlərdə insan öz bacarığı ilə deyil, kimə yaxın olduğu, kimə nə dediyi və nə qədər “uyğun” davrandığı ilə irəli çəkilir. Nəticədə çalışqan, savadlı, vicdanlı insanlar kənarda qalır, meydan isə sözü çox, işi az olanlara verilir. Bu “mədəniyyət”in ən təhlükəli tərəfi onun tədricən normaya çevrilməsidir. Əvvəlcə qınaq doğuran yaltaq davranışlar zamanla “işin tələbi”, “yaşamaq qaydası” kimi qəbul edilir. İnsanlar susmağı, razılaşmağı, hətta doğru bildiklərindən imtina etməyi təhlükəsizlik mexanizmi kimi görməyə başlayırlar. Yaltaqlığın fəsadları təkcə fərdlərlə məhdudlaşmır. Bu hal idarəetmədə səhv qərarların artmasına, kollektivlərdə etimadsızlığa, gənclərdə isə yanlış rol modellərinin formalaşmasına səbəb olur. Gənc insan görür ki, zəhmət çəkən yox, yaltaqlanan irəli gedir. Bu müşahidə onun ədalətə, əməyə və gələcəyə olan inamını sarsıdır. Xüsusilə vəzifəli şəxslərin ətrafında yaranan yaltaqlıq halqası reallıqla əlaqəni kəsir. Rəhbər yalnız tərif eşidəndə problemləri görmür, səhvlər gizlədilir, inkişaf isə imitasiya olunur. Unutmaq olmaz ki, yaltaqlıq yalnız yaltaq olanı deyil, yaltaqlananı da zəiflədir. Davamlı tərif eşidən insan tənqidə dözümsüz olur, özünü inkişaf etdirmək ehtiyacı hiss etmir və nəticədə geriləyir. Sağlam cəmiyyət yaltaqlıq üzərində deyil, ədalət, zəhmət və vicdan üzərində qurulur. Bu dəyərlər qorunmadıqca, inkişafdan danışmaq sadəcə gözəl söz oyunu olaraq qalacaq.
Nadir şah Əfşarın ordusunda istifadə edilən kiçik və yüngül toplar zənburək adlanırdı . Zənburəkçilər dəstəsi Nadir şahın topçu qüvvələrinin mühüm tərkib hissəsini təşkil edirdi və bu topların imkanlarından məharətlə istifadə edilməsi onların əhəmiyyətini xeyli artırırdı. Zənburəklərin silahlanmaya qəbul edilməsi də səfəvilər dövrünə aiddir. Tədqiqatçıların qənaətinə görə, hələ Şah Abbas dövründə bu toplardan istifadə edilməyə başlanmış və onun ilk strukturları yaradılmışdı. Amma səfəvilər qoşunlarında bu topların malik olduğu bütün imkanları reallaşdırmaq mümkün olmamışdı. Nadir şahın qoşunlarının tərkibində isə zənburəklərdən daha geniş və daha səmərəli istifadə olunması onların gərəkliliyini təsdiqlədi . Bunun nəticəsi kimi, müstəqil zənburəkçi strukturları formalaşdırıldı. Həmin strukturların təşkili də Nadir şahın öz qoşunlarının formalaşdırılmasına gətirdiyi yeniliklərdən biri idi. Qısa xüsusiyyətləri • Daşıyıcı: Dəvə • Silah növü: Kiçik kalibrli, dönən lüləli (swivel gun tipli) yüngül top • Heyət: Adətən 1–2 nəfər • Taktiki üstünlük: • Sürətli hərəkət və qəfil hücum • Atəşdən sonra tez mövqe dəyişmək • Süvari və piyada dəstələrinə psixoloji və taktiki təsir.
