Qələmə aldığı hər bir yazıda fikirlərini elə məntiqlə izah edir ki, bu dəsti-xəttin arxasında gizlənən səmimiyyəti, tükənməz eşqi, böyük ürəyi bəsirət gözləri ilə çox rahat görmək olur. Hiss olunur ki, halal adamdır- qərəzdən, paxıllıqdan, məkrdən xeyli uzaqdır…
Deyir ki,- “Son zamanlar şeirin, nəsrin, publisistikanın vəziyyəti necədirsə, ədəbi tənqidin vəziyyəti də elədir: ədəbi tənqid bədii sözdən nə bir addım daldadır, nə bir addım öndə. Əlbəttə, ədəbiyyatımızın ümumi səviyyəsinin daha yüksək, ictimai fikrə daha ciddi təsir göstərmək gücündə olmasını arzu edərdim. O ki qaldı “ədəbi tənqidin aktuallığını itirməsi” təsəvvürünün yaranmasına, məncə, bu, tənqidə uzun müddət bəslənilmiş münasibətdən qaynaqlanır. Ədəbi tənqidə tənzimləyici qüvvə kimi yanaşırıq: bizdə belə bir fikir formalaşıb ki, ədəbiyyatda nə çatmırsa, buna tənqid cavabdehdir. Mən belə hesab edirəm ki, tənqid adlandırdığımız sahənin çatışmazlıqları olduğu kimi, uğurları da var. Məsələn, İradə Musayeva aktual tənqidin maraqlı nümunələrini yaradır, ədəbiyyatımızın yeni hadisələrini təhlil edərək ictimaiyyətə təqdim etməklə yanaşı, çatışmazlıqlara qarşı da prinsipial mövqe nümayiş etdirir. Rüstəm Kamalın ədəbi fikrimiz üçün yeni hadisə olan esseləri həm filoloji, həm də bədii fikirdə ciddi əks-səda yaradır. Cavanşir Yusifli dünya estetik fikri ilə Azərbaycan bədii düşüncəsi arasında filoloji baxımdan maraq doğuran paralellər qurur. Elnarə Akimovanın, Nərgiz Cabbarlının, Ülvi Babasoyun yazıları maraqla oxunur. Bunlar az deyil ki…”
Azərbaycan jurnalistikasında özündən öncəki fenomenlərin yolunu ləyaqətlə davam etdirən və bu sahəyə bu gün liderlik edən, professor Qulu Məhərrəmli onun adı çəkiləndə həm bir insan və həm də bir qələm adamı kimi, barəsində elə xoş sözlər söyləyir ki, istər-istəməz şəxsiyyətinə məftun olursan. Sevinirsən ki, xalqımızın arasında belə gözəl aydınlarımız var…
Bəli, bu gün sizə 1958-ci ildə Qazax rayonunun Sadıqlı kəndində, zəhmətkeş bir kişinin süfrəsində halal ruzi ilə böyüyüb boya-başa çatan Məti Osmanoğlu haqqında danışmaq istəyirəm. O, 1975-ci ildə orta təhsilini doğulduğu Sadıqlı kənd orta məktəbində başa vurandan sonra indiki Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində ali təhsilə yiyələnib. Universiteti bitirəndən sonra bir müddət Balakən rayonunda müəllimlik edib. 1983-cü ildə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi ixtisası üzrə Bakı Dövlət Universitetinin qiyabi aspiranturasına daxil olub, Eyni zamanda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin orqanı “Ulduz” jurnalının redaksiyasında işləməyə başlayıb. Sonra 1987-ci ildə yeni təsis edilmiş “Gənclik”-“Molodost” jurnalının ilk əməkdaşlarından biri olub. 1989-cu ldə böyük dilçi alim və ictimai xadim Aydın Məmmədov onu yeni təşkil olunan Azərbaycan Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinə dəvət edib. Burada baş elmi işçi, şöbə müdiri və mərkəzin təsis etdiyi “Yol” ədəbiyyat qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb. Mərkəzin qurucusu Aydın Məmmədovun faciəli ölümündən sonra oradakı vəzifəsindən istefa verərək qısa müddət Azərbaycan Milli Məclisinin “Demokratik Azərbaycan” fraksiyasının “Müxalifət” qəzetində çalışıb və buradan Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri şirkətinə “Uşaq, gənclər və maarifçilik” studiyasının baş direktoru vəzifəsinə dəvət olunub. AzTv-də işlədiyi dövrdə Fransa Dövlət Televiziyasında ixtisasartırma təcrübəsi keçib.
1996-cı ildə “Nəbatinin lirikası” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsi alıb və Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir. Hazırda həmin kafedranın dosentidir. Eyni zamanda “Yol qəzeti”nin baş redktorudur…
“Böyük ədəbiyyatın başlıca missiyası insanların zövqünü və düşüncəsini təzələmək, belə demək mümkündürsə, insanların zövq və düşüncəsini “öz tərəfinə çəkmək” uğrunda mübarizə aparmaqdır. Ona görə də cəmiyyətlə ədəbiyyat arasında daimi bir müxaliflik var. Cəmiyyət ədəbiyyatda öz istədiyini, zövqünün vərdiş elədiklərini görmək, ədəbiyyat isə cəmiyyəti vərdişdən, ətalətdən azad etmək istəyir. Görünür, ədəbiyyatın cəmiyyətdə həmişə birmənalı qarşılanmamasının başlıca səbəbi də budur. Söz adamının əsas özəlliyi isə ondadır ki, bütün çətinliklərə sinə gərib, əzəli mübarizəsini davam etdirir, oxucunun üstünə gedir. Həsən bəy Zərdabinin dedikləri burada lap yerinə düşür: “Hər kəsi çağırıram – gəlmir; göstərirəm- görmür; deyirəm-qanmır. Axırda gördüm ki, onları haraylayıb çağırmaqdan, onlara deməkdən başqa bir qeyri əlac yoxdur. Olmaz ki, mənim sözümü eşidənlərdə heç bir qanan olmasın, necə ki, bir bulağın suyunun altına nə qədər bərk daş qoysan, bir neçə ildən sonra su tökülməkdə o bərk daş mürur ilə əriyib deşilir, habelə söz də. Ələlxüsus doğru söz”. Cəlil Məmmədquluzadə isə bu fikri ironiya ilə belə tamamlayırdı: “Çünki hükəmalar buyurublar: “Sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq vermirlər”. Söz sənətinin ölçüyə sığmayan sirli tərəfi də var. Həmin tərəfdən yanaşdıqda cəmiyyətin yeni əsərlərini səbirsizliklə gözlədiyi söz adamları da var. Məsələn, yaxın keçmişimizdə Səməd Vurğunun hər bir əsəri maraqla qarşılanar, dildə-ağızda gəzərdi. Məmməd Arazın, Hüseyn Arifin şeirləri ən elitar salonlarda da, ucqar bir kənddəki aşıq məclislərində də eyni sevgi və hərarətlə alqışlanardı…”- söyləyir.
