Bu vaxta qədər heç bir alimin rəddiyyə yaza bilmədiyi “Əl-Ğədir” kitabının elmi redaktoru naxçıvanlı alim idi. O, Həzrət Əlinin hərəmində dəfn olunub. Əvvəlcə “rəddiyyə” sözünün mənasına aydınlıq gətirək. Bu söz “rəddə” – yəni “qaytardı, rədd etdi” felindən yaranmışdır. İslam elmlərində “rəddiyyə”, bir məsələdə haqqı müdafiə etmək məqsədilə, elmi və əsaslı şəkildə (səhih mənbələrə istinadən) edilən cavab anlamında işlənir. Azərbaycan dilində buna yaxın məna daşıyan “təkzib” ifadəsi də geniş istifadə olunur. Hər iki söz mahiyyət etibarilə, bir məsələdə irəli sürülən yanlış iddianı, əsassız fikri rədd etmə, doğrunu ortaya qoyma məqsədi daşıyır.
Ayətullah Məhəmməd Əli Ordubadi – görkəmli islamşünas alim
Barəsində söz açacağımız böyük islamşünas alim Ayətullah Məhəmməd Əli Ordubadi 1895-ci ildə qədim Azərbaycan torpağı olan Təbrizdə dünyaya göz açmışdır. Atası Ayətullah Əbülqasim Ordubadi Ordubad şəhərinin tanınmış alimlərindən və nüfuzlu şəxslərindən biri olmuşdur. Mənbələrdə qeyd olunur ki, XIX əsrin sonlarında Ayətullah Əbülqasim ailəsi ilə birlikdə Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərinə köçmüş və burada bir müddət yaşamışdır. Əllamə Məhəmməd Əli də Təbrizdə anadan olmuşdur.
1898-ci ildə ailə Nəcəfə köçmüş və orada məskunlaşmışdır. Əllamə Məhəmməd Əli atasının elmi və mənəvi təsiri ilə ibtidai təhsilini başa vurduqdan sonra yüksək dini təhsil almağa başlamışdır. İlk müəllimi atası Ayətullah Əbülqasim olmuş, onun vəfatından sonra isə dövrünün tanınmış alimlərindən – Ayətullahül-üzma Şəriət İsfahani, Mirzə Əli ağa Şirazi, Şeyx Məhəmməd Hüseyn Naxçıvani və başqalarından dərs almışdır. O, xüsusilə məşhur təfsirçi Şeyx Məhəmməd Cavad Bəlağinin dərslərində fəal iştirak etmişdir.
Elmi fəaliyyəti və ədəbi irsi
Müasirləri Ayətullah Məhəmməd Əli Ordubadinin ədəbiyyat və şeir sahəsində də misilsiz istedada sahib olduğunu vurğulamışlar. Onun şeirlərinin əksəriyyəti ərəb dilindədir. “Məfaxiri-Azərbaycan” kitabında qeyd olunur ki, Ordubadi məşhur “Əl-Ğədir” kitabının ərsəyə gəlməsində müəllif Əllamə Əminiyə yaxından köməklik göstərmişdir. O, bu monumental əsərin dili və üslub baxımından daha səlis şəkildə qələmə alınması üçün müəllifə dəyərli məsləhətlər vermiş, həmçinin kitabın ədəbi redaktəsində fəal iştirak etmişdir. Beləliklə, o, bu möhtəşəm əsərin hazırlanmasında əsas iştirakçılardan biri olmuş və öz adını dini ədəbiyyat tarixində əbədiləşdirmişdir. Ayətullah Ordubadi bir sıra mühüm dini əsərlərin müəllifidir. Bunlara aşağıdakıları misal göstərmək olar: İmam Mehdi (ə) haqqında “Əl-Ənvarüs-satiə” kitabı, Kərbəla şəhidi Muxtarın tərcümeyi-halı, Aşura faciəsinə həsr olunmuş mərsiyələr toplusu, Müsəlman alimlərinin bioqrafiyalarını ehtiva edən “Zəhrür-rəbiyy”, Şeyx Təntaviyə aid “Cəvahir” təfsirinin elmi tənqidi, Həzrət Əlinin (ə) Kəbədə doğulmasını isbat edən “Vəlidul-Kəbə”. Və sonuncu əsər – “Vəlidul-Kəbə” – Əllamə Əmini tərəfindən xüsusi olaraq yüksək qiymətləndirilmişdir. Ayətullah Məhəmməd Əli Ğərəvi Ordubadi hicri 1380-ci ilin səfər ayının 1-də (miladi təqvimlə 26 iyul 1960-cı il) 72 yaşında dünyasını dəyişmiş, Nəcəfdə İmam Əlinin (ə) hərəmində dəfn olunmuşdur. Allah ona rəhmət eləsin!
