DAHA BİR HESABAT GÜNÜ: QƏRBİ AZƏRBAYCAN İCMASINDA GÖRÜŞ Uzun illər ədəbi yaradıcılığımda rahat yolla yürümədim, qələmə aldığım mövzulara ötəri yanaşmadım. Jurnalistikada bədii düşüncəylə özünüifadəyə meydan açan publisistikaya bağlı olmağımla yanaşı, zərurət kimi qarşıma çıxan tədqiqat axtarışlarına da yol aldım.
1988-ci ildə dədə-baba yurdumuz olan Qərbi Azərbaycandan son nəfərimizə qədər qovulan insanların didərginlik ağrı-acılarını, 1990-cı il Yanvar müsibətlərini göz yaşımla qələmə aldım. Və bu ağrılarla İrəvan ədəbi mühiti, mətbuatı, bu qədim yurdun görkəmli şəxsiyyətləri, tarixi abidələri ilə bağlı illərlə yorulmadan tədqiqatlar apardım. Şükürlər olsun ki, ciddi araşdırmalarımın nəticəsi uğurlu oldu. Xeyli sayda tədqiqat xarakterli publisistik məqalələrlə dövri mətbuatda çıxışlar etdim. İrəvanın ilk anadilli mətbuatı olan “Ləklək” (1914), “Bürhani-həqiqət” (1917) jurnallarını ərəb qrafikasından transliterasiya edərək, genişəhatəli Ön söz və lüğətlə nəşr etdirdim.
Burada mütləqdir xatırladım ki, XX əsr İrəvan ədəbi mühitinin tanınmış ziyalılarından olan “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin nümayəndəsi babam Məmmədəli Nasirin həyat və yaradıcılıq yolunun ilk tədqiqatçısı olaraq onun simasında ədəbiyyatşünaslıq elmini daha bir ədəbi şəxsiyyətlə zənginləşdirdim. Elmi işimi uğurla müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru adını aldım.
Bundan sonra M.Nasirin 1912-ci ildən başlamış əsərlərinin böyük bir qismini 10 il ərzində klassik mətbuat səhifələrindən arayıb-axtarıb ərəb qrafikasından latın əlifbasına çevirərək “İrəvanın müqtədir ziyalıları” seriyasından “Seçilmiş əsərləri” ni nəşr etdirdim. “İdrak işığında” publisistik məqalələr toplusunda genişəhatəli mövzularımla yanaşı, İrəvanın ədəbi mühitini əks etdirən tədqiqat xarakterli yazılarım da yer aldı. Beləliklə, bədii, publisistik və elmi yaradıcılığımda İrəvanın ədəbi mühiti, mətbuatı müstəsna əhəmiyyət kəsb etdi…
22 May 2026-cı il tarixində Qərbi Azərbaycan İcmasında keçirilən “İrəvan ədəbi mühiti Şəfəq Nasirin yaradıcılığında” adlı tədbirdə bəndənizin uzun illər apardığı tədqiqatlar geniş ictimaiyyətin diqqətinə çatdırıldı. Tədbirin təşəbbüskarı və təşkilatçısı, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin sədri, millət vəkili hörmətli Əziz müəllim Ələkbərliyə və zəhməti keçən bütün əməkdaşlara təşəkkürümü bildirirəm. Eləcə də ictimaiyyətə təqdim olunan kitablar, ümumən yaradıcılığım haqqında öz fikirlərini bölüşən elm, ədəbiyyat xadimlərinə, tədqiqatçı alimlərə – Auditorlar palatasının sədri prof. Vahid Novruzova, professorlar: Əsgər Zeynalov, Rüstəm Kamal, Abid Tahirli, t.ü.f.d. Cəbi Bəhramov və Nazim Mustafaya minnətdarlığım var…
Təbii ki, yaradıcılığım üzərindən deyilən bütün fikirlər, xoş sözlər elmi, ədəbi yaradıcılığıma olan məsuliyyət hissimi bir qədər də artırdı.
Və sonda: nə qədər ki, qələm əlimdədir, milli, ictimai amalla yazıb-yaradacam. Bir daha tədbirin bütün iştirakçılarına, qələm dostlarıma təşəkkür edirəm. 24.05.2026
Bu gün Xalq şairi Fikrət Qocanın anım günüdür… Vaxtilə Fikrət Qocanın Dövlət Mükafatına təqdim olunmuş 10 cildliyi haqqında yazdığım məqalə dövri mətbuatda dərc olunduqdan sonra Fikrət müəllim mənə telefon açdı, yazını bəyəndiyini, məmnunluğunu və razılığını bildirdi. Ruhu şad olsun. Bu da həmin yazı:
BƏDİİ AXTARIŞLARDA YAŞANAN ÖMÜR XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Fikrət Qocanın ötən il nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”i ilə tanışlıqdan aldığım ilk təəssüratım belə oldu: Həcmcə və bədii dəyərinə görə sanballı olan bu əsərlər şairin neçə onillikər boyu yaradıcı zəhmətinin bəhrəsi olmaqla yanaşı ədəbi-ictimai taleyini, şəxsiyyətini, ədəbiyyat tariximizin böyük bir mərhələsini əks etdirir. Hələ gənclik illərimdən şairin yaradıcılıq yoluna bələd olsam da cildlərin hər biri ilə yenidən tanışlıqdan duydum ki, şairin söz mülkünə nəzər yetirib, onları ədəbi meyarına, xarakterinə görə səciyyələndirmək bir yazının qəlibinə sığan deyil. Bu cildlər olduqca geniş, çoxşaxəli mövzuları əhatə etdiyindən onların məzmun-ideya xüsusiyyətlərini araşdırmaq, heç şübhəsiz, bir neçə tədqiqat əsərinin mövzusu olmaqla, müxtəlif aspektlərdən aparılan araşdırmaların çəkə biləcəyi yükdür. Lakin bu, heç də böyük həcmli cildlərin ictimai-bədii dəyərindən yığcam şəkildə bəhs etmək zərurətini azaltmır, əksinə, bu əsərlərin özünəməxsusluğundan, fərdilik prinsipindən, bədii siqlətindən söz açmağı labüd edir. Çünki, Fikrət Qocanın orijinal üslubu, azad düşüncəsi, mövzularının müasirliyi və aktuallığı bütün zamanların ədəbiyyatı olmaqla böyük dəyərlərə söykənir. Onun əsərləri həyat gerçəkliklərindən damla-damla süzülən bədii detalları, ictimai mahiyyəti ilə xarakterikdir.
Fikrət Qocanın ədəbi ömrü bədii axtarışlarda keçib. Vətənin içindən başlayan səyahəti sərhədlər aşıb, dənizlər, okeanlar keçib, insanlar, talelər, ömürlər arasında yaşayıb. İctima-siyasi hadisələrin kökünə varıb, müxtəlif xalqların tarixini öyrənib. Yaddaşının mərkəzində olan hadisə və şəxsiyyətləri bədii süjet xəttində işləyərkən realizm prinsipinə söykənib, poetik təsvirlərində dolğun şəkildə əks etdirib. Bu əsərlər heç şübhəsiz, yaradıcılığının ilk dövrlərindən başlayaraq müdriklik çağınacan yol alan ədəbi taleyinin dəqiq kompasıdır. Bu kompasın göstərdiyi məkan və obyektlər torpaqdı, dənizdi, mavi göylərdi və əlbəttə ki, onları sevdirən, həyatın çox gərəkli, vacib elementinə çevirən insandı, onun mənəvi dünyası, arzuları, gələcəyə ümidli baxışlarıdı.
Bu əsərlər həyatımızın tərkib hissəsi olmuş hadisələri düşüncəmizə, yaddaşımıza yazmaq qüdrətindədir. Bu əsərlərdəki lirik ovqat, hiss və düşüncə, vətəndaşlıq missiyası, dünyəvi mətləblər, milli-bəşəri problemlər özünün çeşidli çalarları ilə həyat həqiqətlərinin timsalında cəsarətlə, qətiyyətlə işıqlandırılmışdır. Onun yaradıcılığında xalq həyatı, Azərbaycanın tarixi, dünyamızın mənzərəsi bütün əzəməti, parlaqlığı ilə öz əksini tapmışdır. Bədii axtarışlarından qazandığı ədəbi uğurlarına görə də cəsarətlə demək olar ki, Fikrət Qoca uzun illər özünün poetik düşüncəsi, milli təfəkkürü ilə zamanın içiylə yeriyən, yaşadığı hadisələrin ictimai mənasına varan güclü, qüdrətli ədəbi şəxsiyyətdir. Şair yaradıcılığı boyu sözdən fırça kimi də istifadə etməyi bacarmışdır. Onun poeziyası, həm də nəsri dünyanın gərdişinə, milli-bəşəri hadisələrə, yaşadığımız itkilərə, ölümsüz ölümlərə, qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş yaddaş rəsmləridir. Səfərlərdə gördüyü şəhərlər, bu şəhərlərin təbiəti, insanları, çayları, meşələri onun əsərlərində bir panoram kimi görünür.
Müəllif özünün qəhrəmanlarını uzaqlarda – dənizlərin arxasında, nağıllarda, əsatirlərdə arayıb-axtarmır, insanların arasında apardığı müşahidələrindən görüb-götürür. Qəhrəmanların təbiətindən, xarakterindən, hal-xasiyyətindən gələn xüsusiyyətləri sözünün qüdrətilə nizama düzür. Beləliklə, onlar yazıçının bədii təxəyyülündə, düşüncəsində formalaşaraq həyat-cəmiyyət hadisələri, bədii obrazlar timsalında həqiqi ədəbiyyatın materialına çevrilə bilir. Fikrət Qoca ilk gənclik çağlarından həyatı öyrənmək sevdasında olduğundan illər boyunca qarşısına qoyduğu məqsədini, istəyini reallaşdıra bilib. Kotanarxdan başlanan müşahidələrini yaşam boyu ürəyinin işığından, istisindən keçirərək yüzlərlə əsərlərinin mövzusu edib. Həyatdan öyrəndikləri, insanlardan görüb-götürdükləri hər zaman düşüncəsini, duyğularını qanadlandırıb. Və bu əsərlərdə ilk yaradıcılığından üzü bəri kamilləşən, müdrikləşən şair özünəinamı və özünüdərki gənclərə öyrətməyə, təlqin etməyə çalışıb.
Fikrət Qoca gəncliyimizin ən populyar şairi idi. Hələ o vaxtlar sayca az olan mətbuat orqanlarında onun şeirlərini həvəslə oxuyur, mahnılarını sevərək züm-zümə edirdik. Şairin həyata sevgisi, marağı şeirləri kimi həmişə təravətlidir.
Bu ana torpaqdan doğulmuşam mən, Qoca çinarların bir pöhrəsiyəm. Gözümü oxşayıb bu çöl, bu çəmən, Mən bulaq səsiyəm, yarpaq səsiyəm.
Hərdən mənə elə gəlir ki, Fikrət müəllim üçün şeirlərinin məxsusi yazıldığı vaxt, şərait yoxdur. Gəzdiyi, olduğu yerlərdə həyata, təbiətə, insanlara poetik nəzərlərlə baxdığındandır ki, dünya şairin gözündə bitib-tükənməyən arzularının, həyat eşqinin çeşməsi timsalındadır.
