Tanınmış qələm adamı Valeh Heydərin “YAXŞI ADAM” adlı şeirlər kitabı işıq üzü görüb. Kitab milli poeziya janrlarında yazılmış qoşma, gəraylı, təcnis və digər şeir növləri ilə yanaşı, Avropa poeziyasına aid olan sonet, təmsil, tersina kimi janrlara aid çoxsaylı şeir nümunələri ilə də zəngindir.
Kitaba müəllifin çox hörmətli ziyalımız Rəşad Məcidə həsr etdiyi “YAXŞI ADAM “sonetinin adı verilmişdir. İnanırıq ki, kitaba verilən”YAXŞI ADAM” adı onun ümumi qayəsini də çox dəqiq ifadə edir. Çoxşaxəli yaradıcılıq nümunələri ilə zəngin olan, müəllifin sayca altıncı bu kitabının da dəyərli oxucular tərəfindən böyük maraqla qarşılanacağına inanırıq.. Kitabın redaktoru Mərziyə Əliyevadır.
Kitabdan bir nümunəni təqdim edirik:
YAXŞI ADAM (sonet-İngilis variantı)
Çox diqqət edənlər ünvanı tapar Ancaq mən istərəm, sirr kimi qalsın Həmçinin həyatda bütün yaxşılar Oxuyub şeirdən nəsibin alsın
Onun üzündəki təbəssümündən Ətrafda hər kəsə şirin pay düşər Dərin məna dolu gözlər elə şən Baxışlar insanla sevgi bölüşər
Dürüstlük bəzəkdir ömür yoluna Çalışdı etməsin o günahları Bələddir elmin də neçə qoluna Kamillik sayılır dövləti, varı
Nadan öyünməsin şərlə olub tən Dahilər yetişər çünki bəşərdən!
“Yazarlar” olaraq, bu münasibətlə VALEH HEYDƏRi təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Bu gün Azərbaycanın tanınmış jurnalisti, BDU-nun Jurnalistika fakültəsinin dekanı Cahangir Məmmədlinin doğum günüdür. O, 1942-ci il yanvarın 26-da Ağdam rayonunun Novruzlu kəndində anadan olub. Filologiya elmləri doktoru, professorudur. Onun indiyədək 500-dən çox elmi, publisistik yazısı dərc olunub. Ədəbi tənqidə və jurnalistikaya dair 7 kitabın müəllifidir. 2004-cü ildə Bakı Dövlət Universitetində “İlin müəllimi” nominasiyasının qalibi olub. Bundan əlavə jurnalistika sahəsində bir neçə nüfuzlu mükafatın sahibidir. Prezident təqaüdçüsüdür. 2005-ci ildən hər iki müddətə İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkəti Yayım Şurasının sədri seçilib.
“Yazarlar” olaraq, doğum günü münasibətlə Cahangir MƏMMƏDLİni təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
(Cahangir Məmmədlinin doğum gününə söz ithafı, yaxud qəlbin qəlbə öz ithafı)
Sartr deyirdi ki, ziyalı tənhadır. Əlbəttə, yazıçı təkliyin, yalnızlığın mənəvi tərəfini nəzərdə tuturdu. Biri də var ki, bütün aspektlərdə tənhalıq. Dünyaya gözlərini açıb görəsən ki, nə ata var, nə ana. Beləcə, ağır müharibənin ortası və sonrasında çətinliklə ötən uşaqlıq illəri. Bu azmış kimi ardınca da Rusiyanın ən şaxtalı, ən soyuq Kamçatka adlanan uzaq vilayətinə hərbi xidmətə yollanasan. Uzun ayrılıqdan sonra yenidən Vətənə qayıdıb və yenidən qismətinə yazılan ayrılığı yaşayasan. Bu dəfə doğma elin-obanın ayrılığı…