Əl-Ğədir – İslam tarixində unikal əsər
Oxucuların marağını nəzərə alaraq qeyd edək ki, “Əl-Ğədir” əsəri Qədir-Xum hadisəsinə həsr olunmuş mötəbər dini əsərdir. Onun müəllifi Əllamə Əbdülhüseyn Əminidir. Əsərdə Həzrət Əlinin (ə) vilayəti geniş və əsaslı şəkildə izah olunur. Alim bu əsəri yazmaq üçün 10 mindən çox kitab mütaliə etmiş, 100 mindən artıq etibarlı mənbəyə istinad etmiş, Hindistan, Pakistan, Misir, Mərakeş və bir çox ölkələrə səfər etmişdir. 20 cilddən ibarət olan bu əsərdə 110 səhabə və 84 tabəindən hədislər nəql olunur. Kitabın azərbaycancaya tərcüməsi isə məhz haqqında bəhs etdiyimiz böyük alim – Ayətullah Məhəmməd Əli Ordubadiyə aiddir.
Kitabımın çapdan çıxmasını Mərkəzi kitabxanada işləyən şair həmkarım Ələskər Cəfər verdi. Bakıya yola düşdüm. İnanmırdım, mənə elə gəlirdi, yenə də aldadacaqlar. Gedib soruşacaqdım, deyəcəkdilər, nə kitab, nə filan, yox belə şey. Nəşriyyata getdim, məlum oldu, yalan deyilmiş kitab çapdan çıxıbmış! Nəsr şöbəsinin Elçin (bu Elçin sonralar ovcumdakı cizgilərə baxıb mənim heç vaxt yazıçı olmayacağımı deyəcəkdi. Mən adının Elçin olduğunu bilirdim, amma Şahbaz Xuduoğlu Eldar olduğunu dedi) adlı əməkdaşı dedi, çıxıb, ancaq bizə siqnal nüsxəsini verməyiblər. Get “Qızıl Şərq” mətbəəsinə, direktor qadındır, otağı ikinci mərtəbədədir, ona hörmət elərsən, iki-üç nüsxə verər.
