Bilirdinizmi? Kraliça arı ilə işçi arıların DNT-si tamamilə eynidir! Kraliça olmaq irsi deyil… qidalanma tərzi sayəsində olur!
Onları bir-birindən tamamilə fərqləndirən şey genetika deyil, yedikləridir.
Doğulduqları zaman bütün sürfələr bir-birinin eynisidir. Amma yalnız bir neçəsi inkişaf dövrlərində bol miqdarda arı südü (jelée royale) ilə qidalanır. Digərlərinə isə sadəcə nektar və polen qarışığı verilir.
Bu qidalanma fərqi onların bədənlərini və talelərini başdan sona yenidən proqramlaşdırır.
Yalnız arı südü ilə qidalanan sürfə, digərlərinə nisbətən iki dəfə böyük olur, bir neçə həftə deyil, illərlə yaşayır və hər gün 2000-ə qədər yumurta qoya bilən yumurtalıqlara sahib olur.
Eyni DNT-yə sahib olan işçi arı bacıları isə heç vaxt çoxala bilməz və sadəcə bir neçə həftə ərzində ölürlər.
Bu qədər böyük fərq… sadəcə qidalanmadan qaynaqlanır!
Bu hadisə, genetik kod dəyişmədən, ətraf mühitin və ya qidalanmanın təsiri ilə bəzi genlərin aktiv və ya passiv hala gələ biləcəyini araşdıran epigenetika elminin ən təsirli nümunələrindən biridir.
Ana Dilim Öz dilim Turan adlı ellərin ülfətində payın var Bu günkü hikmətində, hörmətində payın var. Hər kəlməsi ,hər sözü zəfər oxuyan dilim. Beşiyimin başında layla oxuyan dilim .
Min illərdir dünyanın yaddaşına hopmusan Şuşanın qalasına bayrağını sancmısan. Ey Turan işığında daim güclənən dilim Nəğmə-nəğmə cahanın ruhuna sinən dilim.
Şəhid qanı əzəldən bayraqdır başım üstə, Turan eşqi bitibdir torpağım,daşım üstə. Tarix saray ucaldıb qanlı yaddaşım üstə ,- Heç vaxt unudulmayan haqq-sayımsan ,dilim. Ruhuma işıq saçan ulduz ,Ayımsan,dilim.
Sən Qarabağ ünvanlı ərənlərin dilisən, Yurd uğrunda canını verənlərin dilisən. Zəfər çiçəklərin dərənlərin dilisən , Miliyon-milyon sinədə döyünən ürək dilim, Sevənlərin dilində uçan kəpənək dilim .
Sənə müjdə gətirdim Qarabağ savaşından. Oxu mənim sevgimi gözlərimin içindən . Qoyma haqqım silinsin tarixin yaddaşından . “İki dovlət bir millət,şöhrəti dastan dilim. Haqqımın bayraqdarı türk ətirli TÜRK DİLİM.
Hədik, Azərbaycanda Aşura günü ilə əlaqəli hazırlanan ənənəvi bir yeməkdir. Bu yeməyin hazırlanmasının tarixi xalq arasında yayılan bir rəvayətə əsaslanır. Rəvayətə görə, Həzrət Zeynəb Şam xarabalığında əsr düşmüş uşaqların ac qalmasına dözməyərək, onların başını yemək bişirmək adı ilə qatmaq üçün qazan qoyub qaynatmağa başlayır və daş-kəsək yığıb qazanın içinə tökür. Uşaqlar başına yığışanda isə onlara yemək hazırladığını deyir. Allahın möcüzəsi ilə qazanın qapağı açılanda müxtəlif dənli bitkilərdən ibarət yemək olduğu məlum olur. Bu rəvayət, hədik bişirilməsinin mənəvi köklərini əks etdirir. Hədik buğda, noxud, lobya, lərgə, qarğıdalı, mərci və s. bitkilərdən hazırlanır. Aşura günü, müsəlmanlar bu yeməyi bişirərkən İmam Hüseyn və digər şəhidlərin xatirəsini yad edirlər. Hədik, həm də yoxsullara paylanır və bu da bir növ xeyirxahlıq və yardımlaşma nümunəsi sayılır. Hədik hazırlanması və paylanması, Aşura gününün ənənəvi bir hissəsidir və həm dini, həm də mədəni əhəmiyyət daşıyır. Bu yemək, həm acı həqiqətləri xatırladır, həm də xalq arasında birlik və həmrəylik hissini gücləndirir.