Beləcə, Tanrının yaratdığı “insan” adlı kamil yaradılış da, yaxud Talstoyun təbirincə desək, qələmə alınan ən möhtəşəm əsərlərin də taleyi sanki bir-birinə bənzəyir. Və yaxud belə başlayır: Ya bir insan yola çıxır, ya da bir şəhərə yad adam gəlir”. Bu yolçu, yaxud yad adam — tənha adam ən əvvəl Tanrıyla doğmalaşır, sonra bəndələrlə… O, yaratdıqları ilə yaşayır. Dərindən anlayır ki, yaratmağın da, yaşamağın da, zəhmətin, əməyin, cəfanın da fəlsəfəsi insana məxsusdur. Elə Uşinskinin də dediyi kimi, “…əmək yer üzündə solğun işıq saçan müqəddəs şamdır, onu söndürsəniz, dünya zülmətə çevrilər…”
Bu fəlsəfəni doğru və düzgün yaşayan yaradıcı insana biz belə ad verərdik: İNSAN ADAM, yaxud TANRI ADAMI. Bizim hamımızın sevimlisi, böyük Ustad olan Cahangir müəllim də insan adam statusuna malikdir, həm də bu status onun “pasport”unda uzun illərdir ki, yaşayır – öncəki nəsillərdən bugünkü nəsillərə qədər… Ustad kimdir? sualının cavabını axtarırıq. Sonra bizdə belə bir qənaət hasil olur: “Ustadın kimliyi onun yaratdıqlarında gizlidir”. “Əkinçi”nin toxumlarının cücərməsində, yeni “Əkinçi”lərin yetişməsində; “Molla Nəsrəddin” fəlsəfəsinin yaşamasında, yeni “Molla Nəsrəddin”çilərin böyüməsində; “Füyuzat”ın millətçilik işığında, yeni “Füyuzat”çı Vətən keşikçilərinin elm və maarif işığına bürünməsində rolu olan bir əhli-qələmdir, O (cavabımız belə oldu, hələ ən lokanik formada). Ustad bu gün öyrətməkdən savayı, həm də öyrənir. O, bunu söyləməkdən çəkinmir. Çünki, sönməyən bir günəş olan mətbuat aləmində hər şey xaotikadan asılıdır; bu məngənənin daxilinə düşdünsə, istər 7 il, istər 70 il bu dünyanın sakini ol, öyrənəcəksən, istəsən də, istəməsən də öyrədəcəksən…
Cahangir Məmmədli isə öyrəndiyi qədərindən də çoxunu öyrətmək istəyir – çünki, O anlayır… Anlayır ki, O bu gün bizim gözümüzdə uzun bir yoldur — uzundan əlavə, şərəf dolu və amallarla boyanmış bir yol… Anlayır ki, bu gün ölkəmizin çiçəklənən mətbuat yolunda bir iz var. Cahangir Məmmədli izidir bu iz – tarixin sınağından və keşməkeşindən keçərək Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika Fakültəsi adlanan elm qibləgahında var olan bir iz.
Milli Mətbuat adlı kitabın səhifəsində ən böyük pay sahiblərindən biri elə məhz BİZİM USTADDIR!
O şəxs ki, sözü sənətə çevirir. Qiymətli sözü heç vaxt sabaha saxlamır, yerində işlədir, məqamında söyləyir. Gələcək nəsillər, sabahlar üçün çalışır. İdeyaları işıqlandırır. Beyinləri Vətənin müdafiəsi, müstəqilliyin əzəli və əbədi olması üçün hərəkətə keçirir. Buna görə biz Cahangir müəllimi peşəmizin ŞAHlarından adlandırırıq, çünki bizə sözü sənətə çevirməyi öyrədənlər arasında ələlxüsus qeyd edilməli müəllim, sevimli professordur.
Mükəmməliyyət qeyri-iradilikdən də formalaşa bilər – bizim Ustadda yaranan kimi. Hər zaman təvazökarlıq və nümunə zirvəsi olan Cahangir Məmmədli isə biixtiyar mükəmməldir. Bu cümlədən sonra avtomatik olaraq “NİYƏ?” deyərdik, lakin düşünürük ki, bu sualın cavabı elə hər kəsə bəllidir:
çün, O bir QƏLƏM ADAMIDIR; çün, O bir MÜƏLLİM ADAMDIR; çün, O bir DOST ADAMDIR; çün, O bir İNSAN ADAMDIR, VƏTƏN ADAMDIR, USTAD ADAMDIR.