Çəkinə-çəkinə soruşdum: – Nə qədər? – İyirmi beş manat! – Elçin gözünü qırpmadan dedi. Sevincimdən qanadlanıb uçurdum, həyəcandan az qala ürəyim yerindən çıxacaqdı, tezliklə kitabımı görəcəkdim! Qalxacaqdım ikinci mərtəbəyə, iyirmi beş manatla vidalaşacaqdım, – az pul deyildi, amma heyfislənmirdim, cibimdəki bütün pulları verərdim, təki tezliklə kitabımı görüm, – qadın da kitabımdan iki-üç nüsxə verəcəkdi. Yəqin təbrik də eləyəcəkdi. Sonuncu ritual olmasaydı da olardı, vacib deyildi, təki kitabımı versin. Mətbəəyə doğru uçanda belə düşünürdüm. Gəldim mətbəəyə, qalxdım ikinci mərtəbəyə. Səsindən metal soyuqluğu yağan qadın yox, deyib durdu, haçan satışa verərik, onda alarsan, bura mətbəədir, kitab mağazası yox! Mənim dəlillərimi, – illərlə bu kitabın həsrəti ilə yaşadığımı, uzaq yolu gedib gəlməyin çətin olduğunu eşitmək belə istəmədi. Hörmət eləmək təşəbbüsündə bulunmağım, yəni iyirmi beş manatla vidalaşmağa hazır olduğumu bəyan eləməyim vəziyyəti dəyişmədi, əksinə, işi tamam korladı. Qadın məni rüşvət verməkdə ittiham elədi. Dərhal otaqdan çıxmaramsa, milis çağıracağını dedi. Suyum süzülə-süzülə çıxdım otaqdan, əsəblərə işləyən bu səsdən qaçıb qurtarmaq istəyirdim. Qadın ikicə dəqiqənin içində həyatı, yaşamağı gözümdən salmışdı. Müəllifin ilk kitabını istəməsi qəbahət idimi? Bunca ümidlə yanına gələn müəllifə ilk kitabından heç olmaya bircə nüsxə verəndə nə ollacaqdı? Məni ən çox ağrıdan buydu, qadın başqalarının sevinməsini istəmirdi. Ona həzz verən ümidlə, arzuyla yanına gələnlərə əzab vermək idi. Başqalarının kədərlənməsindən, əzab çəkməsindən həzz alırdı.
Martin soruşur: “Yenədəmi səni əzişdirdilər?” “Yox, – deyirəm, – bu dəfə qəlbimə girdilər, tapdaladılar!” Çölə çıxanda qapıçı halımı hiss elədi. – Sənə nə olub? – soruşdu. – Heç, – dedim. Qapıçı əl çəkmədi: – Kitabını istədin, vermədi? – Hə, – köks ötürüb dedim. – Nə qədər verirdin ona? – İyirmi beş manat. – Nə təər adamlarsız! Kitabdan ötrü kimin yanına gedirsən?! On manat ver bura! On manat verirəm və onca dəqiqədən sonra qapıçı “Bahar küləkləri” adlı kitabımdan dörd nüsxə gətirib verdi. Bu mənim kitabım idi! On illərlə qarşıma kötük diyirlədənlər, əjdaha kimi yolu kəsib yol verməyənlər heç nəyə nail ola bilmədilər. Mən çap olundum, yazılarım işıq üzü gördü! Mətbəədən vağzala qədər piyada getdim və yolda azından on dəfə dayandım, portfeldən kitabı çıxardır, baxır, təzədən yoluma davam eləyirdim. 35 qəpiyə olan bu kitab yeddi min tirajla buraxılmışdı. Ön tərəfindəki üz qapağında kitabın adı, o cümlədən müəllifin, yəni mənim adım, arxa qapağında isə foto şəklim var idi. Çox da sevinə bilmədim. Vilayət Quliyev “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində “Müəllifin ilk kitabı” seriyasından çap olunan kitablar haqda yazdğı yazıda demək olar hamını tərifləmiş, təkcə “Bahar küləkləri”ni tənqid eləmişdi. XXI əsrin astanasında oxuculara yumruq davası, göz yaşları, ekzotik koma və sair təqdim eləyən müəllifə layiqincə divan tutmuşdu. O vaxtlar belə bir tənqid əyalətdə yaşayan gənc müəllifin üzünə qapıları bağlamaq üçün kifayət idi. Yolumu kəsən əjdahalara da əsas vermişdi.