Tanınmış ədəbiyyatşünas, tənqidçi, filologiya elmləri doktoru Elnara Akimova onun haqqında ağız dolusu danışaraq, xüsusi qeyd edir ki,- “Məti Osmanoğlu araşdırmaçı kimi ciddi alimdir. O, elmi-nəzəri inkişafın hər mərhələsində milli ədəbi keçmişi nəzərdən keçirməyi vacib hesab edir. Ədəbiyyat tariximizin, onun müxtəlif dövrləri və məsələlərinin ciddi elmi əsaslarla öyrənilməsi alimin araşdırmalarının nəzəri, xronoloji hüdudlarını şərtləndirir. İctimai-ədəbi fikrimizin müəyyən inkişaf prosesindəki yerini və rolunu müəyyənləşdirən bu yazılarla Məti Osmanoğlu fərqli bir yol qət edir. Bu məqalələrdə sağlam nəzəri baxış, irsə məhəbbət və bələdlik var, ədəbi hadisələrə həssas və incə yanaşma hakimdir. Ədəbi-fəlsəfi fikri, milli-mənəvi , vətəndaşlıq tarixini təmsil edən əksər imzalar kitabdakı məqalələrdən keçir. Milli ədəbi-bədii fikrin tarixi inkişafına xas ümumi qanunauyğunluqlar Məti Osmanoğlunun nəzəri yanaşmasında şərhini daha da dərinləşdirir. Alimin “Aldanmış kəvakibdə ironiya”, “Əvvəlinci qəzetimiz”, “Əkinçi”də şeir davası”, “Faciə əsrimizin müqəddiməsi”, “Əhməd Həmdi bəy və Mirzə Feyzulla” və s. bu kimi yazıları bir çox nəzəri problemlərin öyrənilməsi istiqamətində müəyyən mərhələyə metodoloji yekunlar vuran və yeni mərhələ üçün nəzəri prespektiv açan məqalələr kimi dəyərlidir”.
Ümumiyyətlə, onun xidmətlərinə müxtəlif bucaqlardan boylananda altı əsas amil xüsusi nəzərə çarpır:
1) Elmi və publisistik yaradıcılığa tələbəlik illərində başlayıb. “Cəfər Cabbarlının ədəbi-nəzəri görüşləri” adlandırdığı ilk məqaləsini universitet qəzetində nəşr etdirib. 1978-ci ildən Azərbaycan Dövlət Radiosunun uşaqlar üçün proqramlar hazırlayan redaksiyası ilə əməkdaşlıq edib. Balakən rayonunda müəllim işləyərkən, bu redaksiyanın ştatdankənar müxbiri kimi fəaliyyətini davam etdirib. 1983-cü ildən “Ulduz” jurnalında ədəbi-tənqidi məqalələrlə çıxış etməyə başlayıb, jurnalın tənqid şöbəsinin fəaliyyətinin yeniləşməsində böyük xidmətləri olub. O vaxt həmin jurnalda təşkil etdiyi “dəyirmi masa”dakı müzakirə və dialoqlar ciddi ictimai rezonans doğurub və həmin yazıların əksəriyyəti müasir elektron mediada yenidən nəşr olunub.
2) Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzində çalışarkən bir sıra əsərləri dilimizə tərcümə edib. Tarixi sənəd olan “Teymur tüzükləri” nin (“Əmir Teymurun vəsiyyətləri” adı ilə) özbəkcədən tərcümə edərək nəşr etdirdiyi ilk kitabı olub. Çingiz Aytmatovun “Çingiz xanın ağ buludu”, Qazaxıstanda yaşayan rus yazıçısı Moris Simaşkonun “Sultan Bəybars” povestləri oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb və bu əsərlər bədii tərcümə sənətinin layiqli nümunələri hesab olunur. Onun tərcüməsində “Çingiz xanın ağ buludu” İranda, “Teymur tüzükləri” isə İranda nəşr edilib.
3) AzTv-də çalışdığı dövrdə isə bir sıra layihələr həyata keçirib, o vaxt çox populyar olan “Dövrə” proqramının müəllifi və aparıcısı olub. Bu, Azərbaycan televiziyasında ilk “tok-şou” proqramı idi.
4) “BP” şirkətinin ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsində çalışarkən “Pablik rileyşnz” (“İctimaiyyətlə əlaqələr”) adlı kitabın tərtibçilərindən biri olub. Bu, PR sahəsində ölkəmizdə nəşr edilmiş ilk kitabdır.
5) Onun ədəbiyyatşünaslığa dair yüzdən çox elmi və elmi-publisistik məqaləsi nəşr edilib. “Azərbaycan realist poeziyasının təkamülü” adlı kitabı bu mövzuda apardığı axtarışların başlanğıcı kimi maraq doğurur. Hazırda XIX əsr Azərbaycan poeziyasının təkamülü” mövzusunda təqdiqat aparır.
6) Və əlbəttə ki, pedaqoji fəaliyyəti…
Yanvarın 5-də Məti Osmanoğlunun 65 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, Allahdan möhkəm can sağlığı, firəvan həyat, yaradıcılıq uğurları diləyirəm.