Ah Danya, kaderimiz karanlık bir sis gibi her yere akıyor
Ve bir avuç toprağa hapsolmuş köklerimiz gibi, bilinmezliğe doğru dağılıyoruz
Bu nasıl bir kader, sonsuzluk denizine su taşımak gibi, yağmaya devam eden yağmur, düşen her yaprağın izini siliyor
Gül kokulu yollar Mezar taşlarında sakladığımız sırlar Korkulara isyan eden şiirler Kadınların yıllarca türküler söyleyerek büyüttüğü fidanlar Aşkımızın yetim yalnızlığı Yeşil nehrin kıyısındaki çiçekler
Seni kaybetmenin kaç kalbi acıtacağını biliyor musun?
Bak, yağmur her çatıya çökmeye başladı, Kaderin çizgileri avucumda , Tırmanıyorum belirsizlik dağına ”
Birlikte, tek bir beden olarak, denizin bütün kıyılarını dolaşırdık
Rüzgar eşliğinde bütün pınarların nefesi olurduk
Şimdi üç taş ocağı ve binlerce terk edilmiş toprak, binlerce susuz nehir ve binlerce gece, binlerce güneş ışığı özlemle kucağıma düşer
Ah vedalar, ah bu utanmaz, küstah vedalar
Sevgilimin kirpiklerinin altındaki karanlık denizde boğarlar beni
Akan bir su vardı, bir saman çöpü çaresizce çırpınıyordu içinde, hatırlıyor musun?
Unuttuğunu söyleme
Tanrı aşkına, ne mücadeleydi!
Yüzünde ne kadar da hüzün vardı
Hiçbir şey söylemeden, düşünmeden çırpınıyordu
Davullar ve çanlar iki unutulmuş insan arasında sessiz çığlıklarla dans ediyordu
Binlerce yüreğin yanan odun gibi yandığını umursamadan
Kader uğruna nar çiçeklerini soldurmaya değer mi?
Bir kuş bir dala konuyor ve binlerce kuşu o dala davet ediyor
Evet, bir dal binlerce kuşa ev sahipliği yapar
Topraklar binlerce büyülü kırkayak ve akrebe ev sahipliği yapar
Neden bu şehri terk ediyorsun? Neden bizi terk ediyorsun? Neden iki düşman gibi birbirimizi incitiyoruz?
Bu imkansız yollarda, sen gökyüzündeki ışıksın.
Daha kaç toprak yok olacak senin yokluğunla?
Lütfen kaba ellere aldanma
Her şafak seninle doğmalı Her karanlık seninle aydınlanmalı
Ve her sıcak gece seninle serinlemeli
Ah, ah Danya
Esaret altındaki bir yaprak köklerini yakar
Nefessiz bırakılan her nefes bizi yıldırmamalı
Her şeye rağmen her yeşillik bir gül gibi açmalı
Kadere karşı gelmek kolay değil biliyorum, seni kaybetmek de kolay değil Acımı anla, yüreğimi anla!
VAQİF MUSTAFAZADƏ (Vaqif Mustafazadənin 85-illiyinə) Dağların harayı, qayada naxış, Sonsuz kəhkəşanda sədadı Vaqif. Qədim dünyamıza yeni bir baxış, Hər yeni kəlmədə nidadı Vaqif.
Yuvası Xəzərin lap qucağında, Qonşu doğulubdu Qız qalasına. Hənirti hələ də var ocağında, İz açıb yeganə qız balasına.
Əzizə varisdir, tanıyır cahan, Vaqifi yaşadır yadigarı Han. Ocağı ziyadar olubdu, Vaqif! Müəllif: Zaur Ustac Elan: “Yazarlar” jurnalının Mart – 2025 (51)-ci sayı Vaqif Mustafazadənin 85 illiyinə həsr olunacaq. Növündən, janrından, tipindən asılı olmayaraq fevral ayının 20-sinə qədər mövzuya uyğun yazıları zauryazar@mail.ru ünvanına göndərə bilərsiniz. Əlavə heç nə tələb olunmur.
Mirzə Fətəli Axundzadə deyirdi ki, əgər insanları əsərlə qandırmaq, ağıllandırmaq, cahillikdən qurtarmaq mümkün olsaydı, onda İran xalqı Sədi Şirazinin əsərlərindən sonra dünyanın ən sivil xalqlarından biri olmalı idi.
