Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
KİMDİR DƏLİ?
(hekayə)
Həsən kişi televizorun pultunu əlinə alıb Azərbaycanın, Türkiyənin kanallarını aradı. Zövqünü oxşayan baxılacaq bir çey tapmadıqda, söndürüb yatağına uzandı. Adəti üzrə on il qabaq dünyasını dəyişmış həyat yoldaşını xatırlayıb, xəyalən onunla dərdləşdi. Ailəsində, ətrafında baş verən gündəlik məlumatı ona çatdırdı. Zal otaqda az qala divarın yarısını tutan geniş ekranlı televizorda Türk serialına baxan kiçik oğlu ilə gəlininin söz atışması, onun dərmanla nizamladığı ürək döyüntüsünü norma həddini aşırdı. İki gün qabaq oğlu onu həkimə aparmışdı. Kardioloq-Şücaət onu müayinə etdikdən sonra, yazdığı resepti oğluna verib aptekə göndərdi. Təklikdə ona ciddi xəbərdarlıq etmişdidi ki, stresdən, qalmaqallı yerlərdən uzaq dursun. Televizorda təsir edici verilişlərə baxmasın.
Onda o, həkimə demişdi:
– Doxtur desəniz ki, televızora baxma! Bu, mənim əlimdə su içmək kimi bir şeydir. Onsuz da mən xeyli vaxtdır televizorda ancaq xəbərlərə baxıram. Bu dövrün qocaları zamanın elə bir mərhələsində yaşamağa məhkum olublar ki, stresdən yayınmaq mümkünsüzdür. Dabanıma tüpürüb hansı yana qaçsam da qarşıma çıxacaq.
– Aqressiv,amormal ünsürlərdən uzaq durmaq çoxmu çətindir?
– Kənarda olsaydılar çox asan olardı. Özümü elə bir dalana dirəmişəm ki, qurtuluşum ancaq əzrayılın əlindədir.
Onun nə demək istədiyini dərk edən kifayət qədər həyat təcrübəsi olan həkim soruçdu:
– Pensiya alırsınızmı?
– Alıram.
– Ev-eşik kimin adınadır?
– Mənim.
– Həsən dayı, sizi yaxşı tanıyıram. Elə də zəif adam deyilsiniz. Bunun çox qısa, həm də rahat yolu var axı.
Həkimin fikrini göydə tutan Həsən kişi gülümsündü. Dərindən köksünü ötürüb barmaqlarını ona göstərib soruşbu:
– Bu barmaqlar kimindir?
– Sizin.
– Bunlardan biri zədələnərsə, ağrısını kim çəkəcək?
– Əlbəttə, siz.
– Evimdə böyüyən dörd nəvəm də canımın bir hissəsi deyilmi? . Fikriniz mənə çatdı. Reallaşsa ən çox zərər çəkən onların olacağını bildiyim halda nə etməliyəm? Ya insanlıq naminə səsiz-səmirsiz yurddan uzaqlaşmalıyam, bu da maddi imkanım daxilində deyil. Ya da layiq olmadığım acını uda-uda əzrayılın
gəlişini gözləməliyəm.
Həsən kişinin sağlamlıq durumuna yaxşı bələd olan həkim ona ürəyincə olmayan proqnoz vermişdi:
– Həsən dayı, ömrün müddətini təyin edən Tanrıdır. Əlimdəki müayinələrinin cavabına görə tam əminliklə deyə bilərəm ki, yolunu gözlədiyin əzrayılın gəlişi qarşıdakı on-on beş ildən sonralara uzanır.
Həkimin proqnozu onun üçün müştuluğa layiq olmadığından, Həsən kişi bunu, təəssüf hissi ilə qarşıladı.
– Doktor, əzrayılla üz-üzə gəlsəm, ona ilk sualım bu olardı: mənim kimi, yolunu gözləyən hay-hayı gedib, vay-vayı qalan qocaları qoyub, cavanların canına qıymağın ədalətsizlik deyilmi?
– Həsən dayı, əsrayılı qınama! O, Allahın icraçısıdır. Tanrımız hər birimizin ömrümüzün müddətini alın yazımızda qeyd eləyib. Əcəl yaşa baxmır. Kimi tez-kimi gec yaxalayır. Hələ dünyaya gəlincə əbədiyyətə qovuşdurulan döllərin sayı bəlkə də dünyaya göz açan körpələri ustələyir.
– Doktor, fikrinizlə tam şərikəm. Dediklərimi ciddiyə almayın. İçimdə tüğyan edən dərdimdən yayınmaq üçün ağzıma gələni üyüdürəm. Anaların bətnində yetişdirdiyi dölün qətlinə fərman verib, dünya işığına həsrət qoymasını Allah onlara bağışlayarmı? Bu, dünyada törədilən cinayətlərin ən dəhşətlisi deyilmi? Təəssüf ki, bu, cəmiyyət tərəfidən qınanılmayan, laqeyid qalınan, yeganə ən qatı cinayətdir.
Həsən kişinin mərhun həyat yoldaşı da ondan xəbərsiz bir-neçə dəfə, bətnində dölünü tələf eləməşdi. Bu dünyada onu düşmən gözündə görən yeganə adam-gəlıni də, qaynanasının yanlış əməlini təkrarlamışdı. Heç birinin Allahın qadağa qoyduğu bəd əməlinə qarşı müdaxilə etmək iqtidarında olmamışdı o. Heç birində ailə başçısı kimi onun rəyi nəzərə alınamışdı. Alınsaydı, əlbəttə, o, buna qarşı çıxardı.
İndi gəlininin qızışıb ərinə qarşı cəngə girişməsinin kökündə- ailə daxili probem qaynamırdı. Psixi durumu sarı xətti aşmayan normal insanlar üçün, bu ailənin maddi səviyyəsi qənaətbəxş idi. Təəssüf ki, bu onu qane eləmirdi. Özünü daha artığına layiq sanırdı. İzlədiyi seriallarda özündən əskik sandığı obrazların meşşan həyat tərzinin paxıllığını çəkirdi o. İstəyirdi ki, o da onlar kimi qulluqçu buyursun. Bahalı maşın idarə eləsin. Ziyafətlərdə hamının diqqət mərkəzində olsun. Bu axşam da ər-arvad həmişəki kimi uşaqlarını yatdırıb seriala baxırdılar. Ziyafət səhnəsində xanımların ədalı davranışları onun tarıma çəkilmiş kövrək hissini alovlandırdı.
– Onlar da deyir: yaşayırıq, biz də. Dırnağımın kirinə də layiq olmayanların yaşayışına baxanda, məni dünyaya gətirənlərə nifrət edirəm. Deyə mızıldayanda, Ənvər emosiyasının ipini darta bilmədi.
– A bədbəxt! Onlar tamaşada, rola giriblər. Roldan çıxdıqdan sonra ust-başlarında nə varsa təhvil verəcəklər. Bəlkə də real həyatda onların maddi durumu sənə qibtə edəcək vəziyyətdədir.
– Düz deyirsən, bədbəxtəm. Səninlə evlənməyə razılıq verməklə özüm özümü bədbəxt eləmişəm. Mən kəndin ortasında sürünə-sürünə yaşamağa layiq bir qız deyildim. Şəhərdə qalsaydım bilırsənmi səsim haralardan gələrdi?
– Səni məndən yaxşı tanıyan varmı?
– Bu nə sualdır mənə verirsən?
– O sualdır ki, sənin qabında nə qaynadığını məndən yaxşı bilən yoxdur. Qabiliyyətinə də bələdəm, zehni potensıalına da, ağlına da. Faktiki dərrakənə görə tam əminliklə deyə bilərəm ki, xəyalında canlandırdığın sədan yüksəkliklərdən yox, ancaq çökəkliklərdən eşidilər.
– Budurmu mənə verdiyin dəyər? Nail olduqlarını mənim sayəmdə əldə etmisən. Tələb etməsəydim bunların heç birini yuxunda da görməzdin.
– Hansı birində bir qəpiklikdə zəhmətin olub. Götürdüklərim kreditlər atamın pensiya kartı ilə ödənilib. Kartının rəngini vaxtı bitəndən-bitənə görür, atam.
– Yeyib-içdiyinin, geydiyinin, həkimə, iynə-dərmana xərclədiklərinin hesabı göydənmi yağır?
– Sadaladıqların onun kartından istifadə etdiyimin cüzi bir hissəsidir. Bunu dərk etməməyin cımxır dəli olduğuna, məndə şübhə yeri qoymur.
– Mənim dəli olduğuma yox, dəlilərin içində qaldığıma camaat yanıb-yaxılır. Heç bilirsənmi neçə adam məndən soruşub: bu can-zürənlə kişi qəhət idimi ki, ömrünü dəlilərin işində çürüdürsən?
– Daha sənə sözüm yoxdur. Dəlixanadakılar bilsələr ki, sənin kimilərə dəli demirlər, üsyan edərlər.
– Sizinkiləri onlara qatmırlar deyə üsyan edırlər.
– Atam həmişə mənə deyib: dəliyə baş qoşub, özünü onun səviyyəsinə endirmə! Sənin kimilərə insaniyyətin nə olduğunu qandırmaq eşşəyə əttəhiyyət surəsini izah etmək kimi bir şeydir.
Ənvər qapını çırpıb həyətə çıxdıqdan sonra da gəlinin ağzı yumulmadı. Mızıldana-mızıldana nəsil-kökünü qatıb-qarışdırmaqda davam elədi. Televizorun səsni artırıb astadan danışdığından, nə sayaqladığını eşitməsə də, nədən bəhs etdiyini anlayırdı Həsən kişi.
Tez-tez təkrarlanan belə hallarda ürəyinin doyüntüsü yüzü keçən Həsən kişi rəhmətlik həyat yoldaşı-Münəvvər müəllimə ilə təmasda olurdu. M.C. Qluzadənin “ Ölülər” əsərindəki kefli İsgəndərin monoloqunu başqa variantda səsləndirirdi:
– Əgər Rəbbimiz Cəbrayıl mələyin vasitəsi ilə sənə ismarıc göndərsə ki, yenidən bu dünyaya qayıtmaq istəyirsənmi? Əsla razılaşma! Dəlisinin say tərkibi ağıllısını üstələyən, dəlisi ağıllını dəli zən edən bu dünyada, sakit təbiətli, saf insanların hüzur içində yaşaması günü-gündən çətinləşir. İki gün qabaq sonbeşik oğlumuz məni səni müalicə edən Şücaət doxturun yanına aparmışdı. Ciddi xəbərdarlıq elədi ki, stresdən özümü qoruyum. Başımıza elə bir daş salmışıq ki, bizim evdə bu, mümkünsüzdür. Belimizə bələdiyin- xətrini çox istədiyin qohumun dədəsi evində qarıyası qızı- gəlinimiz hələ də başımızda od qalayır. Özümüzünkidir deyə yola verdikcə, baş qoşmadıqca ayağı yer aldı. Özünə yer elədi. Verdiyimiz yola gül əvəzinə tikan döşədi. Sənə nə var ki? Cənnətməkanda öz keyfindəsən. Bu dünyanın dəlilıyi sübuta yetirilməz ünsürləri gözün görmür, könlün bulanmır.
Axşam izlədiyi serialdakı meşşan qadın obrazlarının canlandırıldığı-təmtəraqlı həyat tərzinin paxıllığını çəkən gəlininin havalanıb, həyatından giley-güzar etməsinin təsirindən gecəni kəm yuxulu keçirmişdi, Həsən kişi. O seriallara baxmasada, bilirdi ki, orda ibrət götürəsi, nəticə çıxardası, müqayisə edəndə özünün yaşadığı həyat tərzinə şükür ediləsi səhnələr də yer alıb. Onu yandırıb-yaxan, təəccübləndirən, təəssüfləndirən – gəlini kimi dayaz düşüncəli düşüklərin müsbəti duymayıb, məfiyə köklənməsidir.
Gecəni natamam yuxulu keçirməsinə baxmayaraq, həmişəki kimi obaşdan oyanan Nəsən kişi dəstəmazını alıb, sabah namazının azanının səsləndirilməsini gözlədi. Namaz qıldıqdan sonra mətbəxə keçdi. Qaz sobasını alışdırdı. Çaydandakı suyu boşaldıb, yaxalayıb, doldurub qaynamağa qoydu.
Çayı dəmlədikdən sonra dəm aldığı müddətdə qəlyanaltısının hazırlığını gördü. Soyuducudan kərə yağ götürüb masanın üzərinə qoydu. Qapalı dolabdan yarıya qədər boşaldılmış, yarım litirlik bankədən bir xörək qaşığı xarramış cökə balı çıxardıb, qaşıq qarışıq nəlbəkiyə qoydu. Bir ədəd yumurtanı kiçik qazançada sarısı qırmızı hal alana qədər bişirib, qəlyanaltısını elədi.
Hirsı soyumayan gəlin də oyanıb, qaynatasına fikir vermədən səhər yeməyinin hazırlığına başladı.
Həsən kişi gəlininin işini sərbəst görməsinə şərait yaratmaq üçün yeməyini tamamlayıb, otaığına keşdi.
Televizoru açdı. Gəlini kimi serial axtarışına çıxmadı. O, hər səhər qəlyanaltıdan sonra əvvəlcə yerli xəbərləri izlədikdən sonra, kanalı dəyişib TRTE – 1 xəbərlər proqramına baxardı.
İstirahət günü olduğu üçün Ənvər yatağından gec qalxmışdı. Əl-üzünü yuyub, həmişəki kimi mətbəxə keçmədi. Gəlib divanda əyləşib televizora baxan atasının yanında oturdu. Həmişəki kimi onun hal-əhalını xəbər aldı. Səhəti ilə maraqlandı. Şücaət həkimin yazdığı dərmanları qəbul etməsini soruşanda, gileyləndi:
– Qocalığımı görməsəm də, hiss eləməsəm də, altdan-altdan işini görürmüş. Nə yeməkdən əvvəl, nə də sonra işəcəyim dərmanları unutmuşam. Nə yaxşı ki, yadıma saldın.
– Bax, bu olmadı. Şücaət doxtur tapşırmadımı ki, qalan ömrünü ağrı-acısız başa vurmaq istəyirsənsə, dərmanlarını vaxtlı-vaxtında qəbul elə. Laqeyid yanaşsan, ara versən faydası olmayacaq.
– Bilirəm. Qalan ömrüm azar-bezarsız, dəva-dərmansız ötüşməyəcək. Cavanlıqda dua edəndə Tanrıdan çox çey istəyirdim. İndi isə yeganə istəyim: yatağa düşmədən, heç kəsi incitmədən, qəfil ölümdür. Məni indən sonra yaşayacağım müddətdə qaçılmaz olacaq ağrı-acım əsla narahat eləmir. Narahatçılığım-necə öləcəyimdir.
Həsən kişi cəhd eləsə də, doluxsunduğunu oğlundan gizlədə bilmədi. Yanaqlarında gilələnən göz yaşı da sübut elədi ki, nə qədər açı olsa da, hamı kimi o da, öz xoşu ilə bu dünyadan ayrılmaq istəmir. İstəyə baxan varmı ki? … Yaranış elə proqnozlaşdırılıbdır, yaradılan hər-bir canlı bu dünyanın müvəqqəti sakinidir.
Körpəliklə başlayan insanın ömrü qocalıqla sona yetir. Qocalıq mərhələsinə çatmadan tamamlanan-natamam ömürlərin sayı təəssüf ki, tam ömürləri üstələyir. Taleyin hər bir inssanoğlunun qısmətinə yazdığı ömür payının son mərhələsi-qocalıq çağını yaşayanlar gözlənilən ağrıları həkimlərin yazdığı dərmanlarla dəf edə bilərlər. Ətrafındakı anormal ünsürlərin isə, yanğısı daha dəhşətli olan – neqativ enerjisının əlacı təbibin yox, əzrayılın əlindədir.
Həyat yoldaşının anormal davranışından zara gələn Ənvər düşünəndə ki, qarşıdakı yaxın illərin bir günündə anası kimi atası da onu əbədi tərk edəcək, canına üşütmə düşürdü.
İndi onun atasına körpəlik çağında olduğundan daha çox ehtiyacı var idi. Atasının yardımı olmasaydı danışığının başı-ayağı bilinməyən, dayaz düşüncəli, israfçılıqda tayı-bərabəri olmayan, həm qohum, həm də uşaqlarının anası olduğuna görə hər kaprizinə dözdüyü həyat yoldaşının imkanxaric tələbini reallaşdırmaqda çətinlik çəkərdi.
Həsən kişi nəmli gözlərini oğlundan gizlətmək üçün diqqətini televizora yönəltmişdi. Ənvərin nəzərləri atasına zillənmişdi. Cavanlıq illəri ilə müqaisədə onun indiki görkəminin bu qədər nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişdiyini bu anadək hiss eləməmişdi o. Buna səbəb kiçik yaşlarından atası ilə danışanda üzünə baxmaması idi. Anasının vaxtsız dünyasını dəyişməsindən sonra atasının uzun müddət qaşqabağı açılmamışdı. Deyib-gülən, zarafatcıl bir adamın yüz səksan dərəcə dəyişilib qaraqabaq bir insana çevrilməsi, tez-tez tənhalığa çəkilib gözünü bir nöqtəyə dikib uzun-uzadı fikrə getməsi, verilən suallara ləng cavab verməsi, Ənvərlə bacılarını çox narahat edirdi. Onu özünə qaytarmaqdan ötrü dəridən-qabıqdan çıxsalar da, cəhdləri nəticəsiz qalırdı.
Bir gün onların bacarmadığını Ənvərin kiçik oğlu – Arif reallaşdırdı. Həmin gün bacıları uşaqları ilə onlara gəlmişdilər. Böyük bacısı Səba xətrinə dəydiyinə görə Arif küsüb ağlaya-ağlaya həyətdəki calğanın altındakı oturacaqda oturub, həmişəki kimi dərin fikrə gedən babasın yanına getdi.
Həsən kişi nəvəsini qucağına aldı. Saçını sığallayıb, soruşdu:
– Yenə kimdir sənin xətrinə dəyən?
– Kim olacaq? Hamınızın çox istədiyi bacım.
– Sənə kim dedi ki, onu sədən çox istəyirik.
– Özü belə deyir.
– Sənə bir sir açsam heç kəsə deməzsan ki?
– Demərəm. Bir daş altda, bir daş üstə. Buyur gəlsin.
Dörd yaşlı nəvəsinin böyüklər kimi danışması, Həsən kişinin sifətindən qeybə çəkilən təbəssümünü geri qaytardı. Oğlunun da bu yaşlarda olarkən nəyisə bacıları ilə bölşə bilmədikdə, ağlayaraq ona sığındığı vaxtlarını xatırladı. Bir vaxt oğlunun keyfini yüksəltmək üçün səsləndirdiyi ifanəni nəvəsinə təkrarladı:
– Mən səni hamıdan çox istərirəm.
– Bacılarımdandamı?
– Nəinki onlardan, bu dünyada yaşayan insanların hamısından çox istəyirəm. Bilirsənmi niyə?
– De bilim də.
– Çünki sən mənim balamın balasısan.
– Bacılarım da sənin balanın balasıdır axı.
– Onlarda mənə əzizdir. Sən isə evimizin bir kişisisən. Buna görə də səni hamıdan daha çox istəyirəm.
– Kişiyəm deyəndə, bacım deyir ki, mən hələ uşağam. Kişi olmağıma çox qalıb. Keybaş qanmır ki, kişinin böyüyü kiçiyi olur. Mən bu evin balaca kişisiyəm.
– Onlara fikir vermə. Mən səni gerçəkdən də çox istəyirəm. Amma bu, ikimizin arasında qalsın. Fikrimi onlara çatdırsan, xətirlərinə dəyər. Məndən də küsərlər. Sözündə duracağına əmin ola bilərəmmi?
– Ağzında deyirsən: kişiyəm. Kişi sözündə durar da.
Nəvəsindən – atasının təxminən bu yaşlarda olarkən, eynən buna bənzər ifadənin təkrarını eşidənə, heç zaman ağlından keçməyən bir fikir peyda oldu beynində. Xeyli götür-qoy edib, düşündü: bu, təsadüfdürmü, yoxsa?… Cavabı qəliz yoxsanın ətrafında da xeyli baş sındırdıqdan sonra, ağlına gəlsə də, heç vaxt dilinə gətirməyə cürət etməyəcəyi bir fikir formalaşdı təxəyyülündə: İnsan oğlunun ilahi yaranış barədə olan təsəvvürü yanlış istiqamətə köklənib. Yaranışın gerçək sirrini ucaTanrımız bəndəsinə hələ açıqlamayıb.
O nəvəsinin üzünə diqqətlə baxdı. Bu məsum sifətdə oğlunu da gördü, özünü də, atasını da, babasını da. Əlbəttə orda üzünü görmədiyi N sayda babalar da vardı. Daha diqqətlə baxdıqda, itgisi həyatını alt-üst edən, onu bu dünyanın nəşəsidən məhrum edən nənəci – rəhmətlik həyat yoldaşını da görəndə, sanki onu qəflət yuxusundan ayıtdılar. Birdən-birə onda elə təəssürat yarandı ki, ölüm – insanın bu dünyadakı varlığının sonu deyilmiş. Əbəs yerə- ömür payının ən gözəl çağını ona sərf edən həyat yoldaşının yoxluğuna üzülürmüş. Onun ruhu tək halda əbədiyyətə qovuşsa da, bu dunyada hələ neçə-neçə Münəvvərlər həyatını davam etdirəcəklər.
– İndi də mənim sənə sualım var. Kişi kimi mərdi-mərdanə söylə: evimizdə kimi daha çox istəyirsən?
– Səni də istəyirəm. Xətrinə dəysə də, düzünü bılmək istəyirsənsə, bil ki, atamı daha çox istəyirəm. Nədənsə, anamı heç istəmirəm. A baba, o, nə üçün hamımızın üstünə bağırır?
Nəvələrinin heç birindən belə bir sual gözləmirdi Həsən kişi. Üzdə olan cavabı səsləndirməkdə sətinlik çəkdi o. Əlbəttə, nəvəsinə deyə bilməzdi: – a bala, o, dəliliyin astanasındadır. Atanla mənim kimi baş qoşma ona.
– Analar uşaqlarına bağırar da, səbəb olanda döyər də. O, sizi çox istədiyindən döyür ki, ağıllanasınız.
– Vallah baba, sənin belə düşünəcəyini gözləmirdim. O məni bağırmaqla, döyməklə ağıllandıracağını zən edisə, yanılır. Bizi çox istəsəydi, üstümüzə bağıra-bağıra, döyə-döyə yox, şirin dillə, əzizləyə-əzizləyə ağılandırmağa cəhd edərdi.
Səkası yaşını qabaqlayan nəvəsinin məntiqinə məətəl qalan Həsən kişi onun dünaya gəldiyi günü xatırladı. Gecə yarıdan keçmişdi. Sancısı tutan gəlinini oğlu ilə yoldaşı-Münəvvər doğum evinə aparmışdılar. O həyacanla təzə xəbər gözləyirdi. Ürəyində Allaha yalvarırdı kı, üçüncü nəvəsi oğlan olsun. Nəhayət günortaya yaxın telefonuna zəng gəldi. Oğlu sevinclə xəbər verdi:
– Ata! Gözün aydın olsun! Muşduluğunu hazırla. Oğlumuz olub – deyəndə, o dərəcədə sevindi ki, bəd xasiyyətinə görə danışdırmadığı gəlini yanında olsaydı, bağrına basardı.
– Təbrik edirəm. Atalı-analı xoşbəxt böyüsün!
– Anam deyir ki, adını Həbib qoyaq. Sən nə deyirsən?
– Yox. Bu adı ikincisinə qoyarıq. Mən onu atamın adlyla çağıra bilmərəm. Arif qoysaq necə olar?
– Ay ata, bəs ikincisını necə çağıracaqsan?
– Onu bunun qədər istəməyəcəyəm axı.
– Nəyə görə bu adı seçdin?
– Ona görə bu adı düşündüm ki, dünyamız arif adamlara möhtacdır. Mən tələb etmirəm ki, hökməm bu adı qoyun. Öz aranızda düşünüb, bəyəndiyiniz adı seçə bilərsiniz.
Adın insanın həyatındakı rolu barədə heç bir məlumatı yox idi Həsən kişinin. Nəvəsinə ad seçərkən ilk ağlına gələn bu olmuşdu.
Nahara gələn Ənvər oğlunun nə dedisə, atasının qəhqəhə çəkib güldüyünü görəndə, həm sevindi, həm də təəccübləndi. Anasının ölümündən sonra ilk dəvə atasının ürəkdən güldüyünü görəndə, özü də çox sevinmişdi.
– Baba ilə nəvə birləşib kimin qeybətini qırır? – dedi.
Arif həmişəki kimi atasının qabağına gedib, özünü öpdürdükdən sonra dedi:
– Ay ata, arvadlar qeybət qırar. Evin kiçik kışısiylə böyük kişisi öz aramızda söhbət edirdik.
Həsən kişi nəvəsini çiynyndən tutub sinəsinə sıxıb, alnından öpdü. Sonra başını qaldırıb oğluna baxdı.
– Eşitdinmi?
– Dünən buna vurduğuna görə anasına acıqlanmışdım. Ona dediyini eşitsən dəhşətə gələrsən.
– Nə demişdi?
– Anası deyəndə: sənə urcah olan günə daş yağaydı, canım çıxaydı, sənin kimi qədirbilməzə qismət olmayaydım. Bu, çəkinmədən demişdi: – elə özün daşın yekəsisən də düşmüsən başımıza.
Həmin gündən sonra Həsən kişi deyib gülməyə başladı. Nəvələrinə sevgisi bəd xasiyyətli gəlinininə qəlbində közərən nifrətinin qarşısına sipər çəkmişdi. Onun anormal davranışından zəhləsi getsə də, məntiqsiz, ət tökücü danışığına əhəmiyyət vermirdi.
O gün Ənvər atasını həkimə apararkən, onun normanı aşan ürək döyüntüsünü qaydasında saxlamaq üçün hansı pəhriz növündən istifadə etməyin vacib olduğunu soruşanda, Şücaət dokror gülümsəyərək demişdi:
– Atan pəhriz haqda kifayət qədər bigiyə malikdir. Hətta mənə də bu sahədə dərs verə bilər. Sən onu gücün çatırsa stresdən qoru. Əks təqdirdə yazdığım dərmanların efekti olmayacaq.
Ənvər həkimin nə demək istədiyini anlamışdı. Dərindən kösk ötürüb ürəyində demişdi: elə bir əhvi ilan bəsləyirik, evimizdə bu mümkünsüzdür.
***
Gəlininin axşamkı absurd giley-güzarının təsirini dəv etmək üçün, yaxınlıqda yaşayan qızı – Şahnaz gilə getməyə qərar verən Həsən kişi yolda, gözləmədiyi hadisə ilə üzləşdi. Evlərindən təxminən iki yüz metr aralıqdakı üç yolda beş – altı nəfər gənc oğlan, otuz-otuz beş yaşlarında olan əqli qüsurlu Əhmədlə mübahisə edirdilər. Yanlarından keçəndə Əhməd ona səsləndi:
– Həsən dayı, tələsmirsənsə bir dəqiqə dayansana.
– Əhməd, səndən ötrü bir saat da dayanaram.
– Həsən dayı, günün hansı vaxtı keçirəmsə bu şeyləri burda görürəm. Bunların evlərində iş-gücləri yoxdurmu? Nə boyük sayırlar, nə kiçik. Ağızlarına gələni sayaqlayırlar. Başımı sallayıb yolumla gedirəm. Çevrilib üzlərinə də baxmıram. Söz atırlar, cavab vermirəm. Çünki axmaq-uxmağa baş qoşmaq istəmirəm. Dinməzcə ötüb-keçirəm. Yenə dillərini dinc qoymurlar. Arxamca:-dəli Əhməd – deyə məni təhqir edirlər. Sən bu kəndin sözü keçən, nüfuz sahibi, dünya görmüş ağsaqqalısan. De görüm burda dəli kimdir? Bunların hansı məndən ağıllıdır?
Həsən kişi gənşlərə baxanda, başlar aşağı sallandı. Gözləyirdilər ki, danlanacaqlar bu baş vermədi. Allahın məğmun bəndəsınin qəlbini qıracaq səviyyədə ağlı olan insanı, bir-neçə kəlmə ilə ağıllandırmağın mümkünsüzlüyünü dərk edən Həsən kişi onlara baxıb, təəssüflə başını bulamaqla kifayətləndi. Üzünü Əhmədə tutub, onun qırılmış könlünü almaq üçün dedi:
– Sən baş qoşmadıqlarının hamısından ağıllısan.
21.07.2024
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
LAĞLAĞIÇILAR
(hekayə)
Allahın yaratdığı canlı varlıqlar arasında, gözlə görmədiyimiz mikro orqanizmilərdən tutmuş okeanlardakı balinalarla, qurudakı fillərlə müqayisədə insan qədər çətinliklə böyüyüb öz ayaqları üstə sərbəst hərəkət edən ikinci bir canlı varmı? Böyüyüb, ahıllıq çağını yaşamaq şərəfinə nail olmuş heç kəs deyə bilməz ki, doğmalarının qayğısı, cəmiyyətin dəstıyi olmasaydı, olduqları mərhələrdə qərar tutmazdılar. Heyvanlar təbiət qoynunda tək-tənha sərbəst yaşaya bilərlər. İnsanların isə cəmiyyətdən təcrid olub tənha yaşaması mumkün deyil. İbtidai icma quruluşunda insanlar qəbilələr halında birləşərək, yırtıcı heyvanlardan qorunublar. Birlikləri sayəsində onlara qənim kəsilən nəhəng dinozaurların kökünü kəsiblər. Yırtıcılardan gözlənilən təhlükə səngidikdən sonra mövcud olan qəbilələr arasında baş verən münaqişələrdə də birləşərək müdafiə olnublar. Ölkələr arasında baş verən qanlı müharibələrdə də xalqlar sıx birliyi nəticəsində mövcudluğunu qoruyub, saxlayıblar.
Bəşərin heç bir dönəmində insanoğlunun tənha yaşaması mümkünsüz olub. Zamanın sakit dövründə də, hər kəs istəyib ki, asudə vaxtını səmərəli keçirməsi üçün öz dövrəsi olsun.
Fərhad müəllim orta məktəbi bitirdiyi il ali məktəbə qəbul olub. İnstitutu bitirib təqaüdə çıxana qədər Bakıda qalıb, işləyib. İldə bir dəfə verilən məzuniyyət vaxtını Qara dəniz sahillərində keçirdiyinə görə doğma rayonuna ancaq, xeyir-şərdə gələrdi. Çalışdığı zavodda məsul vəzifədə çalışdığına görə, asudə vaxtın nə olduğunu bilmirdi. Onun üçün məhdud iş saatı yox idi. Axşamlar evə on-on bir radələrində gələrdi. Çox vaxt şənbə, bazar günlərində də iş yerində olurdu. Yaxşı münasibətdə olduğu iş yoldaşları vardı. Bir – birinin adgünlərində, xeyir-şərində fəal iştirak edərdilər. İşdən kənar sıx münasibətdə olduğu dost-tanışı yox idi.