JURNAL MƏQALƏSİ (hekayə) İdris bir məqalə yazmışdı. Pis çıxmamışdı. Aparıb jurnallardan birinə vermək istəyirdi. Amma jurnal redaksiyaları yazıları rəysiz qəbul etmirdilər. Üstəlik işlədiyin şöbənin iclas protokolundan çıxarış da istəyirdilər. Odur ki, məqaləni gətirib şöbə müdiri Əmir Mübarizova verdi. Əmir müəllim başını qaldırıb İdrisə baxdı: -Məqalədir? İdris cavab verdi: -Məqalədir. Əmir müəllim soruşdu: -Özün yazmısan? İdris dedi: -Özüm. Əmir müəllim sorğu-sualını davam etdirdi: -Köçürüb eləməmisən ki? Başımıza iş açarsan. Rəy verəcəyik. Sonra səni qoyub yapışarlar bizim, şəxsən mənim yaxamdan ki, plagiat yazılar verirlər jurnala. İdris inandırmağa çalışdı: -Köçürmə yoxdur. İqtibaslar var. Onların da mənbələri göstərilib. Onun cavabları Əmir müəllimi qane etdiyindən dedi: -Lap yaxşı. baxıb, nəticəsini sənə deyərəm. Əmir müəllim İdrisin dayanıb baxdığını görüb: -Yəni deyirəm ki, tanış olum, layiq bilsəm aparıb verərsən çapa, – dedi. İki gün keçdi. Əmir müəllim İdrisi yanına çağırtdırdı. Şöbə müdirinin ayrıca otağı vardı. İşçilər isə başqa bir böyük otaqda əyləşirdilər. İdris kiçik elmi işçi idi. Elmi-tədqiqat institutunda bir il olardı ki, işləyirdi. -Əyləş. İdris oturdu. Əmir müəllim sözünə davam etdi: -Məqalənə baxdım. Açığ, xoşuma gəldi. Halal olsun sənə. İşinin çəmini tapmısan. Amma məqalənin sanbalını bir qədər artırmaq lazımdır. İdris baxdı. Yəni “necə?”. -Soruşursan necə? Sən kiçik elmi işçisən, məqalə müəllifliyinə bir elmlər doktoru, professor da artırsan, yazının sanbalı artar. -Başa düşdüm. İdris gedib Əmir müəllimin də adını yazdı. Özü düşdü ikinci yerə. Yazını gətirib Əmir müəllimə verdi. Əmir müəllim razı halda: -Bu başqa məsələ. Əla. Məqaləmiz tüğyan edəcək. Sən işində ol. Məqaləni mən özüm redaksiyaya göndərərəm. Elə bilirsən hər məqaləni çap edirlər. Gərək adamın ola. İdris dönüb getmək istəyəndə Əmir müəllim onu saxladı: -Hələ bir dayan. O Fəridə xanımın əri bilirsən ki, dostumdur. Professor Mustafa müəllimi deyirəm. Mənə ağız açıb. Bu Fəridə xanıma bir məqalə lazımdır ki, illik hesabatında adını göstərsin. Etiraz eləməsən onun da adını yazardıq. Biz heç nə itirmirik. Məqalənin sanbalı artır. Fəridə xanım da fəlsəfə doktorudur. İdris əlacsız qalıb: -Siz bilən məsləhətdir, Əmir müəllim. -Yaxşı, get. Bu də İdris müəllif kimi üçüncü yerə düşdü. Təxminən bir ay keçdi. Əmir müəllim yenə İdrisi kabinetinə çağırdı. Jurnal çıxmışdı. -Əyləş. İdris oturdu. -Oğlum. Təbrik edirəm, məqalə çap olundu. Çox yaxşı da qarşılanıb. Böyük zəhmət çəkmisən. Amma jurnal çapa getməmişdən əvvəl baş redaktor mənə zəng etmişdi. Dedi 5-6 səhifəlik məqalənin 3 nəfərin imzası ilə çap olunması məsləhət deyil. Həm də professor, fəlsəfə doktoru olduğu halda kiçik elmi işçinin adının yazılmasına nə ehtiyac var? Mən də etiraz edə bilmədim. İndi məqalə dərc olunub. Sənin adını çıxarıblar. Mənim imzamla Fəridə xanımın imzası göstərilib. Gərək bağışlayasan. İdris sakitcə ayağa qalxdı. Şöbə müdirinə indi nə desin? “Daldan atılan daş topuğa dəyər”. İş işdən onsuz da keçmişdi. Odur ki özünü sındırmaq istəmədi: -Əmir müəllim, narahat olmayın. Görünür belə məsləhət imiş, – deyib otaqdan çıxdı.
Yanvar ayının 3-ü, “Beynəlxalq dərəcəli” jurnalist, ictimai xadim, şair dostum Elman Eldaroğlunun 57 yaşı tamam oldu. 3 yanvar həm də mənim həyatıma qızıl hərflərlə yazılan tarixi bir gündür. Axı Allah-Təala mənə həmin gün ata olmağı qismət etmiş və oğlum Cəfər dünyaya gəlmişdir. Əzizlərim Elman Eldaroğlu və Cəfər başda olmaqla yanvarın 3-də dünyaya gələn bütün soydaşlarımızı təbrik edirəm. Hər birinizə cansağlığı, sağlam uzun ömür arzulayıram! Elman Eldaroğlu ilə yeddi il bundan əvvəl ABŞ-ın İndiana ştatında tanış olmuşam. Həmin illərdə o, həyat yoldaşı, əslən Xızıdan olan Vəfa xanımıla ABŞ-da çalışırdılar. O, dünya azərbaycanlıları haqqında bir-birindən maraqlı silsilə məqalələr hazırlayırdı. Qəhrəmanları təkcə Azərbaycan türkləri deyil, həm də Azərbaycanı özünə vətən seçən müxtəlif millətlərin nümayəndələridir. Elman Eldaroğlu seçim zamanı qürbətdə yaşayan Azərbaycanı sevənlərə üstünlük verir. Bu baxımdan onun dünyanın istənilən ölkəsində dostu və evi vardır. Bundan da böyük zənginlik olarmı? Özündən başqa hər kəsin problemi ilə maraqlanır və imkanı səviyyəsində onlara kömək etməyə çalışır. Daim insanlara yardım etməyə çalışan Yardımlıdan olan yardımçı dostuma yarızarafat-yarıgerçək “Beynəlxalq dərəcəli jurnalist” ayamasını da vermişəm. Deyir ki, “məqalə yazmaq işi ilə məktəbli ikən, 10 yaşında başlamışam. İlk