Bir xalqı həqiqətən irəli aparmaq üçün daha çox şey lazımdır: bu, təhsil, düşüncə azadlığı, bərabər hüquqlar və ədalətli qanunlar kimi sistemli dəyişikliklərdir.Cəmiyyətin bütövlükdə dəyişməsi üçün sistemli yanaşma, hüquqi əsaslar və maarifçilik işləri labüddür. Axundzadənin bu sözlərində bir həqiqət yatır – ədəbiyyat insanları düşünməyə vadar edir, onlara istiqamət göstərir. Amma o istiqamətdə irəliləmək üçün zəmin, dəstək, hüquqi islahatlar və maarifçilik lazımdır. Biz keçmişlə fəxr edə bilərik, amma cəmiyyətin real dəyişimi üçün fərdlər və qurumlar hərəkət etməlidir. Ədəbiyyat cəmiyyətin aynasıdırsa, qanun və maarifçilik onun təməlləridir. Hər biri olmadan inkişaf natamam qalır
Axundzadə inanırdı ki, xalqı maarifləndirmək, cahillikdən qurtarmaq və onları irəli aparmaq üçün yalnız gözəl əsərlər yazmaq kifayət deyil. Əgər bu mümkün olsaydı, o zaman min illər boyunca böyük şairlər və filosoflar yetişdirən İran xalqı artıq dünyanın ən qabaqcıl, ən sivil xalqlarından biri olardı. Bu sözlər, əslində, təkcə onun dövrünə deyil, bugünkü reallığa da toxunur. O deyirdi ki, sadəcə nəcib ideyaları eşitmək və ya oxumaq insanları dəyişdirmir. İnsanları dəyişdirən, onların həyatını yaxşılaşdıran, düşüncələrini və davranışlarını formalaşdıran şey maarifləndirmədir, təhsildir və cəmiyyətin bütün təbəqələrindəki sistemli dəyişikliklərdir. Bu fikir, əslində, onun dövrünün və bugünkü reallıqların dərindən bir analizi kimi görünür. Axundzadə burada həm xalqın maarifləndirilməsinin daha kompleks bir proses olduğunu, həm də təkcə mədəni irslə kifayətlənməyin mümkünsüzlüyünü vurğulayır. Axundzadə deyirdi ki, əsl inkişaf üçün təhsil, sosial islahatlar, insan hüquqlarının qorunması və cəmiyyətin hər sahəsində yeniliklər lazımdır. Bu, onun maarifçi və reformist ruhunun təzahürüdür. Axundzadənin bu sözləri həm də bir çağırışdır: əsl dəyişiklik yalnız insanların dünyagörüşünü dəyişəndə, onları düşünməyə və öyrənməyə sövq edəndə baş verir. O, cəmiyyətin irəli getməsi üçün sadəcə keçmişlə qürur duymaqdan çox, gələcəyə yönəlmiş hərəkət tələb olunduğunu vurğulayır. Bu, onun maarifçilik missiyasının əsasında duran ən böyük fikirlərdən biridir. Axundzadə bizlərə bir qədər ağrılı həqiqəti göstərir: bəzən böyük əsərlər oxumaq, hətta böyük dəyərlərdən xəbərdar olmaq belə insanlarda real dəyişiklik yaratmır. Həqiqi dəyişiklik üçün həm fərdi, həm də sistemli şəkildə fəaliyyət lazımdır. Onun bu sözləri insanı həm düşünməyə, həm də öz üzərinə məsuliyyət götürməyə çağırır.
Ad günü – hər il təkrarlanan və mənim üçün özümü daha dərindən anlamağa və keçirdiyim illəri dəyərləndirməyə vaxt ayırdığım bir gündür. Bu, yalnız bir tarixi qeyd etməkdən daha çoxdur; varlığımı və həyatımı daha dərindən dərk etməli olduğum bir andır. Hər ad günüm, nə qazandığımı və nə itirdiyimi dərk edərək cavablar tapmağa çalışıram. Ad günümə gəldikdə qəribə bir hiss meydana gəlir ki, bunu sözlə ifadə etmək çox çətindir. “Ad günümdə ölmək istəyirəm” – deyə düşünürəm. Əslində bu, pis bir hissiyat deyil, ruh halımın bir əksidir. Bu, həyatımın mənasını daha dərindən qiymətləndirmək və keçən zamanın dəyərini anlamağa çalışdığımı göstərir.