Görsəm ki, arzumun ləçəkləri tökülür, Görsəm ki, ümidimin Beli bükülür, Yenə işığını sevərəm, Səni öyərəm. Gözəlsən, dünya, deyərəm.
Dünyanın gərdişindən, vərdişindən öyrənən şair gəldi-gedərlik qanunlarının incəliyinə varmağı, gözü-könlü tox, ləyaqətlə yaşamağı vacib sandığındandır ki, həyata açıq gözlə, reallıq prizmasından nəzər yetirməyi başqalarına da tövsiyə edir. Ömür boyu hərisliklə, acgözlüklə var-dövlət yığanlara şairin olduqca sadə bir xatırlamasından necə faydalanmayasan…
Öldü varlı ata, qaldı varisi. Dedi ki, – Mənimdir torpaq, xaniman. Bu vaxt eşidildi Torpağın səsi: Görək kim-kimindir, Ey cavan oğlan.
Gənclik illərinin yadigarı olan bu yığcam şeirdə şair vara, dövlətə həris insana böyük mətləbi anladır. Burda nəsihət də var, böyük hikmət də: Nə varsa, hamısı torpağındı… Əldən tutmaq, qoldan yapışmaq, tikəni bölüşmək, xalqını, vətənini sevmək, sevdiklərinə sadiq olmaq, dəyərləri yaratmaq və yaşatmaq – budur insanın yaşadığı dünyada öhdəliyi, insanlıq borcu.
Bu gün ölkələrin bir-birilə əlaqəsi, dünyanın əmin-amanlıqda olması bütün xalqların istəyi, arzusudur. Bu münasibətləri qorumaq isə dünya xalqlarının vətən borcu olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bəzən kağız üzərində sülhün tərəfdarı olub insan qanına susayanlar, özgə torpaqlarına göz dikənlər, günaha batanlar heç Allahı yada salmırlar. Amma Tanrı insanlara qəddarlığından, amansızlığından əl çəkməyə vaxt verir, zaman verir. Şair dünyanı qarışdıranlar, insanlığı məhv edənlər, yer üzünü viran qoyanlarla, Allahlıq iddiasında olanlarla həmişə savaşdadır:
Özünüzü haqq saymayın, Özünüzü Allah saymayın! Durduğunuz yerə enincə, enin. Ətrafdakı ağlayan, gülən insanları görüncə enin! Bizə verilən vaxt Allah amanıdır.
Şairin vətənə sevgisi adi sevgi deyil, orijinaldı. Vətənin gülünü, çiçəyini sevmək, gözəllərini vəsv etmək hələ böyük sevgi deyil. Gərək vətənin dərdini çəkməyi, qada-balasını almağı bacarasan. Ağır günlərində sözünlə, əməlinlə sərhəddinə çəpər olasan. Onu gələcək nəslə ləyaqətlə əmanət edə biləsən. Fikrət Qocanın vətən sevgisi belə bir borc hissindən, ona həqiqi bağlılıqdan yaranıb.
Ulu vətən sevgisi Sevgilərin tacıdı. Şirinlərdən şirindi, Acılardan acıdı. Onun zülmünü çəkmək Ruhun etiyacıdı. Bu sevginin töhfəsi Zindan, həsrət, ölümdü, Ölümə hazır olmaq Özü dərin elmdi, Bunu sevənlər bilir
Fikrət Qocanın yaradıcılığında mahnı mətnləri də xüsusi yer tutur. “Azərbaycan”, “Yollar görüşəndə”, “İlk sevgi”, “Ana”, “Məcnun gəzər Leylini”, “Ay ana, dostum evlənir”, “Dilin can incidəndir”, “Gəl səhərim”, “Bir baxmısan, bir də bax”, “Sənin bircə təbəssümün”… mətnlərindəki həzinlik, ülvilik, şirinlik, eyni zamanda işıqlı sabahların, ümidlərin ziyası insanı duyğulandırır. Bu şeirlər sadəcə musiqiyə yatımlı olması ilə deyil, orda təsvir olunmuş vətən torpağı, onun bitirib-yetirdikləri, çayları, çəmənləri, insanın munis duyğuları bütün gözəllikləri ilə doğma və əzəmətli görünür.
Adi həqiqətlərin içərisində insanın mənəvi qatında gizlənən, uzaq yolların düşüncələrinə, görüb-götürdüklərinə, ümumən bütün gerçəkliklərə müəllif çox bucaqlardan göz yetirir. Və bizi də yaşadığımız ömrə həqiqətin gözü ilə nəzər yetirməyə sövq edir. Bunlar şairin öz düşüncələri olsa da həyat materialları ilə xarakterizə edildiyindən ictimailəşə bilib. Elə şeirin, sənətin gücü də bundadır.
Atam getdi, Məndən kiçik qardaşım getdi. Neçə dostum, yoldaşım getdi. Bu günlərdə uçdu getdi anam Bunlar mənə uçma öyrədir. Mən ayağı yerə bağlı insanam, İndi inanmışam, İndi xeyli ürəklənmişəm. Sizlər uçub getdiyiniz budağa, İndi mən də enmişəm.
Poemalarında istər vətəndə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, istərsə də uzaq ölkələrə səfərləri zamanı o yerlərin həyatı, insanları, təbiəti haqqında eşidib-bildiklərini, gördüklərini şair müasirlik-tarixilik qovuşuğunda işləmişdir. Fikrət Qocanın poemaları ciddi, gerçək hadisələrdən bəhs edən həyat hekayələridir. Bu əsərlərin aşıladığı ideya və qayə, müəllifin məqsədi sadə, həm də dolğun süjet xətti boyunca işıqlandırılıb. “Oddan keçənlər”də 37-in vahiməsi, qara-qorxusu böyük sənətkarlıqla işləndiyindən, əzilən, məhv edilən insanların fəcində şairin zamana tüğyan edən qəzəbi oxucunu riqqətə gətirir. Bu dövranda satanların şərəfsizliyi üzündən satılan tərəflərin ocaqları söndürülüb, evləri dağılıb. Qəribədir, zülmə-zindana dözüb-dayananlar azadlıqda da rahat yaşaya bilmirlər. Çünki üzə duranlar, haqqa şər atanlar yenə vəzifə başındadırlar. Bütün bunarı görmək və duymaq şairi çox incidir. Belələri ilə üz-üzə gəlmək qəlbini ağrıdır. Amma həqiqət incələr, üzülməz, deyib atalar. Haqq aşiqi günahsız köçür bu dünyadan, xain, satqın, ev yıxana isə “şərəfsiz bir əcəl” qismət olur. Vətənə sədaqət, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmaq, bir vətəndaş olaraq qəhrəmanın vətənpərvərliyindən, mübarizlik ruhundan xəbər verir. Şərt o deyil ki, bu qəhrəman sənin öz millətindən olsun. Azadlıq bütün xalqlar üçün şirin nemətdir. Və o qəhrəman bütün xalqlar tərəfindən sevilir, ehtiramla yad edilir. Məhz buna görə də şair başqa xalqların qəhrəmanlarına da rəğbətlə, sevgiylə yanaşır, öldürülən, məhv edilənlərə heyfsilənir. Çe Qevara, Xose Risal, Li Vin Tam, Amilkar Kabral kimi qəhrəmanların böyük amallar uğrunda döyüşlərinə haqq qazandırır. Bu mənada şairin bədii yaddaşından keçən qəhrəmanlara, əfsanəvi partizanlara rəğbəti böyükdür. Çünki xalqını, torpağını sevən oğul, vətəndaş harda doğulub, hansı millətdən olsa da insanlıq üçün bir amal var: Vətən üçün yaşamaq! Şair insan taleyini, vətənin ağrı-acılarını düşüncəsindən, mənəvi süzgəcindən keçirən sənətkar oduğundandır ki, dünyada baş verənlərə təkcə mənsub olduğu xalqın yox, dünya vətəndaşı kimi, milyonların gözüylə baxa bilir. Dünyanı başına almış fəlakətlərə qarşı çıxmağa, insanların ləyaqətlə yaşamasına, çalışmasına səsləyən poeziyasından bir dünyasevərlik ruhu keçib gedir. Elə buna görədir ki, bir insan taleyinin üzərində qurulan poetik fikirlərdə milli-bəşəri duyğular ustalıqla ifadə olunur. O, həmişə düşünür, arayır, axtarır, məqamında məntiqi dərkinin poetik peyzajını yaradır. Göz dolu, ürək yüklü, axı o da boşalmalı, dinclik tapmalıdı. Bu səbəbdən, şair daim axtarışda, el-oba içində, kəndlərdə, şəhərlərdə – yaxın-uzaq səfərlərdə bir yaradıcı ömür yaşayr. Bədii-fəlsəfi düşüncəyə, həyat müşahidələrinə malik olanlar üçün dünyanı dərk etmək, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin fövqündə olmaq, milli-bəşəri dərdləri, ağrıları duymaq, qiymətləndirmək və bunların bədii panoramını yaratmaq Fikrət Qoca poeziyasının, bütövlükdə ədəbi irsinin ideya və mahiyyətini ifadə edir. Bəzən insan təkliyə, öz içinə çəkiləndə, düşüncələrinə qapılanda xalqın yaddaşında olan işıqlı insanların xatirəsinə, anımına dalır. Şair belə vaxtlarda həyatında yeri olan, izi qalan insan barədə düşüncələrə dalır, onu anır. Bir ölüm xəbərindən başlanan düşüncələri xatirələrə yol alır. O yolda sözə ehya edənlərdən biri, Rəsul Rza görünür. “Rəsulsuz dəqiqələr” böyük şairin yoxluğundan rahatsız olan Fikrət müəllimin ağrısı, sarsıntısıdır. Əsər boyu R.Rzanın öz hikmətləri də müəllifin fikir karvanının yolu üstündə bir mayaka dönür. Bu sadə deyimdə, düşüncədə müəllifin bənzətməsi, güclü məntiqə söykənir.
Şair qocalmır, Ömrü bir yaz olur, qurtarır. Şair ölmür, Qara qələm kimi yazılır, qurtarır.
Sadə deyim tərzi bədii qavramada hamar və rahat bir üslub olduğundan yaddaşa asan yazılır.