Stalinin sonuncu sevgilisi… Bütün tanınmış adamlar kimi diktator Stalin haqqında da çoxlu miflər, nağıllar uydurulub. Amma elə şeylər var ki, onunla bağlı nağıl quraşdırmağa ehtiyac yoxdur. Stalinin həyatı ilə bağlı indi danışacağım hadisə uydurma deyil, faktlara söykənir. Bu faktların haradan qaynaqlandığını bir az sonra deyərəm. Valentina İstomina adlı gənc qadını ev işləri üzrə köməkçi kimi işə götürəndə Stalinin yaşı əllini keçmişdi. Bəs kim idi bu qadın? Valentina (Varvara) Vasilyevna İstomina 1915-ci ildə Tula quberniyasında doğulub, 1994-cü ildə Moskvada vəfat edib. Yəni uzun bir ömür yaşayıb. O, SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi serjantı olmuş, Stalin yanında 1935–1953-cü illərdə çalışmış təsərrüfat bacısı olmuşdur. Qızın 18 yaşı tamam olanda o, Moskvaya köçmüş və fabrikdə işə düzəlmişdi. Məhz orada Stalinin mühafizə rəisi Nikolay Vlasikin diqqətini çəkmişdi. Vlaskin gənc Valentinaya yalnız xəyal edilə biləcək “xüsusi bir iş” təklif etmişdi: Dahi rəhbərin süfrəsini açmaq, onun qulluğunda durmaq. Valya, təbii ki, razılaşdı. Zubalovoya gənc Valentina kiçik bir bağlama ilə gəlmişdi; bağlamanın içində konspekt dəftərləri, yun şal və İosif Vissarionoviçin portreti olan bir açıqca vardı. Bunda təəccüblü heç nə yox idi: axı yoldaş Stalin milyonlarla sovet qızının kumiri idi. Valya da onu uzaqdan sevirdi və yaxından tanıyandan sonra da fikrini dəyişməmişdi. Qız hamının xoşuna gəlmişdi: sadə, şən və həyatsevər idi. Qız təkcə qayğıkeş və tapşırıqları dəqiqliklə yerinə yetirən deyildi, həm də rəhbərə sədaqətli idi. Stalinin ömrünün son illərində Valentina onun ən yaxın adamına çevrildi, onun çətin xasiyyətinə asanlıqla dözə bilən azsaylı insanlardan biri oldu. O, Stalinin məşuqəsi idi, bunu “politbüroda” hamı bilirdi. Hər səhər Valentina rəhbərə çay verirdi, hər gecə isə onun yataq otağına gəlir, ona istiliyini və qadın nəvazişini bəxş edirdi. Valentinaya rəhbərin mühafizəsindən olan bəzi kişilər yaxınlaşmağa çalışsalar da, o, hamısını qəti şəkildə “yola salırdı”. Bunu hiss edən “xozeyin” belələrini gedər-gəlməzə göndərmişdi. 1950-ci illərin əvvəllərində, rəhbərin artıq ciddi sağlamlıq problemləri olduğu və həkimlərə etibar etmədiyi vaxtlarda Valentina ona qulluq edirdi və ola bilsin ki, bununla da onun ömrünü bir qədər uzatmışdı. Stalinin cangüdənlərindən biri- Aleksandr Varentsev xatırlayırdı: “Hamı bilirdi ki, gecə düşən kimi Valya onun yanına qaçır. Gözəl deyildi, amma pis də deyildi. Öz aramızda deyirdik: Valiyanın həyatı yaxşıdır — işləri qaydasındadır, üstəlik də Stalin onu sevir”. Çox keçmədən Valya sadəcə “Xanım”a çevrildi — özü də böyük hərflə. Yəni Sahibin Xanımına. Valentina xüsusi ambisiyaları olmayan sadə bir qız idi. Ona böyük bağ evi xoş gəlirdi — bu, onun Orlikov döngəsindəki balaca birotaqlı mənzili deyildi. Üstəlik, hər şeyə qadir rəhbərin diqqəti qıza xoş təsir bağışlayırdı: o, belə bir kişinin ona diqqət yetirəcəyini heç yuxuda da təsəvvür edə bilməzdi. Mühafizəçilərin məruzələrində belə qeydlər vardı: “12 dekabr, saat 4:00-da İstomina yoldaş Stalinin yataq otağından çıxaraq öz otağına getdi”. Və ya: “13 dekabr, saat 5:30-da İstomina yoldaş Stalinin yataq otağından çıxıb mətbəxə yollandı”. Bu qeydlər həm də onu göstərirdi ki, Stalin özü də öz yaratdığı sistemin, çekanın nəzarətində idi. Valya gələndən sonra Stalinin özü isə dəyişmişdi — həm də müsbət yöndə. Hamı bunu hiss edirdi: rəhbər daha şən olmuş, əhvalı tez-tez yaxşı olur, gülümsəyir və zarafat