Müxtəlif xalqlar hədiyi fərqı hazırlayırlar. Türkiyədə bu yemək “aşure” adlanır və türklər bu yeməyi Nuh peyğəmbərin adı ilə bağlayırlar. Bizdən fərqli olaraq yeməyin bişirilib paylanılması matəm münasibətilə deyil, bayram əhval-ruhiyyəsi ilə edirlər.
Misirlilərin inancına görə, hədik Musanın xilas olduğu gün bişirilir. Bəzi inanclarına görə isə aşurə həm də Adəm və Həvvanın Yer üzündə görüşdüyü ilk gündən hazırlanıb.
Başqa rəvayətə görə isə Nuh peyğəmbərin gəmisində olanlar quruya ayaq basmağın sevincini həmin günü bayram etmək üçün gəminin anbarında qalan ərzaqlardan bir yemək bişirmişlər. Aşura günü “aşura” bişirmək və bunu paylamaq adəti də, deyilən görə, buradan qalıb.
Süleyman Vəliyev Bakı şəhəri, Mirzə Fətəli küçəsində, 9-cu dalandakı kiçik bir otaqda məskunlaşır. “İnqilab və mədəniyyət” jurnalında ədəbi işçi kimi çalışmağa başlayır. Ev şəraitinin ağır olması ilə bağlı Səməd Vurğuna ərizə ilə müraciət edir. Böyük şair onun “koma”sına şəxsən gəlib vəziyyətlə tanış olur. O dövrdə Bakı şəhərinin Caparidze rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri olan, əfsanəvi təyyarəçi, Sovet İttifaqı qəhrəmanı Məzahir Abbasov Səməd Vurğunun xahişi ilə Süleyman Vəliyevə Tolstoy küçəsinin 7-ci dalanında 3 saylı evi verir. Lakin 1948-ci ildə ölkədə başlanan düşmən axtarışları, keçmiş hərbi əsirlərin işlərinə yenidən baxılması kampaniyası ilə nəticələnir. Həmin il Süleyman yenicə evlənmişdi. Gözlənilmədən onu yenidən istintaqa cəlb edirlər və jurnaldakı işindən çıxarırlar. Siyasi orqanların apardığı məxfi istintaqda ona əməkdaşlıq təklif edilir: Səməd Vurğunun “millətçiliyi”nə qarşı gizli işləmək, məxfi orqanlarla əməkdaşlıq etmək istəyirlər. Lakin Süleyman bu təklifdən imtina edir; axı Səməd Vurğun onun ən böyük xeyirxahlarından biri olmuşdu. O əsgərlikdə və müharibədə olarkən, ədəbiyyat fondu onun ata-anasına yardım göstərmişdi. Ata-anası vəfat etdikdən sonra isə qardaşı Murtuzun Suvorovçular məktəbinə qəbul olunmasına və ona mənzil verilməsinə məhz Səməd Vurğun kömək etmişdi. Nəticədə, Süleyman Vəliyev 1949-cu ilin yayında Sibirin Lena çayı sahilindəki qızıl mədənlərinin paytaxtı olan Bodaybo şəhərinə sürgün edilir. Bununla yanaşı, 1946–1947-ci illərdə yazdığı “Mübahisəli şəhər” romanının çapı da dayandırılır. Maraqlıdır ki, yazıçı Sibir soyuğunda özünü mənəvi cəhətdən Bakıya nisbətən daha yaxşı hiss edirdi; çünki onu illərlə narahat edən gizli sorğu-suallar artıq arxada qalmışdı. Bir neçə aydan sonra həyat yoldaşı da onun yanına gəldi. 