İnsan həmişə həyatı anlamağa , dərk etməyə çalışır. Hər kəs bir pəncərədən , bir prizmadan baxır həyata. Bir pəncərənin işığı o biri pəncərəyə düşmür. Hamı özünü haqlı sayır. Heç kimin ağlına gəlmir ki, bəlkə ən haqsız tərəfdədi həqiqət? Əgər həyat ana bətnində başlayıb yerin bətnində başa çatırsa ortada qalan zaman çərçivəsi nədi bəs? Bəlkə insanın bir qaranlıqdan digər qaranlığa inteqrasiyasıdı həyat?. Bəlkə insan rüşeymi inkişaf edə -edə neçə qat qaranlıqdan keçir özünə çatanacan? Bəlkə həyat insanın özü özünə min kərə qayıdışıdı?. Ruhun neçə canda dünyaya neçə yol dönüşüdü bəlkə həyat? Suallara cavab tapmayanda gah elmə , gah Tanrıya söykənirik. Fikirlər düyünə düşəndə də bir ayrı nöqtədən baxırıq dünyaya. Şüurumuzun yetdiyi qədər, görmək istədiyimiz tərəfdən baxırıq. Ölənəcən , yəni bir qaranlıqdan o biri qaranlığa keçənəcənsə çox şey bizə sirr olaraq qalır. Bəlkə də heç bir sirr yoxdu. Həyat biz bildiyimizdən də asandı bəlkə. Bəlkə biz özümüz çətinləşdirmişik həyatı , elə ölümü də. Hərdən adama elə gəlir ki, köç etdiyimiz və əbədi dünya adlandırdığımız dünya da heç əbədi deyil. Orda insan təzədən doğulur , yaşayır və ordan da bir ayrı dünyaya keçid edir. Beləcə insan min kərə doğulur. Ayrı cilddə , ayrı adda, ayrı məkanda min kərə gəlir dünyaya. Ya bəlkə əsl həyat ölümdən sonrakı həyatdı? Amma nə olursa olsun hər yerdə özünə xoşbəxtlik axtarır insan . Bəs hər kəsin əli çatırmı o məchul nöqtəyə–Xoşbəxtliyə? Qaçaqaçda , qovhaqovda nə qədər xoşbəxt ola bilirik? Zamanımız və gücümüz qalırmı xoşbəxt olmağa? Mənə elə gəlir ki, bədbəxtliyin açıqlaması bu qədər mürəkkəb və çətin deyil. Göz yaşı, həsrət, itkilər, səfalət, ayrılıqlar ( növündən asılı olmayaraq) , sevgisizlik , tənhalıq və sair və ilaxır ..bunlar bədbəxtliyi ifadə etməkçün ən primitiv ifadələrdi. Demək bunlar varsa heç bir xoşbəxtlikdən danışmaq olmaz. Üstündə olduğumuz bu həyat özü də faciədi mənim aləmimdə . Xeyirlə şərin, işıqla zülmətin , güclüylə gücsüzün mübarizəsi çox vaxt biz gözlədiyimiz nəticəni vermir. Bizə taleyi həmişə Tanrımı cızır ? Bütün günahları Onun və İblisin boynuna yıxmaqla əlimizə nə keçir? Özümüzü aldadırıq . Özü də bilə-bilə , sevə -sevə aldadırıq. Bu da ən böyük faciədi. Hər kəs xoşbəxtliyə can atır, eyni zamanda da ondan qaçır. Eyni yerdə , eyni havada yaşaya bilməyənlər məkan dəyişdirməyə ürək eləmir. Bütün talelər cəmiyyətin qarmağına keçib. Heç kəs ətrafın , toplumun , bütövlükdə sosial mühitin düşüncəsindən kənara çıxa bilmir. Düşündüyünü deyən , ürəyi istədiyi kimi hərəkət edənlərə “əxlaqsız, şərəfsiz , vicdansız , namussuz ” damğası vurulur. Buna görə əksəriyyət bu baryeri keçməyə qorxur. Yolun bu tayında qalanlar o taydakıları topa tutur. Aradakı səddin adınasa ictimai qınaq deyirlər. Nəticədə ailələr yalandan , xəyanətdən , göz yaşından , nifrətdən asılır. Qadınla kişi münasibətlərində yaranan uçurumdansa danışmağa dəyməz. Bütün münasibətlərisə cəmiyyət formalaşdırır. Heç kimin öz azad fikri yoxdu. Düşüncələri qorxuyla idarə edirlər. Stress, həyəcan , psixoloji gərginlik insanların həyat tərzinə çevrilib. Hər şeyi taleyin üstünə yıxmaq nə dərəcədə doğrudu? Hər şey alnımızda yazılıbmı? Hamı öz taleyini yaşayırmı ? Bəlkə mən dostumun , qardaşımın , bacımın , qonşumun, oğlumun, ya heç