yazım Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyevə ünvanladığım məktub olub. Sumqayıtda kirayə evdə yaşayırdıq. Hər ayın sonunda kirayə pulunu almaq üçün ev sahibi bizə gələrdi. Rəhmətliklər atam Eldar və anam Elmira xanım da pulu əvvəlcədən hazırlayardılar. Əvvəllər elə bilirdim ki, hər kəsin, həmyaşıdlarımın həyat tərzi belədir. Biləndə ki, oxuduğum sinifdə təkcə biz kirayədə yaşayırıq, qərara gəldim ki, respublika rəhbərinə bu mövzuda məktub yazım. Qələm, kağız götürüb yazıya başladım. Azərbaycanın rəhbərini salamladıqdan sonra uşaq təxəyyülü ilə, sadə cümlələrlə evimizin olmadığını, kiraəyədə qaldığımızı və bizim ailəyə mənzil verməyini xahiş etdim. Təxminən 10 gündən sonra Sumqayıt şəhər sovetinin nümayəndəsi bizə gəldi və təzə mənzillə təmin olunduğumuzu bildirdi. Beləcə, ilk “jurnalist” fəaliyyətim uğurlu oldu və öz bəhrəsini verdi. İndi də həmin evdə yaşayıram, hər dəfə mənzilə daxil olanda ümummilli lider Heydər Əliyev cənablarının ruhuna dualar oxuyuram”. Elman Eldaroğlu 52 yaşının son gecəsində, facebook səhifəsində belə bir təsirli yazı paylaşmışdı: “Bilirəm, gecə saat 12-də pəncərənin nəfəsliyindən özünə yol tapıb çıxıb gedəcəksən. Səni heç zaman geri qaytara bilməyəcəm. Mənə qoyub getdiyin xatirələr qalacaq. Acılı-şirinli xatirələr… Yaş üstünə yaş gəldikcə bir şeyi anlayıram, günbəgün vəfat etmiş doğmalarıma tərəf gedirəm. Onlar məni orada qınamasınlar deyə, çox işlər görməyə tələsirəm. Ruhlarına rəhmət oxutdurmaq, ruhlarını şad etdirməkdən ötrü… Məni orada qarşılayacaq atamın önündə başıaşağı olmaqdan çox qorxuram… Mənim 52 yaşım, gedişinə heyfsilənsəm də, amma həm də sevinirəm ki, ömür davam edir. Davam edirsə, deməli, şans da var. Çox işlər görmək, çox insanları sevindirmək şansı… Əlvida 52, xoş gəldin 53!”. Elman Eldaroğlu, bəli, həyat davam edir, arzulayıram ki, hər yaşının üstünə yeni yaş gəlsin və bir gün “Əlvida 99, xoş gəldin 100!” yazasınız.
Deyir ki,- “Qismət adlı bir məfhum var, mən ona ürəkdən inanıram. Bəzən çox istədiyin bir şeyin arxasınca qaçırsan, qazanmaq üçün əlindən gələni edirsən. Ancaq nə qədər çalışsan da, istəsən də, alınmır. O zaman inad etməməli, hər şeyi olduğu kimi qəbul etməli insan. Çünki həyatın səninlə bağlı başqa planları var. Deməli, o, sənin qismətin deyil, taleyinə yazılmayıb. Həyat onu olduğu kimi qəbul etdiyiniz zaman tam sizin olacaq.”
İstedadın da üç növü var:- passiv, orta və parlaq. Haqqında söhbət açmaq istədiyim Aysel Əlizadə üçüncülərdəndir. İctimai fəaliyyətini, eləcə də yaradıcılığını izlədikcə buna şahid olmuşam…
“18 yaşım var idi. Elə qəribə qız idim ki, necə deyərlər, divara dırmaşırdım. Böyük arzuları olan, məktəbdə çox aktiv bir qız, təşkilatçı… Bayramları, tədbirləri özüm keçirirdim, tək başına. Fabriklərin bağlanma vaxtı idi. Sevil xala vardı, karamel fabrikində işləyirdi. Bu da işsiz qalmışdı. Mənə elə həyəcanla danışdı ki, ürəyim ağrıdı. Getdim karamel fabrikinə. Sonra da yazı yazdım. Zahid Səfəroğlu sağ olsun, mənə kömək elədi, çap elədi yazını. Onda “Yeni müsavat”ın gurultulu vaxtları idi. Sonra Space TV-yə getdim. Orda staj keçdim. Televiziyada “Yeni müsavat”da çap olunduğumu deyəndə çaşdılar. Xəbərlərdə çalışırdım. PKK-nın terror xəbərlərini ilk dəfə mən Azərbaycan türkcəsində çatdırmışdım. PKK-a işinə mən baxırdım. Sonra da ABA televiziyasına getdim. Efir üçün yazdıqlarımı çap etməyə başladım. Birinci yazım Azad Mirzəcanzadə haqqında idi. Çox yaxşı qarşılanmışdı. Şeir yazmağım da belə oldu. Ədəbi verilişlər hazırlayırdım. Bir dəfə Anar müəllimə dedim ki, şeir yazıram. Şeirlərimi göstərdim, çox bəyəndi. Dedi, mən yazıçıyam, şair deyiləm, ola bilsin, obyektiv fikir demərəm, ən yaxşısı sən Fikrət Qocaya göstər şeirlərini. Fikrət müəllimə göstərdim, o da çox böyük ruh verdi mənə. Az şeir yazdığımı dedim ona. Fikrət Qoca dedi ki, nə olsun, Natəvan da az yazıb. Məni elə şişirtdi ki… Ağız da büzə bilərdi, amma əksinə böyük mənəvi ruh verdi mənə.”- söyləyir.
Çox ağıllı, iti zəkalı, dərin düşüncəli xanımdır. Özü dediyi kimi, Aysel adının mənası “Ay işığının seli, ay seli” deməkdir. Və bu coşqu onun həyatında da biruzə verir. Bir də deyir ki:- “Sevincini uca səslə bölüşə bilmirsənsə, demək azad deyilsən!..”
Həyat düsturu- azadlıq üstəgəl(+) azadlıq çıx(-) azadlıq böl) azadlıq vur(x) azadlıq olan bu xanım haqqında geniş danışıb vaxtınızı almaq istəmirəm. Çünki ölkədə kifayət qədər tanınır, sosial platformalarda barəsində istənilən qədər məlumat var. Məqsədim, onu ad günü münasibəti ilə təbrik etməkdir. Axı yanvarın 3-ü Aysel Əlizadənin doğum günüdür.