Müstəqilliyə aparan yollarda xalqın başına gətirilən faciələr müəllifin “Bakı-Quba yolu” poemasında gördükləri ilə düşündükləri o yerlərdə tarixin yaddaşına köçən soyqırım faciəsi bir dərd olub, şairin ürəyinə sancılır. Şaumyanlar, Lalayanlar xalqı qanına qəltan ediblər, öldürdüklərini, yarıcan etdiklərini quyulara atıblar. Amma bu vəhşiliklərini nə qədər gizlətsələr, ört-basdır etsələr də pozulmayan tarix bu faciələri faş etdi. “Axı öldürmək olmur. Öldürüb basdırmaq olmur. Sözün düzün-doğrusun!… ”
Niyə bu qədər sevilən və yadda qalandı bu poeziya? Bu, şairin həyat hadisələrinin mərkəzində olan insanları, onların mübarizələrini, yaşam haqqını öz biçimində, rəngində və çəkisində görə bilməsi və dəyərləndirməsi ilə bağlıdır. Bu şeirlərdə gör-götür etməli çox gerçəkliklər var. İki əsrin tərənnümçüsü olan şairin zamanla səsləşən poeziyası gün işığında görünən həyat həqiqətlərinin bədii əksidir. Onun yaradıcılığında bir Vətən mənzərəsi, Vətən obrazı var. Bu mənzərə-obrazlara rövnəqlik gətirən yenə də çeşid-çeşid insanlardı. Yaxın keçmişdə yaşadığımız tarixi hadisələr – faciələr, acılar, itkilər, şəhidlik ağrıları, kənd adamlarının psixologiyasını xarakterik xüsusiyyətlərlə, çoxçalarlı həyat hadisələri ilə canlandırmaq istəyi şairi nasir kimi də fəaliyyətə sövq edib. Hər iki janrda yaratdığı əsərlərinə yaxından bələd olduqca onun poeziyasında duyduğum təhkiyə elementləri nəsrində geniş məkana, hadisələrə çevrilmiş, həm də çox rahatlıqla, rəvan, axıcı, şirəli dillə təsvir olunmuşdur. Yazıçı bu əsərlərində də vətənin, xalqın taleyini zəngin həyat materialları əsasında yaratmağa üstünlük verib. Çünki gerçəklik, həyata doğru mövqedən yanaşmanın mühüm şərtidir. Odur ki, Fikrət Qocanın Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətlərini təkcə poeziyası ilə ölçmək doğru deyil. O, nəsr sahəsində də uğurlu əsərlər yaradıb. “Seçilmiş əsərləri”nin bir neçə cildində şair-nasirin müxtəlif illərdə yazdığı nəsr əsərləri yer alıb. Həmişə bu fikirdə olmuşam ki, yaradıcı insan sözünü ədəbiyyatın bir neçə növ və janrında ifadə edə bilər. Və bu istiqamətlər yaradıcılıqda paralel xətlər kimi inkişaf edir. Bu əsərlər böyük yaradıcı zəhmətin məhsulu olan həyat gerçəkliklərini, xalqın yaşadığı ağrıları, böyük sevgini, hikməti, müdriklikliyi ifadə edən yaşamları ilə xarakterikdir. Fikrət Qocanın böyük vətəndaş olması da vətənin, xalqın taleyini öz ömründə yaşaması, onunla qanadlanması, pərvazlanması ilə diqqət çəkir.
1988-ci ilin meydan hadisələri, 90-cı ilin yanvar faciələri, Xocalı qətliamı, Fikrət müəllimin yaradıcılığında hadisələrə reallıq prizmasından nəzər yetirməsi, bir vətəndaş ziyalı olaraq, bu ağrıları yaşayaraq qələmə alması ilə diqqət çəkir. Müəllif onları nə qədər bədii detallarla zənginləşdirsə də bu hadisələr sənədli-bədii əsərlər kimi qəbul olunur. F.Qocanın yazıçı məharəti, ustalığı ondadır ki, sadə süjetlərdə mühitin eybəcərliyini, ictimai qüsurları təmkinlə, usta bir vərdişlə tənqid edir. Və həm də cəmiyyətin mənfiliklərini həyat tərzində, düşüncəsində daşıyanların böyük qismini tipikləşdirməyə nail olur. Eləcə də insanların bir-birindən fərqli yaşam tərzini gerçəkliklərin fonunda təqdim edir. Bu təqdimat-təsvirlərin içərisində Suzen Dark, Əşrəf, Gülzar xanım kimi obrazlar aramızda yaşayırmış kimi onların talelərinə həssaslıqla yanaşırıq. Bu əsərlər bizi, başqasının həyatıdır, deyib, ictimai ağrıların daşıyıcılarına çevrilmiş bu insanlara yad nəzərlərlə baxmaq vərdişindən qurtarmaq gücündədir. Fikrət Qocanın nəsri bizi belə bir laqeydlikdən çəkindirir, gerçək sənət əsəri ilə cəmiyyət arasında bir doğmalıq, istilik yaradır.
Onun nəsr əsərləri bəzən elə bir adi söhbətlə başlayır ki, əvvəlcədən onun necə bir gərəkli hadisələrin baş verəcəyinə, problemlərin həllini çözə biləcəyinə inanmaq olmur. Bu inamsızlıq maraq qiyafəsində oxucunun qarşısına çıxır və onu səbrlə, təmkinlə əsəri oxumağa səfərbər edir. Fikrət müəllim sadə təsvirlərlə böyük mətləblər, sətiraltı mənalar anlada bilmək məharəti ilə yanaşı, həm də olduqca canlı dialoqlar yaradır. Sanki gözünün qarşısında, ətrafında dərdləşən, bölüşən insanlara maraqla diqqət kəsilirsən. Təbiilik və sadəlik bir libas kimi obrazların görkəminə ustalıqla biçilib. Onlar öz davranış və hərəkətləri ilə görümlüdürlər. Fikrət Qoca milli mənsubiyyətlərə, xarakterlərə dərindən bələd olduğu üçün başqa xalqların ictimai-mədəni həyatına, mənəvi aləminə yaxın ola bilir. Bu yaxınlıq görüşmək, münasibət yaratmaq, maraqlı ünsiyyət qurmaqla yaranır və əsərlərinə yol alır. Bu mənada Vadim İvanoviç (“Qarğa səsi”) özünün xarakteri, mənsub olduğu millətin genetik xüsusiyyətlərini göstərə bildiyi üçün maraqlı obrazdır. Bu əsərlərdə beynəlmiləlçilik yeni bir məna kəsb edir. Başqa xalqların ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxın olmaq, özünün milli-mədəni dəyərlərini uzaq diyarlarda təbliğ etmək – bütün bunlara tolerantlıq prizmasından, multikultural yanaşma Fikrət müəllimin yaradıcılığında hələ gənclik dövründən özünü büruzə vermişdir. Fikrət Qoca elə o çağlardan bu fikirdə idi ki, dünya böyük vətəndir, bütün millətlər də bu vətənin övladlarıdır. Burda ayrıseçkilik, düşmən münasibətlər dünya dediyimiz evi öz əlimizlə yıxıb-uçurmaq, dağıtmaq yolverilməzdir. O, bütün xalqlara doğmalıq prizmasından yanaşır. Göstərir ki, cəmi insanların dərdləri, acıları, mənəvi dünyaları bir-birinə çox yaxındı. Yazıçı bütün əsərlərində bu məsələlərə çox həssaslıqla yanaşır, fəlsəfi düşüncələrini yaratdığı obrazların timsalında olduqca dolğun ifadə edir.
Fikrət Qoca təbiətə, insanlara həyatın rənglərindən elə naxışlar vurur ki, bunlar tək-tək bədii detallar kimi yaddaşa həkk olur: “Kəndimiz o qız gələndə ağ-qara kino idi. O qız kəndə gələn andan oldu rəngli kino”. “Sulu yerin qamışı kimi vızz eləyib çıxıb göyə, Allaha pay aparır”. “Deyirlər yaradan insanı özünə bənzər yaradıb. Yaradan bütün yaratmaq meyli olmağımızı, düşünmək, kəşf etməyə cəhdimizi yəqin ki, nəzərdə tuturmuş…” “Məhəbbət daş deyil ki, başına düşə, huşunu itirəsən. Gərək ürəyin, qapın açıq ola”. “Yaz yerdən qaynayırdı, göydən yağırdı”… Bu bənzətmə və detallardan istənilən qədər göstərmək olar.
Nəsr əsərlərində mənə xoş gələn cəhətlərdən biri də müəllifin özünün hadisələrin içərisində, qəhrəmanların yanında olmasıdır. O özünün ibrətamiz, nəsihətamiz fikirləri, müdaxilələri ilə oxucunu həyatı canlı-canlı görməyə, dərk etməyə çağırır. Bununla bir növ insanları, xüsusən də cavanları səhvlərdən çəkindirməyə çalışır. “Dəniz altındakı xatirələr”də 41-45-in müharibəsi, Şura hökumətinin ölkəyə gətirdiyi ab-hava, bəy-xan-kəndli münasibətləri, insan taleləri, psixoloji ağırlıqlar, oxucu yaddaşından şırım açaraq keçib-gedir. Burda Bəhram obrazı müharibə mövzusunda yazılan əsərlərdən bir çox cəhətləri – özünəxas sərtliyi, xarakteri, “tuncdan tökülmə bədəni”, bu kimi bir sıra təsvirlərlə fərqlidir, yenidir. Bu mövzuda yazılmış başqa bir əsərdə isə (“Qoca söyüd yıxıldı”) müharibənin gətirdiyi dəhşətlər, aclıq, fəlakət tamam başqa istiqamətdən canlandırılmışdır. Burda diqqətə yönəldilən insan taleyidir. Müharibə Hüsən kişinin hər şeyini əlindən alıb. Həyat get-gedə öz axarına düşsə də Hüsən kişinin düzəni pozulmuş həyatı sıxıntı içindədir. Ən böyük faciə Hüsən kişinin təkliyidir…
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, yazıçı meydan hadisələrini, onun yaşadığı ağır, üzücü günləri həyat həqiqətləri fonunda qələmə alıb. 20 yanvar faciəsindən bəhs edən əsərdə o gecə adamlarla bərabər şəhid olmuş Bakıya şahidlik edən müəllif sanki yaddaşımızın rəsmini çəkib. Burda vətənin taleyi bütünlükdə insanların həyatından keçir. Kiçik bir nümunə: “Öznəm tonqala tərəf qaçdı. Oradan bir anın içində tufan keçmişdi, adamarı, ağacları, daşları, asfaltı burub, əzib, didib, töküb getmişdi. Ayaqqabı tayı vardı, içində ayaq, sırıqlı qolu vardı, içindən insan ovcu üzü Allaha baxırdı, üstündən tanklar keçmiş yüngül maşınlar içinin adamı ilə yerə yapışmışdı…” (“Ölüm ayrılıq deyil”). O gecə baş verən hadisələrin bütün gerçəkliyi ilə gələcək nəslə ötürülməsi müəllifin başlıca məqsədi olmuşdur. Bu başlıca amil Fikrət Qocanın “Seçilmiş əsərləri”nin mahiyyət və ideyasını ifadə etdiyindən ədəbiyyat tariximizin parlaq bir səhifəsi olaraq bütün zamanlarda müasir və aktual səslənəcəkdir. “Respublika” qəzeti, 1 Aprel 2016
“Bu gün Xalq şairi Fikrət Qocanın anım günüdür… Vaxtilə Fikrət Qocanın Dövlət Mükafatına təqdim olunmuş 10 cildliyi haqqında yazdığım məqalə dövri mətbuatda dərc olunduqdan sonra Fikrət müəllim mənə telefon açdı, yazını bəyəndiyini, məmnunluğunu və razılığını bildirdi. Ruhu şad olsun. Bu da həmin yazı…”
BƏDİİ AXTARIŞLARDA YAŞANAN ÖMÜR XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Fikrət Qocanın ötən il nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”i ilə tanışlıqdan aldığım ilk təəssüratım belə oldu: Həcmcə və bədii dəyərinə görə sanballı olan bu əsərlər şairin neçə onillikər boyu yaradıcı zəhmətinin bəhrəsi olmaqla yanaşı ədəbi-ictimai taleyini, şəxsiyyətini, ədəbiyyat tariximizin böyük bir mərhələsini əks etdirir. Hələ gənclik illərimdən şairin yaradıcılıq yoluna bələd olsam da cildlərin hər biri ilə yenidən tanışlıqdan duydum ki, şairin söz mülkünə nəzər yetirib, onları ədəbi meyarına, xarakterinə görə səciyyələndirmək bir yazının qəlibinə sığan deyil. Bu cildlər olduqca geniş, çoxşaxəli mövzuları əhatə etdiyindən onların məzmun-ideya xüsusiyyətlərini araşdırmaq, heç şübhəsiz, bir neçə tədqiqat əsərinin mövzusu olmaqla, müxtəlif aspektlərdən aparılan araşdırmaların çəkə biləcəyi yükdür. Lakin bu, heç də böyük həcmli cildlərin ictimai-bədii dəyərindən yığcam şəkildə bəhs etmək zərurətini azaltmır, əksinə, bu əsərlərin özünəməxsusluğundan, fərdilik prinsipindən, bədii siqlətindən söz açmağı labüd edir. Çünki, Fikrət Qocanın orijinal üslubu, azad düşüncəsi, mövzularının müasirliyi və aktuallığı bütün zamanların ədəbiyyatı olmaqla böyük dəyərlərə söykənir. Onun əsərləri həyat gerçəkliklərindən damla-damla süzülən bədii detalları, ictimai mahiyyəti ilə xarakterikdir.