Eyni vaxtda işə başladıqlarına görə, eyni vaxtda da təqaüdə çıxdılar. Dünyaya gətirdikləri qızı ilə, oğlu ali təhsil alıb, ixtisaslarına uyğun işlə təmin olunmuşdular. Onların yardımına ehtiyacları yox idi. Aldıqları təqaüd normal yayışları üçün kifayət edirdi. Digər iş yoldaşları kimi əlavə qazanc gətirən obyektləri yox idi. Ona iş ortaqlığı təkliv edən iş yoldaşlarından birinə demişdi: – dövlətdən aldığım məvacibim dolanışığıma yetir. Görməmiş deyiləm. Olanıma şükür edirəm.
İşlədiyi müddətdə gərgin keçən günlərin axşamlarında düşünərdi: təqaüdə çıxsaydım, başım dincələrdi.
Təqaüdə çıxdı. Başı düncəlmədi. İşlədiyi müddətdə hiss eləmədiyi günlərin uzunluğu onu bezdirdi.
Bir gün o şəhəri gəzib-dolaşıb bazarlıq edib, yorğun halda evə gələndə gördü ki, həyat yoldaşı-Solmaz nahar hazırlığı görüb onu gözləyir.
Solmaz xanım ərinin aldığı meyvəni, göyərtini, ərzağı yerbə-yer edib, divanda oturub yorğunluğunu alan, taqətdən düşmüş ərinə baxıb gülümsədi.
– Noldu Fərhad müəllim, bunları bazardan alıb daşımaq çoxmu asandır? – dedi.
– Şəxsi həyətimiz olsaydı, özümüz əkib-becərsəydik daha rahat olardı. – deyib Fərhad nüəllim köks ötürdü.
– Sənin şəxsi həyətin yoxdurmu? Atanın sənin adına vəsiyyətnamə yazıb imzaladığı yurd-yuva ev qarışıq yolumuzu gözləmirmi? Bizim burda qalıb yaşamağımız oğlumuza yükdən başqa bir şey deyil. Köçək rayona. Əkək-becərək. Bazardan aldığımız kim biıir neçə əldən çıxan göy-göyərtiyə, mer-meyvəyə xərclədiyimiz qalar cibimizdə.
Bu gün bazarlıq edib qayıdarkən yol boyu bu barədə güşünmüşdü Fərhad müəllim. Yoldaşının da bu fikirdə olması ürəyincə oldu.
– Elə mən də səninlə bu haqda danışacaqdım. Açığını deyim ki, belə asanlıqla razılıq verəcəyini gözləmirdim.
– Sənin də mənə güvənməyəcəyini gözləmirdim. Yaşadığımız müddətdə hər hansı bir fikrinə qarşı çıxmışammı?
– Nə bilim. Düşündüm ki, ömrünün çox hissəsini şəhərdə yaşadığın üşün kəndi bəyənməzsən.
– Ömrümün ən gözəl çağı – uşaqlığım kənddə keşibsə, nəyə görə kəndi bəyənməməliyəm? Şəhərdə yaşamaqla, şəhərmi görürdüm? Evdən çıxanda işə, işdən çıxanda evə tələsirdim. İşə gedəndə də marşurutlarda sıxlıq olurdu, qayıdanda da. Nadir hallarda ayna tərəfdə oturub şəhəri seyredirdim. Məndən olsa malqara da saxlayardıq. Təsəvvür edirsənmi? Səhərlər tezdən oyanırsan. İnəyin yelini təmiz su ilə yuyursan. Dəsmalla qurulayırsan. Ağzı tənziflə bağlanmış vedrəyə sağırsan. Təzə südü qaynadıb içirsən. Hələ bunun qaymağı, kərə yağı, qatığı, pendiri, süzməsi, şoru, ayranı var.
Oğlu-Rəşadla, gəlini-Məhbubə işdən gələndə Fərhad müəllim yoldaşı ilə verdikləri qərarı onlara danışdı.
Gözləmədiyi qərardan pərt olan Məhbybənin ilk ağlına gələn bu oldu ki, yəqin onların incikliyinə səbəb olacaq yalışlığa yol verib.
– Ay papa, ay mama, əgər sizə qarşı hörmətsizlik etmişəmsə, üsür istəməyə hazıram.
– Qızım, verdiyimiz qərarın səninlə heç bir əlaqəsi yoxdur. – dedi Fərhad müəllim.
Solmz xanım da, ərinin dediyini təsdiqlədi:
– Qızım, səndən heç bir narazılığımız yoxdur. Bu gün qaynatan ömründə ilk dəfə bazara gedib. Torba dolmayan meyvəyə, göyərtiyə xərclədiyi pulun dəyəri ürəyinə od salıb, gözünü açıb. Qərara gəlib ki, atasından miras qalan qıfılı paslanmış yurduna sahib çıxsın. Doğrusu, təqaüdə çıxdığımız gündən özüm də bu haqda fikirləşirdim. Yaxşı ki, …
Ürəyi dolu Fərhad müəllim yoldaşının sözünü kəsdi.
– Bazarı dolaşdım. Gördüm ki, tərif yağdıra-yağdıra satılan meyvələrin qat-qat yaxşısı yurdumuzdakı ağacların dibində çürüyüb itib-batır. Orda yaşasaq tərkibi nitratsız, zərərsiz meyvəmizlə, göyərtimizlə qidalanarıq. Onların rayona köçməsinin qəti əleyhinə olan Məhbubə baldızlarına zəng edib xahiş elədi ki, ata-analarını fikirlərindən döndərsinlər. Gözlənilməz xəbər baldızların böyük sevincinə səbəb olması ona: özünüz bilərsiniz. Amma mən belə olmasını istəməzdim. – deməkdən başqa çarə qalmadı.
***
Onların kəndə köçməsi bir həftə olardı. Fərhad müəllimin qardaş-bacıları, əksər qohum-əqrabası onun ata yurduna köçməsini toy-bayram kimi qəbul elədilər. Evin səliqə-sahmana salınmasında, canla-başla köməklik etdilər. Onları bir an belə darıxmağa qoymadılar. Solmaz xanım heç xaxt üzünü görmədiyi kəndin sakinlərinindən də bu cür isti münasibət görəcəyini gözləmirdi.
Fərhad müəllimin kənd sakinləri ilə sıx əlaqəsi olmasa da, çoxunun dalana dirənmiş işlərini təmanna güdmədən, telefon zəngi ilə həll eləmişdi. Onda, nə vaxtsa kəndə köçəcəyi ağlından da keşməzdi. İndi o elədiklərinin bəhrəsini görürdü. İş-gücündən ayrılıb köməyinə çatanlara təşəkkür edəndə, ürəyində deyərdi: bu dünyada qanana edilən yaxşılıq itmirmiş.
***
Sənbə günü idi. Fərhad müəllim qohumları arasında onunla ən sıx əlaqədə olan, özündən on yaş kiçik əmisi oğlu-Salmanın opel markalı maşını ilə rayon mərkəzinə gəlmişdilər. Salman maşınını təmirə verib əvvəlcə bazarı, sonra da ticarət mərkəzlərini dolaşdılar. Usta təmirin uzun çəkəcəyini bildirmişdi. Salman vaxtlarını keçirmək üçün əmisi oğlunu çayxanaya dəvət elədi.
Çayxananın geniş zalına daxil olanda, səhərdən göy üzünü örtən, boşalmağa məqam gözləyən buludlar sanki, onların çayxanaya daxil olmalarını gözləyirmiş. Bidən-birə yağış elə yağmağa başladı ki, az da ləngisəydilər bir-neçə saniyə ərzində tam islanardılar.
Çayxananın yuxarı başında stolları birləşdirib söhbət edən orta yaşlı kişilərdən biri ayağa qalxıb onlara tərəf əlini uzadıb səsləndi:
– Salman, bura gəlin.
Onlara yaxınlaşanda içlərindən biri də ayağa qalxdı.
– Fərhad müəllim! Nə xoş təsadüf! Əəə, mən səni sonuncu dəfə gördüyüm tarixi unutmuşam – deyib ona tərəf gəldi. Qucaqlaşıb görüşdülər.
O, Faiq adlı bu adamla orta məktəbi birlikdə bitirmişdilər. Tələbəlik illərində ayrı-ayrı institutlarda oxusalar da, tez-tez görüşərdilər. Şəhəri, hava sakir olanda, bulvarı gəzib-dolaçardılar. Bir dəfə axşam vaxtında, təzə bazarın yaxınlığında kirayədə qalan kəndçilərinə qanaq getmişdilər. Bazarın qabağındakı qazlı su aparatından siroplu su içmək istədilər. Ciblərində nə qədər üç qəpiklər varsa saldıqları aparat xəsislik elədi, onlara su vermədi.
– Bu şəhərdə mənə atanlar az idimi ki, aparat da son qəpiyimi uddu, haramzadalıq elədi.- deyə gileyləndi.
Fərhad cibindən son iyirmi qəpiyini çıxardıb gileyləndi:
– Bədxərclik elədik, cibimdə bu qaldı.
Faiq əllərində olan-qalan iyirmi qəpiyi dostundan götürüb, aparata üzünü çevirib qəpiyi pul salınan deşiyə dirəyib şikayətləndi:
– Ay insanı əvəz edən atançik! Cibimizi silıb-süpürdün, bir udumluq da su vermədin. Sən insanın ancaq bir işini görə bilərsən. Heç vaxt insanı əvəz edə bilməzsən. İnsan olsaydın pulumuzu udub suyumuzu kəsməzdin. İndi səni necə qandırım ki, al bu iyirmi qəpiyi altı qəpik çıx, bizə iki stəkan su ver!
Bu vaxt əlindəki qəpik sürüşüb aparata daxil oldu. Stəkana şarıltıyla su süzüldü.
– Əəə, nə eylədin? Yataqxanaya necə gedəcəyik? – deyib Fərhad üstünə cumanda, Faiq qaçıb canını qurtardı. Görəndə ki, dalından çatmayacaq qayıdıb dolu stəkanı başına çəkdi. Bir müddətdən Faiq geri döndü. Yaxınlaşıb dedi:
– Fərhad, bircə sualıma cavab ver, sonra sal təpiyinin altına iti kimi döy. Cavab qaytaran kişi deyil. De görüm, iyirmi qəpiklik su çoxmu dadlı idi?
O, yenə nəsə demək istəyirdi ki, gülməkdən özünü saxlaya bilməyib qarnını tutub diz çökdü.
Fərhadın artıq hirsi soyumuşdu. Hadisəni gözünün önnünə gətirəndə, özü də özünü gülməkdən saxlaya bilmədi. Həmin gecə uzaq məsafəni piyada getməli olsalar da, maraqlı hadisə kimi hələ də yaddaşlarından silinməmişdi. Hər dəfə rastlaşanda o gecəni xatırlayırdılar. Bütun dost-tanışlarına bu hadısəni danışıb, gülüşmüşdülər.
Faiqin cayxor dostları da ayağa qalxıb Fərhad müəllim ilə Salmanla əl verib görüşdülər. Fərhad müəllimə Faiqin, Salmana da tanışı-Mirinin yanında yer elədilər.
– Fərhad, səni görən kimi bilirsənmi nəyi xatırladım? –deyə Faiq əlini onun çiyninə qoydu.
– Bunu bilməyə nə var ki? O, gecə təzə bazarın yanında başımıza açdığın hoqqanı hələ unutmamısanmı?
– Unudulası kimi hərəkət eləmişdinmi ki? Bakıya gedəndə təzə bazarın yanından keçərkən, indi orda izi-tozu qalmayan su aparatları öz yerini tutur. Həmin səhnə gözümün qabağında canlanır. Sən də mənə qəzəblə baxa-baxa bir stəkanı – iyirmi qəpiklik suyu içirsən.
Faiq yanındakıların bir-neçəsinə bu hadisəni danışmışdı. Eşitməyənlərin maraqla ona baxdığını görəndə üzünü köhnə dostuna tutub dedi:
– Nə deyirsən, danışımmı?
– İstəyirsənsə danış. Mən də bunu çox yerdə danışmışam. Burda utanacaq nə var ki? O yaşlarda belə şeylər hamının başına gələ bilər.
Faiq danışdıqca qarşı-qarşıya oturan iki nəfər bir-birinə him-cim edə-edə, onun ağzından çıxan hər ifadəni məsqərə edirdilər. “İyirmi qəpiklik syun çoxmu şirin olduğunu” soruşduğu yerə çatanda, şaqqanaq çəkib gülməyə başladılar. Faiq söhbətini tamamlayan kimi, onlardan biri – Hidayət dedi:
– Fərhad müəllim, görürəm sizin də dost sarıdan bəxtiniz gətirməyib. Bunun bəxti gətirib ki, o gecə yerinizdə mən olmamışam. Bilirsinizmi mən nə edərdim? Eşşəyi kimi minib, sürərdim onu yataqxanaya qədər. Yanındakı ona zuy tutan alçaq boylu, dolu bədən quruluşlu – Qafar dostunun şit məsqərəsinə əlavə elədi:
– Yanında olsaydım mən də arxanda oturardım.
Ətrafdakıların kinayəli baxışlarına məhəl qoymadan onlar şit zarafatlarına ara vermədilər. Ucaboy, enli kürək, özündən razı Hidayət sanki Faiqi gözdən salmaq üşün qəsdən sərhədi aşırdı. Gözünü ondan çəkmədən, ağına-bozuna baxmadan, ağzından nə çıxdı alqışlayan, zuy tytanına göz basıb sayaqlamasına davam elədi.
– Fərhad müəllim, bu dostunuzun əvvəlindən xəbərim yoxdur. Qonşumuzun evini alıb köçəndə arvadlı-uşaqlı yekə kişi idi. Təbii haldır ki, hər kəs təzə qonşunun kim, nəçi olması ilə maraqlanır. Qonşulardan ilk qapısını açan mən oldum. Təbrik etdim. Təzə mənzilində san sağlığı ilə yaşamasını dilədim. Özüm, qonşularımızın hər biri haqda məlumatlandırdım. Öyrənəndə ki, alı təhsilli iqtisadiyyatçıdır çox sevindim. Düşündüm ki, ali təhsilli adamdır, özü də cavandır, vəzifə tutar, böyük adam olar, işimizə yarıyar. Pensiyaya çıxdı. Nə boyu böyüdü, nə vəzifəsi, nə də özü. İşlədiyi idarədə baş buxalter (mühasib) də olmadı, bir işə yaramadı.
Hidayətin yanında oturan, onunla həmyaşıd olan Bəhramın səbri tükəndi.
– Hidayət! Həddini aşma! Burda oturanların hamısı Faiqi də yaxşı tanıyır, səni də. Fərhad müəllim, bunun bu cür sayaqlamasının səbəbi var. İki gün qabaq Faiq Bakıdan gələn tələbə yoldaşının şərəfinə verdiyi ziyafətə bunu, ağzı xarabdır deyə dəvət eləməmişdi. Biz toplaşanda Faiq bizdən soruşanda ki, bunu dəvət eləsinmi? Toplaşanların çoxu etiraz elədi. Hətta biri dedi ki, o gələcəksə, mən gedəcəyəm.
– Mən toplaşdıqlarınızın hansından əskikəm? – deyə, Hidayət qızışdı.
– İnsanın əyər-əskikliyi – görünüşü, boy-buxunu, çəkisiylə yox, ağzından çıxan cözlə ölçülür.
Hidayətin yersiz çıxışının təsirindən hiddətlənən Miri ona səsləndi:
– Hidayət! Biz bura bir-birimizin kimliyini müzakirə etmək üşün yığılmamışıq. Vaxtımızı asudə keşirmək üçün bir araya gəlmişik. Haq-nesab çayxanada yox, meydanda çürüdülər. Sən nə qədər coşub-daşsan da, lağa qoysan da, Faiq müəllimi bizim gözümüzdə dəyərdən sala bilməzsən. Fərhad müəllim, biz işsiz-gücsüz adamlarıq. Hər gün bu vaxtlarda bura toplaşırıq. Bu, başabəla, dili xarab dostumuzun gop da olsa maraqlı söhbətindən həzz alırdıq. Bu gün cildinin dəyişilməsinin səbəbi bəlli oldu. Bəhram nəyə görə onun dəvət edilmədiyinə aydınlıq gətirdi. Mənə təəccüblü gələn budur ki, niyə bəzi adamlar öz günahını özgəyə bələyirlər. Özündə olmayanı özgədə arayırlar.
Hidayət ona qarşı yönələn iradları qəbul eləmirdi. İlk dəfə onlara qoşulan Fərhad müəllimin sıradan biri olmadığını dərk elədiyindən, haqqında danışılanlara reaksiya vermədi. Gücü çatdığı qədər dözdü. Birdən səbri tükəndi. Barıt çəlləyinə dönüb partladı.
– Əəə! Nə hərəniz bir tərəfdən düşübsünüz üstümə. Heç kimin mənə ağıl dərsi keçməyə haqqı yoxdur. Müəllim, -deyib üzünü Fərhad müəllimə tutub sözünə davam elədi.- siz bunları tanımırsınız. Hamısından ağıllıyam, hər sahədə də üstünəm. Mərdəm. Sözü üzə deyənəm. Buna görə də məni gözləri götürmür. Siz ağıllı adama oxşayırsınız. Kimin kim olduğunu anlamamış olmazsınız.
Fərhad müəllim ətrafındakıları bir-bir nəzərdən keçirib, başını aşağı salıb gülümsündü. O, artıq kimin kim olduğunu təxmin eləmişdi. Hidayət isə özünün necə biri olduğunu tam çılpaqlığı ilə üzə çıxartmışdı.
Bu qəlibdən olan tiplərlə çox üzləşmişdi Fərhad müəllim. Amma bu cür açıq şəkildə lovğalananına rast gəlməmişdi. Öz rayonunda beləsini mövcudluğuna təəssüfləndi.
Faiqin qonşusunun qeyri normal davranış – lağ etməsinə baş qoşmamasının bir-neçə səbəbi vardı: Birincisi – onun sözünə söz qaytarmaq, arı pətəyinə çubuq soxmaq kimi bir şeydir. İkincisi – onun özündən fərqli olaraq çox gözəl xasiyyətə malik həyat yoldaşının öz həyat yoldaşı ilə rəfiqə olması. Üçüncüsü – uşaqlarının dostluğu. Dördüncüsü – bir-neçə gündən sonra, heç nə olmamış kimi üzünə hırıldayıb, əl uzadıb görüşəcəyi.
Qonşusu tərəfindən nahaqdan lağ edilməsini veşinə almayan Faiq heç keyfini də pozmadı. Coxdan görüşmədiyi köhnə dostu ilə rastlaşmasının sevincinin yanında, qonşusunun lağlağısı – ağcaqanad vızıltısı kimi bir şeydir onun üçün. Əlini dostunun çiynunə qoyub üzünə diqqətlə baxdı.
– O, Fərhaddan bu Fərhadın fərqi – alnındakı qırışlar və ortası seyrəlmiş ağarmış saçlarındır. Maşallah! Yaxşı qalmısan. Neçə günlüyə gəlmisən?
– Sualındakı yanlışlığa düzəliş ver. Soruşmalıydın: neçə illiyə gəlmisən? Sən kənd həyatını bəyənməyib, şəhərə köçmüşdün. Mən isə bir dəfəlik o böyüklükdəki şəhərdən ata yurduma dönmüşəm.
– Lap əcəb eləmisən! Bu oldu mənim üçün son yüz ilin ən şad xəbəri. – deyib Faiq ayaya qalxıb, əlavə elədi. – Belə xəbər çayla qeyid ediləsi deyil. Getdik!
Hidayətlə Qafardan başqa hamı ayağa qalxdı. Mirinin: – hara? Sualına Faiq:- seçim sizindir. – deyə cavab verdi. Sonra da çayçıya yaxınlaşıb, içdikləri çayın haqqını ödədi.
Artıq yağış kəsmişdi. Buludlar isə səmadan çəkilməmişdi. Bu günki havaya Hidayət kimilər kimi güvənmək olmaz. Hər an qəfildən yağa bilər. Vaxt itirmədən yaxınlıqdakı kafelərdən birinə özlərini yetirməlidirlər ki, yağış onları yaxalamasın.
Faiq oturduqları yerdən tərpənməyib altdan-altdan onlara tərəf baxıb öz aralarında nəyisə müzakirə edən Hidayətlə Qafara baxdı. Yaxınlaşıb onları da dəvət eləmək keçdi ürəyindən. Bunu hiss edən Bəhram ürəyində onun bu cəhdini dəyərləndirdi. Xoşməramlı addımının nəticəsinin xoşa gəlməz sonluqla toqquşa biləcəyindən şübhələnib, onu durdurdu. Özü onlara yaxınlaşdı.
– Sizə xüsusi dəvətmi gərəkdir? – deyə soruşdu.
Hidayət susdu. Qafar ağır iş görüb yorulub, haldan düşən adamlar kimi taqəqətsiz halda başını qaldırıb cavab verdi:
– Bizim vacib görüşümüz var. İndilərdə gəlməlidirlər.
Bəhram yaxşı bilirdi ki, indilərdə kimlərsə gəlib onlarla çay içəcək. Ancaq dedikləri kimi vacib görüş təyin etdikləri önəmli şəxslər olmayacaq. Heç nə demədən onlardan aralandı. Opel markalı maşınına əyləşdi. Qabaqda oturan Fərhad müəllimə dedi:
– Bağışlayın, bir az qanqaraçılıq oldu. Hidayətdir də, necə olsa da yola verməliyik. Özü belə olsa da çox gözəl ailəsi var. Uşaqlarının heç biri ona bənzəməyib. Hamısı analarına çəkib.
Fərhad müəllim rastlaşdığı lağlağıçılarla Hidayəti müqayisə elədi. Bir bezin qırağı olsalar da, bundan betərinə rast gəlməmişdi. Onun bir iş yoldaşı da vardı. O da başqalarının danışığını yozar, lağa qoyardı. Bu xasiyyətinə görə ona “prikolçik Həsən” ləqəbi qoymuşdular. Hidayətdən fərqli olaraq onun lağlağısında təhqirə yol verilmirdi. Həm də mənəmliyini qabardıb lovğalanmırdı. Heç kəs də ondan incimirdi. İlk görüşdə onda xoş təəssürat yaradan Bəhrama baxdı. Bir az öncə çay içdiyi digər – ilk dəfə üz-üzə gəldiyi şəxsləri də gözünün önnünə gətirdi. On nəfərin içində iki anormaldan başqa səkgizinə artıq qanı qaynamışdı. O, işdən ayrılmışdı. Həyatdan isə ayrılacağı vaxtdan xəbərsizdi. Taleyinin proqnozlaşdırdığı ömür payını cəmiyyətdən təcrid olunmuş halda yaşaya bilməzdi. Çünki o, arxada qoyduğu ömürünün gümrah, fəal dövrünü fasiləsiz ictimaiyyət arasında keşirmişdi. İndi onun öz çevrəsi olmalıdır. İstəməzdı ki, bu çevrədə Hidayət, Qafar kimi lağlağıçılar yer alsın. Cünki bu cür tiplər – xoş ovqatın qara kabuslarıdırlar.
28.07.2024.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
SƏDULLA ŞİRİNOVUN HEKAYƏLƏRİNDƏ İNSAN VƏ CƏMİYYƏT PROBLEMLƏRİ
(onuncu yazı)
Salam olsun çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bir neçə hekayə əsasında mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri və vicdan qarşısında məsuliyyət, vətəndaşlıq mövqeyi haqqında olacaq. Ümumiyyətlə, “tərəfsiz ədabiyyat tarixdir” şüarımıza sadiq qalaraq deyə bilərik ki, ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri insanı özünə tanıtmaq, onu həyatın mürəkkəb həqiqətləri ilə üz-üzə qoymaq, düşündürmək və mənəvi kamilliyə doğru istiqamətləndirməkdir. Əsl ədəbi əsər yalnız müəyyən hadisəni nəql etmir, həm də həmin hadisənin arxasında dayanan səbəbləri, insan xarakterinin görünən və görünməyən tərəflərini, cəmiyyətin mənəvi mənzərəsini açmağa çalışır. Bu baxımdan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun haqqında söhbət açacağım bu hekayələri diqqətəlayiq mövzu rəngarəngliyi, həyat hadisələrinə münasibəti və insan davranışlarına yönələn tənqidi baxışı ilə seçilir.
Müəllifin hekayələrində gündəlik həyatın içində rast gəlinən hadisələr bədii düşüncənin predmetinə çevrilir. Ailə münasibətləri, valideyn və övlad məsuliyyəti, qocalıq, sevgi və ailə qurmaq, insanın xarakteri, təhsil və tərbiyə, cəmiyyət daxilində davranış mədəniyyəti, mərhəmət və qəddarlıq, vicdan və xəyanət kimi məsələlər əsərlərin əsas məzmun istiqamətlərini təşkil edir. Yazıçı insanı yalnız söylədiklərinə görə deyil, davranışlarına, verdiyi qərarlara, başqalarına münasibətinə və həmin qərarların nəticələrinə görə qiymətləndirməyə çalışır.
Sədulla Şirinovun təqdim olunan aşağıda haqqında söhbət açacağımız hekayələrini birləşdirən başlıca cəhət budur ki, müəllif hadisələrin zahiri görünüşü ilə kifayətlənmir. O, oxucunu insanın daxili aləminə, ailə daxilindəki münasibətlərin incəliklərinə, bəzən illərlə gizli qalan həqiqətlərə və həyat təcrübəsinin yaratdığı qənaətlərə yönəldir. Onun qələmə aldığı obrazların bir qismi öz səhvlərindən nəticə çıxarmağa çalışır, digərləri isə yanlış davranışlarının mahiyyətini dərk etməkdə belə çətinlik çəkirlər. Bu qarşılaşdırma oxucunu insan xarakteri və mənəvi məsuliyyət haqqında düşünməyə sövq edir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri mövzuların həyatın özündən götürülməsidir. Müəllif ailədə baş verən adi bir söhbətdən, yaşlı insanın xatirələrindən, bir gəncin davranışından, insanların bir-birinə münasibətindən çıxış edərək daha geniş ictimai nəticələrə gəlir. Beləliklə, ayrı-ayrı şəxslərin yaşantıları ümumi mənəvi problemlərin ifadəsinə çevrilir.
Həyatda bəzən böyük faciələrə səbəb olan hadisələr əhəmiyyətsiz görünən bir qərardan başlayır. Bir vaxtında deyilmiş söz, göstərilmiş laqeydlik, düşünülmədən atılmış addım və ya insanın öz nəfsinə hakim ola bilməməsi sonradan bütöv bir ailənin taleyinə təsir göstərir. Yazıçının hekayələrində bu cür səbəb-nəticə əlaqələrinə xüsusi diqqət yetirilir. Obrazların bugünkü davranışları keçmiş təcrübələri ilə, yaşadıqları peşmanlıqlar isə vaxtilə qəbul etdikləri qərarlarla əlaqələndirilir.
Bu yanaşma müəllifin əsərlərinə müəyyən mühakimə və təhlil xarakteri verir. Hadisələr yalnız baş verib bitmir; onların mənəvi nəticələri də nəzərdən keçirilir. Oxucuya təqdim olunan həyat mənzərəsi onu belə bir qənaətə gətirir ki, insanın xarakteri ən çox gündəlik münasibətlərdə, çətin seçimlər qarşısında və başqalarının taleyinə təsir göstərən məqamlarda üzə çıxır.
Yazıçı insanın mənəvi keyfiyyətlərini zahiri görünüş, sosial mövqe və maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Onun üçün əsas meyar insanın necə yaşaması, başqalarına nə verməsi, ailəsinə və cəmiyyətə hansı münasibəti göstərməsidir. Bu səbəbdən hekayələrdə bəzən adi, sadə həyat sürən insanlar mənəvi üstünlükləri ilə seçildikləri halda, zahirən hörmətli görünən şəxslərin davranışları ciddi tənqidə məruz qalır.
Müəllifin təhlilə cəlb etdiyimiz “Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsi müəllifin insan xarakteri, ailə münasibətləri və həyat seçimləri haqqında düşüncələrini əks etdirən əsərlərdən biridir. Hekayənin mərkəzində Səlim kişinin taleyi, gənclik xatirələri, ailə həyatı və keçmişdə verdiyi qərarların sonrakı illərdə doğurduğu mənəvi nəticələr dayanır.
Əsər Səlim kişinin səhhətində yaranan problemlə başlayır. Onun ətrafına övladları və nəvələri toplaşır, narahatlıq keçirir, özünə gəlməsini sevinclə qarşılayırlar. İlk baxışdan sadə ailə səhnəsi təsiri bağışlayan bu epizod əslində hekayənin əsas ideya xəttinə giriş yaradır. Yaşlı insan artıq övladlarının maddi təminatına deyil, mənəvi dayağına, qayğısına və hörmətinə ehtiyac duyur. Vaxtilə övladlarını böyüdən ata indi onların münasibətlərində öz həyatının mənasını görür.
Nəvələrin babalarını qorumaq üçün söylədikləri zarafatlar, özlərini qəhrəman kimi təqdim etmələri və bir-birləri ilə söz yarışına girmələri səhnəyə yumor gətirir. Lakin bu yumorun arxasında ailə birliyinə dair ciddi fikir dayanır. Səlim kişi uşaqlara başa salır ki, ailə üzvləri bir-birinə nə qədər mehriban yanaşsalar, bir-birlərinin ağrılarına və sevincinə həssas yanaşsalar, ailənin mənəvi dayaqları da bir o qədər möhkəm olar.
Bu epizodda yazıçı nəsillər arasında mənəvi bağın əhəmiyyətini önə çəkir. Ailə yalnız eyni evdə yaşayan insanların birliyi deyil; ailə üzvlərinin bir-birinin taleyinə görə məsuliyyət daşıdığı mənəvi mühitdir. Böyüklərin vəzifəsi uşaqlara təkcə yaşayış qaydalarını öyrətmək yox, həm də mərhəmət, hörmət və qarşılıqlı anlayış nümunəsi göstərməkdir.
Hekayənin əsas məna qatlarından biri isə Səlim kişinin gənclik xatirələri ilə bağlıdır. Keçmişə qayıdış vasitəsilə oxucu insanın bəzən həyatının ən mühüm qərarlarını hansı meyarlarla verdiyini görür. Gəncliyində Səlimin qarşısına müxtəlif xarakterli insanlar çıxır. O, xarici gözəlliyin təsiri ilə mənəvi gözəllik arasındakı fərqi zaman keçdikcə daha dərindən anlayır.
Mehriban obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif onu xarici görünüşünə görə deyil, xasiyyətinin saflığına, abır-həyasına, davranışına və mənəvi keyfiyyətlərinə görə dəyərləndirir. Səlimin həyatında qarşılaşdığı digər qadın obrazları ilə müqayisə fonunda Mehribanın daxili zənginliyi daha aydın görünür. Hekayə insan seçimlərində zahiri cazibəyə həddindən artıq üstünlük verməyin hansı peşmanlıqlara səbəb ola biləcəyini göstərir.