1950-ci ildə oğlu Seyran, 1952-ci ildə isə qızı Leyla sürgündə dünyaya gəldilər. Sibirdə xeyirxah insanların dəstəyi ilə Süleyman yazıçı qələmini yerə qoymadı. 1953-cü ildə İosif Stalin öldükdən sonra ölkənin həbs və sürgün düşərgələrindəki milyonlarla insan bir qədər rahat nəfəs aldı. Süleyman Vəliyev 1955-ci ildə arvadı və iki övladı ilə birlikdə Bakıya qayıdır. Gəlişindən cəmi 20 gün sonra ona indiki Nizami küçəsi 51 ünvanında kiçik bir ev verilir. 1957-ci ildə “Mübahisəli şəhər” romanı yazıldıqdan 10 il sonra “Azərbaycan” jurnalında çap olunur. Lakin o zaman Yuqoslaviya ilə Sovet İttifaqı arasında münasibətlərin soyuması səbəbindən romanın kitab şəklində çapına icazə verilmir. Yalnız 1961-ci ildə əsər Moskvada rus dilində nəşr olunur və bundan sonra hərbi-vətənpərvərlik ədəbiyyatının incisi sayılan bu roman Bakıda da Azərbaycan dilində kitab kimi çap edilir.
Kəlbəcərdə 32 il əvvəl şəhid olan hərbçi Mehman Musayevin dəfn mərasimində çıxış edən nişanlısı Sevda Əliyeva:
“Mehman Musayev itkin düşəndən sonra onun valideynləri bu xəbərə dözə bilməyib rəhmətə getdilər, mən isə ailə qurmadım. Ancaq mən bu günə qədər Mehmanın sağ-salamat dönəcəyini gözləyirdim.
Mehmanla sonuncu görüşüm Ağdamda oldu. Mənə hədiyyələr almışdı. Toyumuz barədə danışdıq. Torpaqlarımızın üzərindən qara buludlar çəkildikdən sonra təntənəli toy edəcəyimizi planlaşdırdı. Bilməzdim ki, bu, onunla son görüşum olacaq. Həmişə Mehmanın adını uca tutdum. Qürurluyam, Mehmanla fəxr edirəm. Onun adına layiq yaşadım.”
Hey harasa tələsirik , Ömür gödəkdi , neyləyək. Zamana çata bilmirik, Bizdən zirəkdi, neyləyək.
Heç kimin bitmir davası, Göy davası , Yer davası , Günümüzün tən yarısı Küydü , kələkdi , neyləyək.
Dörd yanımız çığır -bağır, Hərə öz dərdindən baxır, And yerimiz əvvəl-axır Duzdu , çörəkdi , neyləyək.
Başımızda söz havası, Dünyamız ilan yuvası, Biz çoxuq , atam balası, Tanrısa təkdi, neyləyək.
****
Neçə bahar , neçə payız, qış gələr, O səhərlər geri dönməz bir daha. Gah dumana , gah çiskinə bürünər, O xəyallar göydən enməz bir daha, Köçdü , köç.
Bir də yanmaz könlümüzdə od ,ocaq, Külümüzlə oynayırıq nə vaxtdı. Heç bilmirik hansı sözdən yapışaq, Hardan tutsaq deyirlər ki, günahdı , Sucdu ,suç.
Ulduzlar da parıldamır biz deyən, Səhərəcən zülmət saçır gecələr. Elə bil ki, yadırğayıb adamdan, Neçə vaxtdı sevgisizdi küçələr , Acdı , ac.
Elə gözəl sarılmışıq təkliyə , Dörd yanımız hicran adlı qəfəsdi. Vurulmuşuq xəzəl rəngli payıza, İndi bizdən bahar ummaq əbəsdi , Gecdi, gec.
****
Gözlərindən həsrət baxır adama, Bu şəhərin baxışları darıxır. Bu şəhərin ağacları susuzdu, Bu şəhərin yağışları darıxır, Bu şəhərin közü çıxıb yadımdan.