Fikrət Qocanın ədəbi ömrü bədii axtarışlarda keçib. Vətənin içindən başlayan səyahəti sərhədlər aşıb, dənizlər, okeanlar keçib, insanlar, talelər, ömürlər arasında yaşayıb. İctima-siyasi hadisələrin kökünə varıb, müxtəlif xalqların tarixini öyrənib. Yaddaşının mərkəzində olan hadisə və şəxsiyyətləri bədii süjet xəttində işləyərkən realizm prinsipinə söykənib, poetik təsvirlərində dolğun şəkildə əks etdirib. Bu əsərlər heç şübhəsiz, yaradıcılığının ilk dövrlərindən başlayaraq müdriklik çağınacan yol alan ədəbi taleyinin dəqiq kompasıdır. Bu kompasın göstərdiyi məkan və obyektlər torpaqdı, dənizdi, mavi göylərdi və əlbəttə ki, onları sevdirən, həyatın çox gərəkli, vacib elementinə çevirən insandı, onun mənəvi dünyası, arzuları, gələcəyə ümidli baxışlarıdı.
Bu əsərlər həyatımızın tərkib hissəsi olmuş hadisələri düşüncəmizə, yaddaşımıza yazmaq qüdrətindədir. Bu əsərlərdəki lirik ovqat, hiss və düşüncə, vətəndaşlıq missiyası, dünyəvi mətləblər, milli-bəşəri problemlər özünün çeşidli çalarları ilə həyat həqiqətlərinin timsalında cəsarətlə, qətiyyətlə işıqlandırılmışdır. Onun yaradıcılığında xalq həyatı, Azərbaycanın tarixi, dünyamızın mənzərəsi bütün əzəməti, parlaqlığı ilə öz əksini tapmışdır. Bədii axtarışlarından qazandığı ədəbi uğurlarına görə də cəsarətlə demək olar ki, Fikrət Qoca uzun illər özünün poetik düşüncəsi, milli təfəkkürü ilə zamanın içiylə yeriyən, yaşadığı hadisələrin ictimai mənasına varan güclü, qüdrətli ədəbi şəxsiyyətdir. Şair yaradıcılığı boyu sözdən fırça kimi də istifadə etməyi bacarmışdır. Onun poeziyası, həm də nəsri dünyanın gərdişinə, milli-bəşəri hadisələrə, yaşadığımız itkilərə, ölümsüz ölümlərə, qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş yaddaş rəsmləridir. Səfərlərdə gördüyü şəhərlər, bu şəhərlərin təbiəti, insanları, çayları, meşələri onun əsərlərində bir panoram kimi görünür.
Müəllif özünün qəhrəmanlarını uzaqlarda – dənizlərin arxasında, nağıllarda, əsatirlərdə arayıb-axtarmır, insanların arasında apardığı müşahidələrindən görüb-götürür. Qəhrəmanların təbiətindən, xarakterindən, hal-xasiyyətindən gələn xüsusiyyətləri sözünün qüdrətilə nizama düzür. Beləliklə, onlar yazıçının bədii təxəyyülündə, düşüncəsində formalaşaraq həyat-cəmiyyət hadisələri, bədii obrazlar timsalında həqiqi ədəbiyyatın materialına çevrilə bilir. Fikrət Qoca ilk gənclik çağlarından həyatı öyrənmək sevdasında olduğundan illər boyunca qarşısına qoyduğu məqsədini, istəyini reallaşdıra bilib. Kotanarxdan başlanan müşahidələrini yaşam boyu ürəyinin işığından, istisindən keçirərək yüzlərlə əsərlərinin mövzusu edib. Həyatdan öyrəndikləri, insanlardan görüb-götürdükləri hər zaman düşüncəsini, duyğularını qanadlandırıb. Və bu əsərlərdə ilk yaradıcılığından üzü bəri kamilləşən, müdrikləşən şair özünəinamı və özünüdərki gənclərə öyrətməyə, təlqin etməyə çalışıb.
Fikrət Qoca gəncliyimizin ən populyar şairi idi. Hələ o vaxtlar sayca az olan mətbuat orqanlarında onun şeirlərini həvəslə oxuyur, mahnılarını sevərək züm-zümə edirdik. Şairin həyata sevgisi, marağı şeirləri kimi həmişə təravətlidir.
Bu ana torpaqdan doğulmuşam mən, Qoca çinarların bir pöhrəsiyəm. Gözümü oxşayıb bu çöl, bu çəmən, Mən bulaq səsiyəm, yarpaq səsiyəm.
Hərdən mənə elə gəlir ki, Fikrət müəllim üçün şeirlərinin məxsusi yazıldığı vaxt, şərait yoxdur. Gəzdiyi, olduğu yerlərdə həyata, təbiətə, insanlara poetik nəzərlərlə baxdığındandır ki, dünya şairin gözündə bitib-tükənməyən arzularının, həyat eşqinin çeşməsi timsalındadır.
Görsəm ki, arzumun ləçəkləri tökülür, Görsəm ki, ümidimin Beli bükülür, Yenə işığını sevərəm, Səni öyərəm. Gözəlsən, dünya, deyərəm.
Dünyanın gərdişindən, vərdişindən öyrənən şair gəldi-gedərlik qanunlarının incəliyinə varmağı, gözü-könlü tox, ləyaqətlə yaşamağı vacib sandığındandır ki, həyata açıq gözlə, reallıq prizmasından nəzər yetirməyi başqalarına da tövsiyə edir. Ömür boyu hərisliklə, acgözlüklə var-dövlət yığanlara şairin olduqca sadə bir xatırlamasından necə faydalanmayasan…
Öldü varlı ata, qaldı varisi. Dedi ki, – Mənimdir torpaq, xaniman. Bu vaxt eşidildi Torpağın səsi: Görək kim-kimindir, Ey cavan oğlan.
Gənclik illərinin yadigarı olan bu yığcam şeirdə şair vara, dövlətə həris insana böyük mətləbi anladır. Burda nəsihət də var, böyük hikmət də: Nə varsa, hamısı torpağındı… Əldən tutmaq, qoldan yapışmaq, tikəni bölüşmək, xalqını, vətənini sevmək, sevdiklərinə sadiq olmaq, dəyərləri yaratmaq və yaşatmaq – budur insanın yaşadığı dünyada öhdəliyi, insanlıq borcu.
Bu gün ölkələrin bir-birilə əlaqəsi, dünyanın əmin-amanlıqda olması bütün xalqların istəyi, arzusudur. Bu münasibətləri qorumaq isə dünya xalqlarının vətən borcu olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bəzən kağız üzərində sülhün tərəfdarı olub insan qanına susayanlar, özgə torpaqlarına göz dikənlər, günaha batanlar heç Allahı yada salmırlar. Amma Tanrı insanlara qəddarlığından, amansızlığından əl çəkməyə vaxt verir, zaman verir. Şair dünyanı qarışdıranlar, insanlığı məhv edənlər, yer üzünü viran qoyanlarla, Allahlıq iddiasında olanlarla həmişə savaşdadır:
Özünüzü haqq saymayın, Özünüzü Allah saymayın! Durduğunuz yerə enincə, enin. Ətrafdakı ağlayan, gülən insanları görüncə enin! Bizə verilən vaxt Allah amanıdır.
Şairin vətənə sevgisi adi sevgi deyil, orijinaldı. Vətənin gülünü, çiçəyini sevmək, gözəllərini vəsv etmək hələ böyük sevgi deyil. Gərək vətənin dərdini çəkməyi, qada-balasını almağı bacarasan. Ağır günlərində sözünlə, əməlinlə sərhəddinə çəpər olasan. Onu gələcək nəslə ləyaqətlə əmanət edə biləsən. Fikrət Qocanın vətən sevgisi belə bir borc hissindən, ona həqiqi bağlılıqdan yaranıb.
Ulu vətən sevgisi Sevgilərin tacıdı. Şirinlərdən şirindi, Acılardan acıdı. Onun zülmünü çəkmək Ruhun etiyacıdı. Bu sevginin töhfəsi Zindan, həsrət, ölümdü, Ölümə hazır olmaq Özü dərin elmdi, Bunu sevənlər bilir
Fikrət Qocanın yaradıcılığında mahnı mətnləri də xüsusi yer tutur. “Azərbaycan”, “Yollar görüşəndə”, “İlk sevgi”, “Ana”, “Məcnun gəzər Leylini”, “Ay ana, dostum evlənir”, “Dilin can incidəndir”, “Gəl səhərim”, “Bir baxmısan, bir də bax”, “Sənin bircə təbəssümün”… mətnlərindəki həzinlik, ülvilik, şirinlik, eyni zamanda işıqlı sabahların, ümidlərin ziyası insanı duyğulandırır. Bu şeirlər sadəcə musiqiyə yatımlı olması ilə deyil, orda təsvir olunmuş vətən torpağı, onun bitirib-yetirdikləri, çayları, çəmənləri, insanın munis duyğuları bütün gözəllikləri ilə doğma və əzəmətli görünür.
Adi həqiqətlərin içərisində insanın mənəvi qatında gizlənən, uzaq yolların düşüncələrinə, görüb-götürdüklərinə, ümumən bütün gerçəkliklərə müəllif çox bucaqlardan göz yetirir. Və bizi də yaşadığımız ömrə həqiqətin gözü ilə nəzər yetirməyə sövq edir. Bunlar şairin öz düşüncələri olsa da həyat materialları ilə xarakterizə edildiyindən ictimailəşə bilib. Elə şeirin, sənətin gücü də bundadır.
Atam getdi, Məndən kiçik qardaşım getdi. Neçə dostum, yoldaşım getdi. Bu günlərdə uçdu getdi anam Bunlar mənə uçma öyrədir. Mən ayağı yerə bağlı insanam, İndi inanmışam, İndi xeyli ürəklənmişəm. Sizlər uçub getdiyiniz budağa, İndi mən də enmişəm.