Səlimin taleyində əsas faciə yalnız keçmişdə verdiyi qərarın nəticələri deyil, həm də itirilmiş imkanların insan yaddaşında uzun müddət yaşamasıdır. İllər keçir, insan ailə qurur, övlad sahibi olur, həyatın müxtəlif mərhələlərindən keçir, lakin vaxtında düzgün qiymətləndirilməmiş münasibətlər onun yaddaşında qalır. Bu mənada əsər keçmişə qayıtmaq istəyindən daha çox, keçmişdən nəticə çıxarmağın zərurətini vurğulayır.
Hekayənin adı da məhz bu məqamda simvolik məna qazanır. “Kaş ki, gözəl olaydı” ifadəsi zahiri gözəlliyə bağlanan düşüncənin sonradan mənəvi peşmanlığa çevrilməsini xatırladır. İnsan bəzən bir xüsusiyyəti ön plana çəkərək qarşısındakı şəxsin digər keyfiyyətlərini görməzliyə vurur. Halbuki uzunömürlü münasibətlərin təməli zahiri görünüşdən daha çox xarakter, qarşılıqlı hörmət, sədaqət və anlayış üzərində qurulur.
Beləliklə, “Kaş ki, gözəl olaydı” yalnız bir insanın ailə tarixçəsi deyil. Əsər seçim və məsuliyyət, gənclik və qocalıq, xatirə və peşmanlıq, zahiri və daxili gözəllik haqqında düşünməyə çağıran mənəvi-psixoloji hekayə kimi diqqəti cəlb edir.
Sədulla Şirinovun təhlil etdiyimiz bu və digər hekayələrində ailə mövzusu mühüm yer tutur. Lakin müəllif ailəni yalnız sevgi, qayğı və xoşbəxtlik məkanı kimi təsvir etmir. O, ailə daxilində yarana bilən ziddiyyətləri, valideynlərin övlad tərbiyəsində buraxdıqları səhvləri, övladların böyüdükdən sonra valideynlərinə münasibətini və ailə nüfuzunun məsuliyyətlə qorunması məsələsini də araşdırır.
Yazıçı üçün valideyn olmaq sadəcə övlad dünyaya gətirmək və onun maddi ehtiyaclarını ödəmək demək deyil. Övladın mənəvi tərbiyəsi, şəxsiyyət kimi formalaşması, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsi və öz hərəkətlərinə görə cavabdehlik daşıması da valideyn məsuliyyətinin ayrılmaz hissəsidir.
Hekayələrdə valideynin övladına bəslədiyi məhəbbətlə onun səhvlərinə münasibəti arasında mürəkkəb əlaqə görünür. Övladın hər istəyini yerinə yetirmək, onun yanlış hərəkətlərinə göz yummaq və məsuliyyətdən yayınmasına şərait yaratmaq əsl qayğı ilə eyniləşdirilə bilməz. Əksinə, düzgün tərbiyə insana sərhədləri tanımağı, özünü idarə etməyi və başqasının haqqını qorumağı öyrətməlidir.
Bu düşüncənin əks qütbündə ailənin etimadını doğrultmayan, doğmalarına mənəvi zərbə vuran və öz davranışları ilə yaxınlarının nüfuzuna xələl gətirən obrazlar dayanır. Belə personajların təqdimatında müəllifin tənqidi münasibəti aydın hiss olunur. O, doğmalıq münasibətinin insanı məsuliyyətdən azad etmədiyini, əksinə, ailə üzvlərinin bir-birinə qarşı daha diqqətli olmasını tələb etdiyini göstərir.
Hekayələrdən çıxan mühüm nəticə budur ki, ailənin möhkəmliyi yalnız qohumluq əlaqələri ilə təmin olunmur. Qarşılıqlı etimad, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi dürüstlük olmadıqda ən yaxın insanlar arasında belə uçurum yarana bilər.
Şəxsən tanımayanlar belə Sədulla Şirinovun yarıdıcılığına əsasən onun istənilən hadisə və prosesə vətəndaş mövqeiyinə yaxşı bələddir. Ümumiyyətlə, təkəbbür və lağ-lağa birinci növbədə hər bir insanın özü üçün ziyandır. Bu kimi hallar hər bir şəxs üçün fərdi inkişafına maneə ola biləcək başlıca əngəllərdən hesab olunur. Üstgəl dinimizdə məqbul buyrulmamış, əksinə pislənmişdir. İslam dinində və Məhəmməd peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərində lağ-lağa etmək, insanları ələ salmaq, məsxərəyə qoymaq və rişxənd etmək qəti şəkildə qadağan olunur və böyük günahlardan biri hesab edilir. Qurani-Kərimdə və peyğəmbərin sünnəsində bu mövzu ilə bağlı çox ciddi xəbərdarlıqlar var. İslamda insanların bir-birini ələ salması birbaşa ayə ilə qadağan olunub. “Hucurat” surəsinin 11-ci ayəsində buyurulur:
“Ey iman gətirənlər! Bir qövm digərini məsxərəyə qoymasın. Ola bilsin ki, onlar (əla salınanlar) özlərindən daha yaxşı olsunlar…”. Məhəmməd peyğəmbər (s.ə.s.) insanları güldürmək üçün belə yalan danışmağı və ya kimisə alçaltmağı pisləmişdir. İnsanları güldürmək üçün yalan danışanlar barədə: “İnsanları güldürmək üçün yalan danışan kəsin vay halına! Vay halına, vay halına!” (Əbu Davud, Tirmizi). İslam alimləri peyğəmbərin tövsiyələrinə əsaslanaraq lağ-lağanın bu zərərlərini qeyd edirlər:
-Qəlbləri korlayır. İnsanlar arasında kin, nifrət və düşmənçilik yaradır.
-Hörməti azaldır. Çox lağ-lağa edən və hər şeylə məsxərəyə qoyan insanın cəmiyyətdəki sanbalı və hörməti itir.
-Qəlbi öldürür. Peyğəmbərimiz buyurmuşdur ki, “Çox gülmək qəlbi öldürür.” Buradakı “çox gülmək” xüsusilə başqalarının qüsuruna, fiziki görünüşünə və ya uğursuzluğuna lağ edərək gülməyi əhatə edir. İslam əxlaqına görə, bir insanın fiziki qüsuru, yoxsulluğu və ya hər hansı bir xətası ilə lağ etmək, dolayısı ilə onu yaradan Allaha qarşı hörmətsizlik sayılır.
Bütün bu yuxarıda sadaladıqlarımdan sonra Sədulla Şirinovun problemə münasibəti xüsusilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müəllifin “Lağlağıçılar” hekayəsi cəmiyyətdə lağ etmək, başqalarını alçaltmaq və insanın fərqli xüsusiyyətlərini təhqir predmetinə çevirmək kimi davranışları diqqət mərkəzinə gətirir. Əsərdə əqli qüsurlu Əhmədin bir qrup gəncin təhqir və istehzasına məruz qalması təsvir olunur. O, özünü müdafiə etmək üçün nüfuzlu, dünya görmüş Həsən kişiyə müraciət edir və haqlı olaraq soruşur: əslində, burada ağılsız davranan kimdir?
Bu sual hekayənin daşıdığı mənəvi yükü əks etdirir. Əhmədin cəmiyyətdəki vəziyyəti onu təhqir edənlərin özlərini üstün hesab etməsinə əsas vermir. Əksinə, onun başqalarına mane olmamaq, mübahisədən yayınmaq və sakitcə yoluna davam etmək cəhdi gənclərin davranışları ilə müqayisədə daha sağlam mənəvi mövqe kimi görünür.
Həsən kişinin gəncləri danlamaq əvəzinə Əhmədin könlünü almağa çalışması da təsadüfi deyil. O, insan ləyaqətinə hörmətin yalnız sərt cəza və ya yüksək səslə deyilən nəsihətlə təmin olunmadığını anlayır. Bəzən insanın qəlbini qıranlara verilən ən güclü cavab, təhqirə məruz qalan şəxsin ləyaqətini qorumaq və ona mənəvi dayaq olmaqdır.
Hekayənin əsas mesajı aydındır: insanın əqli və fiziki imkanları onun ləyaqətini müəyyən etmir. Cəmiyyətdə insanı qiymətləndirən əsas meyar davranış, mərhəmət, ədalət və başqasının ağrısını anlamaq qabiliyyətidir.
Lağ etmək çox vaxt zarafat adı altında təqdim olunur. Ancaq hər zarafat məsum deyil. Qarşı tərəfin şəxsiyyətini alçaldan, onun həssaslığından sui-istifadə edən və insanları başqalarının bədbəxtliyi hesabına əylənməyə alışdıran davranışlar mənəvi qüsurun əlamətidir. Bu mənada “Lağlağıçılar” təkcə bir qrup gəncin hərəkətlərini deyil, ümumilikdə cəmiyyətdə davranış mədəniyyətinin səviyyəsini müzakirəyə çıxarır.
Müəllif oxucunu özünə sual verməyə sövq edir: biz başqalarını güldürmək naminə kiminsə qəlbini qırmağa nə dərəcədə haqqımız olduğunu düşünürükmü? İnsanın fərqliliyinə hörmət etməyi bacarırıqmı? Qarşımızdakı şəxsin zəifliyindən istifadə etmək əvəzinə onun yanında dayanmağa hazırıqmı?
Bu sualların əhəmiyyəti yalnız hekayənin qəhrəmanları ilə məhdudlaşmır. Onlar məktəbdə, iş yerində, ailədə və ictimai münasibətlərdə hər gün qarşılaşdığımız mənəvi seçimlərə aiddir.
Sədulla Şirinovun hekayələrində təhsil məsələsinə yalnız bilik əldə etmək vasitəsi kimi baxılmır. Müəllifin təqdim etdiyi düşüncələrdə təhsil və tərbiyə bir-birini tamamlayan, lakin eyni məna daşımayan anlayışlardır. İnsan yüksək bilik səviyyəsinə malik ola bilər, amma davranışında məsuliyyət və mərhəmət çatışmazlığı varsa, bu bilik onun şəxsiyyətini bütövləşdirməyə kifayət etməz.
Usta Rəhimlə bağlı epizodlar bu fikri aydınlaşdırır. O, məktəbdə əlaçılar sırasında yer tutmasa da, öyrənmək üçün səy göstərir və zaman keçdikcə öz sahəsində tanınan bir mütəxəssisə çevrilir. Müəllimi Gülnarə xanım onun çətinliyini lağa qoymur, əksinə, çalışmağa davam etməyin əhəmiyyətini izah edir. Bu münasibət şagirdin özünəinamını qoruyur və zəhmətə hörmət hissini gücləndirir.
Burada müəllimin rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsl müəllim yalnız dərs materialını öyrədən deyil, həm də şagirdin imkanlarını düzgün qiymətləndirən, onun zəif tərəflərini təhqir predmetinə çevirməyən, inkişafına kömək edən insandır. Şagirdlərin hamısı eyni sürətlə öyrənmir, eyni qabiliyyətlərə malik olmur. Təhsilin məqsədi yalnız ən yüksək nəticə göstərənləri seçmək deyil, hər bir uşağın potensialını üzə çıxarmağa kömək etməkdir.
Usta Rəhimin sonrakı uğuru göstərir ki, insanın məktəbdəki göstəriciləri onun bütün gələcəyini əvvəlcədən müəyyən etmir. Səy, təcrübə, peşəyə maraq və öyrənməyə davam etmək bacarığı insanın həyat yolunda mühüm rol oynayır. Bu, müəllifin təhsil və zəhmət barədə irəli sürdüyü müsbət qənaətlərdən biridir.
Eyni zamanda, müəllif təhsil sistemində davranış və mənəvi tərbiyə məsələlərinin diqqətdən kənarda qalmasını təhlükəli hesab edir. Onun yanaşmasına görə, təhsil müəssisəsi yalnız bilik verən yer deyil, həm də insan yetişdirən mühit olmalıdır. Bu baxımdan hekayələr oxucunu müəllimin məsuliyyəti, pedaqoji etika və şəxsiyyətin formalaşmasında ailə ilə məktəbin qarşılıqlı rolu haqqında düşünməyə çağırır.
“Sirr” hekayəsi mövzu baxımından digər əsərlərdən fərqli bir istiqamət açır. Əsərin başlanğıcında dünyanın sirlərlə dolu olması, insanın əsrlər boyu cavabını axtardığı suallar və bəşəriyyətin hələ də tam dərk edə bilmədiyi hadisələr barədə düşüncələr irəli sürülür.
Burada diqqət yalnız gündəlik münasibətlərə deyil, insanın idrak imkanlarına və həyatın naməlum tərəflərinə yönəlir. İnsan dünyanı anlamağa çalışır, xəstəliklərin səbəblərini araşdırır, ömrün uzanması və sağlam həyatın mümkün yolları barədə düşünür. Lakin hər yeni cavabın qarşısında yeni suallar da yaranır.
Bu yanaşma insanın bilmədiklərini etiraf etməsinin əhəmiyyətini xatırladır. Həyatın bütün sirlərinə sahib olduğunu düşünən insanla daim öyrənməyə çalışan insan arasında ciddi fərq var. Birincisi öz qənaətlərini son həqiqət kimi qəbul etməyə meyilli ola bilər, ikincisi isə yeni məlumatlara və fərqli fikirlərə açıq qalır.
“Sirr” hekayəsinin bu başlanğıc xətti müəllifin yalnız sosial münasibətlərlə kifayətlənmədiyini, insan və dünya haqqında ümumiləşdirici düşüncələrə də yer verdiyini göstərir. Əsərin bütöv məzmunu nəzərə alınmadan onun bütün ideya nəticələrini qəti şəkildə müəyyənləşdirmək doğru olmazdı. Bununla belə, təqdim olunan hissə həyatın naməlumluqları qarşısında insan marağını və düşünmək ehtiyacını ön plana çıxarır.
Yazıçının hekayələrində tez-tez rast gəlinən mövzulardan biri insanın zahiri görünüşü ilə daxili mahiyyəti arasındakı fərqdir. “Kaş ki, gözəl olaydı” əsərində bu məsələ sevgi və ailə seçimi fonunda işlənirsə, başqa hekayələrdə insanın nüfuzu, sosial mövqeyi və başqaları qarşısında yaratdığı təəssüratla bağlı şəkildə üzə çıxır.
Cəmiyyət insanları çox vaxt ilk baxışda qiymətləndirir. Gözəl görünüş, yaxşı geyim, maddi imkan, nüfuzlu vəzifə və ya təsirli nitq müəyyən üstünlük yarada bilər. Lakin bu xüsusiyyətlər insanın vicdanlı, sədaqətli və mərhəmətli olduğunu sübut etmir. Həqiqi xarakter insanın başqaları ilə münasibətində, xüsusilə də ondan asılı vəziyyətdə olanlara davranışında üzə çıxır.
Müəllifin obrazları bu baxımdan müxtəlif mənəvi sınaqlardan keçir. Kimisi çətin vəziyyətdə sədaqətini qoruyur, kimisi öz marağını başqalarının rifahından üstün tutur. Kimisi səhvini dərk edib peşmanlıq çəkir, kimisi isə törətdiyi əməlin məsuliyyətini qəbul etmək istəmir.
Belə qarşılaşdırmaların məqsədi yalnız mənfi obrazları qınamaq deyil. Onlar vasitəsilə oxucu öz davranışlarını da nəzərdən keçirməyə dəvət olunur. Çünki ədəbiyyatın mənəvi təsiri yalnız başqasının səhvini tanımaqdan ibarət deyil; insanın həmin səhvlərin öz həyatında təkrarlanmaması üçün nəticə çıxarması da vacibdir.
Sədulla Şirinovun təhlil etdiyimiz bu hekayələrində ailə etimadını sarsıdan davranışlar, doğmalarına qarşı məsuliyyətsizlik və insanın öz səhvləri ilə üzləşməkdən yayınması da diqqət mərkəzindədir. Müəllif bu cür halları sadəcə şəxsi münaqişə kimi deyil, mənəvi dəyərlərin pozulması kimi təqdim edir.
İnsan səhv edə bilər. Həyat təcrübəsi göstərir ki, yanlış qərarlar, düşünülməmiş addımlar və zəiflik anları hər kəsin başına gələ bilər. Ancaq səhvin etirafı, onun nəticələrinin aradan qaldırılması üçün səy göstərilməsi və zərərçəkən şəxsin haqqının tanınması insanın mənəvi səviyyəsini müəyyən edən əsas göstəricilərdəndir.
Müəllifin tənqidi münasibəti xüsusilə öz hərəkətlərinə görə peşmanlıq hiss etməyən, başqalarına vurduğu zərəri adi hal kimi qəbul edən obrazlarda aydın görünür. Belə davranışlar yalnız ayrı-ayrı şəxslərə zərər vurmur, həm də ailədə və cəmiyyətdə etimad mühitini dağıdır.
Bağışlanma məsələsi də bu kontekstdə mürəkkəb məna qazanır. Bağışlamaq insanın mərhəmətini və mənəvi böyüklüyünü göstərə bilər. Lakin bağışlanma anlayışı məsuliyyətsizliyin təşviqi və ya törədilmiş haqsızlığın əhəmiyyətsizləşdirilməsi demək deyil. İnsan həm mərhəmətli olmağı, həm də ədaləti qorumağı bacarmalıdır.
Bu baxımdan hekayələrdəki mənəvi mühakimələr oxucunu sadə hökm verməkdən daha çətin bir sual qarşısında qoyur: insanın etdiyi hərəkətlə onun şəxsiyyəti arasında hansı əlaqə var və hansı məqamda səhv bağışlanmaz mənəvi xəyanətə çevrilir?
Bu sualların hər birinə eyni cavabı vermək mümkün deyil. Lakin müəllifin əsərləri insanı vicdanın səsini dinləməyə, öz hərəkətlərinin nəticələrini nəzərə almağa və başqasının etimadını qorumağa çağırır.
Sədulla Şirinovun hekayələrində qocalıq yalnız bioloji yaş mərhələsi kimi təqdim olunmur. Qocalıq insanın keçmişlə üzləşdiyi, yaşadığı həyatın nəticələrini qiymətləndirdiyi, doğmalarının münasibətinə daha həssas yanaşdığı dövr kimi də mənalandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində Səlim kişinin taleyi bu mövzunu aydın göstərir. Gəncliyin imkanları geridə qaldıqca insan keçmişdə etdiyi seçimlərə başqa gözlə baxmağa başlayır. Bir zamanlar əhəmiyyətsiz görünən məqamlar sonradan böyük məna qazanır. İnsan bəzən əldə etdiklərinin deyil, vaxtında dəyərləndirmədiklərinin haqqında daha çox düşünür.
Qocalıq dövründə övladların münasibəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideyn ömrünün böyük hissəsini övladlarının qayğısına qalmaqla keçirir. Övladlar böyüdükdən sonra isə münasibətlərdə müəyyən dəyişiklik baş verir: bir zamanlar qayğı göstərən valideyn özü diqqətə və mənəvi dəstəyə ehtiyac duyur.
Bu, ailə daxilində qarşılıqlı məsuliyyətin təbii davamıdır. Valideynə hörmət yalnız xüsusi günlərdə göstərilən ehtiramdan ibarət deyil. Yaşlı insanı dinləmək, onun hisslərini anlamaq, səhhətinə və gündəlik ehtiyaclarına diqqət yetirmək, özünü ailənin yükü kimi hiss etməsinə imkan verməmək də övladlıq borcunun tərkib hissəsidir.
Müəllifin yaratdığı ailə səhnələri oxucunu yaşlı nəslin mənəvi ehtiyaclarını unutmağa qoymur. Onlar xatırladır ki, insanın qocalıqda ən böyük ehtiyaclarından biri özünü doğmalarının yanında dəyərli hiss etməkdir. Maddi imkanlar həyatın müəyyən çətinliklərini yüngülləşdirə bilər, lakin səmimi münasibətin və qayğının yerini tam tuta bilməz.
Sədulla Şirinovun hekayələrində dialoqların və yumorlu epizodların müəyyən yeri var. Obrazların gündəlik danışığı, hazırcavablığı, zarafatları və bir-birinə verdikləri cavablar hadisələri daha canlı edir. Lakin yumor burada yalnız oxucunu əyləndirmək vasitəsi deyil. Bəzi hallarda o, insan xarakterini üzə çıxarmaq və ciddi həqiqəti daha təsirli şəkildə çatdırmaq üçün işlədilir.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində nəvələrin babalarını qorumaq barədə söylədikləri sözlər ailə münasibətlərinin səmimiyyətini göstərir. “Lağlağıçılar” hekayəsində isə yumor adı altında başqasını alçaltmaqla insanları birləşdirən sağlam zarafat arasındakı fərq üzə çıxır.
Bu iki vəziyyət arasında mühüm fərq var. Birinci halda zarafat sevgi və doğmalıqdan qaynaqlanır, ikinci halda isə istehza insan ləyaqətinə zərər vurur. Deməli, zarafatın mənəvi dəyəri yalnız deyilən sözlə deyil, onun hansı niyyətlə deyilməsi və qarşı tərəfə necə təsir göstərməsi ilə müəyyənləşir.
Müəllifin bu məsələyə münasibəti oxucuya davranış mədəniyyəti haqqında düşünmək imkanı verir. İnsan başqasını güldürə bilər, amma bunun üçün kiminsə qəlbini qırmağa ehtiyac yoxdur. Həqiqi hazırcavablıq alçaltmaqdan deyil, vəziyyəti düzgün qiymətləndirməkdən və sözün yerini bilməkdən yaranır.
Bədii ədəbiyyat cəmiyyətdəki problemləri birbaşa qanun və ya qayda dili ilə deyil, insan taleləri vasitəsilə göstərmək imkanına malikdir. Oxucu bəzən nəzəri mülahizələrə laqeyd qala bilər, lakin konkret bir obrazın yaşadığı ağrı, peşmanlıq və ya sevinc onun düşüncəsində daha uzun müddət qalır.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin əhəmiyyəti də məhz bu xüsusiyyətdə görünür. Müəllif ümumi mənəvi problemləri konkret insanların münasibətləri, qərarları və yaşantıları vasitəsilə təqdim edir. Oxucu ailədəki laqeydliyin nəticəsini, insanı alçaltmağın doğurduğu mənəvi zərəri, səhv seçimlərin uzunmüddətli təsirini və səmimi qayğının dəyərini obrazların taleyində görür.
Belə əsərlərin ictimai əhəmiyyəti onların oxucunu düşündürmək imkanından irəli gəlir. İnsan öz davranışlarını başqalarının təcrübəsi ilə müqayisə edir, münasibətlərində hansı məqamları dəyişməli olduğunu anlayır və cəmiyyətdə birgəyaşayış qaydalarının yalnız formal tələblərdən ibarət olmadığını dərk edir.
Mənəvi dəyərlər gündəlik həyatın kiçik görünən davranışlarında qorunur. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, fərqli insana anlayış, ailədə sədaqət, peşədə məsuliyyət və sözünə sahib çıxmaq cəmiyyətin sağlamlığını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu dəyərlər zəiflədikdə insanlar arasında etimad da sarsılır.
Yazıçının hekayələri oxucunu həmin dəyərlərin əhəmiyyətini yenidən düşünməyə çağırır. Müəllifin tənqid etdiyi mənfi davranışlar da, müsbət nümunə kimi təqdim etdiyi münasibətlər də insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini ön plana çıxarır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bu mətnlərdə müəllif mövqeyi çox vaxt aydın və birbaşa ifadə olunur. Obrazların söhbətləri, hadisələrdən çıxarılan nəticələr və bəzi ümumiləşdirici mülahizələr oxucunun diqqətini konkret mənəvi problemə yönəldir. Bu xüsusiyyət hekayələrə publisistik düşüncə çaları verir.
Belə təqdimatın üstün cəhəti müəllifin toxunduğu məsələlərin asanlıqla anlaşılmasıdır. Oxucu ailə münasibətləri, tərbiyə, məsuliyyət və vicdan haqqında irəli sürülən fikirləri hadisələrin içində izləyə bilir. Xüsusilə gündəlik danışığa yaxın dialoqlar obrazların həyat təcrübəsini və dünyagörüşünü göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, bəzi epizodlarda hadisələrin özünün oxucuya düşündürücü nəticə çıxarmaq imkanı verməsi, müəllif mühakimələrinin isə daha yığcam təqdim olunması bədii təsiri gücləndirə bilər. Bu, mətnlərin mövcud məziyyətlərini inkar etmir; əksinə, həyat materialının və ideya zənginliyinin daha da təsirli bədii formaya salınması üçün mümkün istiqaməti göstərir.
Müəllifin hekayələrində diqqət çəkən cəhətlərdən biri də obrazların təkcə fərdi xüsusiyyətlərlə deyil, müəyyən mənəvi seçimlərlə təqdim olunmasıdır. Bir obrazın əməlləri ailədə etimadın qorunmasına, digərinin davranışı insan ləyaqətinə hörmətə, başqasının təcrübəsi isə düzgün seçim etməyin vacibliyinə işarə edir.
Bu mənada Sədulla Şirinovun hekayələrində insan xarakteri hadisələrdən ayrı mövcud deyil. Xarakter seçimlərdə üzə çıxır, seçimlərin nəticələri isə obrazın mənəvi portretini tamamlayır.
Bütün bu geniş təqdimat və təhlilin sonunda belə bir nəticəyə gəlirik ki, “İnsan” adlandırdığımız əslində olduqca mücərrəd obyektin təzahür forması onu ətraf aləmə tanıdan əməlləridir. Daha dəqiq ifadə etsək insan əməlindən ibarətdir. Sədulla Şirinovun bu hekayələri mövzu və yanaşma baxımından rəngarəngdir. Bu mətnlərdə ailə münasibətləri, qocalıq, övlad sevgisi, xarici və daxili gözəllik, insan ləyaqəti, təhsil və tərbiyə, vicdan və məsuliyyət kimi məsələlər müxtəlif hadisələr və obrazlar vasitəsilə işıqlandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” insanın zahiri görünüşə aldanaraq mühüm həyat seçimlərində yanılmasını, keçmiş qərarların uzun illər sonra doğurduğu peşmanlığı göstərir. “Lağlağıçılar” başqasının fərqliliyini təhqir predmetinə çevirməyin mənəvi qəbuledilməzliyini ön plana çıxarır. Usta Rəhim və Gülnarə müəllimə ilə bağlı epizodlar isə zəhmətin, səbrin, düzgün pedaqoji münasibətin və öyrənmək iradəsinin əhəmiyyətini vurğulayır. “Sirr” insanın dünya və həyat haqqında cavabını axtardığı suallara yönələn düşüncələrə yer verir.
Bu əsərləri birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi məsuliyyətidir. İnsan yalnız özü üçün yaşamır; onun hərəkətləri ailəsinə, dostlarına, ətrafındakı insanlara və bütövlükdə cəmiyyətə təsir göstərir. Buna görə də hər bir qərar yalnız şəxsi maraq baxımından deyil, onun doğuracağı nəticələr baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Əsl insanlıq başqasının zəifliyindən istifadə etməkdə deyil, ona dayaq olmaqda; doğmaların etimadını istismar etməkdə deyil, onu qorumaqda; öz səhvini gizlətməkdə deyil, onu etiraf edib düzəltməyə çalışmaqda üzə çıxır. İnsan xarakterinin həqiqi ölçüsü də məhz bu məqamlarda müəyyənləşir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin oxucu qarşısında açdığı mənəvi suallar bu gün də aktuallığını qoruyur. Ailə münasibətlərinin möhkəmliyi, valideynlərə qayğı, uşaqların düzgün tərbiyəsi, insan ləyaqətinə hörmət və vicdanlı davranış hər bir dövr üçün vacib məsələlərdir. Bu problemlər haqqında düşünmək yalnız yazıçının deyil, oxucunun da mənəvi məsuliyyətidir.
Nəticə etibarilə, Sədulla Şirinovun hekayələri insanı başqalarının həyatına baxaraq öz həyatını qiymətləndirməyə çağırır. Bu mətnlər xatırladır ki, insanın dəyəri nə zahiri gözəlliklə, nə var-dövlətlə, nə də cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə ölçülür. Onun əsl dəyəri vicdanında, əməllərində, doğmalarına münasibətində və başqalarının qəlbində buraxdığı izdə yaşayır.
Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır: insanın qarşısına həyatın güzgüsünü qoymaq, onu düşündürmək və daha mərhəmətli, daha məsuliyyətli, daha vicdanlı yaşamağa səsləmək. Sədulla Şirinovun təqdim olunan hekayələri bu mənəvi söhbətə qoşularaq oxucunu insanlığın ən vacib dəyərləri haqqında yenidən düşünməyə dəvət edir. Çox dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
13.10.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Tanınmış yazıçı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” mükafatı laureatı Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb. Yazarlar cameəsi adından bu münasibətlə Sədulla müəllimi təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Qeyd edək ki, “Şəhid atası” Sədulla Şirinovun sayca yeddinci kitabdır. Onun əvvəllər işıq üzü görmüş digər altı kitabı da PDF formatında aşağıda təqdim olunub (bu kitabları səhərimizin kitab dükanlarından ənənəvi kağız variantnda da əldə etmək mümkündür):
Bayramınız mübarək olsun əziz yazarlar və oxucular!
Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
YAXŞI MÜƏLLİM
(doqquzuncu yazı)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! İnsan həyatında elə peşələr var ki, onların dəyərini yalnız qazanc, vəzifə, ad-san və cəmiyyətdə tutulan mövqe ilə ölçmək mümkün deyil. Bu peşələrin əsas meyarı insan yetişdirmək, şəxsiyyət formalaşdırmaq, biliyi mənəvi dəyərlə birləşdirmək və gələcək nəsillərin yoluna işıq salmaqdır. Müəllimlik də məhz belə peşələrdəndir. Əsl müəllim şagirdə yalnız dərs keçmir; ona düşünməyi, fərqləndirməyi, haqqı nahaqdan ayırmağı, insanlara münasibətdə ədalətli olmağı öyrədir. Bəzən müəllimin bir sözü, bir davranışı, hətta vaxtında göstərdiyi mərhəmət insanın bütün həyat istiqamətini dəyişə bilir.
Tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “Yaxşı müəllim” əsəri bu həqiqətləri bədii düşüncənin imkanları ilə oxucuya çatdıran, müəllim şəxsiyyətini insan taleyi, mənəvi məsuliyyət və ədalət anlayışları ilə əlaqələndirən əsər kimi diqqəti cəlb edir. Burada müəllimlik sadəcə bir əmək fəaliyyəti deyil, insanın öz ömrünə verdiyi məna, cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyət və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi mirasdır.
Əsərin mərkəzində dayanan Zəfər obrazının həyat yolu vasitəsilə müəllif oxucunu bir sıra mühüm suallar üzərində düşünməyə dəvət edir: Yaxşı insan olmaq nə deməkdir? Ədalət hissi necə formalaşır? Uşaqlıqda yaşanan haqsızlıqlar insanın xarakterinə necə təsir göstərir? Müəllimin əsl böyüklüyü nədədir? Və nəhayət, insan ömrünün mənalı keçdiyini hansı meyarlarla müəyyənləşdirmək olar?