edirdi. Üstəlik, əvvəllər alt paltarına ümumiyyətlə fikir vermədiyi halda, o, birdən-birə keyfiyyətli fransız alt paltarına keçmişdi. Qızı Svetlana xatırlayırdı ki, atası iradəli, güclü qadınları sevmirdi. Sonuncu arvadı Nadejda Allilueva ilə ömrü boyu mübarizə aparmış və nəticədə qadın intihar etmişdi. Valya İstomina isə tamam başqa cür idi — mülayim və itaətkar. O, rəhbərə ehtiramla yanaşır, onu əksər Sovet adamları kimi çox böyük, nəhəng bir insan sayırdı. Qalmaqal salmır, mübahisə etmirdi — bundan yaxşı “sakit liman” olardımı? Ümumiyyətlə, diktator nəinki iradəli qadınları, elə məğrur kişiləri də sevmirdi. O, özünü ölkənin yeganə sahibi, ağası, erkəyi hesab edirdi. Valentina demək olar ki, 20 il, düz Stalinin ölümünə qədər bağ evində çalışdı. Onun vəfat etdiyi gün Valya təsəllisiz idi. O, divanın yanında diz üstə çökmüşdü, üzünü mərhumun sinəsinə söykəmişdi və kəndlərdə olduğu kimi ucadan ağı deyərək hönkürdü. Qadın uzun müddət sakitləşə bilmədi və heç kim onu cəsəddən uzaqlaşdırmağa cürət etmədi. İosif Vissarionoviçin yuyulması və geyindirilməsi işi də məhz İstominaya tapşırıldı. Xruşşov öz qaydalarını tətbiq etməyə başlayanda və Stalinin çox silahdaşlarının “başları gedəndə” Valentinaya heç kim toxunmadı. O, 35 yaşından etibarən yüksək məbləğdə pensiya alırdı və buna görə artıq işləməyə ehtiyac qalmamışdı. İstominlərin öz övladı olmadı, lakin Valyanın üçüncü qardaşı Vasili həlak olandan sonra onun oğlunu övladlığa götürdü. Hamısı mehriban yaşayırdı, Valentina isə bir daha işləməyə qayıtmadı. Əvəzində ev-eşiklə məşğul olmağı çox sevirdi. Onun həm bağ evi, həm də mənzili sadə idi, amma hər yerdə ideal təmizlik hökm sürürdü. Valya çox gözəl yeməklər bişirirdi. Gürünür, onu Stalinə sevdirən cəhətlərdən biri də bu idi. Valya da öz “xozeyni” kimi mütaliəni çox sevirdi: hər gün qəzetlərə baxır, kitabları birnəfəsə oxuyub bitirirdi. Sonralar Baş katibin qızı Svetlana Allilueva onu belə təsvir edirdi: “Gənc, burnu bir azca yastı, gün boyu şən gülüşdən ağzı bağlanmayan bir qız idi Valya… Ömrünün sonuna qədər o, dünyada atamdan yaxşı insan olmadığına əmin olmuşdu”.
Uzun bir ömür yaşamış, Rəhbərin ən yaxın silahdaşı olmuş Vyaçeslav Molotov isə İstomina haqqında üstüörtülü danışırdı: “Valentina İstomina… Əgər o, Stalinin arvadı olubsa da, bunun kimə nə dəxli var?” Valentina İstomina uzun bir ömür yaşadı. Yenidənqurma dövrünün və SSRİ-nin dağılmasının şahidi oldu. Jurnalistlərin, qonşuların, qohumların Stalinlə bağlı verdiyi suallara heç vaxt cavab vermir, daş kimi susurdu. Valya bəlkə də keçmiş SSRİ-də Stalinə ürəkdən bağlı olan yeganə adam idi. p.s. Soruşa bilərlər ki, bütün bunları yazmağın nə mənası? Elə deyirlər də… Mən də belələrinə deyirəm ki, istəməsəniz oxumaya bilərsiz. Bu bir. İkincisi də, diktator haqqında bütün dünyada son illərdə cild-cild kitablar yazılıb. Üçüncüsü, bu adam milyonların qanını batırıb, yeri gəlmişkən, şəxsən bizim ailədən ondan çox adam repressiyaya məruz qalıb. Dördüncüsü, adamları maarifləndirirəm. Beşincisi, “Tarixin kölgəsi” əsəri üzərində işləyən zaman topladığım materiallardan bəzi “qırıntıları” təqdim etməklə, zənnimcə, heç kəsə pislik etmirəm. Yeri gəlmişkən, bu gün həmin əsərin qəhrəmanlarından biri-M.Ə.Rəsulzadənin ad günüdür. Əsərin digər iştirakçısı da Stalindir. Müəllif: FİRUZ MUSTAFA
Ən məşhur şeirlərinizdən biri “Qalx ayağa, millət”dir. Dillər əzbəridir…
Bu şeir musiqiyə yazılıb. 1988-ci ildə “Heyratı” ritmik muğamına yazdığım marşdır. Milli Azadlıq Hərəkatının marşıdır.