tanımadığım , dünyanın o başındakı insanların taleyini yaşayıram , ya bəlkə əksinə? Kimsə kiminsə sevgi payına ortaqdı bəlkə ? Bəlkə elə bütün talelər bir -birinin davamıdı? Film kimi. Kiminsə yarımçıq taleyi kimdəsə tamamlana bilmir bəlkə? Bəlkə ona görə heç kim xoşbəxt olmur? Ömrümüzün yarısı yuxuda , yarısı gerçəkdə keçir. Yuxuda yaşadıqlarımızdı bəlkə elə əsl gerçəklər. Bəlkə bu yazdıqlarım da mənim deyil. Kiminsə nə vaxtsa düşündükləridi kimsə mənim əlimlə diktə edir bu gün . Bəlkə min il əvvəl yazmışam bu yazını , indi oxuyuram. Suallar çoxdu . Cavablarsa havadan asılıb qalıb. Bütün təsadüfləri zərurət adlandırdığımızçun bu düşündüklərimizi də zərurətə bağlayacağıq çox güman ki. Ən asan yol budu axı. Amma nə etsək də xoşbəxtliyin qafiyəsini tapa bilmirik. Hadisələrsə faciələrin ətrafında cərəyan edir .Bir qaranlıqdan o biri qaranlığa yol gedir hamı. Həyat budurmu?
Fotoda görkəmli dövlət xadimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin oğlu Azər Rəsulzadədir. O, 1920-ci ildə, bolşeviklərin Azərbaycanı işğal etdiyi bir dövrdə, üçrəngli Azərbaycan bayrağı azad Vətən göylərindən yerə endirilən o qaranlıq ilin yayında dünyaya gəlmişdi. 1920-ci il, iyun ayının 15-i… Məhəmməd Əmin bəy oğlunu cəmi bircə dəfə görmüşdü. Bir neçə dəqiqəlik bu görüşdən onun ağlında balasından qalan bircə xatirə bu idi: “Atasının öpüşündən oyanan uşaq ağlayır…” Azər Rəsulzadənin çox ağırlı – acılı, keşməkeşli həyatı olub. O, 1937-ci ildə, cəmi 17 yaşında olanda sürgünə göndərilib. Demək olar ki, ömrü sürgündə, Vətəndən uzaqda keçib, 73 illik həyatının böyük bir hissəsini Azərbaycan həsrətiylə yaşayıb. Qazaxıstanda rəssam, pedaqoq kimi fəaliyyət göstərən Azər Rəsulzadə yalnız ölümündən sonra vətənə “dönüb”… O, 1993-cü ildə Qazaxıstanda – Karaqandada dünyasını dəyişib və Novxanı məzarıstanlığında dəfn edilib. Azər bəyin məzarı üstündə “Məhəmməd Əminin ailəsindən doğma vətəndə uyumaq 56 il sürgündən sonra yalnız sənə nəsib oldu” sözləri yazılıb…
“Ulduz”lu görüşlər”in növbəti qonağı Azər Turan olub Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) mətbu orqanı “Ulduz” ədəbiyyat dərgisinin layihəsi davam edir. “Ulduz”lu görüşlər”in növbəti qonağı tənqidçi, publisist, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turan olub. AYB-nin Natəvan klubunda keçirilən görüşdə Azərbaycan Universitetinin tələbələri iştirak ediblər. “Ulduz” jurnalının baş redaktoru Qulu Ağsəs türk məfkurəsini öz həyat amalına çevirən Azər Turanın həyat və yaradıcılığının əsas məqamlarına nəzər salaraq, görüşü açıq elan edib. “Ulduz” jurnalının şöbə redaktoru Taleh Mansur dəyərli kitablar müəllifi olan Azər Turanla görüşün tələbələr üçün əhəmiyyətli olacağını vurğulayıb. Azər Turan görüşü təşkil etdiyinə görə “Ulduz” ədəbiyyat dərgisinə minnətdarlığını bildirib. Qonaq zəngin milli düşüncə tariximizə nəzər salaraq, ədəbiyyatımızda geniş yer tutan türk təfəkkürü, özünüdərk, vətən və millət mövzuları ətrafında fikirlərini bölüşüb. Nizami Gəncəvi, Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid, Məhəmməd Hadi, Əli bəy Hüseynzadə kimi dühaların yaradıcılığının öyrənilməsinin əhəmiyyətini qeyd edib. Sözügedən mövzularda tələbələri maraqlandıran suallar cavabalandırılıb, onlara Azər Turanın imzalı kitabları hədiyyə edilib.