İşıq evinə səyahət İnsan kitab kimidir. Hər səhifəsində minlərlə fikir gizlənir. Bu fikirlər isə pilləkəndir. İnsan pilləkənləri qalxdıqca daha da yüksəlir. Bu yüksəliş nə qələbə, nə də uğurdur. Bu yüksəlişin adı qələmdir! Qələmini sevən yazıçı, şair doğulacaq övladını da sevməlidir. Bu gün Zaur Ustacın “BB” kitabını oxuyarkən bu fikirlər beynimdə canlandı. Ümumiyyətlə, mütaliə edəndə dünyama səyahət etmirəm,sanki müəllifin duyğularını analiz edirəm. Onları analiz etdikcə duyğuları,hadisələri yaşayıram. Bu yaşanan duyğularım toplanır və mən ondan ev tikirəm. Yenə yazıçı yanaşması edib sizə qələmimin sehrini danışdım. Elə deyilmi? Neyləyək, qələmim elə deyir! Mən qələmim nə deyərsə, onu da edirəm! Onun sözündən çıxarsam, itirə bilərəm, həm də əbədi! Hekayələri oxuyan zaman uzun yolda səyahətə çıxmaq bir o qədər maraqlı, ancaq stressli idi. Yorucu deməyəcəyəm, çünki məni kitab yorarsa, mən onunla dil tapıb söhbətləşə bilmərəm. Sizə fərqli aspektdən yanaşdığım bir mövzudan danışacam. Kitabdakı hekayələr insanların yaşadığı kiçik evə bənzəyir. O evə qonaq getdiyimdə də çox gözəl qarşılandım. Ancaq nə yalan deyim,elə evlər var ki,onlar məni xüsusi qarşıladı! Xüsusi qarşılanan evlərdən yalnız biri daha doğmalaşdı. Sizə o ev haqqında danışacam. Bu, hekayə (ev) qonaqlarının abu-havası, xarakterləri məni özünə cəlb etdi. Ümumiyyətlə, bir yazıçının qələmə aldığı istər hekayə, istər povest, istərsə də roman olsun, bu onun evi, oxucuları isə qonaqlarıdır! Mən də müəllifin hekayələrinin evinə qonaq gedib bu xoş qarşılanmanı sizinlə bölüşürəm! Gəlin, elə ən sevdiyim ev olan “Qismət” hekayəsinə baş çəkək. İlk öncə qeyd edim ki, Zaur müəllimin qələminin füsunkarlığını oxucuları gözəl bilir. Poetik düşüncələr məngənəsində səyahətə çıxmaq məni daha da qələmə bağlayır. Onun qələmindəki sehrli yollarda gəzdikdə bunu daha yaxşı anlayıram. Hekayəni təhlil etməyəcəyəm. Mən oxuduğum əsərlərin haqqında həmişə fikir yazmıram. Onları təhlil edir və hansı yollardan gəlib keçdiyini araşdırıram. Hekayəni oxumağa başlamamışdan öncə adını gördükdə anidən duruxdum. “Qismət…” Qismət sözünü oxuduğum an ağlımda “tale” sözünü xatırlasam da, qələmim onu tale deyil, alın yazısı adlandırdı. Belə bir ifadə var, “qismətdə varsa, olacaq” Mən də tale və qismət sözlərini puzzle kimi bir araya gətirsəm də, alınmadı. Tale- insanın məhv edilən ruhunun yenidən küllərindən doğulmasıdır. Qismət- qələmin,yaxud həyat yolunun səni apardığı imtahandır. İmtahan fərqli-fərqlidir. Elə insanlar var ki, imtahanı ağır, eləsi də var ki, asan keçir. Əslində, sonra düşündüm ki, bəs qismət və alın yazısı necə ola bilər? Alın yazısı, mənim fikrimcə, faciəvi hadisələrin kabus formasında canlı rol almasına bənzəyir. Kabus da, qismət də rol ifaçılarıdır. Bəs bilmirdiniz? Kabus, tragediya insan həyatının heç qurtula bilmədiyi ən qaranlıq evidir. Bu evdən qurtulmaq üçün yalnız “qismət” köməyə çatır. Qismətdə varsa, o qaranlıq evdən qurtulmağı bacaraqsan. Bunun üçün yalnız xoşbəxtlik açarını tapıb qəlbindəki evində saxlamaqdır. “Qismət” yollarından uzun-uzun gəlib kiçik evin gözəl sakinlərinə baş çəkdim. İlk öncə diqqətimi cəlb edən ata və bala arasındakı münasibət oldu. İndiki cəmiyyətimizdə təəssüf edirəm ki, valideynlər və uşaqlar həddindən çox travma içindədir. Mən özüm filmlərdə, real həyatda da bu hadisələrin tez-tez şahidi oluram. Övladlarına qayğı, sevgi göstərmək, ancaq onunla yanaşı onları incitmək, dinləmədən, anlamadan günahlandırmaq tamamilə səhv metoddur. İnsan ömrünün yolları heç vaxt düz keçidlərdən ibarət olmur, amma onları hamar etmək sizin əlinizdədir. Məhz burada da müəllifin ata-bala münasibətində uca Tanrının insanlara bəxş etdiyi sevgini, qayğını hiss etdikdə qəlbim fərəh hissiylə dolub-daşdı! Mən düşünürəm ki, qələmin gücü onun yaratdığı obrazlarındadır. Çiçəyin təlaşı, sevinci və ən önəmlisi uşaqlığı o qədər gözəl təsvir olunub ki, hekayəni oxuduğum vaxt gözlərim yaşardı. Kiçik qızcığazın atasına maraqla ünvanlandırdığı sualları məni daha da heyrətləndirdi. Hekayənin adında böyük məna gizləndiyini daha yaxşı anladım. Müəlifin Allah və Göyərçini məhz “qismət”lə əlaqələndirməsi məni çox uzaq yollara səyahət etdirdi. Oxucularım bilir ki, Tanrının rolu əsərlərimdə əvəzsizdir. Müəllifin də bu gözəl təsviri məni daha da xoşbəxt etdi. Onu da qeyd edim ki, hekayənin ən gözəl tərəfi məhz sonluğudur. Düzü, təəssüfləndim ki, hekayəmiz tez bitdi və qonaqlıq vaxtımızın da zamanı doldu, ancaq