Onu yaradıcılığınızın kuliminasiyası adlandırmaq olar?
Fərqli yanaşmalar ola bilər. Elə insanlar var ki, mənim sevgi şeirlərimi daha çox sevirlər. Daha çox dillər əzbəri olan, Azadlıq marşından daha çox dinlənilən şeirlərim var. “Ürəyim yanar” heç də Azadlıq marşından az sevilən mahnı deyil. Mərhum dostlarımız, bəstəkarlarımız Nailə Mirməmmədlinin, Hikmət Mirməmmədlinin, daha sonra Xanım İsmayılqızının bəstələri var. Onların arasında da kifayət qədər sevilənlər var. Amma Azadlıq marşının yeri tamamilə fərqlidir. Bu marşda həm də milli düşüncənin kodları var. Çünki 1988-ci ildə Azərbaycan müstəqil deyildi, siyasi basqı altında idi. Həmin dövrdə 21 yaşlı bir gəncin “Qalx ayağa, millət, boğmasınlar səsimizi. Bir bayraq altında birləşdir bizi” fikrini ortaya atması qeyri-adi yanaşma idi. Çünki mən o yaşda bir bayraq altında birləşmək anlayışını da bilmirdim.
Deputat Elçin Mirzəbəylinin “Qafqazinfo”ya müsahibəsinin tam mətni: https://qafqazinfo.az/news/detail/21-yasli-gencin-bu-fikri-ortaya-atmasi-qeyri-adi-idi-videomusahibe-495930
Süni zəka vasitələri həyatımızın mərkəzinə yerləşib, ChatGPT çox sürətlə Koka-kola qədər məşhur ada, sözə, brendə çevrildi. Süni zəka təbii zəkanın nümayəndələrini, yəni yazıçıları da yeni, aktual mövzu kimi çox maraqlandırır. Maşınlar, kompüterlər roman yaza bilərmi? Onlar insan hisslərini, insan dilini axıracan təqlid edəcəklərmi? Bir maşın, bir süni zəka mənəvi və ya dini həssaslığı sahib ola bilərmi?
Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatçısı Kazio İşiquro “Klara və günəş” romanında bu suallara cavab axtarır. Romanın təhkiyəçisi Klara uşaqlar üçün yaradılmış “Süni dostdur”. Günəş enerjisiylə işləyən Klara vaxt keçdikcə ona həyat bəxş edən günəşə bağlanır, ondan asılı olur. Get-gedə Klara günəşi təkcə özü üçün enerji mənbəyi kimi yox, həm də insan dostu, xəstə Cosini sağaldacaq ilahi bir güc kimi görməyə başlayır. Klaranın mənəvi ritualları çox sistemli olur, özünə bir məbəd seçib davamlı dua edir. Cosinin vəziyyəti pisləşdikcə, Klara daha konkret əməllərə keçir, Günəşin hava çirkliliyini sevmədiyini bildiyi üçün, ətraf mühiti kirlədən bir maşını məhv etmək qərarına gəlir.
Mühəndislər, menecerlər süni zəkanın ancaq məntiqi bacarıqlarına, analitik imkanlarına köklənsələr də, ədəbiyyatçılar onun insan şüurdakı inanc, bağlılıq, asılılıq, fədakarlıq kimi cığırlarda özünü necə aparacağını anlamağa çalışırlar. Klaranın özündən daha böyük hesab etdiyi güclə əlaqə qurmaq, ona təslim olmaq istəyi bizi zəkanın təbiəti ilə bağlı ehtimallarımızı yenidən düşünməyə dəvət edir.
Çox sevdiyim yazıçı Yan Makyuenin “Mənim kimi maşınlar” romanında android var, adı Adəmdir. Adəmin yiyəsi Çarlidir, bir dəfə onlar mübahisə edirlər, yiyəsi Adəmin söndürmək istəyəndə gözlənilməz bir reaksiya ilə qarşılaşır. Adəm öz varlığını qorumaq instinkti ilə Çarlinin biləyini qırır, sonra isə onu təhdid edir: “Bir də məni söndürməyə çalışsan, sənin qolunu bütövlüklə yerindən qopardaram.” Öz varlığını dərk edən və həyatda qalmağı əsas prinsipə çevirən bir android, yiyəsi də olsa, bir insanın ona zərər vermək cəhdini böyük eksiztensial təhdid saya bilər.