Sədulla Şirinov bu suallara yalnız nəzəri mülahizələrlə cavab vermir. O, qəhrəmanının uşaqlığına, ailə mühitinə, məktəb həyatına, müəllimləri ilə münasibətlərinə və sonrakı peşə seçiminə müraciət edərək oxucuya canlı insan taleyi təqdim edir. Bu talenin arxasında isə bütöv bir dövrün çətinlikləri, kənd həyatının özünəməxsus xüsusiyyətləri, ailə məsuliyyəti və insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər dayanır.
“Yaxşı müəllim”in girişindəki düşüncələr əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirir. Müəllif insanın qədim tarixindən, cəmiyyətin formalaşmasından, haqq və haqsızlıq anlayışlarının meydana çıxmasından söz açaraq oxucunu daha geniş mənəvi müstəviyə aparır. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Çünki insanın ədalət axtarışı yalnız bir dövrün və ya bir şəxsin problemi deyil; bəşər tarixinin bütün mərhələlərində müxtəlif formalarda üzə çıxan məsələdir.
Əsərin başlanğıcında Bəxtiyar Vahabzadənin Allah və həqiqət mövzusuna toxunan fikrinə müraciət edilməsi də bu düşüncə xəttini gücləndirir. Burada əsas məsələ yalnız dini və fəlsəfi mülahizə yürütmək deyil, insanın öz davranışına, vicdanına və məsuliyyətinə münasibətini müəyyənləşdirməkdir. Ədalət haqqında danışmaq asandır, lakin ədalətli olmaq hər zaman asan deyil. Həqiqəti müdafiə etməkdən söz açmaq mümkündür, amma həqiqətin tələb etdiyi məsuliyyəti üzərinə götürmək insanın xarakterindən asılıdır.
Sədulla Şirinovun əsərində bu fəlsəfi başlanğıc sonrakı hadisələrdən ayrı qalmır. Zəfərin uşaqlıqda rastlaşdığı haqsızlıqlar, məktəbdə üzləşdiyi münasibətlər, müəllimlərinin davranışları və sonrakı həyatında qarşılaşdığı insan taleləri həmin sualların bədii davamına çevrilir. Beləliklə, girişdə irəli sürülən ümumi mülahizələr qəhrəmanın konkret həyat təcrübəsində sınaqdan keçirilir.
Əsərin əsas üstünlüklərindən biri də budur: müəllif oxucunu hazır nəticə ilə kifayətlənməyə çağırmır. O, hadisələri və münasibətləri göstərir, insan davranışlarının səbəbləri barədə düşünmək imkanı yaradır. Oxucu da bu prosesdə yalnız müşahidəçi deyil, mənəvi mühakimə aparan tərəfə çevrilir.
Zəfərin uşaqlıq illəri İkinci Dünya müharibəsinin ağır günlərinə təsadüf edir. Hələ yeddi yaşında olduğu vaxt ailənin dörd əmisi cəbhəyə yollanır. Bu hadisə onun uşaqlıq dünyasına müharibənin ilk kölgəsini salır. Müharibə onun üçün uzaq cəbhələrdə baş verən hadisələrdən ibarət deyil; ailədən ayrılan insanlar, evdəki narahatlıq, zəhmətin artması və gündəlik həyatın çətinləşməsi deməkdir.
Əsərdə ailənin məişət qayğıları, kənd həyatının ağırlığı və uşaqların erkən yaşlarından əməyə alışması diqqətə çatdırılır. Zəfər məktəbdən sonra anasına kömək edir, ailənin iş-gücündə iştirak edir. Onun uşaqlığı yalnız oyun və əyləncə ilə keçmir. O, həyatın çətinliklərini yaşına uyğun olmayan bir erkənliklə dərk etməyə başlayır.
Qardaşı Mahirin müharibənin səbəbləri və insanların bir-birini niyə öldürməsi barədə sualları əsərin düşündürücü məqamlarındandır. Bu suallar uşağın sadəlövh marağından daha geniş məna daşıyır. İnsan dünyaya gəlir, böyüyür, ailə qurur, zəhmət çəkir, həyatını qurmağa çalışır. Bəs bütün bunları dağıdan müharibələr niyə baş verir? İnsan niyə başqa insanın həyatına qəsd edir? Bu suallara asan cavab vermək mümkün deyil. Ancaq onların uşağın düşüncəsində yaranması gələcəkdə onun dünyagörüşünün hansı istiqamətdə formalaşacağını anlamağa kömək edir.
Zəfərin ailə mühitində gördüyü zəhmət, böyüklərin qayğıları və müharibənin doğurduğu narahatlıqlar onda məsuliyyət hissini gücləndirir. O, həyatın yalnız şəxsi istəklərdən ibarət olmadığını, insanın ailəsinə, yaxınlarına və ətrafındakılara qarşı borcunun olduğunu erkən yaşlarından öyrənir.
Müəllif bu uşaqlığı idealizə etmir. Çətinliklər qəhrəmanın həyatında real ağırlıq kimi görünür. Lakin həmin çətinliklər onun xarakterinin formalaşdığı mühitə çevrilir. Zəfərin sonrakı davranışlarını, ədalət duyğusunu və insanlara münasibətini anlamaq üçün məhz bu başlanğıcı nəzərə almaq vacibdir.
Zəfərin xarakterində diqqət çəkən cəhətlərdən biri başqalarının dərdinə biganə qala bilməməsidir. O, gördüyü hadisələrə yalnız öz maraqları baxımından yanaşmır. Ətrafında baş verənlər onun düşüncəsində suallar yaradır, haqsızlıq gördükdə münasibət bildirmək ehtiyacı hiss edir.
Əsərdə onun məktəb yoldaşları Davud və Əli ilə münasibətləri bu xüsusiyyəti üzə çıxarır. Zəfərin davranışları ətrafındakıların hamısı tərəfindən dərhal düzgün başa düşülmür. Bəzən onun mövqeyi mübahisəyə səbəb olur, bəzən də böyüklər hadisənin mahiyyətini araşdırmadan hökm verməyə meyil göstərirlər. Bu vəziyyət uşağın ədalət hissini sınağa çəkir.
Zəfər obrazını maraqlı edən onun bütün hallarda qüsursuz təqdim olunması deyil. Əksinə, o, həyatın içində böyüyən, münasibətlərin mürəkkəbliyini tədricən anlayan bir insandır. Onun şəxsiyyətinin əsasını təşkil edən mənəvi keyfiyyətlər hadisələr və münasibətlər vasitəsilə üzə çıxır.
Zəfərin davranışlarında ailədən aldığı tərbiyənin, xüsusilə babası Rüstəmin təsirini də görmək mümkündür. Böyüklərin həyat təcrübəsi, münasibətləri və verdikləri məsləhətlər uşağın düşüncə dünyasında iz buraxır. İnsanın tərbiyəsi yalnız ona deyilən sözlərlə formalaşmır; o, böyüklərin necə davrandığını, çətin vəziyyətlərdə hansı qərarlar verdiyini də müşahidə edir. Zəfərin həyatında bu mənəvi təsir mühüm yer tutur.
Əsərin bu xətti oxucuya bir həqiqəti xatırladır: yaxşı müəllim yetişmədən əvvəl insan kimi formalaşmalıdır. Başqalarına ədaləti öyrədəcək şəxsin özü ədalətin nə olduğunu hiss etməli, başqasının ağrısını anlamağı bacarmalıdır. Zəfərin uşaqlıq təcrübələri gələcək müəllim şəxsiyyətinin mənəvi bünövrəsi kimi mənalandırılır.
Əsərin mühüm epizodlarından biri Zəfərin məktəbdə qarşılaşdığı anlaşılmazlıq və haqsız münasibətlə bağlıdır. O, məktəb yoldaşının ailəsinə və müharibə şəraitində yaşayan insanlara münasibətdə hörmətin qorunmasını istəyir. Lakin hadisənin mahiyyəti dərhal aydınlaşmır. Davud və Əli ilə yaranan münaqişə nəticəsində Zəfərin mövqeyi böyüklər tərəfindən düzgün qiymətləndirilməyə bilər.
Məktəbin müəllimlərindən Cəlal müəllim və direktor Vaqif müəllimin münasibəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əvvəlcə hadisəyə bir tərəfdən baxılması və Zəfərin davranışının tam anlaşılmaması müəllim nüfuzunun özü-özlüyündə səhvsiz qərar demək olmadığını göstərir. Müəllim də insandır; o da müəyyən anda tələsik nəticəyə gələ, hadisənin görünən tərəfinə aldanaraq yanlış mühakimə yürüdə bilər.
Lakin əsərin mənəvi məğzi məhz burada üzə çıxır: səhvi dərk etmək və münasibəti yenidən qiymətləndirmək mümkündür. Vaqif müəllimin sonradan məsələyə başqa cür yanaşması, baş verənlərin mahiyyətini anlamağa çalışması müəllimin böyüklüyünün yalnız hökm verməkdə deyil, öz hökmünü yenidən nəzərdən keçirə bilməkdə olduğunu göstərir.
Bu epizod məktəb mühitində ədalətli münasibətin nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Uşaq üçün müəllimin sözü və qərarı böyük məna daşıyır. Ədalətsiz münasibət onun qəlbində dərin iz qoya, özünə inamını sarsıda bilər. Əksinə, səhvin etirafı və ədalətin bərpası uşağın insanlara inamını qoruyur.
Zəfərin davranışına görə onu dərhal mühakimə etmək əvəzinə hadisənin səbəblərini öyrənmək, hər iki tərəfi dinləmək və nəticəyə tələsməmək müəllim üçün vacib keyfiyyətlərdir. Müəllifin bu hadisəyə diqqət yetirməsi təsadüfi deyil. Çünki yaxşı müəllim olmaq ilk növbədə şagirdi anlamaqdan başlayır.
Xatın xalanın Zəfərin yaxşı xüsusiyyətlərini qiymətləndirməsi də qəhrəmanın xarakterinin yalnız məktəb mühitində deyil, gündəlik insan münasibətlərində də görünən tərəflərini tamamlayır. İnsan haqqında fikir formalaşdırarkən bir hadisəyə deyil, onun ümumi davranışına, başqalarına münasibətinə və mənəvi mövqeyinə diqqət yetirmək lazımdır.
“Yaxşı müəllim”də insan münasibətlərinin qaranlıq tərəfləri də təsvir olunur. Müəllif “mərdimazarlar” anlayışı ətrafında formalaşan hadisələr vasitəsilə başqasına mane olmağa, onun yaxşı niyyətini yanlış təqdim etməyə və münasibətlərdən öz xeyrinə istifadə etməyə meyilli insanların yaratdığı problemlərə diqqət çəkir.
Bu məqamlar əsərin ümumi ideyasına xidmət edir. Çünki insanın xarakteri yalnız rahat şəraitdə deyil, anlaşılmazlıq, təzyiq və haqsızlıq qarşısında daha aydın görünür. Belə məqamlarda bir insan qisas almağa, digəri susmağa, başqası isə həqiqəti müdafiə etməyə üstünlük verə bilər. Seçilən yol insanın daxili dünyasını üzə çıxarır.
Zəfərin həyatında rast gəlinən münasibətlər onun insanları daha dərindən tanımasına imkan yaradır. O, hər kəsin zahiri görünüşünə və sözlərinə əsasən hökm verməyin düzgün olmadığını öyrənir. İnsan haqqında həqiqi təsəvvür onun davranışları, başqalarının haqqına münasibəti və çətin anlarda göstərdiyi mövqe əsasında yaranır.
Müəllifin diqqətə çatdırdığı digər vacib məsələ bağışlamaq, ailə sevgisi və insanın öz davranışlarına cavabdeh olmasıdır. Əsərdə alkoqol, ailədaxili münasibətlər və bağışlama mövzularına toxunan dialoqlar da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. İnsan səhv edə bilər, lakin səhvin nəticələrini anlamaq və münasibətlərini düzəltməyə çalışmaq da onun məsuliyyətidir. Bağışlamaq isə hər şeyi unutmaq və ya yanlış davranışı normal qəbul etmək demək deyil; bu, insan münasibətlərinin mənəvi tərəfini dərk etməkdir.
Beləliklə, əsərdə yaxşılıq sadəlövh güzəşt, ədalət isə sərt hökm kimi təqdim edilmir. İnsan həm mərhəmətli, həm də prinsipial ola bilər. Əsas məsələ başqasının haqqını qorumaqla insanlıqdan uzaqlaşmamaq, həqiqəti müdafiə etməklə vicdanı itirməməkdir.
Vaqif müəllimin obrazı əsərin müəllimlik mövzusunu açan mühüm istiqamətlərdən biridir. Onun Zəfərlə bağlı hadisəyə münasibətinin dəyişməsi müəllim nüfuzunun mahiyyəti barədə düşünməyə əsas verir.
Müəllim olmaq yalnız bilik vermək və sinifdə intizam yaratmaq deyil. Müəllim hər bir şagirdin fərdi xüsusiyyətlərini, ailə vəziyyətini və davranışının arxasında dayanan səbəbləri anlamağa çalışmalıdır. Şagirdin hərəkətini qiymətləndirərkən təkcə zahiri nəticəni deyil, həmin hərəkətə gətirən şəraiti də nəzərə almaq vacibdir.
Bu mənada Vaqif müəllimin hadisəyə yenidən baxması onun şəxsiyyətində müsbət dəyişimin göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər. İnsan öz səhvini qəbul etdikdə nüfuzunu mütləq itirmir; əksinə, ədalətə sadiqliyini nümayiş etdirir. Xüsusilə uşaqlar qarşısında bunu bacarmaq böyük mənəvi məsuliyyət tələb edir.
Əsərin oxucuya ünvanladığı mesaj aydındır: müəllimin sözü şagirdin yaddaşında uzun müddət yaşaya bilər. Buna görə müəllim danışarkən də, qərar verərkən də, şagirdə münasibət bildirərkən də diqqətli olmalıdır. Bir uşağı dinləmək, onu başa düşməyə çalışmaq, tələsik hökm verməmək pedaqoji fəaliyyətin ayrılmaz hissəsidir.
Zəfərin həyatında yaşanan hadisələr onun gələcəkdə hansı müəllim olacağını da müəyyənləşdirən təcrübəyə çevrilir. O, bir zamanlar özü anlaşılmaq ehtiyacı duyan uşaq olub. Bu təcrübə sonradan şagirdlərinə münasibətində həssaslıq və anlayış göstərməsinə mənəvi zəmin yaradır.
Zəfərdən Zəfər müəllimə: seçilmiş həyat yolu
Əsərin əsas xətti Zəfərin uşaqlıqdan yetkinliyə doğru inkişafı ilə tamamlanır. Zaman keçir, həyat təcrübəsi artır və o, Zəfər müəllim kimi tanınır. 1953-cü ildə öz doğma kəndində tarix müəllimi kimi fəaliyyətə başlaması onun həyat yolunda mühüm mərhələdir.
Bu seçim sadəcə iş yeri müəyyənləşdirmək məsələsi deyil. Zəfər müəllim üçün kəndə qayıtmaq, tanıdığı insanların arasında yaşamaq və uşaqlara dərs demək həyatın mənasına dair şəxsi qərardır. Universitetdə qalmaq, elmi fəaliyyətlə məşğul olmaq, aspiranturaya qəbul olunmaq, gələcəkdə elmlər doktoru və professor olmaq imkanları onun qarşısında mövcud olan alternativlər kimi təqdim edilir. Lakin ailəyə bağlılıq və mərhəmət hissi onun kəndə qayıtmasında mühüm rol oynayır.
Bu məqamda müəllif uğur anlayışına fərqli baxış təqdim edir. Cəmiyyətdə bəzən insanın uğuru onun vəzifəsi, elmi adı, qazancı və tanınması ilə ölçülür. Halbuki hər bir insanın həyat məqsədi eyni deyil. Kimsə elmdə, kimsə istehsalatda, kimsə ictimai fəaliyyətdə, başqası isə müəllimlikdə özünü reallaşdıra bilər. Əsas məsələ seçilən yolun insanın daxili istəklərinə, mənəvi dəyərlərinə və məsuliyyət hissinə uyğun olmasıdır.
Zəfər müəllimin Arzu müəllimə ilə söhbəti bu baxımdan əsərin ideya yükünü aydınlaşdırır. Universitetdə qalıb alim olmaq imkanından danışılarkən o, yaxşı müəllim olmaq istəyinin öz həyatında əsas yer tutduğunu bildirir. Onun üçün kəndə qayıtmaq uğursuzluq və ya böyük imkanlardan imtina deyil. Əksinə, bu seçim özünü tanımaq, nə istədiyini bilmək və həmin məqsədə sadiq qalmaq nümunəsidir.
Zəfər müəllimin ömrünün mənasız keçmədiyini düşünməsi əsərin ən mühüm mənəvi nəticələrindən biridir. O, peşələrin ən şərəflilərindən saydığı müəllimliklə məşğul olmağı həyatının əsas qazancı kimi dəyərləndirir. Bu mövqe insanın öz həyatını başqalarının meyarları ilə deyil, gördüyü işin mənası ilə ölçməsinin vacibliyini göstərir.
Əsərdə onun Universitetə yalnız kimdənsə geri qalmamaq, vəzifə tutmaq və ya “böyük adam” olmaq məqsədilə qəbul edilmədiyinin vurğulanması da təsadüfi deyil. Zəfər müəllimin seçimində şöhrət həvəsindən çox, şəxsi məsuliyyət və insanlara faydalı olmaq istəyi dayanır. O, özünü başqalarından üstün göstərmək üçün deyil, bildiklərini başqalarına çatdırmaq üçün müəllimlik yolunu seçir.
Zəfər müəllimin həyat yolu əsərdə müəllimlik peşəsinin daha geniş mənasını açır. Müəllim tarixdən, ədəbiyyatdan və ya başqa fəndən dərs deyə bilər, lakin onun təsiri dərs saatı ilə məhdudlaşmır. Şagird müəllimin danışıq tərzindən, insanlara münasibətindən, ədalət hissindən, verdiyi qərarlardan və davranışlarından da öyrənir.
Əsərdə Arifin Trabzonda yaşaması və müəllimin dərs vaxtı sinifdəki mühitə cavabdeh olması barədə xatırlatması bu mövzunu başqa tərəfdən tamamlayır. Dərs prosesi yalnız məlumatın ötürülməsi deyil, həm də diqqət, intizam və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulan bir mühitdir. Müəllim həmin mühitin qorunmasına məsuliyyət daşıyır. Şagirdlərin öyrənmək imkanını müdafiə etmək, sinifdəki münasibətləri sağlam istiqamətdə saxlamaq müəllimin gündəlik vəzifələrinin tərkib hissəsidir.
Burada intizamla sərtliyi, nüfuzla qorxunu qarışdırmamaq da vacibdir. Şagird müəllimə yalnız cəzadan çəkindiyi üçün deyil, onun ədalətinə və biliyinə inandığı üçün hörmət etməlidir. Belə münasibət bir gündə yaranmır. Müəllim bunu ardıcıl davranışı, sözlə əməl arasındakı uyğunluğu və hər bir şagirdə insani münasibəti ilə qazanır.
Zəfər müəllimin obrazı göstərir ki, yaxşı müəllimin əsas xüsusiyyətlərindən biri öz peşəsini mənəvi missiya kimi qəbul etməsidir. O, şagirdin uğurunu yalnız qiymətlərlə ölçmür; insanın yetişməsinə, düşüncə qabiliyyətinin inkişafına və cəmiyyətə faydalı şəxsiyyət kimi formalaşmasına əhəmiyyət verir.
Zəfər müəllimin tarix fənnini tədris etməsi əsərdə xüsusi məna daşıyır. Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı deyil. O, insanların seçimlərini, cəmiyyətlərin inkişafını, müharibələrin nəticələrini, ədalət və haqsızlıq nümunələrini anlamaq vasitəsidir.
Uşaqlığı müharibə illərinə düşən bir insanın sonradan tarix müəllimi olması obrazın həyat xəttinə əlavə məna verir. Zəfər müharibənin ailələrə və gündəlik həyata təsirini uşaqlıqda müşahidə edib. İnsanların ayrılığı, zəhmətin ağırlaşması və gələcəklə bağlı narahatlıqlar onun şəxsi yaddaşında yer alıb. Belə təcrübələr keçmişi yalnız tarix kitabının səhifələri kimi deyil, insan taleləri ilə bağlı hadisələr kimi dərk etməyə imkan verir.
Tarix müəlliminin işi şagirdə faktları öyrətməklə bitmir. O, keçmişin təcrübəsindən nəticə çıxarmağı, hadisələrin səbəb və nəticələrini araşdırmağı, insanın tarixi proseslərdəki rolunu anlamağı da öyrətməlidir. Bu baxımdan Zəfər müəllimin peşəsi əsərin başlanğıcındakı müharibə, insanlıq və ədalət mövzuları ilə üzvi şəkildə əlaqələnir.
Əsərdə müəllimin kəndinə qayıtması da bu mənəvi məsuliyyətin bir hissəsi kimi oxuna bilər. O, özünü tanıdığı mühitdə, gələcək nəslin formalaşmasında iştirak edəcəyi yerdə görür. Onun üçün doğma kənd yalnız yaşayış məkanı deyil, əməyini və biliyini sərf edə biləcəyi insanlarla bağlı mənəvi çevrədir.
“Yaxşı müəllim”in ideya dairəsi məktəb və müəllimlik mövzusu ilə məhdudlaşmır. Əsərdə zəhmətkeş insanın haqqının tapdalanması, pensiya məsələsində düzgün münasibət göstərilməməsi və təsərrüfat rəhbərinin haqsız davranışı ilə bağlı hadisə də diqqət çəkir. Bu süjet xətti oxucunu sosial ədalət və insan ləyaqəti barədə düşünməyə yönəldir.
İnsan ömrünün böyük hissəsini zəhmətə sərf edir. Onun əməyinin qarşılığını almaq, yaşlılıq dövründə hüquqlarının qorunması və ləyaqətli münasibətlə qarşılaşması cəmiyyətin mənəvi səviyyəsini göstərən meyarlardandır. Əgər insanın uzun illər çəkdiyi zəhmətin haqqı verilmirsə, burada yalnız maddi problem deyil, həm də vicdan və məsuliyyət məsələsi meydana çıxır.
Bu hadisənin əsərdə yer alması müəllifin ədalət anlayışına geniş yanaşdığını göstərir. Ədalət yalnız uşağın məktəbdə düzgün qiymətləndirilməsi və ya müəllimin şagirdə münasibəti ilə məhdudlaşmır. O, ailədə, iş yerində, idarəçilikdə və cəmiyyətin bütün sahələrində qorunmalıdır.
Zəfər müəllimin düşüncə dünyasında insanın haqqını müdafiə etmək ideyasının mühüm yer tutması onun həyat təcrübəsi ilə bağlıdır. O, uşaqlıqdan etibarən haqsızlığın insan qəlbində necə iz buraxa bildiyini görüb. Yetkinlik dövründə bu təcrübə ona hadisələri daha geniş mənəvi müstəvidə qiymətləndirmək imkanı verir.
Beləliklə, müəllif oxucuya xatırladır ki, yaxşı insan və yaxşı müəllim olmaq yalnız xoş sözlər söyləməklə mümkün deyil. İnsanın haqqına münasibət, zəhmətin qiymətləndirilməsi və başqasının ləyaqətinə hörmət də mənəvi keyfiyyətlərin əsas göstəriciləridir.
Sədulla Şirinovun “Yaxşı müəllim” əsərində fəlsəfi mülahizələrlə gündəlik həyat hadisələri bir-birini tamamlayır. Müəllif ümumi fikirləri konkret insan münasibətləri vasitəsilə açmağa çalışır. Ailə qayğıları, kənd zəhməti, məktəb mühiti, müəllim-şagird münasibətləri və müxtəlif yaş dövrlərinə aid söhbətlər əsərin bədii materialını təşkil edir. Peşə seçimi və həyatın mənası barədə birbaşa ifadə olunan fikirlər gənc nəslin tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm, çox dəyərli oxucum! Hələlik!
10.10.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
KAŞ Kİ, GÖZƏL OLAYDI
(hekayə)
Səlim kişi gözlərini açanda başına toplaşan övladlarının, nəvələrinin bir ağızdan xorla:-Allaha şükür!-dediklərini eşidəndə, anladı ki, yenə də epilepsiyası tutub.
– Ay ata! Niyə həkimə gedib özünü yoxlatmırsan?–deyib sonbeşik qızı-Arzu əyilib atasının alnından öpüb, özündən yaş yarım böyük qardaşı-Raufa üzünü tutub onu da qınadı:
– A lələ! Niyə atamızı həkimə aparmırsan?
– Sözə baxırmı ki?
Tək oğul övladı olduğu üçün ərköyün böyüdülən oğlunu uşaqkən sözə baxmadığına görə çox tənbeh eləmişdi Səlim kişi. O vaxtlar ağlına gəlməzdi ki, vaxt gələcək özünü də sözə baxmamadığına görə övladları qınayacaqlar. O, indi başına toplaşan övladlarını nəzərdən keçirdi. Onların yaşında olduğu vaxtlarını xatırladı. Onda onlar indi onun qəfldən yaxalandığı epilepsiyanın təsirindən təlaşa düşən nəvələri yaşda olardılar.
O zamanlar övladları ondan asılı idilər. Maddi, mənəvi yardımına, qayğısına möhtac idilər. İndi isə o, övladlarının maddi yox, mənəvi dayağına və sayğısına möhtacdır.
Qayınatasının özünə gəldiyini görən Nargilə mətbəxə qaçıb bal şərbəti hazırlayıb gətirdi.
– A dayı, yaman qorxutdun bizi. Özünü necə hiss edirsən?
Səlim kişi qalxıb çarpayıda oturdu. Şərbəti içib gəlininə təşəkkür elədi:
– Sağ ol qızım! Əbəs yerə qorxmusunuz. Ətrafındakıları nəzərdən keçirib, əlini nəvələrinə uzadaraq gülümsünüb, sözünə davam elədi: – Bu cür qoçuları olan babanın əzrayıl cürət edib həndəvərindən də keçməz.
Nəvələrin ən kiçiyi beş yaşlı Eldar sinəsini qabardıb, məğrur görünüş yaradıb dedi:
– Baba! Bunlara çox da güvənmə! Dediyin əzrayılı görən kimi pərən-pərən düşəcəklər. Mən isə, heç cürə ona imkan vermərəm ki, sənə yaxın dursun.
Böyüklər əhəmiyyət verməsə də Eldarla eyni yaşda olan maması (bibisi) oğlu Fizuli çiyinlərini dartıb, sinəsini qabardıb babasına yaxınlaşdı.
– A baba! Eldara da güvənmə! O da, əzrayılı görəndə hamıdan qabaqda qaçacaq. Mən isə, Əzrayılın sənə tərəf yaxınlaşacağını görsəm, badalaq atıb yıxaram yerə. Qoymaram onu sənə toxunsun.
Hazırcavablığı ilə böyükləri də heyrətə gətirən dördüncü sinifdə oxuyan Pərvanə qardaşı – Eldarala maması oğlu – Fizulinin özlərini öymələrinə dözmədi.
– Doğrudan da uşaqsınızmış. Əzrayıl mələkdir, gözə görsənmir. Əcəli çatmayanların canını almır. Babamız zarafat edirdi. Siz keybaşlar bunu qanmadınız.
– Buna bax ee! Özünü babamdan da şox bilmiş sanır. Azz! Əzrail dırnağımızın arasına dolan mikrobdurmu ki, gözlə
görünməsin. Düz demirəmmi baba?
Həmişə qəliz sualları ilə başını qatan Eldarla Fizulini Səlim kişi çağırıb hərəsini bir dizinin üstündə oturdub Pərvanəyə də əli ilə işarə elədi ki, yanında əyləşsin.
– Pərvanə düz deyir. Gerçəkdən də əzrail mələkdir, gözə görünmür. Əcəli çatmayanın canını almır. İndi də diqqətlə əlimə baxın və barmaqlarımı sayın! Neçəsi var?
Səlim kişinin sualına nəvələr xorla cavab verdilər:
– Beş.
Səlim kişi ikinci əlini də qaldırıb dedi:
– Görürsünüzmü? Bunda da beş barmağım var. Bunların hər hansı birinə iynə batırsalar, hansınızın canı ağrı hiss edəcək? Əlbəttə, məndən başqa heç birinizin. Çünki, bu barmaqlar mənim canımın bir parçasıdır. Hər hansı birinizə dəyən zərbənin ağrısı isə, sizdən çox, məni yandıracaq. Ona görə ki, hər biriniz canımın bir parasısınız. Siz bir-birinizlə nə qədər mehriban olsanız, mən o qədər sevinəcəyəm. Sizin bir-birinizə olan xoş münasibətiniz mənim heç kəsin yayına bilmədiyi əcəlimin vaxtını üzadır, aqresivliyiniz isə, qısaldır. Mənim də sizin yaşınızda olarkən babam, nənəm olub. İndi hanı onlar? Görürsünüzmü? Yoxdular. Mənim yanınızda daha çox olmağımı istəyirsinizsə, mehriban olun. Bir-birinizə iradınızı it dili-aqresiya ilə yox, insan dilində nəzakətlə emosiyasız bildirin. Kütləvı kin, nifrət, öpkə, aqressivlık cəmiyyətimizi uçuruma sürükləyir. Sadaladığım neqativ anormallıqda bişən bəndələrini uca Allahımız gec-tez qovuşacaqları əbədi yaşayacaqları axirətin cənnətindən məhrum edəcək, od-alovla qaynayan cəhənnəmə göndərəcək.
Mən adi bir insan oldduğum halda, sizin bir-birinizə qarşı olan aqressiv münasibətinizə dözə bilmirəmsə, ucaların ucası-Allahımız insan kimi yaratdığı bəndələrinin bir-birinə olan vəhşi qəddarlığına dözərmi?
Az öncə ailəni lərzəyə salan gərginlik sovuşmuşdu. Hamı diqqətlə Səlim kişini dinləyirdi. O danşdıqca, Pərvanə bir –neçə il qabaq anasının maraqla izlədiyi Türk dizisi “Baba sandır“ dizisinin baş qəhrəmanı ilə babasını müqayisə edirdi. Anası ilə birlikdə həmin dizini maraqla izlədiyi vaxtlar, Pərvanənin ağlına gəlməmişdi ki, ordakı ata obrazı ilə babası eyni taleyi yaşayırmış. Hər ikisi həyat yoldaşını itirib övladlarını tək böyütməli olublar. Atası gündüz vaxtları işdə olduğundan, vaxtının çoxunu birlikdə keçirdiyinə görə o, babasını atasından da, anasından da daha çox istəyirdi. Sözinü bitirdikdən sonra onları, diqqətə süzüb kövrəldiyini görəndə:
– Babam candır. – deyib boynuna sarılıb üzündən öpdü.