qismətin hansı yollardan gəlib keçdiyini yenidən gördüm. Ən əsası bu hissəyə çox diqqət edin: Çiçək atasına “qismət nədir?” deyə sual verdiyində atası onu həmin an cavablamadı. Bəzən olur ki, valideynlər övladlarına zamanını ayırmamaq üçün tələsik sualları cavablandırır, bəzən isə ümumiyyətlə onları saymırlar. Bu, təbii ki, övladlarda travma yaradır. Onların kiçik dünyasında böyüyən bu fırtına artıq gələcəkdə faciələrə belə gətirib çıxarır. Atanın balaca qızını ertəsi günü gəzintiyə çıxarıb qisməti məhz göyərçinlərlə anlatması məni çox düşündürdü. Gəlin, diqqət edək, ovuclarındakı dənləri göyərçinlərə tökən zaman göyərçinlərin dənləri yeməsi. Neçə-neçə göyərçin ətrafa səpələnən dənləri yeyərkən, göyərçinlərdən yalnız bir neçəsi atanın ovuclarındakı dənləri yedi. Bu zaman ata qızını yanına çağırıb məhz göyərçinlərin dən yeməsini ona izah etdi. Sizinlə bu kiçik hissəni paylaşıram. Müəllifin qələmi danışsın və bir az da biz dinləyək: -Hə, indi diqqətlə mənə qulaq as, ağıllı Çiçəyim. Göyərçinlər biz səpən dənləri yeyəndə heç onlara diqqət etdinmi? -Hə. Baxdım. -Fikir verdinmi? Göyərçinlərin çoxu ətrafa səpilmiş dənləri yeyirdi, amma bir-ikisi gəlib ovcumdan yeyirdi. Sən dost olsan, hansı göyərçinlə dost olarsan, bütün digər göyərçinlərə qarışıb dənləri yerdən yeyən göyərçinlərlə, yoxsa ovucumdan yeyən göyərçinlərlə? -Ovucundan yeyən göyərçinlərlə-heç düşünmədən Çiçək cavab verdi. -Nə üçün? -Çünki onlar qoçaqdı. Onlar qorxmur. -Əhsən mənim ağıllı balama. Əhsən. -Bax, həyat da, qismət də belədir. Gördünmü? Dəni ovucumda tutub gözləyirdim. Hansı göyərçin daha cəsurdur, daha qorxmazdır, daha qoçaqdır o gəlib ovucumdan dəni götürüb yeyirdi. Sənin soruşduğun “qismət” də belədir. Bütün uşaqların “qismət”i hardasa durub onu gözləyir. Uşaqlar sadəcə oynaya-oynaya, oxuya-oxuya böyüyüb öz qismətlərinin harada olduğunu öyrənir, sonra da gedib onu götürürlər. “Qismət” bax budur, Çiçək bala, gül bala. Şəkər bala, bal bala. Ağıllı bala. -Hə. Deməli “qismət” bu imiş? -Hə. Ağıllı bala, “qismət” bax budur. Sizinlə müəllifin qələmə aldığı sonluğu bölüşdükdə yenidən o gözəl,isti evin sakinləri ilə söhbətləşdim. Diqqətimi cəlb edən də atanın qızı Çiçəyə olan sevgisi, qayğısı və səbri idi. Mən düşünürəm ki, onlar öz dünyasında yaşadıqca bağçaları daha da böyüyəcək, çünki orada sevgi var! Orada hörmət, səbr, dözüm var! Müəllifin “Qismət” adlı hekayəsində bu yola çıxmaq gözəl idi. Qismət insanların alın yazısının ən doğru yolçusu, ən diqqətli zamanı və ən çətin imtahanıdır. Qismətin rəngləri həyat kimi rəngarəng, bəzən də siyah-bəyaz ola bilər. Qisməti kabuslarınızdan çıxarıb yalnız xoşbəxtlik açarınızla birgə evinizə apara bilərsiniz. Gözləyin, xoşbəxtlik açarınız gəldiyi zaman “qismət” də öz yolunu tapıb və sizə evini açacaq! Qismət evinizin rənglərini boyayarkən onun başqalarının əllərində itgin düşməsinə izn verməyin! Pilləkənləri qalxarkən qorxurdum. Elə bilirdim ki, düşəcəyəm, ancaq sonra hələ evimə çatmadığımı görüb yoluma davam etməyi qərara aldım. Müəllifin bu dərin, düşündürücü hekayəsi mənə də qorxmazlığı, cəsurluğu və yolundan dönməyib, daha da irəliyə addımlamağı öyrətdi. Təkrarlanan yalnız “tale” ola bilər, lakin “qismət” evinin yolları hələ lap qabaqdadır…
Sülhiyyə Musa qızı Nəsirova 27 iyul 1963-cü ildə Cəlilabad rayonu, Günəşli kəndində anadan olub. Hazırda Bakı şəhərində yaşayır.
HƏYAT
Fikirləri qarmaqarışıq dolanbaclarda itmişdi sanki. Düşüncələri elə bil o dolanbaclarda özünü axtarışdaydı. Başının içi keçmişlə və bu günlə ləbələb doluydu. Bu sağ dalan, bu da sol yola keçid. Fikirlər beyninin sağ yarımkürəsini zəbt etmiş şəkildə sola cərəyan edirdi. Ağlı öz qənaətlərini pıçıldayırmış kimiydi:
“Evlilik bir yastığı paylaşmaq deyil, bir ürəyi, ürəkdəki arzuları, istəkləri və xəyalları paylaşmaqdır”. Bu kimin kəlamıydı bilmirdin, ancaq tez-tez onu təkrarlayırdın. Hər təkrarlaman məni daha artıq səndən uzaqlaşdırırdı. O “sevib” təkrarladığın fikir qədər ömür-gün yoldaşına “sevirəm” – desəydin, belə tez ayrılıq olmazdı.
Hər kiçik söz-söhbətdə belə özünü haqlı bilmək üçün dəridən-qabıqdan çıxmağı fitili atəşləyən sonuncu qor idi. Bəlkə də, daha irəlisi… Çırtaçırtla yanan ocaqdı. Arada bir ətrafı öz alovuna bürüyəcək gücdə olan ocaq.
….Günlərlə kiçik bir incikliyi şişirtməklə, küsməklə dustaq həyatı yaşatdın həm özünə, həm mənə.
Ən çox da uşaqları əhatə etdi bu anormallıqların.
Qəlblərini qırdın, psixologiyalarına zərbə vurdun. Heç eyninə də olmadı.