Poemalarında istər vətəndə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, istərsə də uzaq ölkələrə səfərləri zamanı o yerlərin həyatı, insanları, təbiəti haqqında eşidib-bildiklərini, gördüklərini şair müasirlik-tarixilik qovuşuğunda işləmişdir. Fikrət Qocanın poemaları ciddi, gerçək hadisələrdən bəhs edən həyat hekayələridir. Bu əsərlərin aşıladığı ideya və qayə, müəllifin məqsədi sadə, həm də dolğun süjet xətti boyunca işıqlandırılıb. “Oddan keçənlər”də 37-in vahiməsi, qara-qorxusu böyük sənətkarlıqla işləndiyindən, əzilən, məhv edilən insanların fəcində şairin zamana tüğyan edən qəzəbi oxucunu riqqətə gətirir. Bu dövranda satanların şərəfsizliyi üzündən satılan tərəflərin ocaqları söndürülüb, evləri dağılıb. Qəribədir, zülmə-zindana dözüb-dayananlar azadlıqda da rahat yaşaya bilmirlər. Çünki üzə duranlar, haqqa şər atanlar yenə vəzifə başındadırlar. Bütün bunarı görmək və duymaq şairi çox incidir. Belələri ilə üz-üzə gəlmək qəlbini ağrıdır. Amma həqiqət incələr, üzülməz, deyib atalar. Haqq aşiqi günahsız köçür bu dünyadan, xain, satqın, ev yıxana isə “şərəfsiz bir əcəl” qismət olur. Vətənə sədaqət, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmaq, bir vətəndaş olaraq qəhrəmanın vətənpərvərliyindən, mübarizlik ruhundan xəbər verir. Şərt o deyil ki, bu qəhrəman sənin öz millətindən olsun. Azadlıq bütün xalqlar üçün şirin nemətdir. Və o qəhrəman bütün xalqlar tərəfindən sevilir, ehtiramla yad edilir. Məhz buna görə də şair başqa xalqların qəhrəmanlarına da rəğbətlə, sevgiylə yanaşır, öldürülən, məhv edilənlərə heyfsilənir. Çe Qevara, Xose Risal, Li Vin Tam, Amilkar Kabral kimi qəhrəmanların böyük amallar uğrunda döyüşlərinə haqq qazandırır. Bu mənada şairin bədii yaddaşından keçən qəhrəmanlara, əfsanəvi partizanlara rəğbəti böyükdür. Çünki xalqını, torpağını sevən oğul, vətəndaş harda doğulub, hansı millətdən olsa da insanlıq üçün bir amal var: Vətən üçün yaşamaq! Şair insan taleyini, vətənin ağrı-acılarını düşüncəsindən, mənəvi süzgəcindən keçirən sənətkar oduğundandır ki, dünyada baş verənlərə təkcə mənsub olduğu xalqın yox, dünya vətəndaşı kimi, milyonların gözüylə baxa bilir. Dünyanı başına almış fəlakətlərə qarşı çıxmağa, insanların ləyaqətlə yaşamasına, çalışmasına səsləyən poeziyasından bir dünyasevərlik ruhu keçib gedir. Elə buna görədir ki, bir insan taleyinin üzərində qurulan poetik fikirlərdə milli-bəşəri duyğular ustalıqla ifadə olunur. O, həmişə düşünür, arayır, axtarır, məqamında məntiqi dərkinin poetik peyzajını yaradır. Göz dolu, ürək yüklü, axı o da boşalmalı, dinclik tapmalıdı. Bu səbəbdən, şair daim axtarışda, el-oba içində, kəndlərdə, şəhərlərdə – yaxın-uzaq səfərlərdə bir yaradıcı ömür yaşayr. Bədii-fəlsəfi düşüncəyə, həyat müşahidələrinə malik olanlar üçün dünyanı dərk etmək, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin fövqündə olmaq, milli-bəşəri dərdləri, ağrıları duymaq, qiymətləndirmək və bunların bədii panoramını yaratmaq Fikrət Qoca poeziyasının, bütövlükdə ədəbi irsinin ideya və mahiyyətini ifadə edir. Bəzən insan təkliyə, öz içinə çəkiləndə, düşüncələrinə qapılanda xalqın yaddaşında olan işıqlı insanların xatirəsinə, anımına dalır. Şair belə vaxtlarda həyatında yeri olan, izi qalan insan barədə düşüncələrə dalır, onu anır. Bir ölüm xəbərindən başlanan düşüncələri xatirələrə yol alır. O yolda sözə ehya edənlərdən biri, Rəsul Rza görünür. “Rəsulsuz dəqiqələr” böyük şairin yoxluğundan rahatsız olan Fikrət müəllimin ağrısı, sarsıntısıdır. Əsər boyu R.Rzanın öz hikmətləri də müəllifin fikir karvanının yolu üstündə bir mayaka dönür. Bu sadə deyimdə, düşüncədə müəllifin bənzətməsi, güclü məntiqə söykənir.
Şair qocalmır, Ömrü bir yaz olur, qurtarır. Şair ölmür, Qara qələm kimi yazılır, qurtarır.
Sadə deyim tərzi bədii qavramada hamar və rahat bir üslub olduğundan yaddaşa asan yazılır.
Müstəqilliyə aparan yollarda xalqın başına gətirilən faciələr müəllifin “Bakı-Quba yolu” poemasında gördükləri ilə düşündükləri o yerlərdə tarixin yaddaşına köçən soyqırım faciəsi bir dərd olub, şairin ürəyinə sancılır. Şaumyanlar, Lalayanlar xalqı qanına qəltan ediblər, öldürdüklərini, yarıcan etdiklərini quyulara atıblar. Amma bu vəhşiliklərini nə qədər gizlətsələr, ört-basdır etsələr də pozulmayan tarix bu faciələri faş etdi. “Axı öldürmək olmur. Öldürüb basdırmaq olmur. Sözün düzün-doğrusun!… ”
Niyə bu qədər sevilən və yadda qalandı bu poeziya? Bu, şairin həyat hadisələrinin mərkəzində olan insanları, onların mübarizələrini, yaşam haqqını öz biçimində, rəngində və çəkisində görə bilməsi və dəyərləndirməsi ilə bağlıdır. Bu şeirlərdə gör-götür etməli çox gerçəkliklər var. İki əsrin tərənnümçüsü olan şairin zamanla səsləşən poeziyası gün işığında görünən həyat həqiqətlərinin bədii əksidir. Onun yaradıcılığında bir Vətən mənzərəsi, Vətən obrazı var. Bu mənzərə-obrazlara rövnəqlik gətirən yenə də çeşid-çeşid insanlardı. Yaxın keçmişdə yaşadığımız tarixi hadisələr – faciələr, acılar, itkilər, şəhidlik ağrıları, kənd adamlarının psixologiyasını xarakterik xüsusiyyətlərlə, çoxçalarlı həyat hadisələri ilə canlandırmaq istəyi şairi nasir kimi də fəaliyyətə sövq edib. Hər iki janrda yaratdığı əsərlərinə yaxından bələd olduqca onun poeziyasında duyduğum təhkiyə elementləri nəsrində geniş məkana, hadisələrə çevrilmiş, həm də çox rahatlıqla, rəvan, axıcı, şirəli dillə təsvir olunmuşdur. Yazıçı bu əsərlərində də vətənin, xalqın taleyini zəngin həyat materialları əsasında yaratmağa üstünlük verib. Çünki gerçəklik, həyata doğru mövqedən yanaşmanın mühüm şərtidir. Odur ki, Fikrət Qocanın Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətlərini təkcə poeziyası ilə ölçmək doğru deyil. O, nəsr sahəsində də uğurlu əsərlər yaradıb. “Seçilmiş əsərləri”nin bir neçə cildində şair-nasirin müxtəlif illərdə yazdığı nəsr əsərləri yer alıb. Həmişə bu fikirdə olmuşam ki, yaradıcı insan sözünü ədəbiyyatın bir neçə növ və janrında ifadə edə bilər. Və bu istiqamətlər yaradıcılıqda paralel xətlər kimi inkişaf edir. Bu əsərlər böyük yaradıcı zəhmətin məhsulu olan həyat gerçəkliklərini, xalqın yaşadığı ağrıları, böyük sevgini, hikməti, müdriklikliyi ifadə edən yaşamları ilə xarakterikdir. Fikrət Qocanın böyük vətəndaş olması da vətənin, xalqın taleyini öz ömründə yaşaması, onunla qanadlanması, pərvazlanması ilə diqqət çəkir.
1988-ci ilin meydan hadisələri, 90-cı ilin yanvar faciələri, Xocalı qətliamı, Fikrət müəllimin yaradıcılığında hadisələrə reallıq prizmasından nəzər yetirməsi, bir vətəndaş ziyalı olaraq, bu ağrıları yaşayaraq qələmə alması ilə diqqət çəkir. Müəllif onları nə qədər bədii detallarla zənginləşdirsə də bu hadisələr sənədli-bədii əsərlər kimi qəbul olunur. F.Qocanın yazıçı məharəti, ustalığı ondadır ki, sadə süjetlərdə mühitin eybəcərliyini, ictimai qüsurları təmkinlə, usta bir vərdişlə tənqid edir. Və həm də cəmiyyətin mənfiliklərini həyat tərzində, düşüncəsində daşıyanların böyük qismini tipikləşdirməyə nail olur. Eləcə də insanların bir-birindən fərqli yaşam tərzini gerçəkliklərin fonunda təqdim edir. Bu təqdimat-təsvirlərin içərisində Suzen Dark, Əşrəf, Gülzar xanım kimi obrazlar aramızda yaşayırmış kimi onların talelərinə həssaslıqla yanaşırıq. Bu əsərlər bizi, başqasının həyatıdır, deyib, ictimai ağrıların daşıyıcılarına çevrilmiş bu insanlara yad nəzərlərlə baxmaq vərdişindən qurtarmaq gücündədir. Fikrət Qocanın nəsri bizi belə bir laqeydlikdən çəkindirir, gerçək sənət əsəri ilə cəmiyyət arasında bir doğmalıq, istilik yaradır.
Onun nəsr əsərləri bəzən elə bir adi söhbətlə başlayır ki, əvvəlcədən onun necə bir gərəkli hadisələrin baş verəcəyinə, problemlərin həllini çözə biləcəyinə inanmaq olmur. Bu inamsızlıq maraq qiyafəsində oxucunun qarşısına çıxır və onu səbrlə, təmkinlə əsəri oxumağa səfərbər edir. Fikrət müəllim sadə təsvirlərlə böyük mətləblər, sətiraltı mənalar anlada bilmək məharəti ilə yanaşı, həm də olduqca canlı dialoqlar yaradır. Sanki gözünün qarşısında, ətrafında dərdləşən, bölüşən insanlara maraqla diqqət kəsilirsən. Təbiilik və sadəlik bir libas kimi obrazların görkəminə ustalıqla biçilib. Onlar öz davranış və hərəkətləri ilə görümlüdürlər. Fikrət Qoca milli mənsubiyyətlərə, xarakterlərə dərindən bələd olduğu üçün başqa xalqların ictimai-mədəni həyatına, mənəvi aləminə yaxın ola bilir. Bu yaxınlıq görüşmək, münasibət yaratmaq, maraqlı ünsiyyət qurmaqla yaranır və əsərlərinə yol alır. Bu mənada Vadim İvanoviç (“Qarğa səsi”) özünün xarakteri, mənsub olduğu millətin genetik xüsusiyyətlərini göstərə bildiyi üçün maraqlı obrazdır. Bu əsərlərdə beynəlmiləlçilik yeni bir məna kəsb edir. Başqa xalqların ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxın olmaq, özünün milli-mədəni dəyərlərini uzaq diyarlarda təbliğ etmək – bütün bunlara tolerantlıq prizmasından, multikultural yanaşma Fikrət müəllimin yaradıcılığında hələ gənclik dövründən özünü büruzə vermişdir. Fikrət Qoca elə o çağlardan bu fikirdə idi ki, dünya böyük vətəndir, bütün millətlər də bu vətənin övladlarıdır. Burda ayrıseçkilik, düşmən münasibətlər dünya dediyimiz evi öz əlimizlə yıxıb-uçurmaq, dağıtmaq yolverilməzdir. O, bütün xalqlara doğmalıq prizmasından yanaşır. Göstərir ki, cəmi insanların dərdləri, acıları, mənəvi dünyaları bir-birinə çox yaxındı. Yazıçı bütün əsərlərində bu məsələlərə çox həssaslıqla yanaşır, fəlsəfi düşüncələrini yaratdığı obrazların timsalında olduqca dolğun ifadə edir.