Digər nəvələrin də Pərvanənin etdiyini təkrarlaması, atalarının nəsihətini dinlədikcə, onun da, yaxın vaxtların bir günündə, “İndi hanı onlar?“ sorduğu babasına, nənəsinə qovuşacağının təlaşını yaşayan Raufla, bacısı Tükəzbanı, kövrəltdi.
Neçə saat idi ki, Rauf telefonuna gələn zənglərə cavab verməyib söndürürdü. Bu dəfə gələn zəngi qapada bilməzdi. Çünki, zəng edən urusetdə yaşayan böyük baçısı Maral idi.
– Bacı, necəsən nə var nə yox?
– Bizdə salamatçılıqdır. Sizdə nə var nə yox? Keçən axşam qarışıq yuxular görmüşəm. Atamız necədir?
– Allaha şükür yaxşıdır. Nəvələrinə dərs keçir.
– Yəqin ki, bizə keçdiyi dərsləri təkrarlayır. Dərs saatını bildirsəydi, mənimkilər də onlayın qoşulardılar. Ona deginən növbəti dərsə məndən xəbərsiz başlamasın.
– Özün desən daha yaxşı olmazmı?
Rauf telefonunu atasına verdi.
– Ata, necəsən?
– Mən yaxşıyam. Səni gördüm daha da yaxşı oldum. Özün, uşaqlar necəsiniz? Yeznənin işləri necə gedir? Vətənə dönmək fikrinizdən keçmirmi?
– Ay ata, məndən olsa bir gün də burda qalmazdım. Doğmalardan uzaq düşməyin nə olduğunu özün də görmüsən. Ən çox da, səndən ötrü darıxıram.
– Mənim dərdimi çəkmə! Görürsənmi yanımdakı cangüdənlərimi? Möhkəm söz veriblər ki, hətta əzrayılı da həndəvərimə buraxmayacaqlar.
Nargilə qayınatasına yaxınlaşıb üzünü telefona tutub baldızına əl yelləyib salamlaşdılar, bir-birinin hal-əhvalını sordular. Tükəzban da, telefona üzünü tutub bacısı ilə salamlaşdı.
– A bacı, olmazmı ki, yeznə qalıb işləsin sən uşaqlarını götürüb gələsən? Biz də, sizdən ötrü narahatıq.
– Niyə olmurmur ki, olardı. Bir neçə dəfə cəhd də eləmişəm. Tez də fikrimdən daşınmışam. Çünki, Rüstəmlə şəhərə çıxanda, buranın qadınlarının ona, qarşısına dovşan çıxan canavar kimi baxdıqlarını görmüşəm. Yadındadırmı atam yuxuda tez-tez Mehriban adlı bir qadının adını çəkərdı. Rəhmətlik anam o, qadının kim olduğunu soruşanda atamız deyərdi: Adamın yuxusuna cin-şeytan girər. Belə bir adam tanımıram. Ay ata, yadına gəlirmi bir dəfə sən yuxuda sayaqlamışdın: A Mehriban! Mən də çox istərdim. Nə edim ki, alınmadı. Axı səni başa salmışdım. Bunu eşidən anam uzun müddət səni danışdırmdı. Dilə tutub çox çətinlıklə barışdırsaq da, sənə qarşı olan əvvəlki münasibətini bərpa edə bilmədik.
– A dayı, Son illər nədənsə, yuxuda çox zarıyırsan. Bəzən, Rayfu oyada bilməyəndə, özüm sənə baş çəkirəm. Bir dəfə də olsun qaynanamın adını çəkdiyini eşitməmişəm. Həmişə Mehribanı haraylamısan. Kimdir o qadın?
Gözəl xasiyyətinə görə qızlarından seçmədiyi gəlininin sualına qeyri-ixtiyari cavab verdi:
– Urusetdə olduğum zamandakı gəncliyimin acı xatirəsi.
Raufla Tükəzban təəccüblə bir-birinə baxıb gülümsündülər. Onlar dəfələrlə soruşsalar da, ataları bu sualdan yayınmışdı.
– Ay ata, ola bilərmi ki, olduğum yerin yaxınlığında baçı-qardaşım olar, mənimsə, bundan xəbərim olmaz. Vardırsa ünvanı bildir, axtarıb tapım.
Övladlarının ilki olduğuna görə ürəyində xüsusi yeri olan Maralı yanlış təxmininə görə Səlim kişi qınadı:
– Yaxşı tanıdığın atanı keçmişində qara iz buraxacağında şübhələnəcəyini səndən gözləməzdim.
– A ata, bağışla. Doğmalarımı birlikdə görəndə, elə sevindim ki, ağzıma nə gəldi üyüdüb tokürəm.
Doğmaların nəyə görə bir araya gəldiklərini, bir-neçə saat ərzində necə kritik anlar yaşadıqlarını, Maraldan keyfi pozulmasın deyə gizlətdilər.
Çoxdan danışmadıqlarına görə söhbətləri uzun çəkdi. Şam yeməyindən sonra Səlim kişi vərdişini pozdu. Həmişəki kimi televizoru açıb xəbərlərə baxmadı. Otağına gedib çarpayısına uzandı. Uzun illər keçməsinə baxmayaraq hələ də unuda bilmədiyi, hətta yuxuda da ondan əl çəkmədiyi Mehribanla tanış olduğu günü xatırladı.
***
Əsgərlikdən gələndən sonra nə öz, nə də ki, qonşu rayonlarda ixtisasına uyğun iş tapa bilməyən Səlim çətinliklə ata-anasının razılığını alıb, hərbi xidmətdə olduğu şəhərə qayıtdı.
Səhər tezdən qatardan düşən Səlim yaxşı tanıdığı şəhərin ən böyük avtoparkında elə həmin gün iş tapdı. Bir gün ərzində qeydiyyata alındı, yataqxanada yerlə təmin olundu. Belə tez bir zamanda işinin düzəldiyindən keyfi göyün yeddincı qatında süzən Səlim axşam tərəfi səhər cəzintisinə çıxdı. Yataqxanadan bir-neçə yüz metr aralanmışdı ki, ərzaq mağazasının qarşısında söhbət edən qızlara yaxınlaşanda, qızlardan birinin ondan bəhs etdiyini eşitdi.
– Mexriban! Mne kajetsya, etot krasvçik vaş zemlyak. (Mehriban! Mənə elə gəlir ki, o, gəşəng oğlan sənin yerlindir.)
Səlim qızın dediklərini eşitməzliyə salıb addımını yavaşıdıb, gözaltı onlara baxdı. Üç qəşəng rus qızının yanındakı ortaboylu, qarabüğdayı, arıq cənublu qızın Orta Asiya millətlərindən olduğunu zən elədi Səlim. Ondan bəhs edən alagözlü, uca boylu, möhtəşəm bədən quruluşlu qız diqqətini cəlb elədi. İlk baxışda ağlını başından alan qızla tanış olmağın yolunu tapmaqda çətinlik çəkmədi. Yanlarına çatanda, nəyəsə ilişirmiş kimi yerində səndələdi. Onun süni fəndi qızların gülüşünə səbəb oldu.
– Az qala travma alacaqdım siz isə qəh-qəhə çəkib gülüşürsünüz. Bu çür qəşəng qızlardan bunu gözləməzdim.
Alagözlü qız soruşdu:
– Nəyə ilişmişdiniz?
Səlim ayağının altına baxıb dedi:
– İlişən ayağım deyildi, ağlım idi. Səbəbkar da, sizin sehirli alagözlərinizdir. Ya osleb ot çujoqo aqnya. (Mən sehrli oddan kor oldum.)
Gözləmədiyi cavabdan qızın yanaqları qızarıb sinaf almaya döndü. Ona kompliment deyənlər çox olmuşdu. Bu cür poetik üsulla fikrini ifadə edən olmamışdı. Sevişdiyi oğlanlar olsa da, anasının ciddi tələbinə görə araməsafə saxlamışdı. Heç biri ilə münasibəti uzun çəkməmişdı. Bir neçə dəfə evlilik təklifi edənlər də olsa da, heç birini qəbul eləməmişdi. Öz özünə söz vermişdi ki, ali təhsilini başa vurmamış bu barədə düşünməyəcək. Artıq o, öz məqsədinə çatmışdır. Xoşlandığı biri evlənmək təklifi edərsə, yox deməyəcəkdi.
Alagözlü qızın başını yerə dikib susduğunu görəndə, qızın ondan xoşu gəldiyinə Səlimin şübhəsi qalmadı. Planında olmayan təsadüfi fürsəti qaçırmamaq üçün özünü təqdim etdi:
– Mən şəhərinizə bu gün gəlmişəm. İşə düzəlmişəm. Yaxınlıqdakı yataqxanada qeydiyyata düşmüşəm. Sabahdan işə başlayıram. Adım Səməddir.
Səmədin adını ə hərfiylə səsləndirdiyini eşidən Mehriban onun yerlisi olduğuna çox sevindi.
– Sveta! Sən telepadsanmış. Bu oğlan mənim doğma yerlimiş. Bunu nədən bildin?
Təxmininin təsdiqini tapdığına Mehribandan da çox sevinən Sveta gülümsəyərək cavab verdi:
– Gözlərinin bişimindən.
Svetanın cavabı Səlimə qəribə gəldi. Düşündü: “Qafqaz millətlərinin göz quruluşu eyni bişimdə deyilmi?” Dönüb ilk baxışda çilimsiz görsənən çatmaqaş, qonur gözlü Mehribana baxdı. Sifətdən gözəl olmasa da, məsumluq, abır-həya, yağan gözləri cazibədar idi.
Qarşısındakı hansının daha gözəl olduğunu soruşsalar, cavab verməkdə çətinlik çəkəcəyi rus qızları ilə, görünüşcə onlardan xeyli fərqlənən yerlisini müqayisə elədi Səlim. Xarici gözəllikdə bunlar onu üstələsə də, daxili gözəlliyin və gözlərin müsabiqəsi keçirilərsə, o, oları üstələyər.
– Sveta, sizdən bir söz soruşmaq olarmı?
İlk dəfə görməsinə baxmayaraq, bir poetik komplimentlə ürəyinə yol tapan Səlimin hər sualına məmuniyyətlə cavab verməyə hazır idi Sveta.
– Niyə olmur ki? Soruşun.
– Oxuduğum institutda qeyri ruslar şox idi. Rəfiqəm-Nataşa Sultan (Soltan) adlı Azərbayanlıya göz qoymuşdu. Oğlan başqa bir qurupda təhsil alan başqa vurulmuşdu. Nataşa neylədisə, onları ayırdı. Və fürsəti əldən vermədi. Özü Sultana ürəyini açdı və istəyinə çatdı. Həmişə rəfiqələrimizlə biraraya gələndə o, Sultanı ağız dolusu tərifləyirdi. Bir dəfə mən ondan soruşdum:
– Sveta! Bu qədər oğlanların bolluğunda, Sultanda nə gördün ki, qır-saqqız olub ondan yapışdın. Nə fənd işlətdinsə, sevgisını qazanmamış əl çəkmədin.
– Allah bizi bir-birimizdən ötrü yaradıbsa, mən imkan verərdimmi ki, qismətimdən başqaları bəhrələnsin. Sultanda nə gördüyümü bilmək istəyən onun gözlərininin biçiminə baxsın. Qrupumusdakı digər qeyri ruslarla müqayisədə, sizin göz quruluşunuzun fərqliliyini hiss elədik.
– Qızlar! Yerlimlə öz dilimizdə danışsam inciməzsiniz ki?
Sveta cavab verməyə hazırlaşam Larisanı qabaqladı:
– Danışın. Xəbəriniz olsun ki, yarım ildən çoxdur ki, biz Mehribana rusca, o da bizi Aərbaycanca danışmağı öyrədir.
Dilinizdə sərbəst danışa bilməsək də, nə dediyinizi başa düşəcəyik.
– Yaxşı ki, xəbərdarlıq elədiniz. Mən ondan soruşacaqdım ki, Svetanın sevgilisi varmı? Deyəcəkdim ki, işləməsəm də, yola salarkən atam mənə ilk maaşımadək dolandıracaq qədər pul verib. Əgər axşam sizi bəyəndiyiniz restorana dəvət eləsəm, təklifimi qəbul edərsinizmi? Bu gün mənim həyatımın ən uğurlu günlərindən biridir. Evdən çıxarkən heç ağlıma da gəlməzdi ki, düşəcəyim şəhərdə bir gün ərzində, işə düzələrəm qeydiyyata düşərəm, ikinci gün işimə başlayaram.
Qızların bir-birlərinə baxıb gülümsündüklərini görəndə, Səlim elə zən elədi ki, təklifini qəbul ediblər. Larisanın nə baş verdisə, birdən-birə çiddiləşməsi ona, sevinməkdə tələsdiyini anlatdı.
– Cavan oğlan,bir gündə hər adama qismət olmayan uğurunuza şükür edin, artığına cəhd eləməyin. Hələ cavansınız qarşınızda o qədər sabahlar var ki, hər biri də uğura möhtacdır. Valideynlərimiz bizə gecələr nəinki, restorana, diskodekaya, kinoya da getməyə qadağa qoyublar.
Səlim eşitdiyini Mehribandan eşitsəydi, bunu təbii qarşılayardı. Müasir dövürdə yeniyetmə çağında övladlarına tam sərbəstlik verən rus millətinin şəhərli qızların belə bir qadağaya riayət edəcəyi ona, inandırıcı görsənmirdi. O, üzünü Mehribana tutub soruşdu:
– Rəfiqən düzmü deyir yoxsa? …
– Atam on beş ildir bu şəhərdə yaşayır. O, zaman mən uşaq idim. Onun bura gəlməyinə səbəb anamın həddindən artıq emosional olması idi. Onların qabaq-qabağa oturub şirin dillə söhbət etdiklərini görməmişəm. Həmişə atam işə tez getdiyindən onu, axşamlar evə gələndə görərdim. Darvazanın səsini eşidən kimi qabağına qaçardım. O, məni qucağına alardı, öpərdi, aldığı çox bəyəndiyim şokaladı verərdi. Kresloda məni dizı üstndə oturtdurub lətifə-nağıl danışardı. Verdiyim sualları cavabsız qoymazdı. Bizim şirin söhbətlərimiz divanda oturub televizora baxan anamı qıcıqlandırardı. “ İkiniz də uşaq ağlındasınız”. – deyib donquldanardı. Bir günün səhərini yuxudan onların savaşına oyandım. Atam ona bağırdı: – Mən buyam xoşun yoxdursa, qapım açıqdır. Anam onda da bərk bağırdı:- bu qapıdan ancaq meyidim çıxar. Mən də buyam. Qane eləmirəmsə, cəhənnəm olub hara istəsən gedə bilərsən. Atam hirslənib üstünə cümanda, anam əvəlkindən də bərk bağırdı: – gəl! Əlin mənə toxunsa səni türmələrdə çürüdərəm. Atam ona yaxın getmədi. – Səndən bu da gözləniləndir. Orda məndən soruşsalar: nə qələt edib bura düşmüsən? Desəm ki, iti döymüşəm, soruşmazlarmı: itnən itlik edərlərmi? Atam mənim ağladığımı görəndə, qucağına alıb, üzümdən örüb demişdi: – ifritə anan sənin göz yaşına dəymir. Ondan adam olmayacağını bilirəm. Səni böyüdüncə, yola verməkdən başqa çarəm yoxdur. Həmin gün evdən hirsli çıxan atam müdiri ilə dalaşıb. Müdür idarə etdiyi maşınının açarını öz xöşu ilə verib ərizə yazmasa onu, əmək məcəlləsinin qırx yeddinci maddəsilə işdən çıxardacağını bildirəndə, atam maşının açarını üstünə atıb, elə həmin gün anamdan başqa bütün yaxınları ilə vibalaşıb yola düşdü. İki həftədən sonra poçtalyon Nəcəf dayı atamın məktubunu verəndə, mən zərfi açıb yazdığı: “ Canım qızım!” başlığını oxuyanda ağladığımı görən Nəcəf dayı doluxsunub:- “Atan yaxşı kişidir”- deməsi anamı qəzəbləndirmişdi.- “ Yaxşı ilan vursun onu!” – deyəndə kişinin onu, necə süzüb başını buladığını görəndə, uşaq olsam da, nə demək istədiyini dərk elədim. Anamsa vecinə də almamışdı. Mən yaşa dolduqca, atamı yurdundan didərgin salan anama qarşı ürəyimdə gizlənən nifrətim özümlə bərabər böyüyrdü. Orta məktəbi bitirən kimi atamın göndərdiyi yol pulu ilə gəlmişəm bura.
Atam sürücü işləyir. İş yerində də, qonşular arasında da böyük nüfuzu var. Onun məsləhətilə qonşularımız qızlarına tam sərbəstlik vermirlər. Çox gözəl xasiyyətli yoldaşı var. Üç oğlundan çox mənim qeydimə qalır. Doğma anamın atamın üzünə güldüyünü görməmişdim. Bu isə, atamı gülə-gülə, şirin dillə, xoş sözlərlə qarşılayır. Buna görə də ona-mama deyirdim. Bir dəfə çaşıb-ana demişdim. Sevindiyindən məni qucaqlayıb, öpüb demişdi: nə gözəl səslənir. Bir də təkrarlasana! Bir də təkrarlayıb demişdim: – etiraz etməsən sənə ana deyədim.-Çox sevinərdim. Bu, Mamedin də ürəyincə olardı.- deyib məni qucaqlayıb ağlamışdı. O, atamı çox sevir. Mən gəlincə qorxurmuş ki, atam onu atıb vətəninə dönər. Gəlməyim onun təlaşına son qoydu.
– Təhsilini davam eləmək fikrində varmı?
– Var. Atam da, burdakı anam da bunu istəyir. Gələn ilin qəbulunda özümü sınamaq fikrimdə var. Gələrkən rusca bir-neçə söz bilirdim. Qonşuların sayəsində indi sərbəst danışıram.
– Mehriban, qərib ölkədə sizin kimi ağıllı ellimlə rastlaşdığıma çox sevindim. Sizə bacı deyə müraciət eləsəm etiraz eləməzsiniz ki?
– Niyə eləməliyəm ki? Olarsınız qərib ölkədə dördüncü qardaşım.
Mehribanın dilindən fərqli olaraq, ürəyi başqa şey deyirdi. Onun, qərib ölkədə dördüncü qardaşa yox, gələcək həyatını birgə davam etdirəcək doğma yox, ögey anası kimi nəzakətlə xidmət edəcək ömür-gün yoldaşına ehtiyacı var idi.
Səlimin də ürəyində eynən bu cür fikir dolaşırdı. İlk baxışdan Mehribandan ideal həyat yoldaşı ola biləcəyini dərk eləmişdi. Bunun baş tuta bilməyəcəyinə təəssüflənmişdi də. Atasının yola salarkən verdiyi məsləhətə görə o, ancaq Mehribanla qardaş bacı münasibəti qura bilərdi. Çünki, atası ona dönə-dönə tapşırmışdı:
– Mən gedəcəyin yerlərdə olmuşam. Görkəminə baxanda, sənin Nataşalardan, Tanyalardan birini dalına salıb gətirə biləcək ehtimalı böyükdür. Eləsinə iliş ki, gətirəndə deməsinlər: “Bu nədir əə gətirmisən?”
Mehriban öz taleyi barədə danışdıqca, Səlim ürəyində düşünürdü: Ay el qızı! Kaş ki, gözəl olaydın! Atamın dediyi kimi səni kəndimizə aparsam, görməyə gələnlər ürəyini yox, üzünü görəcəklər.
Həmin gün Səlım yumorlu ifadələr qata-qata öz həyatı barədə qızları məlumatlandırdı. Maraqlı söhbətindən çox məmnun olan Sveta onun sabah işdən sonra yaxınlıqdakı istirahət parkında görüşmək təklifini qəbul elədi.
***
Həmin gün Sveta görüşə tək gəlmişdi.
– Salam.
Svetanın Azərbaycanca salam verməsi Səlimin sevincinə səbəb oldu. Elə bildi ki, təklıfini qəbul edib gəlibsə, həm də öz dilində salam verdisə, artıq məqsədinə çatıb.
– Çox gecikmədim ki?
Səlim saatına baxıb cavab verdı:
– Əqrəblər on iki dəqiqə yarımı göstərir. Bu, məni intizarda saxlayan dəqiqələr sizdən ötrü çox olmasa da, məndən ötrü uzun çəkdi.
– Bağışlayın! Sizin bu qədər səbrsiz olduğunuzu bilsəydim, tez gələrdim.
– Dünən siz özünüz barədə danışmadınız. Eşidirəm sizi.
– Təəssüflə bildirməyə məcburam ki, buna gərək qalmadı.
– Başa düşmədim bu, nə deməkdir?
– O deməkdir ki, bu gün səhər qızlar bir araya gəldik. Ölçdük-biçdik qərara gəldik ki, bizimki tutmaz.
Təklifinə rəd cavabı alacağını düşünməyən Səlim etiraza həyacan təbili çalmadı.“Bir könüldən min könülə vurula” biləcək qədər fanatik deyildi o. Əgər dünən Svetanın baxışındakı ona qarşı olan heyranlığı hiss eləməsəydi, bu gün onu, görüşə dəvət eləməzdi. Diqqətlə gözlərinin içinə baxanda açıq-aydın nəzərə çarpırdı ki, onun baxışındakı dünənki heyranlıq necə vardı elə də,olduğu kimi yerındədir.Heyranlığını ürəyində ört-basdır edən Svetanın dilində səsləndirdiyi süni etirazın arxasında gizlənən ciddi bir səbəbin olduğunu hiss edən Səlim soruşdu:
– Desəm ki, siz yalan danışa bilmirsiniz, haqlı olduğumu təsdiqləyərsinizmi?
– Xoşməramlı yalan günah sayılmır.
Svetanın cavabı dolaşmış kələfin ucunu üzə çıxartdı.
– Bizdə belə bir atalar zözü var: “ məsləhətli don gen olar.” Bir halda ki, rəfiqələr bir araya gəlib ölçüb-biçib qərar qəbul etmisiniz, nə edə bilərəm? Zorla əldə edilən eşqin odu heç kəsi isitməz, çünki, mayası sevgi ilə yox, nifrətlə yoğrulur.
Səlimin gözləmədiyi etiraza soyuqqanlı reaksiya verməsindəki süniliyi də, Sveta dərk eləmişdi. Ona qarşı ürəyinin dərinliklərinə nüfuz edən hissini mərhəmətə qurban verməkdən başqa çarəsi qalmamışdı.
– Səlim! Səmimi etiraf edirəm ki, dünənki təsadüfi üz-üzə gəlməyimiz, qurduğumuz qısa müddətli ünsiyyətimiz, bizdə sənə qarşı sımpatiya yaratdı. Etiraf edim ki, məndə sənə qarşı yaranan hiss rəfiqələrimin sənə olan marağını üstələyirdi. Mən vaxt keçirmək naminə saxta eşq məcarası yaşayanlardan deyiləm. Belələrinin ötəri hissinin onları necə acınacaqlı duruma dirədiyinin şahidiyəm. Hər bir yetişən qız kımi mənim də, bəyəndiyim yaraşıqlı gənclə eşq məcarası yaşamaq xətrinə yox, saf, normal, qalan bütün ömrümü xoşbəxt yaşayacaq ailə həyatı qurmağa haqqım çatır. Bu gün qızlarla qərara gəldik ki, xoşumuza gəldiyinə görə, səninlə dostluğumuzu davam elətdirək. Müraciəti
“sən”lə başlamaqda da, məqsədim budur. Görüşünə gəlməyim də, səbəbsiz deyil. Səninlə bir dost kimi məsləhətə gəlmişəm. Gözəlliyə aldanıb, həyatı bərbad olanların şahidiyəm. Belələr bizdə də var, sizdə də. Mehribanın anası ilə Mamed dayının günü xoş keçsəydi, ondan bezib vətənini tərk edərdimi? Artıq sən əyləncə xətrinə yad qızlardan birini tora salıb, bədbəxt edəcək yaşda deyilsən. Belə bir alcaq addım atacaq şərəfsizə də bənzəmirsən. Həm də sən elə bir yaşa çatmısan ki, qalan ömrünü birgə addımlamaq üçün kimisə həyatına qoşmalısan. Həyatına caladığın bu dünyanın ən gözəli olsa da, xasiyyəti pis olarsa, Mamed dayının aqibətini yaşaya bilərsən. Əgər sənə desəm ki, altı aydır yaxşı tanıdığım Mehribandan gözəl xasiyyətli qız bir də qarşına çıxmayacaq, mənimlə razılaşarsanmı? İdeal ailə həyatı qurmaq istəyirsənsə, onun üzünə yox, qəlbinə bax, həyatına qəbul elə.
Səlimin təxmin etdiyi,gözləmədiyi etirazın arxasında gizlənən səbəbkaın kim olduğunu öyrənsə də, onun bu oyuna cəhd edəcəyinə şübhə ilə yanaşdı.
– Sənə desəm ki, mənə elçi düşməndən Mehriban xəbərsizdir, təsdiqləyərsənmi?
– Düz tapmısan. Doğrudan da səninlə bu barədə söhbət açacağımdan onun xəbəri yoxdur. Səhərki söhbətimizdə də, onun iştirakı olmayıb. Dünən ona, qardaşlıq təklifini çatdıranda, sənə necə baxdığını görmürdünmü?
– Atam istədiyimdən də artıq pul verib, yola salarkən dediklərini sən eşitməmisən, mən isə, unutmaram.
– Nə demişdi ki?
– Tapşırmışdı ki, bu görkəmimlə rus qızlarının toruna düşməyəcəyimə əmin deyil. Tələb eləmişdi ki, ilişəsi olsam eləsini seçiməliyəm, kəndimizə aparası olsam deməsinlər: “bu nədir əə, yanına salıb gətirmisən?” Mən Mehribanın necə gözəl xasiyyətə malik olduğunu ilk baxışda hiss eləmişdim. Ondan ideal ev xanımı olacağına şübhə etmirəm. O, təkcə yerlim olduğu üçün yox, gözəl xasiyyəti ilə millətimə başucalığı gətirdiyinə görə əzizdir.
– Belə çıxır ki, qızıl xarakterli rəfiqəmi xoşbəxt eləmək cəhdim nəticəsiz qalacaq.
– Qurulacaq xoşbəxt ailənin açarı qadının dilinin altındadır. Mehriban kimi gözəl xasiyyətli, şirin dilli qızla həyat yoluna çıxan heç kəsi bir-birindən əcəldən başqa heç bir qüvvə ayıra bilməz.
– Mən deyənə gəldinmi? Qarşına göydən düşən belə dəyərli kladı (xəzinə) niyə qəbul eləmirsən?
– Nə edə bilərəm. Bütün rənglər dəyərlidir. Aralarında bir-birinə uzlaşmayanları da var axı. Mənim ona qarşı olan münasibətim qardaşlıqdan oyana adlaya bilməz.
Svetanın ən yaxın sirdaşı-Larisanın diqtəsi ilə qurduqları planın baş tutmayacağına tam əmin olması onu, çıxılmaz bir dalana dirədi. Uğursuz planın nəticəsinə nə üzülə bilirdı, nə də sevinə.
Əlbəttə o, bilsəydi ki, Larisanın təkidi ilə oynadığı oyunda mat vəziyyətinə düşəcək, bu görüşə gəlməzdi. Əgər ona, bir-neçə gün qabaq Mehribanla arlarında olan söhbəti Larisa xatırlatmasaydı, Sveta onun təkidinə əhəmiyyət verməzdi. Həmin gün söhbətə Larisa başlamışdı.
***
– Mehriban, sən orta məktəbi bitirmisən. Uşaqlığın daşını atmısan. Həyatının yeni mərhələsinə daxil olmusan. Sən bilirsənmi ki, gələcək həyatını təmin etmək üçün ilk növbədə qabiliyyətinə uyğun peşələrdən birini seçməlisən. Yaddaşın güclüdürsə ali məktəblərdən birində, ortadırsa, texnikumların və yaxud da peşə məktəblərindən birini seçib, təhsilini davam eləməlisən. Eyni zamanda, özəl həyatını qurmalısan. Sənin atana necə bağlı olduğunu, atanın da səni necə sevdiyini bilirəm. Mamed dayı deyir ki, təqaüdə çıxan kimi burdakı evini satıb, Bakıya köçəcək. Doğma ananı görən gözün olmadığını özün etiraf etmisən. Bizim oğlanlardan biri sənə evlilik təklifi edərsə, qəbul etməyə atan izin verəcəkmi?
– Larisa, məndən soruşsana özüm qəbul edərəmmi?
– Niyə eləmirsən dinimiz fərqli olduğuna görəmi?
– Bizim dinimizdə əhli kipabla evlənməyə qadağa yoxdur.
– Onda niyə bizim oğlanları qəbul eləmirsən?
– Ona görə ki, vijdanım yol verməz.
– Başa düşmədim. Vicdanın evlənməyə dəxli varmı?
– Var. Yarım ildir ki, burdayam. O qədər bir-birindən yaraşıqlı qızlar görürəm ki, özlərinə ər tapa bilmirlər. Sizdə qızlar çoxdur, oğlan az. Bizdə isə əksinə, oğlan çoxdur, qızlar az. Dediyin baş tutarsa, deməzlərmi: “Bu gözəlliklə biz özümüsə oğlan tapa bilmirik, bu, gəlmə eybəcər olanımızı əlimizdən alır.
Həmin gün Mehribanın Larisanın sualına verdiyi yarızarafat sualına xeyli gülmüşdülər. Sveta indi də, Mehribanın o gün səsləndirdiyi ifadəni xatırlayıb gülməyə başladı. Onun gülüş doğuracaq bir səbəbin olmadığı halda, öz-özünə gülməsi Səlimə qəribə gəldi. Səbəbi soruşanda, Sveta Mehribanın Larisaya verdiyi çavabı olduğu kimi danışdıqdan sonra soruşdu:
– Sən bir qardaş kimi baçını rus oğlu ilə evlənməsinə razı olarsanmı?
– Sənin tanıdıqların arasında, qeyri-ruslarla evlənən qızlar çoxdurmu?
– Xeyli var. Niyə sordun ki?
– Qeyri-ruslarla evlənən oğlanlarınız varmı?
Özünün də marağına səbəb olan suala cavab tapa bilməyən Sveta Səlimin sualına cavab əvəzinə sual caladı:
– Mənə rast gəlməyib. Necə olur ki, bizim qızlar sizi həvəslə qəbul edir, sizinkilər isə, bizim oğlanlarımızı qəbul eləmir?
– Təəssüf ki, sualına cavab verə bilmərəm. Gəl özümüzə aidiyyəti olmayan məsələyə başımızı qatıb, fikrimizi dağa – daşa yönəltməyək. Əvvəlcə öz dərdimizin çarəsinə baxaq. Sənin Larisanın ssenarisinin rolunu oynadığını, amma təbii alınmadığını məndən gizlədə bilməzsən. Əlindən gələni elədin. Dost yolunda öz hissini qurban verəcək qədər mərhəmətli olduğunu sübuta yetirdin. Cəhdin alınmadısa, nə edə bilərdin? Gəlsənə, etiraz eləməyəcəksənsə bir ssenari də mən uydurum.