Neçə vaxtdı daş ömrünü yaşayır, Qurd ömrünü , quş ömrünü yaşayır , Buz bağlayıb , qış ömrünü yaşayır, Bu şəhərin yazı çıxıb yadımdan.
Göyə qalxıb , gözü görmür heç kəsi, Sevgisizdi sahilləri dənizin , Başı üstə küləkləri dərd əsir, Bu şəhərin səsi çıxıb yadımdan.
İtib batıb gəzdiyimiz küçələr , Döngə -döngə azdığımız küçələr , Yıxılanda küsdüyümüz küçələr , Bu şəhərin nazı çıxıb yadımdan.
Hər yanını tumar -tumar yorublar, Beton- beton, hamar- hamar yorublar , Bu şəhəri əlimizdən alıblar , Bu şəhərin üzü çıxıb yadımdan.
Yavaş -yavaş tamarzıdı sevincə , Yuxusuna daş atırlar hər gecə , Yaddaşımda adı qalıb eləcə , Bu şəhərin özü çıxıb yadımdan.
Gözlərindən həsrət baxır adama , Bu şəhərin baxışları darıxır. Bu şəhərin ağacları susuzdu , Bu şəhərin yağışları darıxır , Bu şəhərin …düzü , çıxıb yadımdan .
****
Bir zamanlar başı buxara papaqlı , ayağı çarıqlı , əli əsalı kişilər vardı, Üst -başları tütün qoxuyardı , Ovucları qabar -qabardı. Doqqazın başına yığışardılar hər gecə, Biz də onların başına . Onlar davadan , frontdan danışardılar , Biz də daş üstündə oturub qulaq asardıq bu şirun nağıllara yuxu gözümüzdən tökülüncə. Yayın istisində də başlarından çıxarmazdılar papağı, Addım səslərindən tanıyardılar gələn qonağı.. Onlarçun çörək Tanrıdan irəliydi, Hərəsi bir evin dirəyiydi mən tanıyan kişilər , Torpaqla , daşla , əkinlə , xışla oynayan kişilər. Saçımızı sığalsız , gecəmizi nağılsız qoymazdılar, Səhərlər mala, heyvana durardılar , Oğula , uşağa qıymazdılar. Sonra illər göz qırpımında uçub getdi , Doqqaz ağzına yığışan kişilər yavaş -yavaş bu dünyadan köç etdi — Başında papaq , ayağında çarıq, , əlində çəlik. Yavaş -yavaş yollar yiyəsiz qaldı , sonra kənd, Sonra hasarlar böyüdü , sonra adamlar. Sonra qapılardan kilid , ürəklərdən daş asıldı , Uçulub dağıldı söykəndiyimiz divarlar , Köhnə nağıllar pozuldu , Təzə nağıllar yazıldı — İçində həsrət , ayrılıq , xəyanət , göz yaşı , minnət. İnternet sevdalar doğuldu boşluğun içində – Rəngsiz , ürəksiz , qolsuz , qanadsız , şikəst… Məhəbbət dolu məktublar yazılmadı daha , Ürək döyüntüsündən keçmədi boğazdan yuxarı mesajlar , Söz verib söz almadı heç kəs , Heç kim tələsmədi görüş yerinə , Sabaha çıxmadı bu gün doğulan xəyallar.. Nöqtələr , nidalar , suallar!! .. Bir zamanlar başı buxara papaqlı , ayağı çarıqlı , əli əsalı kişilər vardı. Üst -başları tütün qoxuyardı , Əlləri qabar -qabardı…
****
Qaranlığı yenə pusur adamı , Qılınclayır , asıb , kəsir adamı, Gözlərinin fəhmi basır adamı , Vaxt da keçmir bu gecənin baxtından.
Hamı səndən bir yuxuycan uzaqdı , Dünya yatıb , bircə dərdlər oyaqdı, Kim duyacaq harayını bu vaxtı , Kim salacaq bu gecəni atından?
Ağrıların hücum çəkir üstünə , Həsrət adlı zülmət çökür üstünə, Qaramatın yenə tökür üstünə , Hünərin var çıx gecənin altından.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