Eqoların “təkcə mənəm, mən varam” atmosferində ildırım çaxışıydı hər dəfə. Kəsən, doğrayan…
Bu hallar ən çox məni ikiqat ağır zərbə altında əzirdi. Ölümə aparırdı.
Həm onları üzdüyünə görə əzab çəkirdim, həm də məni onların qarşısında qeyri-insani davranışlarınla əzdiyinə görə. Özümə yer tapmırdım, bu fikirlərin ağırlıqları altında hər an parçalanıb qırılıb öz içimə tökülürdüm. Heç kimsə ilə də bölüşmək olmurdu.
Böyüklərin “ailə sirrini özündə saxlayan gizli xəzinədir”, sözlərini də heç kimə aça bilməməkdən qırılırdı adam. Bəlkə də, adam dərdini kiməsə söyləsə, həm yüngülləşər, həm də bir çıxış yolu arayardı vaxtında.
Böyüklərin adət-ənənə-mentalitet deyib, bizə sırıdıqları da heç normal aqillik deyilmiş. İnanıram ki, bütün ailələrin həyat gedişatında bu “mentalitet”müəyyən mənada mənfiyə doğru rol oynayıb?!
Yenə təsəllimiz, çarəsizcə “həyat bu” deyib, yola davam etməklə, yeni-yeni problemləri ardınca gətirən gələcəyin yollarında səfil olmaqdı.
Daha kəskin, daha çıxılmazlıqları ilə…
İnsan çox zaman yaşa görə qocalmır. Haqlı, haqsız çəkdiklrinə və zorla ona sırınan adətlərə görə qocalır, deyə düşünürəm. Sonra da adına tale, qədər, qismət, yazı adını qoyub, mübarizəmizi “mentalitet” müstəvisində bitirməklə qocalığa sürüklənirik. Ona görə də indi: “neçə yaşın var?” -sualına ixtiyarların yaşını gizlədib vermədiyi: “80 yaşım var” cavabını verməklə elə bil boşa xərclədiyim ömür sərvətimin acığını özümdən çıxıram…
Sən içimdəki gözəllikləri az məhvə məruz qoymuş kimi,indi də öz-özümü hədəfə götürmüşəm. Sən almadığın canımı alıram canımdan. Yəqin, bu da sənin xarakterinin ahəngiydi, məndə toplanıb “ahəngə”düşürdü beləcə?! Bilmirdim!
…İndi də olduğu kimi xatırlayıram. Bir rəfiqəmin qızının toyuna getmişdik – səninlə. Xeyli məşhur və əsil ziyalı insanlarla bir yerdə əyləşmişdik. Onların yanında özünü elə apardın ki, sanki məni tanımırsan. Təsadüfən yanaşı oturmuşuq və yad olan mənimlə burda heç maraqlı deyil sənə “imici” təlqin edirdin ətrafa. Şənlik boyu, bir dəfə də olsun, nə məndən oturduğumuz masada nə istədiyimi, hansı yeməyi və nə şirəsi içmək arzumu soruşmadın. Mən tərəfə göz ucu da olsa baxmamağın belə düşünməyə əsas verirdi. Hər bir diqqətsiz insan belə: “bunlar niyə özlərini belə aparırlar?” – sözlərini deməmiş olmazdılar ürəklərində.
Bu da, bir diqqətdən əlavə, məni tanıyanların yanında qəsdən məni kiçiltməyə hesablanmış “jestlər” etdiyinin kiçik bir nümunəsi idi.
Özlüyündə, orda – sənin hərəkətlərin bəlkə də sənətcə aşağı olmağının hikkəsinin hamılıqla o stolda əyləşənlərin cəminə atdığın top atəşiydi. Ən çox da məni mənən əzməyə hesablanmış top atəşi…
Səni çox yaxşı tanıdığımdan, bütün bu sözsüz və səssiz hikkən təkcə mənə bəlli olduğu üçün, elə mənə də ünvanlanmışdı:
“Görürsən, sənin harada və kimlərlə işləməyindən asılı olmayaraq səni necə şəkildə istəsəm pərt edərəm, aşağılayaram və kiçildərəm” – təsiri açıq-aydın sezilirdi.
Qonaqlardan fərqli olaraq, axı, mən sənə illərin o tayından üzü bəri yaxşı bələd idim. Hədəfində olan mənim bütün bunlara alınmağım və incə ruhumla üzülməyim də təbii idi.
Bu azmış kimi, əyilib qulağıma: “Bax, indidən deyirəm, heç kimlə oynamayacaqsan – heç kimlə” xüsusi vurğulu sözlərin yanaqlarıma ürək qanımı gətirəcək qədər ağır zərbə idi… Udqunmaqla və gözlərimə dolan yaşları kipriklərimi çırpmaqla içimə daşıyıb, vəziyyəti nizamlamağa çalışsam da, naşılığım ariflərin gözlərindən yayınmadı.
(Duyurdum ki, hamı kıprıklərinin altından bizə-ən çox da mənə baxırlar)
Elə bu an da başqa bir dostumuzun, orta məktəbin sonuncu sinfində oxuyan və rəqs dərnəyinə getdiyini söylədiyi oğlu ilə oynamağımı xahiş etməsi məni daha bir çıxılmaz vəziyyətə saldı:
-Bəlkə, əzizim, sən Babəklə rəqs edəsən. Bu toyda elə gözəl para, çütlük olarsız ki? – deməyi ağlıma ilk əvvəl onun bayaqdan bəri sənin mənə diqqət göstərmədiyinə acıması hissini gətirdi. İkincisi də sənin qulağıma pıçıldadığın “oynamayacaqsan!” – “əmrini” eşitməsi kimi içimdə bir sarsıntı yaratdı.
Aramızda vəziyyətin normal olduğunu göstərmək üçün aktyorluq etməyə sövqü-təbii can atmaq istəyim isə məni tam alt-üst etdi. Mən çevrilib səndən: “Oynamağa icazə verirsənmi?” – deməyim həm toyu, həm stol ətrafında oturanları və həm də mənim “oyunumu” şok vəziyyətinə gətirmək oldu. Qalırdı şahın mat olması… Bu da oynamaq arzusunun mat halı – mat!