– Yəni, demək istəyirsən ki, roldan rola girim hə?
– Mən sənə, qadağan olunan, məsuliyyətli iş təklifi eləmədim ki?
– Eləsə, Ssenarinin şifahi mətnini səsləndir, baxım görüm bacararammı?
– Bacaracaqsan. Oynayacağın rol sözsüz olacaq.
– Başa düşmədim.
– Başa düşməyəcək iş deyil bu. Razısanmı?
– Nə edə bilərəm? Öz-özümün başına elə oyun açdım ki, üzür istəməyə söz tapa bilmirəm.
– Bir halda ki, məni dost kimi qəbul eləmisiniz, bir müddət özümüzü dost kimi aparaq. Rəfiqələrin elə bilsin ki, sən təklifimə rəd cavabı vermisən, mən də bunu, anlaşılıqla qəbul eləmişəm.
– Deyirsən ki, yalana yalan qatım?
– Sən bunu, yalanmı sanırsan?
– Nədir bəs?
– Kor-koranə atdığın düşüncəsiz addımının çıxış yolu.
– Sən Larisanı tanımırsan. Onu aldatmaq mümkün deyil.
– Onu çoxmu ağıllı sanırsan? Mehribanın fikrini öyrənmədən qurduğu oyun ağılsızlıq deyilmi? Mehriban bilsə ki, güya onun xoşbəxtili naminə sənə təziq edib, bilirsənmi nə hala düşəcək? İkinizdən də küsməyəcəkmi? Ağıllı adam işini elə görür ki, bizim atalarımızın dediyi kimi: “ qaş düzəltmək əvəzinə göz çıxartmasın.”
Sveta həyatında ilk dəfəydi ki, özünü könüllü surətdə cəncələ salırdı.İlk baxışdan görkəminə heyran qaldığı gəncin müdrikliyinə də mat qaldı.
Səlimin ssenarisindəki rolunu Sveta məharətlə oynadı. Mehriban onları birləşdirməkdən ötrü çox çalışdı. İstəyinin reallaşdığı gün bunun, özünün sayəsində baş tutduğunu zən edib sevinmişdi.
Səlimin yaşadığı yataqxanada on iki nəfər Azərbaycanlı yaşayırdı. Hər gün işdən sonra toplaşardılar. Söhbətləşər, dərdləşərdilər. Bir gün işlədiyi avtobazada sürücü işləyən İslam nərdə ona uduzduğuna görə Taleyindən gileyləndi:
– Bu dünyada mənimki gətirmir, üzüm də qaradır, bəxtim də. Bəlkə də ağ gün görəcəyimə ümib bəslədiyim o dünya da qəbul eləmir.
– O dünya heç kəsi öz istəyi ilə qəbul eləmir. Bəxt insana göydən zənbillə endirilmir. Yada ki, köbələk kimi yerdən bitib qarşına çıxmır. Bu dünyanın nəyindən narazısan?
İslam dərindən köks ötürüb Səlimin sualına cavab verdi:
– Nə edim bilmirəm. Orta məktəbi bitirdim, atam istəddi ki, məni müəllim eləsin. Mənim biliyim yetmədi, atamın da imkanı. Müsabiqədən keçmədim. Riyaziyyatı məndən köçürən parta yoldaşım-Tofiqi atası mühəndis elədi, mən isə sofer (sürücü) oldum. Yaşım otuza çatır tay-tuşlarımın uşaqları məktəbə gedir, mən isə qız tapa bilmirəm. Çox da gözəl olana ağız açmıram. Bilirəm ki, deyəcək: “sən hara, mən hara.” Babatına girişirəm, üzümə baxır, dodaq büzür. Gün ötüb bacımdan məktub alıram. Yazır ki, axsaq olsun, keçəl olsun, çəpgöz olsun, urus olsun, juhud olsun, qaraçı olsun, kim olur-olsun fərq eləməz qəbulumuzdur, tap toyunu edək.
– A Tofik, hər bazar günü yataqxanaya gəlib səni qoluna keçirib aparan Nataşa gözəl deyilmi?
– Elə bilmə ki, o, mənim qara gözümə,qara sifətimə, qara saçıma heyran olub boynuma sarılır. İçgi hərisliyi onun zövqünü elə azdırıb ki, mənim qara sifətim gözünə nur topu kimi görsənir.
– Ağıllı-kamallı, abır-həyalı, gözəl xasiyyətli bir qız qarşına çıxsa, evlənərsənmi?
– Bu nə sualdır verirsən? Beləsindən ötrü ölmürəmmi? Hanı?
– Bu şəhərdədir. Özü də mənim adamımdır.
– Nə vaxt görə bilərəm onu?
– Tələsmə! Görüncə, altından keçəcək şərtlərim var.
– Şərt nədir, Fərhad kimi əlimə külüng alıb dağları yarıb, altından keçərəm.
– Müsəlmandır. Ailəsındə içgi içilmir.
– Dayan görüm ee zarafat etmirsən ki?
– Boş-boşuna zarafat edənə oxşayırammı?
– Xətrinə dəydimsə, bağışla! Məni elə çaşdırdın ki, ağzıma gələni sayaqlayıram. Urusetdə yaşayıb içgi içməyən ailə olarmı?
– Niyə olmur ki, mən də burda yaşayıram. İçirəmmi? Qızın uşaqlığı Azərbaycanda keşib.
Tofiq qəfldən ilan çalmış adamlar kimi oturduğu yerindən dik atıldı. Həyacanla soruşdu:
– Bizim millətdəndirmi?
– Bəli. Özü də sizzin zonanızdandır.
– Adı nədir?
– Mehriban.
– Onu nə vaxt görə bilərəm?
– Özü ilə danışaram. Evlənmək istəyirsə, sizi görüşdürərəm.
– Yaşı çatıbsa niyə istəməsin ki?
– Bəlkə təhsilini davam edəcək.
– Eləsin də. Mən ona mane olmaram.
– Mən qızla ancaq bir şərtlə danışaram.
– Bütün şərtlərinə əməl edərəm.
– Bu gündən içgini tərgiyəcəyinə söz verirsənmi?
– Verirəm. Lazım gəlsə Allaha da and içərəm.
– Axırıncı dəfə nə vaxt içmisən?
– Dünən işdən sonra.
– İçgi adamın canından qırx cündən sonra təmizlənir. Qadağan etdiyi işgi canından təmizlənməmiş, Allaha and içməyin nə dərəcədə doğrudr?
– Bəs nəyə and içim?
– Vicdanına, qeyrətinə. Heç and içməsən də olar. Kişi kimi söz versən, kifayətdir.
O gün Tofiq kişi kimi söz də verdi. Vicdanına, qeyrətinə, namusuna and da işdi. Səlimə söz verdi ki, tapdığı qızı göz bəbəyi kimi qoruyacaq. Səlim ona inandı. Mehribanla danışdı. Bildirəndə ki, rəngi qaradır, Mehriban gülümsünüb demişdi: – mənim də sifətim qar kimi ağapbağ deyil. Bircə alkaş, narkoman olmasın.
İlk dəfə Səlim onları görüşdürəndə, Tofiq özünü elə apardı ki, güya bu dünyada ondan fağır adam yoxdur. Məhz bu xasiyyətdə ər arzulayan Mehriban bəxtinə düşən təsadüfi tapıntıdan məmnun olmuşdu. Nə biləydi ki, insanların arasında, məqsədinə çatmaq üşün cilddən-cildə girənlər də olurmuş.
Tofiq bacısına yazdığı məktubda Azərbaycanlı qızla tanış olduğunu yazdı. Məktubuna cavab gəlincə, bu xəbəri hədsiz cevinclə qarşılayan atası, anası, bacısı, əmici özləri gəldilər. Səlim onları qızın özü və ailəsi barədə məlumat verdikdən sonra üzünü Tofiqə tutub tapşırdı ki, Mehriban onun mənəvi bacısıdır. Üzünü qara edəcəksə, bunu ona bağışlamayacaq. Tofiq əhdinə saiq qalacağına and içdi. Xasiyyətinə yaxşı bələd olan ata-anası da, dönə-dönə ondan xahiş elədilər ki, təsirinə təslim olub, insanlıqdan çıxdığı içginin birdəfəlik daşını atsın.
Səlimlə birlikdə elşiliyə getdilər. Elimizin adətilə nə məqsədlə gəldiklərini açıqladıqdan sonra, Tofiqin atası-Aydın: – Şirin çay gəlsinmi? – soruşdu.
Qız atası-Mamed bir-neçə dəqiqəlik sükutdan sonra demişdi: – Qızımı görübsünüzmü?
Onun nəyə görə bu sıalı verməsini dərk edən Tofiqin anası-Xatın cavab vermişdi: – Mamed qardaş, bizi qızınızın necə olması yox, öz millətimizdən olması yüzdə yüz qane edir.
Onlardan da çox Mamedi də, qızının öz millətindən olan biri ilə evlənməsi qane edirdi. Yanına gəldiyi gündən bu barədə düşünürdü.
İlk elçilikdə razılığa gəldilər. Hazırlıqlı gələn oğlan tərəf nişan üzüyünü qızın barmağına taxdılar. Arzuladıqları şansın əldən çıxa biləcəyindən ehtiyat edən, Tofiqin adamları vaxtı uzatmadan toylarını elədilər.
Birinci uşaqlırı dünyaya gəlinə qədər Tofiq verdiyi kişi sözünü tutdu. Uşağın qırxı çıxmamış köhnə dostları əllərinə düşən fürsəti qaçırmadılar. Bol hədiyyələrlə, ərzaq dolu çantalarla uşaq görməsinə gəldilər. Ürəyincə olmasa da, Mehriban onları xoş qarşılayıb qulluq edib, yola saldı.
Qonaqları yola saldıqdan sonra Mehriban onu, andını pozub içgi içdiyinə görə qınayanda, Tofiq gözlərini bərəldib demişdi:
– Urusetdə yaşasaq da, damarımızda Qafqazlı qanı axır. Unutma ki, mən bu evin kişisi, sən də arvadısan özümüzün mentalitetimizi harda yaşamağımızdan asılı olmadan qorumalıyıq.
Evləndiklərindən bu ana qədər ərindən ilk dəfəydi ki, sərt münasibət görən Mehriban sərxoş olduğuna görə ona baş qoşmadı. Ertəsi gün qəlyanaltı edib işə gedərkən Mehriban ondan soruşdu:
– Axşamkı dostların yenə gələcəklərmi?
– Niyə gəlmirlər ki? Onlar mənim xətrimi çox istəyirlər. Necə gəldiklərini görmədinmi?
– Axşam sərxoşsan deyə susdum. Sən də unutma ki, bizim mentalitetimizdə qırxı çıxmayan körpə olan evdə içgili məclis qurulmur.
Həmin gün Sveta ilə Larisa gələndə Mehriban baş verənləri danışdı. Hadisəni Svetadan öyrənən Səlim ona son xəbərdarlığını elədi. Yaşadığı evi qaynatasının sayəsində əldə etdiyini xatırladıb tapşırdı ki, növbəti yanlışlığı onu, seçim qarşısında qoya bilər.
Səlim iki il yarım müddətdə yaşadığı şəhərdə özünə xeyli dostlar qazanmışdı. İşlədiyi avtobazada o, baş mexanik vəzifəsinə təyin olunmuşdu. Təqaüdə getməyə hazırlaşan baş mühəndis yerinə onun namizədliyini irəli sürmüşdü. Atasının qəfildən dünyasını dəyişməsi onun, isinişdiyi bu şəhərlə vidalaşmasına səbəb oldu. Həm ailənin kiçik oğlu olduğuna görə, həm də anasının təkidilə işindən də ayrılası oldu, evlənməyə hazırlaşdığı sevgilisndən də.
Səlim nə qədər dilə tutsa da, evlənib, Svetanı özü ilə kəndlərinə getməsinə razı sala bilmədi. Həm ailəsinin tək övladı olması, həm də, böyük bir kombinatda məsul vəzifədə işləməsi onu, doğulub böyüdüyü doğma şəhərindən ayrılmasını mümkünsüz elədi.
Aradan illər keçməsınə baxmayaraq, Səlim kişi ömrünün ən gözəl cağı-gəncliyinin iki il yarımını keçirdiyi xoş xatirələrlə zəngin şəhəri, xüsusən də, ürəyinin dərinlinə nüfuz edən surəti hələ də silinməyən ala gözlü Svetanı, üzü gözəl olmasa da, xasiyyətinin gözəlliyində, niyyətinin saflığında tayı-bərabəri olmayan-Mehribanı unuda bilmirdi.
Onu xoşbəxt eləmək üçün etdiyi xoşniyyətli cəhdinin əks nətiçəsinin xəcaləti hələ də qarabaqara onu izləyirdi. O,
İndi sayğılarına möhtac olduğu övladlarının anası ilə anasının xahişi ilə evlənməyə razılıq vermişdi. Uzaq qonumu olan Fatma həddən artıq qısqanc olduğuna görə demək olar ki, birgə yaşadıqları müddətin yarıdan çoxunu küsülü keçirmişdilər.
Gözəl olmadığına görə istəyini gözündə qoyduğu, baiskarlıq edib həyatını puç etdiyi Mehribanla, təsadüfən rastına çıxıb ilk toqquşan baxışlarının dolaşıb ürəyinin dərinliyinə nifuz edən Sveta ilə saatlarla birgə keçirdikləri vaxtın necə gəlib keçdiyini hıss eləməzdi o.
Fatma ilə bir neçə dəqiqə də olsun üz-üzə oturub nəyisə müzakirə etdikləri, dərdləşdikləri an olmamışdı. Küsülü olduğu vaxtlarda, verdiyi suala cavab almazdı. Bu cür məqamlarda o zaman Svetanın hələ də aktuallığını itirməyən ifadəsini xatırlayardı: “ Gözəlliyə aldanıb həyatı bərbad olanların çahidiyəm. Belələri bizdə də var,sizdə də. Mehribanın anası ilə Mamed dayının günü xoş keçsəydi, ondan bezib vətənini tərk edərdimi?”
Artıq o, gec olsa da dərk eləmişdi ki, daynıqlı xoşbəxt, mehriban ailə həyatı qurmağa cəhd edən çütlük vicudun cazibədarlığına yox, ürəyin saflığına diqqət yetirməliymiş.
Kaprizlərinə baxmayaraq Səlim Fatmaya nifrət etmirdi. Onun amormal davranışını pisixi qüsur kimi qəbul edib, halına acıyırdı. Ölüm qabağı yatağa düşəndə, dünya başına dar olmuşdu onun. Fatmanın varlığı ona, həyat yoldaşı kimi vacib olmasa da, övladlarına ana, nəvələrinə nənə kimi gərəkdi.
Yoldaşının əlli ikisini keçirən gün camaat dağıldıqdan sonra, divardan asılan təzə evləndikləri vaxt yanaşı cəkilən rəngli şəkilə baxanda, Səlim kişi ağlamışdı. Bunu görən Tükəzban Rayfa demişdi:
– Ağlıma gəlməzdi ki, atamız anamızı xatırlayıb göz yaşı axıdar.
O vaxt Səlim kişi cib dəsmalını çıxardıb gözlərinin yaşını silib demişdi:
– Burda təəccüblənəsi nə var ki? Mərhumatın pis vaxtları olubdur deyə yaxşı vaxtlarının üstündən xət çəkmək olarmı? Necə olmasından asılı olmayaraq o, mənim balalarımın anası, nəvələrimin nənəsidir. İndi anan gec-tez hər birimizin qovuşacağımız haq dünyasındadır. “Niyə elə olmuşdun?”- deyə onu qınamağa haqqımız yoxdur. Çünki, bu sualımıza ondan cavab almayacağıq. Bizə qalır pis-yaxşı cəhətlərindən nəticə çıxardaraq, Allahdan ruhuna rəhmət diləmək. Allah rəhmət eləsin.
– Amin! Allah günahlarını bağışlasın.
Uca Allahımız qardaş-bacının xorla səsləndirdikləri bu, dıləyi qəbul edib analarının günahlarını bağışlayacaqmı? Peyğəmbərimiz ümbətinə qəti qadağan etdiyi, riyakar, şərlatan mollaların el adətinə çevirdikləri təmtəraqlı yas mərasimlərinin bu dünya ilə tam əlaqələri kəsilmiş biçimi, ölçüsü, çəkisi, görünüşünün necə olduğunu təxmin belə edə bilməyəcəyimiz ruhlara bir faydası varmı? Nəyə görə insanlar doğmaları yaşadıqları müddətdə yollarını azıb insan cildli vəhşiyə cevriləndə yox, əzrayıl canlarını alandan sonra Allahı anırlar? Günahlarının bağışlanmasını, ruhunun sad, yerinin behiştlik olmasını diləyirlər? Sağlığında laqeyidlik göztərib, bu dünya ilə heç bir əlaqəsinin olmadığı ruhun günahlarının bağışlanmasını Allahdan diləməyin məmasız olduğunu dərk eləməmək, cəmiyyətin hələ də ayılmadığının, nadanlığının davam etdiyini təsdiq eləmirmi?
Səlim kişi kimi bütün ahıllar övladlarına, nəvələrinə bütün dünyanı cənginə almış “korono”dan da dəhşətıli virus- aqresiyaya qarşı təbliğat aparsaydılar, indi dünyamız bu dərəcədə qarışmazdı.
Dünyamızı qatıb qarışdıranların hər biri bir ailədə yetişdirilib ixtiyar sahibi olublar. Təhsil alıblar. Elmi biliklərə yiyələniblər. Təəssüf ki, ailələrində insanlıq dərsi keçməyiblər. Keçsəydilər, bir şox insanların “cəsur”luq zən edib qürürlandıqları-aqresivliyin vəhçilik əlaməti olduğunu dərk edərdilər.
Əgər Mamed kişinin birinci həyat yoldaşı aqressiv olmasaydı, ilk övladı-Mehribanı onsuz da böyüyəndə yanına gələcəyinə əmin olduğu üçün onun, ümidinə buraxıb baş götürüb Sibirə qaçardımı?
Övladlarına görə həyat yoldaşının aqresiyasını həzm etmək məcburiyyətində qalan Səlim kişi bəyənmədiyinə görə həyatına qəbul etmədiyi, “ Kaş ki, gözəl olaydın! “-deyə gözəl xasiyyətli Mehribanı xatırlayardımı?
20.06.2025
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
VƏTƏNPƏRVƏR EL OĞLU — MİLLİ KİMLİK, İNSANLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ HAQQINDA
(“Vətənpərvər el oğlu” povesti – səkkizinci yazı)
Salam olsun, dəyərli oxucum! Bədii ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biri insanı özünə tanıtmaq, onu mənəvi dəyərlər üzərində düşünməyə sövq etmək, cəmiyyətin ağrılı problemlərini obrazların taleyi vasitəsilə oxucuya çatdırmaqdır. Əsl yazıçı yalnız gördüklərini təsvir etmir, həm də gördüklərinin arxasında dayanan səbəbləri araşdırır, insan xarakterinin dərinliklərinə enir, zamanın suallarını bədii sözün imkanları ilə cavablandırmağa çalışır. Bu baxımdan Sədulla Şirinovun “Vətənpərvər el oğlu” povesti vətənpərvərlik, milli qeyrət, mənəvi məsuliyyət, ailə tərbiyəsi, insan ləyaqəti və tarixi yaddaş mövzularını bir araya gətirən əsər kimi diqqəti cəlb edir.
Əsərin adı oxucuya ilk baxışdan müəyyən istiqamət göstərir: burada söhbət yalnız bir insanın həyatından deyil, onun mənsub olduğu elə, xalqa, torpağa münasibətindən gedir. “Vətənpərvər el oğlu” ifadəsi özündə həm fərdi xarakteri, həm də ictimai məsuliyyəti birləşdirir. Vətənpərvərlik bu əsərdə yalnız yüksək səslə söylənilən şüar, bayraq qarşısında ifadə olunan qürur və ya çətin anlarda xatırlanan bir anlayış kimi təqdim edilmir. O, gündəlik davranışlarda, başqasının haqqını qorumaqda, haqsızlığa etiraz etməkdə, ailəyə münasibətdə, dostluqda, zəhmətə hörmətdə və milli dəyərlərə sədaqətdə özünü göstərən mənəvi keyfiyyət kimi ön plana çıxır.
Sədulla Şirinovun povestində diqqəti çəkən cəhətlərdən biri də budur ki, müəllif qəhrəmanının xarakterini təkcə fövqəladə hadisələr fonunda deyil, adi həyatın içində açmağa çalışır. Məktəb sinfində baş verən bir haqsızlıq, zəhmətkeş insanların haqqının tapdalanması, ailədə övladla valideyn arasında yaranan münasibətlər, dostlar arasındakı söhbətlər və nəhayət, xalqın taleyinə təsir göstərən faciəli hadisələr vahid mənəvi məcrada birləşir. Beləliklə, oxucuya çatdırılan əsas fikir aydınlaşır: böyük vətənpərvərlik çox vaxt insanın kiçik görünən gündəlik seçimlərindən başlayır.
Vətənpərvərlik haqqında danışarkən çox zaman döyüş meydanlarını, qəhrəmanlıq salnamələrini, tarixi qələbələri xatırlayırıq. Bunlar, şübhəsiz, milli yaddaşımızın ən uca səhifələridir. Lakin Vətən sevgisinin təməli daha əvvəl — insanın ailəsində, məktəbində, yaşadığı mühitdə, formalaşan dünyagörüşündə qoyulur. Öz xalqının dilinə, tarixinə, mənəvi dəyərlərinə hörmət etməyi öyrənən, haqsızlığa biganə qalmayan, zəhmətlə qazanılan çörəyin qiymətini bilən insanın vətənpərvərlik hissi də daha möhkəm olur.
Povestin mərkəzində dayanan Eldar obrazı məhz bu xüsusiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Eldar həyatın bütün sahələrində qüsursuz insan təsiri bağışlamır; onun da emosiyaları, sərt münasibəti, əsəbiləşdiyi məqamlar vardır. Ancaq hadisələr inkişaf etdikcə aydın olur ki, qəhrəmanın davranışlarını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri ədalət hissidir. O, başqasının haqqının tapdalanmasını adi hal kimi qəbul etmir, insanların bir-birinə münasibətində vicdanın və məsuliyyətin mühüm yer tutduğuna inanır.
Müəllif Eldarın xarakterini açmaq üçün onu müxtəlif sosial münasibətlər içərisində göstərir. Bir tərəfdən, o, ailəsinə bağlı, övladlarının tərbiyəsinə həssas yanaşan bir atadır. Digər tərəfdən, zəhmətkeş insanlara hörmətlə yanaşır, özünü başqalarından üstün tutmur və haqsızlıqla qarşılaşanda susmağı düzgün hesab etmir. Bu xüsusiyyətlər qəhrəmanın vətənpərvərliyini yalnız milli mənsubiyyətlə məhdudlaşdırmır, onu mənəvi davranışla əlaqələndirir.
Eldarın dünyagörüşündə diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri odur ki, o, insanın kimliyini sözlərindən daha çox əməlləri ilə ölçür. Onun üçün qeyrət yalnız öz ailəsini qorumaqdan ibarət deyil; başqasının ailəsinə, namusuna, zəhmətinə və haqqına hörmət də eyni dərəcədə vacibdir. Bu yanaşma əsərin başlıca ideya xəttini müəyyənləşdirən məsələlərdəndir.
Vətənpərvər insanın əsas xüsusiyyəti təkcə doğma torpağı sevməsi deyil, həmin torpaqda yaşayan insanlara da sahib çıxmasıdır. Çünki Vətən yalnız coğrafi ərazi deyil. Vətən ailələrdir, uşaqlardır, yaşlılardır, zəhmətkeşlərdir, məktəblərdir, doğma dildir, tarixi yaddaşdır. Bu dəyərlərdən hər hansı birinə laqeydlik göstərildikdə, Vətən sevgisinin də məzmunu kasadlaşır. Sədulla Şirinovun Eldar obrazı vasitəsilə diqqətə çatdırdığı fikirlərdən biri məhz budur.
Əsərin ideya məzmununu daha dərindən anlamaq üçün Eldarın məktəb illərinə müraciət etmək lazımdır. Çünki insanın gələcəkdə hansı mövqedə dayanacağını, hansı dəyərləri qoruyacağını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə qazandığı mənəvi təcrübədir.
Povestdə Eldarın sinif yoldaşı Şəlaləyə münasibəti onun xarakterinin mühüm cəhətlərini üzə çıxarır. Şəlalə sakit təbiətli, çalışqan, lakin yaddaşı zəif olduğu üçün bəzi dərslərdə çətinlik çəkən bir şagirddir. Riyaziyyat müəllimi Alı müəllimin onun zəhmətini nəzərə almadan sərt davranması, qızın qəlbini qırması Eldarın etirazına səbəb olur. O, müəllimin qarşısında dayanaraq bir sıra şagirdlərin hamıdan yüksək nəticə göstərməsinin mümkün olmadığını, əsas məsələnin uşağın çalışmağı və öz imkanları daxilində səy göstərməsi olduğunu ifadə edir.
Bu epizod əsərin mənəvi istiqamətini müəyyənləşdirən səhnələrdən biridir. Eldar burada özünü göstərmək, müəllimlə mübahisə etməklə diqqət qazanmaq istəmir. O, haqsızlığa məruz qalan sinif yoldaşının müdafiəsinə qalxır. Üstəlik, qarşısındakı insanın müəllim olması onu susmağa məcbur etmir. Bu davranışda cəsarətlə yanaşı, zəifin haqqını qorumaq məsuliyyəti də vardır.
Müəllif bununla mühüm pedaqoji həqiqəti xatırladır: təhsil yalnız qiymətlərdən ibarət deyil. Məktəbin və müəllimin vəzifəsi uşağa bilik verməklə yanaşı, onun şəxsiyyət kimi yetişməsinə, özünəinam qazanmasına, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsinə kömək göstərməkdir. Hər şagirdin bacarığı, yaddaşı, öyrənmə sürəti fərqlidir. Bir uşağın uğursuzluğunu onun tənbəlliyi ilə eyniləşdirmək, çəkdiyi zəhməti görməmək və onu başqaları ilə müqayisə edərək alçaltmaq təhsilin humanist mahiyyətinə ziddir.
Əsərdə Qənirə və Tahir müəllimlərin Şəlaləyə münasibəti də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Onlar şagirdin səyini görür, onun şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşır, yaranmış vəziyyəti aradan qaldırmağa çalışırlar. Alı müəllimin sonradan münasibətini yumşaltması isə insanın səhvini dərk edib davranışını dəyişə biləcəyini göstərir.
Beləliklə, müəllif məktəb həyatının bir epizodu vasitəsilə həm şagirdin mənəvi məsuliyyətini, həm də müəllimin pedaqoji borcunu ön plana çıxarır. Eldarın gələcəkdə vətənpərvər, mərd və el-obasının dərdinə biganə qalmayan insan kimi formalaşmasının köklərini də məhz bu hadisələrdə görmək mümkündür.
Vətənini sevən insan ilk növbədə insanı sevməyi bacarmalıdır. Öz sinif yoldaşının göz yaşına biganə qalan, zəifin hüququnu müdafiə etməyən birinin böyük ictimai vətənpərvərlik iddiaları da sual doğurur. Əsərin bu hissəsi oxucuya xatırladır ki, milli xarakterin formalaşması gündəlik davranışlardan başlayır.
Povestdə diqqət çəkən obrazlardan biri də Dəryadır. Onun taleyi vasitəsilə müəllif gənclik dövründə verilən qərarların, təhsilə münasibətin, ailə tərbiyəsinin və insanın öz gələcəyinə yanaşmasının nəticələrini göstərməyə çalışır.
Dərya vaxtilə Eldarın sinif yoldaşı olmuş, məktəbi bitirmədən ailə qurmaq arzusu ilə təhsilini yarımçıq qoymuşdur. Şəhər həyatına dair xəyalları, parlaq gələcək istəyi və şirin vədlərə inanması onu yanlış seçimə aparır. Sonrakı ailə həyatı uğursuzluqla nəticələnir, ikinci evliliyində də xoşbəxtlik tapa bilmir. O, müəyyən maddi imkanlar qazansa da, mənəvi baxımdan arzuladığı ailə səadətinə qovuşmur.
Bu xətti təhlil edərkən müəllifin diqqətə çatdırdığı əsas məsələni yalnız Dəryanın şəxsi səhvi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əsərdə ailədaxili münasibətlər, atanın sərt davranışı, qızın öz evində sevgi və anlayış görməməsi də onun qərarlarına təsir edən amillər kimi təqdim olunur. Dəryanın atasından uzaqlaşması, ailəsinin onu qəbul etməməsi və sonradan anası ilə gizli görüşməsi ailə münasibətlərində zorakılığın və anlaşılmazlığın nə qədər ağır nəticələr verə biləcəyini göstərir.
Bu baxımdan Dəryanın taleyi oxucu üçün bir xəbərdarlıqdır. Gənclər gələcəkləri haqqında qərar verərkən təhsilin, peşə qazanmağın, müstəqil düşüncənin və sağlam ailə münasibətlərinin əhəmiyyətini anlamalıdırlar. Eyni zamanda valideynlər də övladlarının həyatına yalnız qadağalarla müdaxilə etməməli, onların etimadını qazanmalı, problemlərini dinləməli və düzgün seçim etmək üçün mənəvi dayaq olmalıdırlar.
Dəryanın həyatında maddi qazancın artması ilə xoşbəxtliyin eyni şey olmadığını göstərən bir ziddiyyət də vardır. İnsan müəyyən imkanlara sahib ola, sərbəst yaşaya, öz ehtiyaclarını ödəyə bilər. Lakin mənəvi rahatlıq, etibarlı münasibətlər və ailə istiliyi yoxdursa, zahiri rifah daxili boşluğu həmişə doldura bilmir.
Müəllifin bu obraz vasitəsilə açdığı məsələlərdən biri də budur ki, insanın həyatda qazandığı uğurları yalnız pulla, əmlakla və zahiri rahatlıqla ölçmək olmaz. Həqiqi xoşbəxtlik insanın öz həyatı ilə barışmasında, sağlam münasibətlər qurmasında, mənəvi dayaq tapmasında və gələcəyə ümidlə baxmasında da təcəssüm edir.
Dəryanın taleyi ilə Şəlalənin həyatını müqayisə etdikdə daha bir maraqlı məqam üzə çıxır. Bir vaxtlar sakitliyi və sadəliyi ilə seçilən Şəlalə sonradan nümunəvi ailə həyatına qovuşur. Dərya isə özünü daha cəsarətli və sərbəst hesab etdiyi halda, arzuladığı mənəvi rahatlığı əldə edə bilmir. Bu qarşılaşdırma müəllifin insan taleyini zahiri xüsusiyyətlərə görə qiymətləndirməyin yanlışlığına diqqət çəkdiyini göstərir.
Sədulla Şirinovun povestində ailə mövzusu geniş yer tutur. Müəllif ailəni yalnız insanların birgə yaşadığı məkan kimi deyil, xarakterin formalaşdığı, dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürüldüyü mənəvi məktəb kimi təqdim edir.