Layihənin növbəti qonağı şair Baba Vəziroğlu olacaq.
Yazıçı, tərcüməçi Əlfi Qasımov və şair, dramaturq İslam Səfərli. Onlar yalnız qələm yoldaşı deyildi, həm də çox yaxın dost idilər… Allah rəhmət eləsin!
Gôydə Allah, yerdə həkimlər! Bəlkə də yaxınlarımızın, özümüzün səhhətində ciddi problem olan kimi bu ifadəni nə qədər işlətmişik, elə deyilmi? Kimdir həkim? Əlini qəlbində daşıdığı vicdanın üstünə qoyub, öz psixologiyasını heçə sayıb, pasientlərinin nəinki səhhətindəki problemlərlə, həmçinin həyatında onun sağlamlığına ziyan verə biləcək bütün dərdləri ilə maraqlanan ağ xalatlı mələk! Günümüzün reallığı budur ki, hər ôzünü həkim adlandıran, hər o diplomu götürəndə and içən kəs həkim deyil. Barəsində yazacağım şəxs həqiqi, dürüst vicdanlı həkimlərdəndir.Onun alicənablığı, pasientlərin şikayətlərini gülərüzlə dinləyib cavablandırması, heç bir halda bezməməsi, işini sevməsi, doğrusu, diqqətimdən yayınmadı. Söhbət dəyərli həkim Vüsal İbrahimovdan gedir. Vüsal həkim 1995-ci ildə Şəki şəhərində anadan olub. 2013-2019-cu illərdə Rusiya Federasiyası Sankt-Peterburq şəhəri I.I.Mechnikov adına Şimal-Qərb Dövlət Tibb Universitetində təhsil alıb. 2019-2021-ci illərdə Azərbaycan Respublikası dövləti hesabına Moskva N.İ. Pirogov adına Rusiya Milli Tədqiqat Tibb Universitetində ordinatura oxuyub. O, 2021-ci ildə Rusiyanın Moskva şəhərində 115 saylı şəhər poliklinikasında, 2021-2023-cü illərdə Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzində oftalmoloq vəzifəsində çalışıb. Hazırda Şəki Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının oftalmoloqudur. 2022-ci ildən Rusiya Fedarasiyası Səhiyyə Nazirliyi – Rusiya Tibbi Fasiləsiz Peşəkar Təhsil Akademiyasının Oftalmologiya kafedrasında Azərbaycan Respublikası dövləti hesabına aspirantura təhsili alır. O, hər zaman öyrənmək, bilmək, insanların dünyanı tam fərqli, aydın gözlə görməsi üçün çalışır.Vüsal həkim bir sıra təkmilləşdirmə kurslarında və seminarlarda iştirak edib, sertifikatlarla təltif edilib. O, Azərbaycan Oftalmoloqlar Cəmiyyətinin, Türk Cümhuriyyətləri Oftalmoloji Dərnəyinin üzvü, eləcə də Türk Oftalmoloji Dərnəyinin fəxri üzvüdür. Həmişə sadəliyi, səmimiliyi, biliyi ilə seçilən həkim Vüsal İbrahimova işlərində uğurlar arzu edirik!