Fikrət Qoca təbiətə, insanlara həyatın rənglərindən elə naxışlar vurur ki, bunlar tək-tək bədii detallar kimi yaddaşa həkk olur: “Kəndimiz o qız gələndə ağ-qara kino idi. O qız kəndə gələn andan oldu rəngli kino”. “Sulu yerin qamışı kimi vızz eləyib çıxıb göyə, Allaha pay aparır”. “Deyirlər yaradan insanı özünə bənzər yaradıb. Yaradan bütün yaratmaq meyli olmağımızı, düşünmək, kəşf etməyə cəhdimizi yəqin ki, nəzərdə tuturmuş…” “Məhəbbət daş deyil ki, başına düşə, huşunu itirəsən. Gərək ürəyin, qapın açıq ola”. “Yaz yerdən qaynayırdı, göydən yağırdı”… Bu bənzətmə və detallardan istənilən qədər göstərmək olar.
Nəsr əsərlərində mənə xoş gələn cəhətlərdən biri də müəllifin özünün hadisələrin içərisində, qəhrəmanların yanında olmasıdır. O özünün ibrətamiz, nəsihətamiz fikirləri, müdaxilələri ilə oxucunu həyatı canlı-canlı görməyə, dərk etməyə çağırır. Bununla bir növ insanları, xüsusən də cavanları səhvlərdən çəkindirməyə çalışır. “Dəniz altındakı xatirələr”də 41-45-in müharibəsi, Şura hökumətinin ölkəyə gətirdiyi ab-hava, bəy-xan-kəndli münasibətləri, insan taleləri, psixoloji ağırlıqlar, oxucu yaddaşından şırım açaraq keçib-gedir. Burda Bəhram obrazı müharibə mövzusunda yazılan əsərlərdən bir çox cəhətləri – özünəxas sərtliyi, xarakteri, “tuncdan tökülmə bədəni”, bu kimi bir sıra təsvirlərlə fərqlidir, yenidir. Bu mövzuda yazılmış başqa bir əsərdə isə (“Qoca söyüd yıxıldı”) müharibənin gətirdiyi dəhşətlər, aclıq, fəlakət tamam başqa istiqamətdən canlandırılmışdır. Burda diqqətə yönəldilən insan taleyidir. Müharibə Hüsən kişinin hər şeyini əlindən alıb. Həyat get-gedə öz axarına düşsə də Hüsən kişinin düzəni pozulmuş həyatı sıxıntı içindədir. Ən böyük faciə Hüsən kişinin təkliyidir…
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, yazıçı meydan hadisələrini, onun yaşadığı ağır, üzücü günləri həyat həqiqətləri fonunda qələmə alıb. 20 yanvar faciəsindən bəhs edən əsərdə o gecə adamlarla bərabər şəhid olmuş Bakıya şahidlik edən müəllif sanki yaddaşımızın rəsmini çəkib. Burda vətənin taleyi bütünlükdə insanların həyatından keçir. Kiçik bir nümunə: “Öznəm tonqala tərəf qaçdı. Oradan bir anın içində tufan keçmişdi, adamarı, ağacları, daşları, asfaltı burub, əzib, didib, töküb getmişdi. Ayaqqabı tayı vardı, içində ayaq, sırıqlı qolu vardı, içindən insan ovcu üzü Allaha baxırdı, üstündən tanklar keçmiş yüngül maşınlar içinin adamı ilə yerə yapışmışdı…” (“Ölüm ayrılıq deyil”). O gecə baş verən hadisələrin bütün gerçəkliyi ilə gələcək nəslə ötürülməsi müəllifin başlıca məqsədi olmuşdur. Bu başlıca amil Fikrət Qocanın “Seçilmiş əsərləri”nin mahiyyət və ideyasını ifadə etdiyindən ədəbiyyat tariximizin parlaq bir səhifəsi olaraq bütün zamanlarda müasir və aktual səslənəcəkdir.
Məzun olduqdan sonra görüşlərimiz haqqında bir neçə dəfə yazmışam. İndi görürəm, Mark onlardan birini mənə xatırlatdı. Bu 2024-cü ilin görüşündən qalan xatirədir. Tələbə yoldaşlarımın, elə Markın da xətri xoş olsun deyə, yenidən paylaşıram…
DAHA BİR GÖRÜŞ… Bakı Dövlət Universiteti Jurnalistika fakültəsinin 1976-cı il məzunları olaraq, hər il may ayının 2-si bizim görüş günümüzdür. Uzun illər yığışdığımız yer Bakı soveti metrosunun qarşısı, yəni İçərişəhər olub. Bir saat, bəzən də iki saat dayanıb intizarla ucqar yerlərdən gələn tələbə yoldaşlarımızı o qədər gözləmiş, sonra topalaşıb gözəl bir məkanda ömrümüzə yazılan bir gün yaşamışıq.
İllər ötdü, mobil telefonlar həyatımıza daxil olandan sonra imkan olduqca bir-birimizin halından, həyatından daha tez-tez xəbər tutduq. Beləcə, əhd-peymana sadiq olan bizlər həmin ənənəni bu gün də davam etdiririk…
Patokda 50 nəfər idik, illər içrə sıramız yaman seyrəlib. Uzaq məkanlarda yaşayan bəzi dostlarımızın görüşlərə qatılmaması bir yana, qalanımızı əbədi ayrılığa düçar edənlər – dünyasını dəyişənlərimiz də çoxdur. Hər görüşümüzdə onları həsrət dolu kədərlə, xəfif bir təbəssümlə xatırlayırıq. Eh, səfimizdən çox durnalar ayrıldı, azaldıq, şükür, hələ ki tam üzülməmişik. Amma bu yolun sağ qalan son nəfərimizəcən davam edəcəyini bilirəm. Vaxt-bivaxt ürəyimdə belə bir gizilti də qövr edir, deyirəm, vay axıra qalanın halına, görəsən o Tək 49 nəfərin yoxluğuna necə tablaşacaq…
Kədərli notlarla səslənməkdə məni qınamayın, dostlar, axı xatirələrin bir üzü güllü-çiçəkli yazdırsa, o biri üzü də sazaqlı, şaxtalı qışdır. O səbəbdən də görüşlərimizdə xatirələrin işığında ötən illərimizin həsrətini, fərəhli hadisələrini yada salırıq. Və nə az, nə çox, sabah məzun olduğumuz ilin 50 yaşı tamam olur. Maşallah, əsri yarılamışıq ki…
Axarıncı görüşümüz 28 apreldə baş tutmuşdu. Mayın 2-sini 4 gün qabağa çəkməyimizin (istirahət günü olduğu üçün) təşəbbüskarı, ümumiyyətlə, bütün görüşlərimizin təşkilatçısı, hətta son bir neçə ildə yubiley tarixlərimizdə də bizi bir araya gətirən o arıq, çəlimsiz, qarayanız oğlan, amma istedadı, gözəl yazıları ilə nəhəng olan tələbə yoldaşımız Səməd Məlikzadə oldu…
Yolboyu intizar içindəyəm, görəsən kimlər gələcək, yığıla biləcəyikmi, görüşümüz baş tutacaqmı? Xatirələrdən çatılmış bir ocağın ətrafında kövrəkliklə süslü şirin, dadlı bir gün yaşaya biləcəyikmi…
Böyük Yaradana şükürlər olsun ki, bizə bu görüşü də nəsib etdi. Nə xoş ki yığışdıq, bir yerdə olduq. Ləziz nemətlərlə zəngin süfrəmizə şipşirin xatirələrimizlə əlvan bir bəxtiyarlıq qata bildik. Ən şirin kəlməmiz: “ay uşaqlar, yadınızdadı…” müraciətimiz hamımıza ləzzət eliyirdi. Bir-birimizin gözündə hələ də 48 il əvvəlin qaynar təbiətli gəncləriydik. Yaşa dolsaq da sanki uşaqlıq çağlarımıza qayıtmışdıq. Şirin, məzəli söhbətlər, zarafatlar, üstəlik çuvalduzun, bizin “sancmaları” da bəxtiyarlıq içində keçən saatlarımıza ürəkaçan rənglər qatdı… Həmin gün yoldaşlarımızdan bir neçəsi üzürlü səbəblərdən məclisimizə qatıla bilmədi. Bizlər – ağsaqqalımız Teymurşah Xaspoladov, Elman Qədirli, Vaqif Tanrıverdiyev, Adil Hacıyev, Səməd Məlikzadə, Ramiz Yusifov, Nailə Hacıyeva, Nərgiz Bayramova və mən, bəndəniz Şəfəq bu görüşün iştirakçıları idik. Gələn görüşlərədək, ay uşaqlar, özünüzə yaxşı baxın. Sevgi və sayqılarımla… R.S. Fotoqrafımız da həmişəki kimi Səməd Məlikzadədir…
Könül Bünyadzadənin “Sufi fenomenologiya” (II cilddə) kitabının təqdimatı keçirilib
Bu gün Prezident kitabxanasında tanınmış filosov alim, Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun İslam fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, AMEA-nın müxbir üzvü Könül Bünyadzadənin “Sufi fenomenologiya” (II cilddə) kitabının təqdimatı keçirildi.
İlk olaraq qeyd edim ki, kitabın elmi, ədəbi zəhmətindən göründüyü kimi, müəllif əsər üzərində uzun illər işləyərkən xeyli mənbələri araşdırmış, özünün fəlsəfi yanaşmalarını müqayisələr məcmusunda tədqiqat müstəvisinə gətirərək, ortaya mükəmməl, sanballı nəşr qoymuşdur.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Prezident kitabxanasının direktoru, prof. Afət Abbasova kitab haqqında özünün maraqlı fikir və mülahizələrini açıqladı. Kitabın müəllifi Könül Bünyadzadə əsər üzərində işlədiyi zaman çoxlu sayda məxəzlərdə rastlaşdığı elmi baxışlara münasibətindən və digər maraqlı məqamlardan söz açdı.