Eldarın öz övladları ilə münasibəti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, uşaqlarına yalnız qayğı göstərməklə kifayətlənmir, onlara davranış qaydalarını, kiçiklərə münasibəti, ailə daxilində məsuliyyət bölgüsünü və başqalarının qəlbini qırmamağın vacibliyini izah edir.
Bir səhnədə Eldarın uşaqlarına kobud danışıqla insan dilinin fərqini izah etməsi diqqəti cəlb edir. Uşaqların dünyasına uyğun sadə və anlaşıqlı ifadələrlə o, onlara sözün insan münasibətlərindəki rolunu anlatmağa çalışır. Burada müəllifin əsas məqsədi yalnız maraqlı dialoq qurmaq deyil, uşağın tərbiyəsində valideyn nümunəsinin əhəmiyyətini göstərməkdir.
Eldar öz atasının uşaqlarla söhbət etmək üçün hər zaman kifayət qədər vaxt ayıra bilmədiyini xatırlayır. Bununla belə, babasının nəvələrə nağıl danışması, məsləhət verməsi, onları bir araya toplaması onun yaddaşında dərin iz buraxmışdır. Beləliklə, əsərdə nəsillər arasında mənəvi bağın əhəmiyyəti də açılır. Ailə yaddaşı yalnız qan qohumluğu ilə qorunmur; o, söhbətlə, xatirələrlə, nəsihətlə, birgə keçirilən vaxtla yaşadılır.
Bu mənada Eldar obrazı keçmişin yaxşı təcrübələrini mənimsəyərək öz övladlarına daha diqqətli yanaşmağa çalışan bir ata kimi təqdim olunur. O, uşaqlar arasında ayrı-seçkiliyə yol verməməyə, onların hər birinə qayğı göstərməyə çalışır. Dəryanın öz atası ilə yaşadığı ağrılı münasibətləri xatırlaması isə əsərdə ailə tərbiyəsinin əks nümunəsini yaradır.
Povestin bu xətti valideynlərə ünvanlanan mühüm bir çağırış kimi səslənir: övladın qəlbinə yol tapmaq onun üzərində hökmranlıq etməkdən daha dəyərlidir. Qorxu müvəqqəti itaət yarada bilər, lakin sevgi və etimad uzunmüddətli mənəvi bağ formalaşdırır.
Ailə daxilində zorakılıq, həddindən artıq sərtlik və övladın hisslərinə etinasızlıq bəzən geri dönüşü çətin olan yaralar açır. Buna görə də uşağın tərbiyəsi yalnız onun davranışına nəzarət etmək deyil, həm də öz davranışına məsuliyyətlə yanaşmaqdır.
Əsərin mühüm mövzularından biri də zəhmətə və halal qazanca münasibətdir. Eldarın Gürcüstanda yük maşını ilə işlədiyi zaman qarşılaşdığı hadisələr bu məsələnin açılmasına xidmət edir.
Povestdə kərpic zavodunda növbə gözləyən sürücülərin vəziyyəti təsvir olunur. Hər bir sürücünün öz ailəsi, öz dolanışıq qayğıları vardır. Növbədənkənar yük götürmək, tanışlıq və qeyri-rəsmi əlaqələrdən istifadə edərək başqalarının haqqını tapdalamaq zəhmətkeş insanlar arasında narazılıq yaradır.
Eldar bu cür davranışları qəbul etmir. Onun üçün növbədə gözləyən hər bir sürücünün haqqı vardır. Öz tanışlarından istifadə edərək üstünlük qazanmaq imkanı olsa belə, belə bir yola əl atmaq istəmir. Bu münasibət qəhrəmanın ədalət anlayışını daha aydın göstərir.
Əsərdə Aslan obrazı vasitəsilə isə insanın şəxsi qazancı naminə mənəvi prinsiplərdən uzaqlaşmasının nəticələri nümayiş etdirilir. Eldar onun davranışına sərt reaksiya verir, başqasının ailə ləyaqətinə hörmət etməyin və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımağın vacibliyini vurğulayır.
Burada müəllifin yanaşmasının müzakirəyə açıq tərəfi də vardır. Eldarın bəzi reaksiyaları həddindən artıq sərt, emosional və cəzalandırıcı görünür. Müasir hüquqi və ictimai baxımdan insanın haqsızlığa qarşı çıxması qanuni vasitələrlə həyata keçirilməlidir. Lakin bu məqam qəhrəmanın daxilindəki ədalət hissini və mənəvi narahatlığı anlamağa mane olmur. Əksinə, oxucuya ədalət uğrunda mübarizədə həm prinsipiallığın, həm də ölçülü davranışın əhəmiyyəti barədə düşünmək imkanı verir.
Müəllifin əsər boyu müdafiə etdiyi əsas dəyərlərdən biri başqasının haqqına hörmətdir. Zəhmətkeş insanın çörəyinə göz dikmək, başqasının ailəsini aldatmaq, cəmiyyətdə özünə üstünlük qazandırmaq üçün mənəvi sərhədləri aşmaq yalnız fərdi qüsur deyil, ictimai münasibətlərə zərbə vuran davranışlardır.
Vətənə bağlılıq məhz belə məqamlarda gündəlik həyata keçir. Öz xalqını sevən insan onun adını ləkələyən davranışlardan uzaq durmalı, zəhmətin qiymətini bilməli, başqasının hüququnu öz mənafeyindən aşağı tutmamalıdır. Bu mənada Eldarın zəhmətkeşlərə münasibəti onun vətənpərvərliyinin praktik ifadəsidir.
“Vətənpərvər el oğlu” povestində diqqətəlayiq məqamlardan biri də Eldarın müxtəlif millətlərdən olan insanlarla münasibətidir. O, Gürcüstanda işlədiyi dövrdə gürcü dostları ilə ünsiyyətdə olur, onların arasında hörmət qazanır. Əsərdə sonrakı hadisələrdə erməni, tatar, belarus və ukraynalı tanışlarla bağlı epizodlar da yer alır.
Bu münasibətlər əsərin ideya baxımından mühüm ziddiyyətlərindən birini ortaya çıxarır: milli kimliyə sədaqət başqa millətlərdən olan insanlara düşmən münasibət bəsləməklə eyni deyil.
Eldarın millətindən asılı olmayaraq ayrı-ayrı insanlarla dostluq münasibətləri saxlaması, onların şəxsi keyfiyyətlərini qiymətləndirməsi onun dünyagörüşünün bir tərəfini təşkil edir. O, bir insanın etnik mənsubiyyətindən daha çox, davranışına və əməllərinə əhəmiyyət verir. Dostluq və etibar fərdi münasibətlərdə qazanılır.
Digər tərəfdən, müəllif Azərbaycanın üzləşdiyi tarixi faciələri və erməni separatizminin törətdiyi cinayətləri əsərin əsas ağrılı mövzularından biri kimi təqdim edir. Bu məqamda bədii mətnin milli mövqeyi daha kəskin ifadə olunur.
Oxucu üçün burada mühüm olan fərdi insan münasibətləri ilə siyasi və tarixi hadisələri bir-birindən ayırmaq bacarığıdır. Bir xalqın nümayəndələrinin törətdiyi cinayətləri və siyasi qüvvələrin məsuliyyətini araşdırmaq vacibdir, lakin bu məsuliyyəti bütövlükdə hər hansı millətə mənsub olan bütün insanlara şamil etmək düzgün olmazdı. Əsərdə fərdi dostluq nümunələrinin mövcudluğu da bu məsələyə daha mürəkkəb yanaşmağa imkan verir.
Vətənpərvərlik öz xalqının haqqını müdafiə etmək, onun tarixinə sahib çıxmaq və milli ləyaqətini qorumaqdır. Bu hissin sağlam məzmunu başqa xalqlara mənsub insanların fərdi hüquqlarına və ləyaqətinə hörmətlə bir araya gələ bilər.
Sədulla Şirinovun povestindəki dostluq epizodları bu mənada yalnız süjetin inkişafına xidmət etmir. Onlar oxucunu insanlıq, sədaqət, qarşılıqlı etimad və milli münasibətlərin mürəkkəbliyi haqqında düşünməyə çağırır.
Povestin ideya məzmununda ən ağır və təsirli xətt Azərbaycanın yaxın tarixində baş vermiş Xocalı faciəsi ilə bağlıdır. Əsərin epiloqunda müəllif insan təbiətinin ziddiyyətlərindən, müharibənin dəhşətlərindən, insanın insana qarşı törətdiyi qəddarlıqdan söz açır və Xocalıda dinc əhaliyə qarşı törədilmiş cinayətləri milli yaddaşın ağrılı səhifəsi kimi təqdim edir.
Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxmış hadisədir. Dinc insanların, qadınların, uşaqların və yaşlıların öldürülməsi, sağ qalanların əsir götürülməsi və işgəncələrə məruz qalması müharibənin insan həyatına vurduğu ağır zərbəni göstərir.
Müəllif bu faciəni yalnız statistik məlumatlar və tarixi faktlar səviyyəsində saxlamır. O, oxucunu hadisələrin mənəvi mahiyyəti üzərində düşünməyə yönəldir: insan hansı şəraitdə başqa bir insana qarşı bu qədər qəddar ola bilər? Elmi və texnoloji tərəqqinin yüksəldiyi bir dövrdə insanlıq niyə bəzən ən elementar mənəvi prinsipləri qoruya bilmir?
Bu suallar povestin əvvəlində irəli sürülən insan təbiəti haqqında düşüncələrlə də səsləşir. Müəllif insanı digər canlılardan fərqləndirən ağıl və özünüidarə imkanlarını xatırladır, lakin insanın bu üstünlüklərdən dağıdıcılıq naminə istifadə etməsinin acı nəticələrini vurğulayır.
Əsərin bu hissəsi oxucuya tarixi yaddaşın qorunmasının əhəmiyyətini xatırladır. Xocalı faciəsinin qurbanlarını anmaq yalnız keçmişə ehtiram göstərmək deyil, həm də gələcək nəsillərin müharibənin mahiyyətini, mülki əhalinin qorunmasının vacibliyini və sülhün dəyərini anlamasına kömək etməkdir.
Tarixi faciələr haqqında yazmaq böyük məsuliyyət tələb edir. Həm qurbanların xatirəsinə hörmətlə yanaşmaq, həm də hadisələrin mahiyyətini dəqiq çatdırmaq vacibdir. Bu baxımdan bədii ədəbiyyatın gücü insanın yaddaşına və hisslərinə təsir etmək, onu baş verənlər haqqında düşünməyə sövq etmək imkanındadır.
Sədulla Şirinovun Xocalı mövzusuna müraciəti povestin fərdi qəhrəman talelərindən ümummilli faciəyə doğru genişlənən məzmununu formalaşdırır. Eldarın şəxsi həyatında müşahidə etdiyimiz ədalət hissi burada daha böyük miqyas qazanır: artıq söhbət təkcə ayrı-ayrı insanların haqqından deyil, bir xalqın təhlükəsizliyindən, doğma torpağından və tarixi yaddaşından gedir.
Eldarın həyat yolunu izlədikcə onun vətənpərvərliyinin yalnız şəxsi münasibətlərdə deyil, tarixi hadisələr qarşısındakı mövqeyində də təzahür etdiyi görünür. Əsərdə onun Qarabağda baş verənlərə münasibəti, cəbhəyə getmək istəyi və doğma torpaqların taleyi ilə bağlı narahatlığı bu xarakterin mühüm istiqamətlərindəndir.
Qəhrəmanın davranışlarında şəxsi həyatla ictimai məsuliyyət bir-birindən ayrılmır. O, ailəsinə bağlı insandır, övladlarının qayğısını çəkir, dostlarına dəyər verir, zəhməti ilə dolanır. Bununla yanaşı, ölkənin taleyinə təsir göstərən hadisələr qarşısında özünü məsuliyyətsiz tamaşaçı hesab etmir.
Vətənpərvərlik mövzusunda yazılmış əsərlərdə qəhrəmanın daxili aləmi ilə ictimai hadisələr arasında inandırıcı əlaqənin qurulması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əgər qəhrəmanın vətən sevgisi yalnız müəllifin söylədiyi təriflərdə qalarsa, obrazın bədii təsir gücü zəifləyər. Lakin bu sevgi onun gündəlik davranışlarında, seçimlərində və çətin anlarda göstərdiyi mövqedə görünərsə, oxucu həmin hissin mahiyyətini daha yaxşı dərk edər.
Eldarın obrazında məhz belə bir əlaqə yaradılmağa çalışılır. Məktəb illərində haqsızlığa etiraz edən yeniyetmə, zəhmətkeş insanların haqqını qorumağa çalışan sürücü, övladlarına mənəvi dəyərlər aşılayan ata və ölkənin taleyi ilə bağlı narahatlıq keçirən vətəndaş eyni xarakterin müxtəlif tərəfləridir.
Çox dəyərli oxucum, “Vətənpərvər el oğlu” povestinə bu baxımdan yanaşdıqda əsərin əhəmiyyəti yalnız bir qəhrəmanın həyat tarixçəsini təqdim etməsində deyil, oxucunu öz vətəndaşlıq mövqeyi haqqında düşünməyə çağırmasındadır. Müəllifin qaldırdığı məsələlər ailədə, məktəbdə, əmək münasibətlərində və ictimai həyatda hər zaman aktuallığını qoruyan mənəvi problemlərlə bağlıdır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
09.10.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
SİRR
(hekayə)
Sirlərlə doludur dünyamız. Tanrımızın yaratdığı hər şeyin öz sirri var. Bəşər yaranandan üzü bəri insan oğlu üçün gizli qalan o qədər sirlər var ki,axirətə qədər üstü örtülü qalacaq. Bəlkə də elə bir sir var ki, üstü açılarsa, insan oğlunun kabusuna çevrilən xəstəliklərin bir əlaşla çarəsi tapılar. Ola bilər ki, indiki dövrümüzdə mövcud olan qidalanmamızın elə üsulu var ki, dilimizdə dolaşan “çox yaşa!” alxışı “yüz yox, qədimlərdə olduğu kimi “iki yüz”, “üç yüz” il nəzərdə tutular.
Keşməkeşli ömrünün yetmiş ilini arxada qoyub, səksana doğru addımlayan Heydər kişi cavanlığında olduğu kimi, indi özünə uzun ömür arzulamırdı. Hər namaz üstə Allahdan: ağrı – acısız, yatağa düşmədən, qəfil ölüm arzulayırdı. Təbiətcə sakit adam idi o. Kiminsə xətrinə dəyəcək, ona nifrət ediləcək hərəkət eləməmişdi o. Vızıldaya-vızıldaya üstünə qonan ağcaqanadı şilləsiylə öldürəndə də, – bu da Allahın yaratdığı bir həşaratdır yaşamağa haqqı var – deyə heyifsilənərdi. Ömründə bir dəfə də olsun heyvan başı kəsməmişdi. Məcburiyyət qarşısında kəsdiyi toyuğun boğazından axan qan, başını üzüb buraxdıqdan sonra ora-bura çırpınması uzun müddət gözlərinin önnündən çəkilmirdi. Bir canlının həyatına son qoyduğuna üzülürdü. Sadəlöv olduğuna görə çox aldadılmışdı, həriflənmişdi. Heç vaxt onu aldadanlara, hərifləyənlərə nifrət eləməmişdi. Çünki onlar yadlar idi. Tədbirsiz olduğuna görə qınanılası özü idi. Özünü də qınayardı.
Xətrinə dəyən biri var idi. O da kənarda deyildi. Özünün qurub – yaratdığı yurdunda idi. Baxmayaraq ki, qonu-qonşu, el-oba arasında xeyirə-şərə yarayan, yaxşı adam kimi nifuzu vardı, əlindın hər iş gəldiyinə, heç kəsdən köməkliyini əsirgəmədiyinə görə başına and işirdilər, ailə daxilində isə öz evində onu adam yerinə qoymayan vardı. O da kim olsa yaxşıdır? Onun özünün təkidi ilə ailəsinə caladığı – kinli, öpkəli, hegemon gəlini.
Ömrünün qırx bir ilini birlikdə yaşamışdı, rəhmətlik altı il qabaq dünyasını dəyişən Xədicə ilə. Bu müddətdə bir dəfə də olsun qəlbini qıracaq acı söz eşitməmişdi ondan. Atası onu, bir gözdən ibarət çəpərlə hörülmüş, hər iki tərəfi sarı torpaqla suvanmış daxmaya köçürəndə, böyük oğlunun bir yaşı olardı. Əlavə üç övlad dünyaya gətirmişdi Xədicə xanım bu daxmada. Atasının iki mərtəbəli evində böyüməsinə baxmayaraq bir dəfə də olsun o, – bu nə yaşayışdır? – sualını verməmişdi ona. Qış vaxtlarında hamıdan gec yatağına girərdi o. Yatmazdan qabaq dəmir sobaya qapağından zornan sığan yoğun odunlar doldurardı ki, uşaqları üşüməsin. Tez-tez oyanıb, sobaya nəzarət edərdi. Səhərə kimi tam sönməsinə imkan verməzdi. Arabir oyanmadığı vaxtlar da olurdu. Bir dəfə səhərə yaxın oyananda gördü ki, soba sönüb, daxma soyuyub. Qalxıb uşaqların üstünü yoxlayıb, sodanı alışdırdı. Qapıya yaxın yatan böyük oğluna gözü sataşdı. Uşağın burnunun ucundakı buz dənəsini görəndə sanına od ələndi. Ehtiyyatla buzu qopardıb sobaya atdı. Təzədən yerinə girmədi. Dəftər qələm götürüb arzuladığı evin modelini cızdı.
İndi yaşadıqları evi yoldaşı ilə əl-ələ verib halal zəhmətləri ilə inşa eləmişdi o. Atasıyla qaynatası bir-birləri ilə yarışırmış kimi göstərdiyi cüzi yardımı evinə xərcləməzdi. Uşaqlarını bol paltarla, ərzaqla təmin edərdi. O vaxtlar kənddə ev tikiləndə, indiki kimi pul müqabilində köməyə gəlməzdilər. Özü hamıya əl tutduğuna görə, çağırmadıqları da ona köməyə gələrdi.
İndi bu evdə o vaxtlar yuxusunda da görmədiyi hər bir şəraitin olmasına baxmayaraq, gəlininin həyatından giley-güzar etməsi ona qəribə gəlirdi. Tez-tez təkrarlanan havalandığı zaman dilinə elə iradlar gətirirdi ki, gəlininin dəlilik dərəcəsinin hansı səviyyədə olduğu barədə düşünürdü. Bir dəfə günün günorta çağı idi. Həmişəki kimi donquldana-donquldana həyətdəki armud ağacının altından keçərkən, quruyub yerə düşmüş budağa ilişib az qala yıxılacaqdı. Bir-neçə mertlik məsafədə olmasını görsə də, onu vecinə almadan demişdi: – andıra belə yurdu qalsın! Çör-çöpünün də məni görən gözü yoxdur.
Minbir əziyyətlə, öz alın təriylə tikdiyi evə rəhmətlik həyat yoldaşının dünyasını dəyişdiyi vaxtdan ayağı dəyməmişdi. Bir otaqlı həyət evində tənha qalırdı. Biş-düşünü də özü hazırlayırdı. Çox vaxt özünün yemək bişirməsinə gərək qalmırdı. Ev-eşiyi ayrı olan oğlanları, yaxınlıqda yaşayan böyük qızı hər gün ona baş çəkərdilər. Soyuducusu övladlarının gətirdiyi müxtəlif çeşidli xörəkləri ilə dolu olardı. İstədiyi vaxt isidib yeyərdi.
Gəlininin ürəyincə olmasa da oğlu işə gedəndə də, qayıdanda da ona baş çəkərdi. Hal-əhvalını xəbər alardı. Nəvələri də analarının qadağasına məhəl qoymazdılar. Səhərlər yuxudan oyanan kimi ona baş çəkərdilər.
Keçən həftə həkimə getmışdi. Təcrübəli həkim – terapevt ondan dərdini soruşanda demişdi:
– Doxtur, ağacların kökü torpaqdadır. Torpaqdan qidalanır, inkişaf edir. Kök belində saxladığı gövdənin yaşaması üçün vacib olan maddələrdən məhrum olsa nə baş verər? Əlbəttə, ağac quruyar. Gövdə də yarpaqları vasitəsi ilə günəşdən aldığı enerjini köklərə ötürməsə, eynisı baş verər. Biz də kökümüzü qarnımızda daşıyırıq. Necə qidalanırıqsa, elə də inkişaf edirik. Belə çıxır ki, sağlamlığımız özümüzdən azılıdır. Qəbul etdiyimiz həyatı vacib proteynin natamamlığı da, aşırılığı da zərərimizədir. Səhətimizin qeydinə qalmalıyıqsa, ilk növbədə qidalanmağımızı norma daxilində yaşımıza uyğun tənsimləməliyik. Mən televizorda nümayiş olunan sağlamlıq verilişləri izləyirəm. Sağlamlığa aid xeyli kitablar oxumuşam. Yutubda da paylaşılınan həkim məsləhətlərini təkrar-təkrar izləyirəm. Muayinə edən həkimlər bəzi orqanımda olan qüsurları yaşıma uyğun xarakterik hal kimi qəbul edirlər. Bu qədər öz qeydimə qaldığım halda nəyə görə ağrı-acı məndən əl çəkmir? Təziqim, ürəyimin döyüntüsü artır, başımın ağrısı kəsmir?
Onu maraqla dinləyən həkim üzünü tib bacısına tutub dedi:
– Eşitdinmi? Dayı tib elmi barədə o qədər məlumatlıdır ki, mənim məsləhətimə gərək qalmadı. Belə pasiyenti müalicə etməyə nə var ki?
Həkim onun təziqini ölçdükdən sonra, gözünün alt qapağını dartıb diqqətlə baxdı. Dilini çıxartdırıb boğazını da yoxladı. Sağ əlinin barmaqlarını dikəldib , yan tərəfi ilə hər iki tərəf böyrünün qabərğa altı hissəsinə vurduqdan sonra, yaşını soruşdu:
– Dayı, neçə yaşınız var?
– Yetmiş.
Həkim yenə üzünü tib bacısına tərəf çevirib dedi:
– Bu dayı geridən yetmiş il yaşamasa, günah onun özündə olmayacaq.
– A doxtur, bu, qoca kaftarın bu dünyadan rəd olub gedəcəyi günü səbirsizliklə gözləyən var axı.
Həkim diqqətlə onun üzünə baxdı.
– Dayı, Allah eşitsə, bunu sizə arzulayanın dilini qurudar. Qəbizliyiniz varmı? İçtəhanız necədir?
– İştəhamın həyacan siqnalı çalacağı anı gözləmirəm. Mədəmi də yükləmirəm. Qəbizliyin qarşısını dərmansız alıram. Gündəlik menyumdan kəpəkli çörək, meyvə qurusu əskik olmur. Qurutduğum xurma, alma, əncir qurusu növbəti mövsümə qədər tükənmir.
Həkim çalışdığı müddətdə ilk dəfəydi ki, bu yaşlarda qəbul edib, resept yazmadığı belə tədbirli pasiyentlə qarşılaşırdı.
– Dayı, siz özünüz özünüzün terapevtisiniz. Sizi kardioloqa yönəldirəm, təziqinizə qarşı dərman yazsın. Onun yazacağı dərmanı yeri-yerində işlədin. Zəhlətökən adamlardan uzaq durun. Özünüzə qapanmayın. Vaxtınınızı ürəyinizə yatan dost-tanışlarınızla keçirin. Normal yeyib-içməklə yanaşı sizin üçün deyib – gülmək də həyatı vacib şərtdir.
Həkim kardioloq onun kardioqrafiyadan çıxan kağız lentin üzərində cızılmış qalxıb – enən cizgini diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:
– Dayı, neşə yaşınız var?
– Yetmiş.
– Həyat yoldaşınızla necə yola gedirsiniz?
Gözləmədiyi sual Heydər kişini diksindirdi. Dərindən köks ötürdü.
Səhvə yol verdiyini dərk edən həkim xəcalət hissini söndürmək üçün üzür istədi:
– Dayı, bağışlayın. Sizə şad xəbər verməzdən qabaq zarafat eləmək istədim, belə alındı.
– Doxtur, narahat olmayın. Altı ildir ki, bu sualı məni tanımayanlardan eşidirəm. Susuram. Aramızda yoxdur – deməyə dilim gəlmir. Cavanlığımda ata-anamı itirəndə şükür etmişdim: nə yaxşı ki, bu bəla uşaqlığımda baş verməyib. Belə olsaydı həyatımı “ yetim Heydər” kimi davam edərdim. Qocalıqda üzləşdiyim- həyat yoldaşımın itgisi, uşaqlığın yetimliyindən ağır imiş. Anamın qırxı şıxmamış atam dünyasını dəyişmişdi. Atam anamın yoxluğuna qırx gün də dözməmişdi. Mən isə altı ildir yaşayıram. Axı mən də yoldaşımı ondan az istəməmişdim. Nə edə bilərəm? Əcəlin hökmü Allahın ixtiyarındadır. Qırx bir il birlikdə yaşadığımız müddətdə onun dilindən bir kəlmə də olsun, acı söz eşitməmişdim. Belə bir ömür-gün yaldaşının itgisindən ağır dərd olarmı bu dünyada. Altı ildir bu, ağır yükə tab gətirən ürək sağlam olmasaydı çoxdan partlayardı. Tanıdıqlarım arasında eiə ifritə, dığ-dığlı xanımlar görürəm ki, onların itgisi ərləri üçün yasa yox, toy-bayrama çevrilər. Bağışlayın. Çox danışıb, vaxtınınızı aldım.
Heydər kişinin söhbətindən kədərlənən həkim kövrəlib gözləri yaşaran tib başısına baxdı.
– Mətanət, görürəm ki, dayının söhbəti səni də göynətdi. – deyəndə, tib bacısı cib dəsmalı ilə gözyaşını silib dedi:
– Bu, adi söhbət deyildi. Müdrik bir ağsaqqalımızın bizə keşdiyi faydalı ibrət dərsi idi.
– Fikrinə şərikəm. Doğrudan da dayı bizə elə bir həyatı vacib ibrət dərsi keçdi ki, həyatım boyu ona minnətdar olacam. Mətanət, yəqin ki, sosial şəbəkərdə izləmisən. Həyatda da rastıma gəlib. Gileylənirlər ki, niyə hər yetənə müəllim deyirlər. Dayının hansı peşənin sahibi olduğunu bilmirəm. Müdrik bir ağsaqqal olduğuna şübhəm qalmadı. O, bu söhbəti dərdini açıqlamaq üçün yox, bizi marifləndirmək üçün eləmişdi. Özü də elə məntiqlə izah elədi ki, pedoqoq olmasa belə, ona müəllim deyirəmsə, niyə bu bəzi kəmdüşüncəliləri qıcıqlandırmalıdır? Dayı, sizə iki dərman yazıram. Birini səhər, birini də axşam yeməkdən sonra qəbul edin. Həyacan doğuracaq yerlərdən uzaq durun. Nə vaxt ki, mənim sahəmdə səhətinizdə problem yarandı, buyurun, gəlin. Sizi növbədən kənar qəbul etməyə hazıram.
Heydər kişişi gülümsündü. Bu, gülüşün altında nəyinsə gizləndiyini dərk edən həkim soruşdu:
– Dayı, yoxsa mənə güvənmirsinizmi?
– Ürəyinizə başqa şey düşməsin. Axı qapınızdakı bildirişdə: qocaların növbədən kənar qəbulu nəzərdə tutulmayıb.
Heydər kişinin məntiqli iradını anlaşılıqla qarşılayan həkim bildirişi tərtib edənləri qınadı. Axı milli metalitetimizdə, nəvəsi yaşda olanlara qocaların yol verməsi qəbul edilməzdi.
– Dayı, bildirişi mən tərtib eləsəydim, növbədən kənar qəbul edilənlərin siyahısında başda qocaları qeyd edərdim. Gündəlik qəbul etdiyim xəstələr arasında qöcalar bir-neçə nəfərdən artıq olmur.
***
Həkim məsləhətilə vaxtını xoş kecirmək üçün qonşu rayona gələn Heydər kişi öncə şəhərin kolxoz bazarına baş çəkdi. Əslındə indi buranı kolxoz bazarı adlandırmaq düzgün deyil. Çünki bazarın bəlkə də doxsan faizini ticarət obyektləri təşkil edir. Otuz – qırx il bundan qabaqlar da, bu bazara tez-tez gələrdi o. Onda bu şəhərdə dost- tanışları çox idi. Bazarın girəcəyindəcə onlardan bir-neçəsi ilə rastlaşardı. Ya çayxanada, ya da kafedə xoş ovqatlı gün keçirərdilər.
Bu gün isə bazarı dolaşdı. Köhnə tanışlırından birinə də rast gəlmədi. Bilirdi ki,onların çoxu artıq bu həyatda yoxdular. Qalanlar da bazar gəzəcək halda deyillər. Bazarda bolluq idi. Hər çeşiddə mal tapmaq mümkündü. Satıcılar da bol idi. Gözlərini onlara yaxınlaşan sakinlərdən çəkmirdilər. Baxışları ilə : “ gəl, məndə yaxşı mal var” mesaşı ötürürdülər. Satılan mallara gözucu baxaraq ötənlənlərin arxasınca baxıb, təəssüflənirdilər.
Heydər kişiyə də müraciətlər olurdu: “ dayı, yaxşı mallarım var. Buyurun, baxın.” Ona heç nə lazım deyildi. O, bura nəsə almaq məqsədilə gəlməmişdi. Köhnə dost-tanışlarından sağ qalanları ilə görüşüb, keçmişinin arxivinə baş vurub həyatının xoş keçən anlarını xatırlamaq keşirdi ürəyindən. O, Bazarı dövrə vurdu. Bu şəhədə yaşayan tanıdığı həmyaşıdlarından heç biri ilə rastlaşmadı. Kor-peşman buranı tərk elədi. O, kəndlərinə tərəf gedən mikroavtobusa bir-neşə dəqiqə gecikmişdi. Növbəti reysin vaxtına bir saat qalmışdı. Yaxınlıqdakı şirniyyat köşkünün yanındakı alçaq, uzun oturacağın bir təfində əyləşdi ki, dincini alsın. Oturacağın kölgə düşən tərəfində oturan, təxminən onunla həmyaşıd olan ağsaqqal söhbət etdiyi cavana yavaşcadan dedi:
– Gəl biz ağaca tərəf çəkilək, ağsaqqal günün altında oturmasın.
Kişi elə zən edirdi ki, tanımadığı bu adam da özünün kimi ağır eşidir. Amma yanılmışdı. Onun eşitmə sistemi fəaliyyətini norma daxilində davam elətdirirdi.
– Kişi, günün atında oturma! Gölgəyə gəl.
Heydər kişinin oturdu sahə alakölgəli idi. Tərlədiyi üçün özü bu sahəni seçmiıdi. Tanımadığı ağsaqqalın xoş niyyətli təklifinə münasibətini biidirdi:
– Qeydimə qaldığınıza görə sağ olun. Tərlədiyimə görə özüm bu yerdə əyləşmişəm ki, tərim qurusun.