Yan Makyuenin “Mənim kimi maşınlar” romanında android Adəm ədəbiyyatın, romanın gələcəyi haqqında da proqnozlar verir. O, bütün ədəbiyyat tarixini sürətlə öyrənərək belə bir radikal qərara gəlir: İnsanlar maşınlarla evlənməyə başlayanda ədəbiyyat lazımsız olacaq, çünki bir-birimizi ideal səviyyədə başa düşəcəyik. Bəlkə də yeganə ədəbi növ kimi hayku salamat qalacaq, hər şeyi olduğu kimi, sakitcə ifadə edən hayku!
Adəmin məntiqi belədir ki, əgər bir-birimizi ideal səviyyədə anlamağa başlasaq, romanlardakı konfliktlərin, mürəkkəb insanı qarşıdurmaların mənası qalmayacaq, onda bizim çoxsaylı sitatlara, dil oyunlarına, interteksuallığa, başqa əhvalatlara eyham vurmağa ehtiyacımız olmayacaq. Bircə haykunun anlıq, sakit, indiki anla bağlı müşahidələri maraqlı olacaq.
Məncə, min il, milyon il sonra bircə hayku qalacaqsa, yəni əlimizdə bircə kiçik şeir forması qalacaqsa, biz o şeirdən başlayıb yenidən böyük bir ədəbiyyat tarixi yaradacağıq, bir neçə dəfə etdiyimiz kimi…
2026-cı il Gənclər üçün Prezident mükafatı verilməsi barədə Prezident İlham Əliyev Sərəncam imzalayıb
Mükafata layiq görülənlərdən biri də Ağadadaşov Sərxan Əbülfət oğludur.
O, 1999-cu il avqustun 4-də Qusar şəhərində anadan olub. Orta təhsilimi Qusar şəhəri 1 saylı tam orta məktəbində alıb. 2016-cı ildə Azərbaycan Aviasiya Akademiyasının Hava Hərəkətinin İdarə Olunması mühəndisliyi ixtisasına qəbul olunub. 2020-ci ildə bakalavr, daha sonra isə magistratura pilləsini eyni ixtisas üzrə bitirib. O, deyib:
“Hazırda 2023-cü ildən etibarən Aviasiya Akademiyasının doktoranturasında təhsil alıram. Eyni zamanda Akademiyanın Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) laboratoriyasında qrup rəhbəri və müəllim kimi fəaliyyət göstərirəm. 2020-ci ildən, xüsusilə Vətən müharibəsi dövründən başlayaraq PUA-ların istehsalı və təmiri sahəsində çalışıram. Hazırda “Sinam” şirkətində aparıcı mühəndis kimi fəaliyyətimi davam etdirirəm”.
Bu, cənab Prezident tərəfindən aldığım ikinci mükafatdır:
“İlk mükafatı 2022-ci ildə “Teknofest” yarışmasında birinci yerə layiq görüldüyümüz üçün almışdıq.Ən sevindirici məqam ondan ibarətdir ki, PUA sahəsi Azərbaycan üçün nisbətən yeni olsa da, bu işlər dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Bu da bizi daha böyük layihələrə həvəsləndirir.
Açığı, xəbər bir qədər kədərli bir günə təsadüf etdi. Babam həmin gün vəfat etmişdi. Ən böyük arzularımdan biri onun bu günü görməsi idi. Buna baxmayaraq, düşünürəm ki, ruhu şaddır. Həm sevinc, həm də kədərin bir arada yaşandığı bir gün oldu.
Əvvəla, qarşılarına aydın və böyük məqsəd qoysunlar. Yolun əvvəlində çətinliklər və uğursuzluqlar ola bilər, lakin ruhdan düşməsinlər. Öz işinə inanaraq çalışan insan gec-tez nəticə əldə edir. Eyni zamanda miqyasları böyük düşünməkdən çəkinməsinlər. Hətta fantastik görünən ideyaların arxasınca getmək lazımdır.
Əsas məqsədimiz Azərbaycanda güclü texnoloji mərkəzin formalaşmasına töhfə verməkdir. Necə ki, ABŞ-də “Silikon Vadisi” mövcuddur, biz də ölkəmizdə bu tip bir innovasiya ekosistemi yaratmaq istəyirik. Planlarımız PUA istehsalını genişləndirmək və yaxın gələcəkdə Azərbaycanda böyük istehsalat müəssisəsi qurmaqdır”.