Tədbirdə görkəmli elm xadimlərindən akademik, AMEA-nın vitse prezidenti İradə Hüseynova, Milli Məclisin deputatı, Fəlsəfə doktoru Fazil Mustafa, BDU-nun dosenti Qəmər Mürşüdlü və AMEA Əlyazmalar İnstitutunun dosenti Şəhla Məcidova (kitabın rəyçiləri), AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun “Qərbi Azərbaycan tarixi” şöbəsinin müdiri Cəbi Bəhramov, Əməkdar jurnalist, Tahir Talıblı, eləcə də AMEA-nın digər əməkdaşları kitabın Azərbaycan Fəlsəfə tarixində yeri və rolu, milli dəyərləri ətrafında maraqlı fikirlər səsləndirdilər.
Müzakirələr səmimi söhbətlərin müşayiətilə kitabxananın İncəsənət ədəbiyyatı zalında, çay süfrəsi ətrafında da davam etdirildi.
Belə bir maraqlı tədbirin təşkili və yüksək səviyyədə keçirilməsində böyük zəhməti olan Prezident kitabxanasının direktoru, prof. Afət xanım Abbasovaya və zəhməti keçən əməkdaşlara sayğılarımız sonsuzdur…
KLASSİK MƏTBUAT SƏHİFƏLƏRİNDƏN: İRƏVAN XƏBƏRLƏRİ I Bayram günlərində Kəndirbaz tamaşalarında rövzəpəz molla Yusif bacısının talaqı verildikdən öz qaynından kəbin pulunu almaq istəyib, qaynı isə haqqına dəğəl olmadığı üçün yanında nağd pul olmayıb, kəbin hesabını ağ qarın üstə yazdırıb, yayın orta ayında o hesabı əda etməyə söz verdi. Amma kəbinin üstündə yazılmış xəncəri nağd edib, fövrən mollanın çiyninə yüklədi. Şayiat var ki, molla Yusif bundan belə övrət mərsiyələrində bir az imamların müsibətindən deyəndə bir-iki ağız da öz müsibətindən deyəcəkdir. II Sport Keçəçi Müslüm bacısını boşatmaq üçün öz qaynı ilə xəncərləşmə sportuna çıxıb. Hər iki pəhləvani-namdar al-qana qəltan olub, tamaşaçıları məmnun etdilər. III Böyük çayın üstə bir mədənçi oğlu öz yeznəsi ki, bunun evinin qabağından yolu varmış, ona bir ehtiram göstərmək üçün istəyirmiş ki, o yola bir məxmər payəndaz salsın. İstilaəti təvil olmağa görə bir dəst qırmızı və bir dəst ağ xalat geydirib, qəbristan səfərinə yola saldı ki, daha nə gözü görsün, nə də xəcalət çəksin. Hökumət nəzərində hüsni-təsir buraxdığı üçün buna həbsdə yeyib-yatmaq pensiyası qərar edilmişdir. IV Şayiat var ki, İrəvan ürəfalarından birinə Buxara bəççəbazlarından bir şəcərə göndəriləcək. O şəcərənin üzərində yazılacaq:
Astafiyovski küçədə papağını itirən səhih ün nəsəb uşaqbaz. V Opravada müsəlman qlasniləri nəhayət dərəcədə fəaliyyət göstəririlər. Belə ki, müsəlman küçələrini təmizlətməyə elə qərar qoyublar ki, əgər birinin əlindən bal tökülsə, yalaya bilsin. Ələlxüsus Tsarski küçədə müsəlman ünas (qadın) məktəbi xatirəsi və məktəbin müəlliməsinin gecələr bulvar səyahətindən sonra dərə-təpədən qurtarıb, qaranlıqda evinə aparmaq zəhmətindən xilas etmək üçün küçəni ciddiyyətlə təmizləyib və işıqlandırmağa hamıdan çox təlaş edirlər. Allah qlasnilərdən razı olsun. Çəkic Ləklək, 21 Aprel 1914.
BU GÜN SƏNİN DOĞUM GÜNÜNDÜR Demə, 16 Aprel səhərinin təbiəti işığa qərq edən Günəşin gözümə düşən zərrələrinin mənə bir sevinc yaşadacaq xatırlatması varmış… Hər zaman sənə şükranlığım var Allahım, övlad şirinliyini ömür boyunca hiss etmək bəndənə ən böyük nemətdir. Lütfün, iltifatındır…
Aprel kimi təzadlı, göylər qədər təmiz, səhər şehitək saf bir təbiətə malik Məmmədim, doğum günün mübarək olsun! İllərdir təbiətin bu təzadlı ayını, bu gününü həyatımın ən işıqlı məqamı sandım…
Boşuna gəlmədin bu dünyaya. Yeniyetmə çağlarından üzü bu yana, musiqiyə, rəsm əsərlərinə, səma cisimlərinə bolluca maraq həyatına rəng qatdı. Bu günə qədər də o ömrün palitrasında öz rəngində varsan.
Astranomiya elminə marağın sonralar bədii əsərlərində də öz əksini tapdı. İllərlə idmanın bir çox növlərilə (adlarını sən bilirsən) məşğul oldun. Bu gün başqa bir hobbinlə, kolleksiyaçı kimi də özəlliklə dolu bir həyat yaşayırsan.
Xarici dillərə maraq səni Azərbaycan Dillər Universitetinə gətirdi. İspan dili fakültəsini bitirdin. Və ondan arxayın oldum ki, bu sənətinə hobbi kimi yanaşmadın, həyatında dönüş yaradan, ixtisasında səni sabitqədəm edən mütəxəssis kimi öz yolunu tapdın. Bu gün ispan ədəbiyyatından etdiyin tərcümələrinlə dövri mətbuatda çıxışların ürəyimcədi.
Nəsr yaradıcılığın, orijinal povest və hekayələrinlə Azərbaycan ədəbiyyatına bəxş etdiyin töhfənin ədəbiyyatda böyük yolun başlanğıc olduğunu düşünürdüm. Dilinə gətirməsən də bu aralarda yeni əsərlər üzərində işlədiyini blirəm.
Ondan arxayınam ki, Sözün işığında hələ uzun zaman yol gedəcəksən. Günün mübarək! Yeni uğurlu, bəhrəli illərə, Məmməd bəy!
150 illik möhtəşəm bir tarixə malik olan Azərbaycan mətbuatının keçdiyi yolda öz izini, səsini tarixin yaddaşına həkk edən yüzlərlə qəzet və jurnallar fəaliyyət göstərib. Başda “Əkinçi” olmaqla, zamanın doğurduğu ictimai ağrıları, milli dərdlərimizi cəsarətlə yazan, xalqın gözünü açmağa çalışan klassik mətbuatımızın bir qisminin fəaliyyəti araşdırılıb, bəzilərinin ərəb qrafikasından yeni əlifbaya transliterasiyası da həyata keçirilib. Lakin hələ də bir çoxunun saralıb qurumuş səhifələrində dövrün təbəddülatlı mənzərəsini, xalqın ictimai-sosial halını, həyat tərzini və mübarizə tarixini əks etdirən mətnlər araşdırılmamış qalır. Bütün bunlar klassik mətbuat tariximizin müxtəlif aspektdən öyrənilməsini zəruri edir. Lakin tədqiq olunmuş bir sıra qəzet və jurnalların da bu gün fərqli prizmadan və yeni baxışla öyrənilməsi zərurət kimi qarşıda durur.
Bu ətrafda düşünərkən ilk olaraq Cəlil Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddin” jurnalını nəzərə alıram. Doğrudur, mədəni abidələrimizdən sayılan bu satirik jurnalla bağlı zaman-zaman araşdırmalar aparılıb, tədqiqat əsərləri yazılıb. Firidun bəy Köçərlidən başlamış, Ə.Şərif, Ə.Mirəhmədov, M.C.Paşayev, F.Hüseynov, İ.Ağayev, Q.Məmmədli, X.Əlimirzəyev, İ.Həbibbəyli və digər ədəbiyyatşünas alimlər bir çox istiqamətdən “Molla Nəsrəddin”i tədqiqatın predmeti ediblər. Mənə gəlincə, “Molla Nəsrəddin” Mirzə Cəlil obrazının daha canlı və insani keyfiyyətlərini aydınladan ən möhtəşəm əsərdir. Bu obrazın xarakterik cizgilərini incəliklə açan, cilalayan həm də ədibin “Xatiratım”, Həmidə Məmmədquluzadənin “Mirzə Cəlil haqqında xatirələrim” əsərləri, o cümlədən qələmdaşlarının, əməl-məslək dostlarının, onu yaxından tanıyan insanların müxtəlif illərdə qələmə aldıqları xatirə yazılarıdır. Təbii ki, yazı üzərində işləyərkən həmin mənbələrə bir daha qayıdaraq yaddaşımı təzələdim…
lll
Hələ bu xatirələr yazılmamışdı. Hələ o zamandı ki, Mirzə Cəlil gəncliyində hara gedirmişsə, özüylə bir topa kağız götürürmüş ki, boş vaxtlarında cızma-qara eləsin. O səbəbdən ki, ürəyində yazıb-yaratmaq eşqi çağlayırdı. Sonralar bu istəyini yada salaraq deyirdi: “Ax, necə arzu edirdim ki, mən də sahibi-ixtiyar olub, ürəyimin dərdlərini meydana qoyub, intişar edə biləm…”
Nəhayət, zaman yetişdi “Molla Nəsrəddin” jurnalının meydana gəlməsi həm də böyük ədibin arzusunun gerçəkləşdiyi mühüm bir hadisə kimi mətbuat tariximizə yazıldı…
119 il əvvəl Azərbaycan xalqının ictimai dərdlərindən göyərən “Molla Nəsrəddin” jurnalı tənqid, ifşa, eyham yolu ilə həqiqəti söyləyir, xalqın gözünü açmağa çalışır, ictimai fikrin inkişafına kömək edirdi. Təkcə Azərbaycanda deyil, dünyanın bir çox ölkə və şəhərlərində – Nyu-Yorkda, Hindistan, Kəlküttə, London, Berlin, Paris, Roma, İstanbul, Misir, İran, Rusiyanın isə demək olar ki, hər yerində jurnalı böyük maraqla oxuyurdular.
Mirzə Cəlil hələ jurnalın nəşrinə hazırlıq dövründən işinin ana xəttini müəyyən etmişdi. Jurnal fəaliyyəti boyu Azərbaycan mühitinin real mənzərəsini natural bir təsvirdə canlandıracaqdı. Necə ki: “Mən axundlar üçün, dərin savadlılar üçün yazmıram, ona görə də gərək mənim dilim sadə və anlaşıqlı olsun”, – deyən ədib dilin sadəliyini, təmizliyini qoruyub saxladı.
Jurnalın sahibi-ixtiyarı, redaktoru Cəlil Məmmədquluzadə olsa da, onu “yeridən”, “ətə-qana gətirən” həm də yazıçının məsləkdaşları idi. Mirzə bu həqiqəti etiraf edir, “Xatiratım” əsərində məsləkdaşlarının ədəbi zəhmətini dəyərləndirərək yazırdı: “Molla Nəsrəddin” tək bir nəfər müəllifin əsəri deyil. “Molla Nəsrəddin” bir neçə mənim əziz yoldaşlarımın qələmlərinin əsərinin məcmuəsidir ki, mən də onların ancaq ağsaqqal yoldaşıyam”. Bu, böyük aydının birgə çalışdığı qələmdaşlarının zəhmətinə dəyər verməsi, portretinə çəkilmiş qədirkeşlik cizgisi idi ki, haqqında yazılmış bir çox xatirələrdə müəlliflər belə səciyyəvi cəhətləri yazıçının obrazında çox incəliklə təsvirə alıblar.