…Və sən oturduğun stolda nümayişkəranə şəkildə çönüb arxanı mənə çevirməyin əsil “mat effekti” oldu. Ən dəhşətlisi də bunu hamının görməsi idi… Bu da şahın mat vəziyyəti…
Daha burdan o yana yol yoxdu. Bu çoxtərəfli şoku adlatmaq üçün məcburdum Babəklə həzin mahnının təranələri altında əməllərini həm özümə, həm də şahidlərə unutdurmağa…
…Və sənin icazəni gözləmədən Babəkin əlindən tutub məclisin oyun yerinə tərəf addımladım. Elə həyəcanlıydım ki… Ancaq, içimdə Allaha yalvarırdım ki, ayaqlarım bir-birinə dolaşıb məni minlərlə gözün qarşısında yıxmasın. Daha böyük mərkəzəqaçma təcilinə uğramayım, deyə, baxışlarım sanki ayaqlarıma dolaşmış haldaydı…
Bu da oyun çevrəsi…
Bu da cani-ürəklə çalan musiqiçilər dəstəsi. Bu aralıqda çalğıçıların kimisinin qaşqabaqlı, kimisinin də gülərüz olduğu gözümdən qaçmadı. Bu, yəqin ki, mənim öz halıma bənzər birini axtarmaq və bundan təsəlli tapmaq instinktim idi…
Hamının gözü bizdəydi. Operatorların çəkiliş bucağı – fotoobyektivi də bizə tərəf çevrilmişdi. Bütün diqqətlər üzərimizdə cəmləşmişdi. Televiziyanın da ekran obyektivindəydik. Fotoaparatlar ancaq bizi çəkirdi. İndi də mənə aydın deyil bu xüsusi diqqətin mənbəyi hardan başlanğıc götürmüşdü. Bəlkə, İlahi nəzm-nizamdı, bəlkə onun məni ağır vəziyyətdən, çıxılmazdan çıxarmaq lütfüydü? Bilmirəm…
…Bu oyun minlərlə ssenari qurmaq üçün sərf edilən cəhd və əməkdən təkcə biriydi, sanıram.
Milyon dəfələrlə qırdığın ürəyimin öz yerinə düşməyən parçalarından biriydi bəlkə də?!
İllərlə mənasız və məzmunsuz yaşamımın çarəsizcə bir ömürə sığdırmaq istəyimin yanlışlığından biriydi özlüyündə?!.
Mən indi taleyin və qədərin sənin əməlinlə barışmayan sevgisinin mənə aid olan parçasını götürüb gedirəm. Səni (o ağılda olmadığını bilə-bilə) özün-özünü məhkum etdiyin gerçəkliklərinlə baş-başa qoyub çəkilirəm itirdiklərim gözəl və təkrarsız illərin yanına (Geri qayıtmaq mümkün olmasa da, irəlidə yolumun olduğu-qənaəti ilə belə düşünürdüm).
Görəsən, indi sən, qalan o yarımçıq sevgi hissəsi və bütöv olmayan xarakterlə necə yaşayacaqsan? – fikrinə qoşulub gedirəm tək nəfərlik yuvama.
Kiminsə dilindən götürüb əzbərlədiyin: “İndi də ayrılıq ölüm deyil ki”, “peyəmbərlər də ayrılıb”, fikri ilə növbəti təsəlli arayarsan özünə. (Çünki, bu uzun birgə həyat savaşı verdiyim illərdə heç vaxt sənin əlinə kitab aldığını görmədim – tutuquşu təkrarçılığından savayı).
Bütün bunları, sənə yüklənməyim və olub-keçən səbəbləri sənin boynuna cəmləməyim kimi alınmasın. Xeyir!
Güya “bir ürəkdə” olduğumuz dövrdə: “Sevgin mənə çatmır, məni qane etmir, onu xəsisliklə göstərirsən, qram-qram, misqal-misqal verirsən”, – dediklərini təkrar-təkrar xatırlayanda bu addımımı dahiyanə “kəşf”sanıram. Çox gec də olsa.
Nobel mükafatına layiq “kəşf” kimi az qala özümü mükafatlandırmağım gəlir indi.
…Təklikdə yaxşı-yaxşı təhlil edərsən mənə yaşatdıqlarını və min çalarlı hərəkətlərini. Sən fikir və duyğularını hara qoyacağını düşünmədən bu ayrılığı sürətləndirdin… Özünü günahsız hesab etməklə işini bitmiş sandın. Sevgimizin və ailəmizin yaşaması uğrunda mübarizədə bulunmadın heç vaxt…
…Söylədiyin kimi,bu sevginin ayrılıq həddinə çatmasına, getmə kulminasiyasına yetməsinə təkcə mənəmmi səbəbkar və günahkar, yoxsa sənmi bais oldun bir yuvanın dağılmasına?! – sualı sənə sonuncu dərsimizdən bir parçadı. Cavabın nə olacaq, bilmirəm. İstəsən, düşünərsən.
Çünki, mənsiz – təklikdə vaxtın çox olacaq araşdırma aparmağa (Bəlkə də, yanılıram, sən ağılda olanlar nə çoxdu həyatda. Özün kimi biri ilə birləşib “ağıl kəmliyinizi” tamamlayarsız?! Nə deyim?!)
Bilmədiklərimi də götürüb gedirəm daha…
Mənsiz yuva olmaqdan çıxan yuvamıza və onun tək sakininə “özünə yaxşı bax” – sözünə gücüm çatır indiki məqamda.
İllərin üz-gözümü öyrəşdirdiyi gerçəkliyi ilə indi də yoxluğa və təkliyə öyrəşməyə gedirəm.
Təkcə bunu bil ki, yuvanı tək dişi quş qurmur. İki quş birləşib qurur. Yuvanın əsil yuva olması üçün sevgi və sayqı gərəkdiyi də unudulmamalıdı… Hələ fədakarlığ ucalığını demirəm. Bu danılmaz bir faktdır və aksioma olaraq da sübuta ehtiyacı yoxdur, deyə düşünürəm.
Bəlkə də dağılan bütün ailələrin mənbəyində bu həqiqət dayanır.
Yaşanan həyat dərslərindən qəti qənaətim isə budur – sevgi ilə gedilən yol yarımçıq qalmaz.
Birliyimiz ərzində üz-üzə heç bir söhbətimiz və müzakirəmiz olmamışdı. Bu müzakirəni özüm özümə son olaraq və sənə məktub olaraq ünvanlayıram.
Salamat qal, dustaq həyatım.
Barmaqlıqlar arasından çıxdım daha – ürəkdəki təkcə mənli olan yuvama gedirəm…