Sərxanı Prezident mükafatına layiq görülməsi münasibətilə təbrik edir, cansağlığı və daha da böyük uğurlar arzu edirik!
Nəsiminin dərisinin soyulması – reallıq, yoxsa əfsanə? Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, böyük qəzəl ustadı Nəsiminin faciəvi edamı tarixin ən acınacaqlı ölümlərindən biri hesab olunur. Dini-fəlsəfi görüşlərinə görə şairin diri-diri dərisinin soyulması, ölümündən sonra bədəninin hisslərə bölünməsi hər bir kəsə yaxşı məlumdur. Təsadüfi deyildir ki, xalq yaddaşında şairin diri-diri dərisinin soyularaq edam edilməsi onun cəsarətinin, əqidəsinə sədaqətinin simvoluna çevrilib. Lakin tanınmış şərqşünas alim, akademik Ziya Bünyadovun araşdırmaları bu məşhur hadisənin tarixi fakt deyil, sonradan formalaşmış bir xalq rəvayəti olduğunu göstərir. Maraqlıdır; Nəsiminin dərisinin diri-diri soyularaq edam edilməsi rəvayətdir, yoxsa reallıq? Əvvəlcə onu diqqətə çatdıraq ki, Nəsiminin həyatı ilə bağlı mənbələr azdır, olanlar isə çox vaxt ziddiyyətlidir. Bir sıra müəlliflər onun taleyinə işıq salmağa çalışsa da, məlumatlar qaranlıq məqamlarla doludur. Ziya Bünyadovun irəli sürdüyü arqument, yəni Nəsiminin dərisinin soyulmasının bir əfsanə, rəvayət olması alim Məhəmməd Raqibin yazdıqlarına əsaslanır. O, bu faktı 1479-cu ildə vəfat etmiş Əbuzər Əhməd ibn Burhan İbrahim ibn əl-Hələbinin “Künüz əz-zəhəb fi-tarix Hələb” (“Hələb tarixinə dair qızıl xəzinələr”) adlı əsərindən götürüb. Ziya Bünyadovun istinad etdiyi Məhəmməd Raqib yazır ki, şair məhkəmədən sonra bir müddət ədalət sarayında dustaq saxlanılıb, daha sonra qala həbsxanasına köçürülüb. Raqibin qələmində bu sətirlər yer alır: “Sultan əl-Müəyyədin əmri gəlib çatdı ki, Nəsimi öldürülsün, daha sonra dərisi soyulsun və yeddi gün Hələbdə car çəkilsin, sonra isə cəsədi parça-parça edilsin…” Lakin Ziya Bünyadov “Azərbaycan şərqşünaslığı” jurnalında dərc etdirdiyi məqalədə bu təsvirlərə ehtiyatla yanaşmağın vacibliyini vurğulayırdı. Alimin fikrincə, Nəsiminin diri-diri dərisinin soyulması ideyası xalqın ona olan böyük sevgisindən, şairi qəhrəmanlaşdırmaq istəyindən doğmuşdur: “Bu əfsanəni elmi sübut edilmiş fakt kimi qəbul etmək düzgün deyil”, – deyə o qeyd edirdi. Qısacası, akademikin fərziyyəsinə görə Nəsimi sultanın fətvası ilə öldürülmüş, daha sonra onun cansız vücuduna işgəncə verilərək aləmə ibrət olsun deyə dərisi soyulmuşdur. Əsl adı Seyid Əli İmadəddin olan Nəsimi yalnız şeir dünyasının deyil, elmin də sirlərinə bələd bir şəxsiyyət idi. Riyaziyyat, təbabət, astronomiya, məntiq sahələrində bilik sahibi olan şair klassik Şərq və qədim yunan fəlsəfəsini, islam və xristianlıq təlimlərini dərindən öyrənmişdi. O, üç dildə – Azərbaycan, fars və ərəb dillərində qələm çəkərək zəngin ədəbi irs qoyub getmişdi. Azərbaycan dilində on beş min misralıq, fars dilində isə beş min misralıq divanı bu gün də oxucularını heyran edir. Nəsiminin məzarı Suriyanın qədim Hələb şəhərində, köhnə qala ərazisində yerləşir. Onun sözünün qüdrəti əsrləri aşaraq dünyaya yayılıb. 1971-ci ildə şairin 600 illik yubileyinin UNESCO tərəfindən qeyd olunması, 1973-cü ildə “Nəsimi” filminin ekranlara çıxması bu böyük sənətkarın bəşəri dəyər kimi qəbul edildiyinin göstəricisidir.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