M.Cəlilin güclü ədəbi yaddaşı vardı. Uşaqlıq çağlarında müşahidə etdiyi dini ayinlər, namaz, orucluq, digər adətlər haqqında xatirələrini, həyat-yaşam lövhələrini, ümumən “Mirzə Cəlil dövrü”nün mənzərəsini bir detalı belə, unutmadan qələmə aldığı təəssürat-təsvirləri qüdrətlidir.
Bəs “Molla Nəsrəddin”in yaranması ideyası hardan qaynaqlandı? Mirzə Cəlilin həyatında baş vermiş bir məqam – Tiflisdə Məhəmməd ağa Şahtaxtlı ilə qarşılaşması və onun “Şərqi-Rus” qəzetində işləməyə dəvət alması, ürəyinin dərdlərini meydana qoyub, intişar etməsinə açılan qapı oldu. Bu qəzetə gəlişi həyatında ciddi dəyişiklik yaratdı, mütərəqqi fikirlərinin formalaşmasına təkan verdi. Yazıçı o məqamları belə dəyərləndirirdi: “Şərqi-Rus” iki babətdən mənim üçün xoş, qiymətli yadigar olur. Birinci tərəfi budur ki, möhtərəm ədibimiz Məhəmməd ağa Şahtaxtlı məni öz qəzetinin idarəsinə cəlb etməklə məni qəzet dünyasına daxil etdi. İkinci tərəfi odur ki, bu qəzetin idarəsində mən elə bir yoldaşa rast gəldim ki, onun varlığı ilə, onun yoldaşlığı ilə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini bina etdim. Daha doğrusu, onunla bərabər, onunla birlikdə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini bina etdik…” Yaxud da çoxdan bəri jurnalla əlaqəsi kəsilmiş Əli Nəzmidən nigaran qalan Mirzə Cəlil “İdarədən” başlıqlı kiçik bir yazıda narahatlığını bildirirdi: “Neçə il ayrı düşəndən sonra yada salırıq yoldaşımız və ikinci Sabirimiz “Kefsiz”i (Məşədi Sijimqulunu)”. Harda olduğunu bilmədiyimiz üçün ondan bir xəbər tuta bilmədik. Ümidvarıq ki, tez bir vaxtda öz lətafətli şeirləri ilə məcmuəmizi zinətləndirəcəkdir”, – deyib onu axtarırdı. Hər iki xatırlama yazıda Mirzə Cəlilin qələmdaşlarının zəhmətinə bunca dəyər verməsi onun portretində aydın nəzərə çarpan cizgilərdir.
Etibarlı, qədirbilən insan kimi yaddaşlarda qalan Mirzə Cəlili xatırlayanlar yazırlar ki, o, şəxsi həyatında olduqca səmimi bir insan, musiqini sevən, hamı ilə xoş rəftar edən, olduğu, göründüyü yerlərdə hər kəsin məhəbbətini qazanan şəxsiyyət idi. Mirzə Cəlilin xarakterində, həyat vərdişlərində müşahidə edilən bu cəhətlər onun insani keyfiyyətlərindən doğan, obrazına mükəmməllik gətirən ştrixlərdir. Dövrün yeni Adamı, xalqın həyatında mədəni, sosial inqilabı başladan bir qüvvə timsalında görünürdü. Bu baxımdan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Mirzə Cəlili və jurnalın fəaliyyətini obrazlı şəkildə belə dəyərləndirirdi: “Molla Nəsrəddin” jurnalı və xüsusən Cəlil Məmmədquluzadə haqqında xatirat yazmaq, demək, 27 sənə bundan qabaq işə düşmüş və 25 sənə dolanmaqda davam edən bir çərxi nəzərə gətirmək deməkdir. Bu çərxin məhvəri Mirzə Cəlil və onun jurnalı idi”.
Təbiətən azdanışan, sakit, alicənab və təmkinli olan Mirzə Cəlil müsahibini başa salmaqda, düz yolda olmayana təsir etməkdə, təlim-tərbiyədə mahir idi. Bu, bəlkə də onun müəllimliyindən, hal-xasiyyətindən irəli gəlirdi. O, qorxu, kin-küdurət bilməyən xeyirxah, təmiz qəlbli bir insan idi. Ə.Nəzmi xatırlayırdı ki, Qarabağdan bir şair Mirzənin haqqında həcviyyə yazmışdı. Sonralar redaksiyaya gələr, Mirzə Cəlil keçmişi nəzərə almadan həmin şairə hörmətlə yanaşar, hətta jurnalda yazılarına yer verərdi. Ə.Nəzmi bunun səbəbini soruşanda deyərmiş ki, nə olar, o, pislik edib, biz əvəzində ona yaxşılıq edərik, keçmişdə nə olub, olub, kin saxlamaq yaxşı deyil… Mirzə Cəlil gənc müxbirlərə tövsiyə edirdi ki, çalışın yazılarınızda şəxsi-qərəzlik olmasın, bir də qısa və məzmunlu yazmağı öyrənin.
Həyatda heç bir hadisə təsadüfən baş vermir. Tanrı hər kəsə doğulduğu gündən bir tale yazır. Allah Həmidə xanımı Mirzə Cəlilin qarşısına da bir zərurət kimi çıxarmışdı. Belə olmasaydı, bəlkə, tarixin məhvəri başqa cür fırlanardı. Həmidə Cavanşir C.Məmmədquluzadənin təkcə həyat yoldaşı deyil, ideoloji mübarizədə əməl, məslək dostu oldu. Cütlük birgə vardıqları yolda daim bərabər irəlilədilər. Həmidə xanımın xatirələrində Mirzə Cəlil çox məkanda təsvir olunur: Tiflisdə, Bakıda, Qarabağda, İranda, Borjomda… Təbrizdə olduğu vaxtda (1921) jurnalın 8 sayını çıxarmışdır. Amma orada yaşadığı müddətdə Azərbaycan üçün çox qəribsəyir. Sovetlər hakimiyyətini möhkəmlətdikdən sonra M.Cəlil dərhal geri qayıtmağını düşünür və deyir ki, güman edirəm, indi orda mətbuat tam azaddır və məni ora çəkən də ən çox bu cəhətdir… Mirzə belə bir şəraitdə xalqa daha çox xeyri dəyəcəyini düşünürdü.
Cəlil Məmmədquluzadə ədəbi yaradıcılığın bir çox növ və janrlarında əsərlər yazdı. Məqalələr, felyetonlar, publisistik yazılar, hekayə, povestlər, nəsr və dram əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatına yeni məzmun, ideya gətirdi. Lakin Mirzə Cəlil obrazının ən mükəmməl detalını, cizgisini tamamlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı oldu. Başqa sözlə, bu məcmuənin 25 illik fəaliyyəti dövründə Cəlil Məmmədquluzadənin mükəmməl portreti yarandı. Bir çox şair və ədiblərin yaradıcılıqları ilk dəfə “Molla Nəsrəddin”də göründü, formalaşdı. Bir mühüm məqam da vardı ki, mövzunu da onlara Mirzə Cəlil verirdi. Necə ki, Əbdürrəhim bəy yazırdı: “Sabiri “Sabir” edən “Molla Nəsrəddin” oldu. Təb Sabirin idi, qafiyəpərdazlıq Sabirin idi, istedadı-şeiriyyə Sabirin idi, fəqət, mövzu verən “Molla Nəsrəddin və Mirzə Cəlil oldu”. Baxın, sanki zamanın nəbzi “Molla Nəsrəddin”in “ürəyində” döyünürdü…
Mirzə Cəlil harda olurdu, nə iş görürdüsə, yeni mövzu ətrafında düşünür, personajlarını göz önündən keçirir, ürəyində onlarla “həsbi-hal” edirdi. Ya da oturduğu yerdə, yainki küçədə getdiyi zaman heç bir səbəb olmadan gülümsəyirdi. Bu, çoxlarına qəribə gəlir, bəziləri bu gülüşləri yersiz sayırdı. Əslində Mirzə Cəlil daim gülməli bir mövzu ətrafında düşündüyündən canlandıracağı mənfi tiplərə gülürdü. M.S.Ordubadi Mirzənin cəsarətli, qorxmaz bir ədib olduğunu xatırlayaraq yazırdı: “Diri ikən ikiüzlü ziyalılara, qarınqulu ruhanilər, həris, xəsis tacir və hacılara gülən Mirzə Cəlil ölürkən də ölümün üzünə gülürdü…”
“Molla Nəsrəddin” Mirzə Cəlilin bir növ mənəvi övladı statusu adını aldı. İllər boyu balasını qoruyan ata kimi jurnalı da riyakarlardan, fanatiklərdən qorudu, böyütdü və özü də onunla birgə böyüdü. Bizimsə böyük Mirzə Cəlildən və onun jurnalından hələ öyrənməli olduğumuz çox mətləblər var. Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin”i fərqli bir istiqamətdən araşdırıb öyrənmək yeni nəsil tədqiqatçıların üzərinə düşür.
Deyirəm, Allahın dostlarımla bağlı mənə ən böyük lütfü bir ömür boyu saf və təmiz qəlbli, sədaqətli insanlarla nəfəs qədər yaxın olmağımız, sevinc və kədərimizi məhrəmliklə bölüşməyimizdir…
Gəncliyimizdən üzü bəri birgəlikdə olduğum barmaq sayına gələn rəfiqələrimdən biri də sənsən, Səlminaz!
Həmişə xatırlayıram ki, hər il aprelin 5-də təbiət tər-təzə libasıda yenicə puçurlayan əsrarlı peyzajı ilə könlümüzü oxşayıb. İndi də gecədən yağan yağış hələ də narın-narın çisəkləyir. Təbiət elə gözəldir ki, bu saflıq, paklıq könülümüzü ehtizaza gətirir. Yaz yağışı könül açmazmı, gözümüzü, könlümüzü oxşamazmı… Məni və səni sevən doğmaların üçün bu duyğusal gözəlliyə sevinc və şuxluq qatan bir fərəhimiz də sənin doğum günündür, əzizim!
Ömrümüzdən neçə bahar, neçə də payızlar ötdü. Hər iki fəsil sənin də həyatından izsiz, rəngsiz ötüb keçmədi. İllər öz axarı ilə taleyini naxışladı. Övladların, nəvələrin, əzizlərin səni sevgiylə, ehtiramla əhatə etdi.
Əbəs yerə demirik ki, sənətlərin ən ucası müəllimdir. Sən də dil-ədəbiyyat müəllimi olaraq pedaqoji sahədə böyük məsuliyyətlə, nizamla çalışdın. Zəhmətinin bəhrəsi də ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda yaşayan, fəaliyyətdə olan, Azərbaycanın adına qürur gətirən şagirdlərindi. Xoş günlərində səni böyük ehtiramla xatırlayan müxtəlif ixtisaslı yetirmələrindi…
Doğum günün, yubiley yaşın mübarək olsun, Səlminaz xanım!
P.S. Qədim Şirvan elinin övladı olsan da nədənsə səni həmişə Qarabağ xanımlarına bənzətmişəm. Yerişinlə, duruşunla mənə nazlı, qəmzəli Qarabağ xanımlarını xatırlatmışan. Bu da sənə bir özəl baxış…