Kişi maraqla ona baxıb soruşdu:
– Neçə yaşın var?
– Yetmiş.
– Özünü qoruduğuna görə belə yaxşı qalmısan.
– Özüm özümü görmədiyimə görə, necə qaldığımdan xəbərsizəm. Amma hiss edirəm ki, qocalmışam. Çünki əvvəlki işlərimi o vaxtkı kimi görə bilmirəm. Tez haldan düşürəm.
– Mənə neçə yaş verərsən? – deyib kişi ayağa qalxıb, özünü nümayiş elədi. Hətta yumruqlarını düyünləyib çiyinlərini dartdı ki, necə gümrah olduğunu göstərsin.
Heydər kişi ona diqqətlə baxdı. Doğrudan da gümrah göstərilən adamın yaşını müəyyən etməkdə çətilik çəkdi.
– Məncə, altmış – yetmiş arası olar – dedi.
Kişi yanındakı cavana göz basıb, gülümsündü. Sonra üzünü çevirib ona tərəf diqqğtlə baxıb dedi:
– Doğrusu, sənə yetmiş yaş verməzdim.Yaxşı bax! Bəs özün mənə altmış yaş verərsənmi?
– Baxışla insanın yaşını ancaq təxmin etmək olar. Mənim təxminimə görə altmışdan aşağı olmaz.
Kişi yenə gülümsəyib yanındakı oğlana tərəf üzünü çevirdi.
– Murad! Mən desəm inanmayacaq. Özün de.
Cavan oğlan da gülümsəyib dedi:
– Dayı, desəm ki, bunun səksan yaşı var, inanarsınızmı?
Heydər kişi də onlar kimi gülümsəyərək dedi:
– Niyə inanmıram ki? Mən də onun dediyini özünə qaytarıram: yaxşı qalıb.
– Mənim belə qalmağımın səbəbini təxminsiz – filansız dəqiq deyə bilərsənmi? İstəsən, variantları səsləndirim.
– Variantsız birbaşa deyə bilərəm ki, özünüzü qoruyubsunuz.
Hər ikisinin ürəkdən gülməsindən pərt olan Həsən kişi sözünə davam elədi:
– Mən öz həyat təcrübəmə əsaslanıb, insanın bu yaşlarda belə gümrah qalmasının əsas şərtini səsləndirdim.
Kişi ayağa qalxdı. Ətraflna boylandı. Çırtma çalıb, oynadı.
– Bax, məni belə saxlayan budur. – deyib Heydər kişiyə baxdı.
Murad da onun dediyini təsdiqlədi:
– Dayı, bunu belə saxlayan bu xasiyyətidir. Dünya dağılsa vecinə olmaz. Hələ bu harasıdır? Bu gün yeyib-içən dostlarına rast gəlmədi. Yüzsə qram işsəydi elə konsert verərdi, uzun müddət xatırlayıb gülərdiniz. Qapıbir qonşumuzdur. Onu birdəfə də olsun qaşqabaqlı görməmişəm.
Bəlkə də ötüb-keşənlər bu, ağsaqqalın hərəkətini – yaşına yaraşmayan anormallıq kimi qəbul edirdilər. Heydər kişi isə əks fikirdəydi. Ürəyində: xöşbəxt adamdır – deyib, terapevt həkimin ona səsləndirdiyi məsləhəti xatırladı. Doğrudan da insanın gümrah halda çox yaşaması üçün dietlə bərabər, heç nəyi vecinə almayıb əylənməyin, deyib-gülməyin də vacib şərt olduğunu anladı. Amma o, istəsə də bu kişi kimi ola bilməzdi. Cəhd eləsə də, süni-şit alınardı. Çünki, təbiətcə onlar baçqa-başqa adamlardı.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
ŞƏHİD ATASININ ÜRƏYİNDƏ YAŞAYAN VƏTƏN
(Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” – yeddinci yazı)
Salam olsun sözə, yaddaşa, Vətənə və bu Vətənin yolunda canından keçənlərin müqəddəs xatirəsinə dəyər verən insanlara! Bəzi kitablar oxunur, bəziləri isə yaşanır. Bəzi əsərlər insanı bir neçə saatlıq düşüncəyə aparır, bəziləri isə kitab bağlandıqdan sonra da uzun müddət yaddaşdan çıxmır. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı məhz belə əsərlər sırasındadır. Bu romanın səhifələrində təkcə hadisələr, insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, müharibə və itki yoxdur. Burada bir xalqın yaddaşı, bir nəslin taleyi, ata ürəyinin ağrısı, ana nigarançılığı, övlad arzusu, Vətən sevgisi və zamanın insan taleyinə vurduğu izlər bir-birinə qovuşur.
Əsərin əvvəlində də vurğulandığı kimi, “Şəhid atası” yalnız bir ailənin faciəsini deyil, daha geniş mənada bütöv xalqın taleyini, tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən panoramlı roman kimi təqdim olunur. Proloqdan etibarən müəllif hadisələri sırf məişət və ailə müstəvisində saxlamır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişafı, tarix boyu xeyirlə şərin qarşıdurması kimi fəlsəfi məsələlərə üz tutur.
Bu baxımdan “Şəhid atası”nı yalnız müharibə romanı adlandırmaq əsərin əhatə dairəsini daraltmaq olardı.
Çünki burada müharibə bir nəticədir. Onun kökləri isə daha əvvəllərə gedib çıxır.
Bir atanın taleyindən xalqın taleyinə
Romanın mərkəzində Rəhman obrazı dayanır. O, ilk baxışdan adi bir Azərbaycan ailəsinin atasıdır. Ailə qurub, övlad böyüdür, zəhmət çəkir, gündəlik həyatını yaşayır. Lakin zaman onun sakit həyatının üzərindən keçərək Rəhmanı böyük tarixi hadisələrin içərisinə atır.
Rəhmanın taleyi vasitəsilə müəllif əslində bir neçə nəslin taleyini bir araya gətirir.
Rəhman həm atadır, həm həyat yoldaşıdır, həm zəhmət adamıdır, həm də öz dövrünün siyasi-ictimai proseslərinin içində yaşayan Azərbaycan vətəndaşıdır. Onun keçdiyi mənəvi yol əsərin əsas dayaqlarından birinə çevrilir.
Əsərin başlanğıcında Rəhmanın övladları ilə münasibəti xüsusilə diqqət çəkir. Azərin uşaqlıqdan “qəhrəman” olmaq istəməsi ilk baxışda sadəcə uşağın xəyalı təsiri bağışlayır. Ancaq sonrakı hadisələr göstərir ki, bu, adi uşaq arzusu deyilmiş. Zaman həmin arzunu ağır və faciəli bir gerçəyə çevirir.
Rəhman isə bunu əvvəlcədən bilmir.
Heç bir ata bilmir.
Heç bir ana övladının gələcəkdə hansı sınaqlardan keçəcəyini bilmir.
Məhz buna görə romanın ən təsirli tərəflərindən biri valideyn və övlad münasibətlərinin təbii, canlı və psixoloji cəhətdən inandırıcı qurulmasıdır. Rəhmanın oğlunun “Qəhrəman olacam!” deməsinə münasibəti də bu baxımdan səciyyəvidir. O, övladının böyük adam olmasını istəyir, lakin qəhrəmanlığın müharibə və ölüm bahasına başa gələ biləcəyini düşünərək bundan narahat olur.
Bu səhnələrdə müəllif bir mühüm həqiqəti göstərir: qəhrəmanlığın arxasında hər zaman bir ailə dayanır.
Döyüş meydanında qəhrəman kimi görünən oğulun arxasında isə gecələr yata bilməyən ata, pəncərəyə baxıb yol gözləyən ana, onun qayıdacağı günü gözləyən bacı-qardaşlar dayanır.
“Şəhid atası”nın ağrısı da məhz buradan başlayır.
“Qanlı yaddaş – 20 Yanvar”
Romanın ilk böyük tarixi dayaqlarından biri 20 Yanvar faciəsidir. Əsərin “Qanlı yaddaş – 20 Yanvar” adlanan bölümü Rəhmanın ailəsinin timsalında həmin dövrün mənəvi sarsıntısını göstərir.
Burada tarix kitablarındakı quru faktlardan fərqli bir yanaşma görürük.
Televizorun işləməməsi, telefon danışığı, kənd sakinlərinin narahatlıq içində bir yerə toplaşması, Bakıda baş verən hadisələr haqqında xəbər gözləmələri – bütün bunlar böyük tarixi hadisənin adi insanların həyatına necə daxil olduğunu göstərir.
Rəhmanın əvvəlcə xəbərə inanmaq istəməməsi xüsusilə xarakterikdir. O, xidmət etdiyi sovet ordusunun öz vətəndaşlarına qarşı belə bir hərəkət edə biləcəyini ağlına gətirmir. Lakin həqiqət qarşısında bu inam parçalanır.
Beləliklə, 20 Yanvar yalnız Bakıda baş verən faciə kimi deyil, insanın illərlə inandığı siyasi və ideoloji təsəvvürlərin dağılması kimi də təqdim olunur.
Rəhmanın daxilində baş verən dəyişiklik romanın ideya xəttini formalaşdırır.
Bir vaxtlar inandığı sistemə münasibəti dəyişir.
Bir vaxtlar qürurla daşıdığı partiya bileti onun üçün mənasını itirir.
Bir vaxtlar “böyük dövlət” kimi gördüyü siyasi quruluşun mahiyyəti ilə üz-üzə qalır.
Beləliklə, tarixi hadisə insanın daxili dünyasında mənəvi dönüş yaradır.
Keçmişin ağrıları və yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsi
“Şəhid atası”nın diqqətçəkən cəhətlərindən biri də müəllifin tarixi yaddaşı yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşdırmamasıdır.
Romanda keçmişin müxtəlif ağrıları ailə xatirələri, söhbətlər, insan taleləri və kənd yaddaşı vasitəsilə bu günə daşınır.
Məryəmin anası Xaccaxanımın danışdığı faciəvi həyat hekayəsi buna nümunədir. Onun qardaşının sovet repressiyaları zamanı öldürülməsi, ailənin yaşadığı sarsıntı, toy əvəzinə yasa çevrilən günlər, bir nəslin üzərinə çökən dərd – bunlar yalnız ayrıca bir ailənin faciəsi kimi qalmır.
Xaccaxanımın “Mənim belimi iş yox, dərd büküb” sözləri romanın yaddaş qatını açan ən təsirli ifadələrdən biridir. Ardınca gələn “Elə dərd var ki, nəinki adamın belini bükər, dağları da əridər” fikri isə əsərin ümumi ruhuna uyğun gəlir.
Çünki “Şəhid atası”nda dərd yalnız fərdin dərdi deyil.
Dərd nəsillərin yaddaşında yaşayır.
Bir ailənin itirdiyi insan başqa bir ailənin xatirəsinə çevrilir. Bir nəslin çəkdiyi əzab sonrakı nəslin dünyagörüşünə təsir edir.
Beləliklə, müəllif göstərir ki, tarixi unutmaq mümkün deyil, çünki tarix insan talelərinin içində yaşayır.
Rəhman – bir obrazdan daha artıq
Rəhman obrazının bədii əhəmiyyəti onun yalnız roman qəhrəmanı olması ilə məhdudlaşmır.
O, əsərin mənəvi mərkəzidir.
Rəhmanın ailəsi vasitəsilə oxucu Azərbaycan ailəsinin müxtəlif mərhələlərini görür. Onun həyat yoldaşı Məryəmlə münasibətləri, övladlarına yanaşması, gündəlik qayğıları, dostları ilə söhbətləri və tarixi hadisələrə reaksiyası obrazı canlı və inandırıcı edir.
Rəhman ideallaşdırılmış, bütün zəifliklərdən uzaq bir qəhrəman deyil. O, düşünür, yanılır, tərəddüd edir, inanır, sonra inamını dəyişir. Məhz bu xüsusiyyət onu oxucuya yaxınlaşdırır.
Əsərin əvvəlində Rəhmanın övladlarından birinin gələcəkdə kim olacağı haqqında düşünməsi, uşaqlarının taleyini təsəvvür etməsi xüsusilə təsirlidir. O, hələ müharibənin ailəsinin qapısını döyəcəyini bilmir. Ancaq oxucu bilir ki, bu sakitliyin arxasında böyük bir fırtına dayanır.
Bu mənada müəllif sakit ailə həyatını gələcək faciənin fonuna çevirir.
Əsərin dramatizmi də məhz buradan doğur.
Ata olmaq və şəhid atası olmaq
Kitabın adında iki söz var: “Şəhid atası”.
Bu iki söz əslində bütöv romanın yükünü daşıyır.
“Şəhid” sözü Vətənin yolunda verilmiş ən ağır itkini, “ata” sözü isə həmin itkinin ailə daxilindəki mənəvi ölçüsünü ifadə edir.
Bir oğulun şəhid olması yalnız bir insanın həyatının sona çatması deyil.
Bir ata üçün bu, ömrünün bir hissəsinin qopmasıdır.
Bir ana üçün ömürlük göz yaşına çevrilən ayrılıqdır.
Bir bacı üçün qardaş xatirəsidir.
Bir qardaş üçün ömür boyu daşıyacağı məsuliyyətdir.
Ona görə də romanın adı təsadüfi seçilməyib.
Müəllif şəhidlik anlayışını yalnız döyüş meydanındakı ölüm hadisəsi kimi deyil, şəhidin ailəsinin sonrakı həyatında davam edən mənəvi sınaq kimi təqdim edir.
Əsərin ön sözündə də bu məqam xüsusi vurğulanır: “Şəhid atası” müharibə və itki haqqında olmaqla yanaşı, ata-övlad münasibətlərinin, insanın daxili dünyasının, inamının və sınaqlarının bədii təcəssümü kimi səciyyələndirilir.
Bu yanaşma romanın emosional dairəsini genişləndirir.
Azər – uşaqlıq arzusundan tarixi taleyə
Azər obrazı romanın mühüm bədii sütunlarından biridir.
Uşaqlıqdan “qəhrəman olacam” deyən bir uşağın sonrakı taleyi oxucunun qarşısına tədricən açılır.
Bu obraz vasitəsilə müəllif uşaqlıq arzusu ilə tarixi reallıq arasındakı məsafəni göstərir.
Uşaq üçün qəhrəmanlıq əvvəlcə bir xəyal, bir ideal, bir cizgi filmi obrazı ola bilər. Ancaq böyüdükcə insan anlayır ki, qəhrəmanlıq çox vaxt ağır məsuliyyət, təhlükə və fədakarlıq deməkdir.
Azərin xəyal etdiyi qəhrəmanlıq da zaman keçdikcə gerçəkliklə üzləşir.
Romanın sonrakı hissələrində onun müharibə haqqında düşüncələri, döyüş, intiqam, şəhidlik və Vətən məsələləri ilə bağlı psixoloji vəziyyəti bu uşaqlıq arzusunun necə dəyişdiyini göstərir. Əsərdə Azərin özünü gələcək döyüşdə təsəvvür etməsi və anasının onun halından narahat olması bu xəttin davamıdır.
Burada yazıçının məqsədi yalnız qəhrəmanlıq səhnəsi yaratmaq deyil.
Əsas məsələ budur:
Bir xalqın tarixində qəhrəmanlıq niyə yaranır?
Cavab isə əsərin bütün səhifələri boyunca axtarılır.
Müharibənin görünməyən cəbhəsi
“Şəhid atası”nı maraqlı edən cəhətlərdən biri müharibənin yalnız səngərdə göstərilməməsidir.
Müharibənin bir cəbhəsi var ki, orada güllə səsi eşidilmir.
Bu, evlərdəki cəbhədir.
Ana ürəyində.
Ata düşüncəsində.
Uşağın yuxusunda.
Telefon zəngində.
Qapının döyülməsində.
Televizordan gələn xəbərdə.
Müharibə xəbəri ailənin süfrəsinə oturanda artıq həmin evdə əvvəlki sakitlik qalmır.
Rəhmanın timsalında bunu aydın görürük. O, cəbhədə olmayan vaxt belə özünü müharibənin içində hiss edir. Çünki onun iki oğlu cəbhədədir, yeznəsi qazi taleyi yaşamışdır və hər telefon zəngi yeni bir xəbər gətirə bilər.
Bu mənada romanın adı daha bir məna qazanır.
Şəhid atası olmaq həm də müharibədən sonra yaşamaqdır.
Dilin sadəliyi və xalq danışığının canlılığı
Sədulla Şirinovun romanında dil diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Ön sözdə də müəllifin dilinin aydın, axıcı, bəzən gündəlik nitqə yaxın olduğu və obrazların daxili aləmini açan təsvirlərlə zənginləşdiyi qeyd edilir.
Bu xüsusiyyət “Şəhid atası” romanında daha aydın görünür.
Müəllif personajları danışdırarkən onların sosial mühitini, dünyagörüşünü və yaşadığı bölgənin dil xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Atalar sözləri, xalq ifadələri, məişət detalları və yumorlu dialoqlar ağır hadisələrin fonunda insan münasibətlərini təbii şəkildə göstərir.
Məsələn, Rəhmanla Məryəmin ailə münasibətlərindəki yumor, bir-birinə qarşılıqlı hörmət və səmimiyyət sonradan gələcək faciənin emosional təsirini daha da artırır.
Çünki oxucu əvvəlcə onların xoşbəxtliyini görür.
Sonra həmin xoşbəxtliyin üzərinə tarix gəlir.
Tarix və insan
Romanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri tarixi hadisələrin insan taleyi ilə paralel aparılmasıdır.
20 Yanvar.
Sovet sisteminin dağılması.
Milli azadlıq mübarizəsi.
Qarabağ hadisələri.
Müharibə.
Şəhidlik.
Zəfər.
Bunların hər biri romanda yalnız tarix faktı deyil, obrazların həyatında baş verən dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.
Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi proloq da bu baxımdan təsadüfi deyil. Müəllif kainatdan insana, insandan cəmiyyətə, cəmiyyətdən tarixə doğru genişlənən düşüncə xətti qurur. Redaktor Vaqif Osmanlının təqdimatında da romanın sırf hadisə təsvirindən çıxaraq ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldiyi xüsusi vurğulanır.
Beləliklə, əsərin miqyası genişlənir.
Bir kəndin hekayəsi xalqın hekayəsinə çevrilir.
Bir ailənin taleyi bir nəslin taleyinə bağlanır.
Bir atanın dərdi milli yaddaşın ağrısına çevrilir.
Zəfərə gedən yol
Romanın sonrakı hissələrində Qarabağ müharibəsinin müxtəlif mərhələləri və Azərbaycan xalqının gözlədiyi Zəfər düşüncəsi ön plana keçir.
Əsərin “Gecikmiş möhtəşəm zəfər” adlı bölməsində artıq əvvəlki ümidsizlikdən fərqli mənzərə yaranır. Rəhmanın düşüncələrində müharibənin taleyi, cəbhədəki oğullarının aqibəti və Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı yeni ümidlər meydana çıxır.
Romanın bu hissələrində ata obrazının daxili vəziyyəti xüsusilə maraqlıdır.
Rəhman həm oğullarının qəhrəmanlığını arzulayır, həm də ata kimi onların sağ-salamat geri dönməsini istəyir.
Bu iki hiss bir-birinə zidd deyil.
Əksinə, şəhidlik mövzusunun ən böyük faciəsi də buradadır.
Ata Vətənin azadlığını istəyir.
Ata torpaqların işğaldan qurtulmasını istəyir.
Ata Zəfəri istəyir.
Amma ata eyni zamanda oğlunun qapıdan içəri girib “Ata, mən gəldim” deməsini də istəyir.
“Şəhid atası” məhz bu iki hissin arasında yaşayan insanın romanıdır.
Şəhidlik və milli yaddaş
Azərbaycan ədəbiyyatında şəhidlik mövzusu müxtəlif formalarda işlənib. Lakin hər dövr bu mövzuya öz baxışını gətirir.
Sədulla Şirinovun romanında şəhidlik bir tərəfdən Vətən uğrunda fədakarlıq, digər tərəfdən isə ailənin daşıdığı əbədi yaddaşdır.
Şəhidin adı tarixə yazılır.
Amma onun ailəsinin ağrısı gündəlik həyata yazılır.
Şəhidin şəkli divardan asılır.
Ananın gözündə isə onun uşaqlığı qalır.
Ata onun son danışığını xatırlayır.
Qardaş onun səsini yadına salır.
Bacı onun uşaqlıq zarafatlarını unutmur.
Deməli, şəhidlik yalnız ölüm anı deyil.
Şəhidlikdən sonra başlayan xatirə həyatı da var.
Romanın ən təsirli mənəvi qatlarından biri məhz budur.
İnsan və düşmən obrazı
Əsərin siyasi-tarixi mövqeyi açıq şəkildə Azərbaycan milli yaddaşı və Vətən taleyi üzərində qurulub. Bununla yanaşı, romanda maraqlı bir başqa xətt də var: Rəhmanın erməni dostları ilə keçmiş münasibətləri.
Mişa obrazı bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Rəhman keçmişdə erməni dostları ilə çörək kəsib, əsgərlikdə onlarla yaxın münasibətdə olub. Hətta dostluğun ailə münasibətlərinə qədər uzandığı səhnələr təsvir edilir. Sonradan siyasi və hərbi qarşıdurma bu münasibətləri ağır sınaq qarşısında qoyur.
Bu xətt romanın sadəcə “düşmən” anlayışını təsvir etməklə kifayətlənmədiyini göstərir.
Burada müəllif insanla siyasi ideologiya arasındakı fərq barədə də düşündürür.
Romanın sonlarına doğru Rəhmanın mövqeyi daha aydın ifadə olunur: onun düşüncəsinə görə bütün bir xalqı eyni şəkildə qiymətləndirmək doğru deyil; məsələ konkret insanla siyasi və ideoloji davranış arasındakı fərqin qorunmasıdır.
Bu məqam əsərin humanist qatını da meydana çıxarır.
Çünki Vətən sevgisi başqa millətə nifrət demək deyil.
Vətənini sevmək öz xalqının haqqını, tarixini və təhlükəsizliyini müdafiə etməkdir.
Romanın fəlsəfi yükü
“Şəhid atası”nı yalnız süjet baxımından oxumaq mümkün deyil.
Əsərdə müəllif tez-tez insanın dünyadakı mövcudluğu, yaxşılıq və pislik, tarix, taleyin rolu, insanın seçimi və cəmiyyətin inkişafı barədə düşünür.
Bu düşüncələr əsərin proloqundan başlayır və roman boyunca müxtəlif formada davam edir.
Müəllifin əsas suallarından biri belə səslənir: Nə üçün insanlıq tarix boyu şər və xeyir arasında mübarizə aparmalı olub?
Bu sualın konkret cavabı verilmir.
Çünki romanın məqsədi fəlsəfi dərslik yazmaq deyil.
Müəllif sualı oxucunun qarşısına qoyur.
Oxucu özü düşünür.
Məhz publisistik düşüncə ilə bədii nəsrin qovuşduğu məqam da buradadır.
“Şəhid atası” – yaddaş kitabı
Zaur Ustacın əsərə yazdığı ön sözdə roman “yaddaş kitabı” kimi səciyyələndirilir. Orada əsərin həm fərdi, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı olduğu vurğulanır.
Bu yanaşma ilə razılaşmamaq çətindir.
Çünki romanda yaddaş çoxqatlıdır.
Rəhmanın şəxsi yaddaşı var.
Məryəmin ailə yaddaşı var.
Xaccaxanımın repressiya yaddaşı var.
20 Yanvarın milli yaddaşı var.
Qarabağ müharibəsinin yaddaşı var.
Şəhidlərin yaddaşı var.
Və bütün bunların üzərində Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşı dayanır.
Beləliklə, romanın hər bir hadisəsi başqa bir xatirəyə qapı açır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ
“Şəhid atası” həm də Sədulla Şirinovun nəsr yaradıcılığında müəyyən bir mərhələni göstərir.
Kitabda verilən məlumatlara görə, yazıçı yeniyetməlik dövründən yaradıcılığa nəzm ilə başlasa da, sonrakı illərdə nəsrə üz tutub. Onun “Sönməyən qisas”, “Gecikmiş etiraf”, “Zamanın pəncərəsindən baxanda”, “Heç nə olmazdan çox şey olurmuş”, “Qudalar”, “Kimdir xoşbəxt?” kimi əsərləri də qeyd olunur.Bu baxımdan “Şəhid atası” təsadüfi bir əsər təsiri bağışlamır.
Əksinə, müəllifin insan psixologiyasına, ailə münasibətlərinə, ictimai problemlərə və mənəvi məsələlərə marağının daha geniş tarixi müstəviyə çıxması kimi görünür.
Ön sözdə onun yaradıcılığında əxlaqi və psixoloji dilemmaların, fərd və cəmiyyət münasibətlərinin, insan və taleyin qarşılıqlı təsirinin mühüm yer tutduğu vurğulanır.
“Şəhid atası”nda bu xüsusiyyətlər daha böyük miqyasda özünü göstərir.
Sözün məsuliyyəti
Şəhid haqqında yazmaq asan deyil.
Çünki burada müəllif yalnız ədəbi materialla işləmək imkanına malik deyil. Qarşısında real insanların ağrısı, xalqın yaddaşı, tarixin ağır səhifələri dayanır.
Belə mövzuda yazıçıdan həm emosional səmimiyyət, həm də yaddaşa hörmət tələb olunur.
Sədulla Şirinovun romanında bu məsuliyyətin əsas ifadə formalarından biri adi insanların taleyinin ön plana çəkilməsidir.
Tarix böyük adlarla yazılır.
Roman isə tarixin içində yaşayan insanların taleyini göstərir.
Rəhman böyük dövlətlərin qərarlarını vermir.
Məryəm siyasi prosesləri idarə etmir.
Xaccaxanım tarixi dəyişmir.
Azər müharibənin başlanmasına qərar vermir.
Amma onların hər biri tarixin nəticəsini yaşayır.
Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır.
Tarix kitabının bir cümlə ilə keçdiyi hadisə romanın yüzlərlə səhifəsində insan taleyinə çevrilir.
“Şəhid atası”nın əsas mənəvi mesajı
Romanı bütövlükdə nəzərdən keçirəndə bir neçə əsas mənəvi xətt xüsusilə seçilir:
Vətən yaddaşdır.
İnsan öz tarixini bilmədən gələcəyini tam dərk edə bilməz.
Şəhidlik yaddaşdır.
Şəhidlərin adı yalnız mərasimlərdə deyil, ədəbiyyatda, ailə yaddaşında və milli düşüncədə yaşamalıdır.
Ata olmaq məsuliyyətdir.
Övlad böyütmək yalnız onu həyata hazırlamaq deyil, həm də onun taleyini düşünməkdir.
Müharibə yalnız döyüş meydanında baş vermir.
Onun ağrısı evlərə, ailələrə, uşaqların yaddaşına daxil olur.
Tarix yalnız keçmiş deyil.
Keçmiş bu günün insanının düşüncəsini formalaşdırır.
Və nəhayət:
Qələbə yalnız torpağın azad olunması deyil, yaddaşın qorunmasıdır.
Bir romanın içində bir xalqın taleyi
Sədulla Şirinov “Şəhid atası”nda böyük tarixi hadisələri bir ailənin taleyi ilə birləşdirməklə Azərbaycan nəsrinin mühüm mövzularından birinə müraciət edir.
Bu əsərdə 20 Yanvar ağrısı var.
Qarabağ ağrısı var.
Şəhid ağrısı var.
Ata ağrısı var.
Ana nigarançılığı var.
Uşağın qəhrəmanlıq arzusu var.
Tarixi yaddaş var.
Milli kimlik var.
Amma bütün bu ağrıların içində ümid də var.
Çünki romanın əsas istiqaməti yalnız itkiyə doğru getmir.
İtkidən yaddaşa, yaddaşdan dərsə, dərsdən gələcəyə doğru yol açılır.
Rəhmanın ömrü bunun simvoludur.
O, tarix boyu dəyişən Azərbaycan reallığının içindən keçir. Sovet dövrünün ideoloji inamlarından milli oyanışa, 20 Yanvarın sarsıntısından Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər uzanan mənəvi yol keçir.
Bu yol asan deyil.
Amma məhz bu çətinlik əsərin bədii enerjisini yaradır.
Ədəbiyyatın yaddaş missiyası
Ədəbiyyatın bir vəzifəsi də unudulmağa qoymamaqdır.
Bəzən bir fotoşəkil bir anı qoruyur.
Bir sənəd bir faktı saxlayır.
Bir tarix kitabı hadisəni qeydə alır.
Amma roman insanın həmin hadisəni necə yaşadığını qoruyur.
“Şəhid atası”nın əhəmiyyəti də burada meydana çıxır.
Bu roman 20 Yanvarı yalnız tarix kimi deyil, insanın içində baş verən hadisə kimi təqdim edir.
Müharibəni yalnız cəbhə kimi deyil, ailənin taleyi kimi göstərir.
Şəhidliyi yalnız ölüm kimi deyil, ata-ananın ömrünə yayılan sonsuz xatirə kimi təqdim edir.
Məhz buna görə əsərin adı da simvolik məna qazanır.
Şəhid atası – bir insanın adı deyil, bir mənəvi vəziyyətin adıdır.
Son söz əvəzi
Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı bir ailənin hekayəsindən başlayaraq xalqın taleyinə, bir atanın ağrısından milli yaddaşa, uşağın qəhrəmanlıq arzusundan Vətən uğrunda fədakarlıq anlayışına qədər geniş bir mənəvi yol keçir.
Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi düşüncələrdən tutmuş 20 Yanvarın qanlı səhifələrinə, sovet sisteminin yaratdığı ziddiyyətlərdən Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər müəllif bir-birindən uzaq görünən hadisələri vahid süjet və ideya xəttində birləşdirir.
Romanın ən böyük mövzusu isə, məncə, yaddaşdır.
Çünki insan unudanda itirir.
Xalq unudanda tarixini itirir.
Şəhid unudulanda isə onun uğrunda verilmiş qurbanın mənəvi anlamı zəifləyir.
Bu baxımdan “Şəhid atası” oxucunu yalnız ağlatmaq və kövrəltmək üçün yazılmış əsər təsiri bağışlamır. O, düşündürmək istəyir. Keçmişə baxmağa, tarixi insan taleləri üzərindən dərk etməyə, şəhid ailələrinin mənəvi dünyasını anlamağa və Vətən anlayışının qiymətini yenidən düşünməyə çağırır.
Sədulla Şirinovun romanında bir ata var.
Bir ana var.
Övladlar var.
Bir kənd var.
Bir xalq var.
Bir tarix var.
Və bütün bunlar ümumilikdə Vətən adlanır! Bu Vətənin adı Azərbaycandır! Azərbaycan! Yaralı Azərbaycan! Paramparça olsa da, dik dayanmağı bacaran Azərbaycan! Allah dövlətimizin bayrağını daim uca etsin İnşəAllah! Hələlik!
23.09.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var