Bu vəziyyət həyatımı tərk etmək və ya özümə uzaqlaşmaq deyil. Əksinə, hər il keçən zamanı qiymətləndirərək, hər anı daha mənalı şəkildə yaşamağa çalışmaqdır. İnsan yaşı artdıqca özünü daha yaxşı anlamaya, keçmiş illəri dəyərləndirməyə və həyatın mənasını daha dərin başa düşməyə çalışır. Ad günü yalnız keçən illəri xatırlamaq deyil, həmçinin gələcəyə olan ümidlər və arzuların yeni bir mərhələsinə addım atmaq üçün bir fürsətdir. Hər ad günüm həyatımı necə keçirdiyimi, doğru və ya yanlış istifadə edib etmədiyimi düşünərək özümdə dərin bir təhlil edirəm. Bu prosesdə özümü ciddi şəkildə qiymətləndirir və gördüyüm işləri dəyərləndirirəm. Hər ad günüm mənə daha dərin başa düşməyə, həyatımı daha mənalı etməyə imkan verir. Ad günüm zamanı keçmiş dövrü və gələcəyə olan arzularımı təhlil edirəm. Bu gün – həyatımı bir daha hiss etmək, yeni yaşımı qəbul etmək və ona daha güclü bir şəkildə yaxınlaşmaq günüdür. Sonuçda, hər ad günü bizə özümüzdən razı olmaq, şükür etmək və yaşadığımız həyatı daha dərinləşdirmək üçün bir fürsət təqdim edir.
24.01.2025
Cahangir NAMAZOV “YAZARLAR” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Özbəkistan üzrə təmsilçisi.
Nikolay Vasilyeviç Qoqolun “Müfəttiş” (orijinal adı: “Ревизор”) pyesi, dünya ədəbiyyatında tənqidi realizmin ən parlaq nümunələrindən biridir. 1836-cı ildə yazılan bu əsər, insan cəmiyyətində mövcud olan rüşvətxorluq, saxtakarlıq və bürokratiya kimi problemləri satirik üslubda təqdim edir. Hüququn əksikliyi, korrupsiya və hakimiyyətin məsuliyyətsizliyi pyesin əsas dayaq nöqtələrindən biridir. Lakin Qoqolun bu problemləri təsvir etmək tərzi insana həm güldürür, həm də düşündürür. Pyes,üslub baxımından satirik komediya janrında olsa da, özündə əhəmiyyətli fəlsəfi dərinlik daşıyır. Əsər, insan təbiətinin, cəmiyyətin strukturlarının və mənəviyyatın universal problemlərini araşdırır. Qoqolun yumor vasitəsilə toxunduğu mövzular əslində insanlığın mənəvi-etik suallarına cavab axtarır. Onun “Müfəttiş” pyesi, təkcə gülüş doğuran bir əsər deyil, həm də insanı düşünməyə vadar edən bir şah əsərdir. İlk baxışdan adi bir komediya kimi görünsə də, onun dərinliyində çox ciddi və əbədi problemlər gizlənir: rüşvət, ikiüzlülük, saxtakarlıq, qorxu və cəmiyyətdəki əxlaqi tənəzzül. Bu pyesi oxuyarkən və ya səhnədə izləyərkən insan həm gülür, həm də gülüşün arxasında gizlənən acı həqiqətlərlə üz-üzə qalır.
Əsərin başlanğıcından etibarən hüququn formal mövcud olduğu bir cəmiyyət təsvir olunur, amma həmin hüququn real həyatda heç bir dəyəri yoxdur. Şəhər rəsmiləri – vali, məhkəmə hakimi, xəstəxana müdirləri və digərləri qanunları yalnız öz maraqlarını qorumaq üçün vasitə kimi istifadə edirlər. Onlar hüququn ədaləti təmin etməli olduğunu çoxdan unudublar. Əksinə, hüquq onlara görə, rüşvət, yalan və saxtakarlıqla dolu bir sistemin oyuncağıdır. Vali, şəhər rəhbəri olaraq qanunun tətbiqinə cavabdehdir, amma əslində bu qanun onun şəxsi maraqlarına xidmət edir. Xəstəxanadakı dəhşətli vəziyyəti ört-basdır etmək üçün “xəstələrin yatmağa məcbur olduğunu” söyləyən vali, hüququn və dövlət vəzifəsinin nə qədər gülünc hala gətirildiyini göstərir. Bu, açıq bir şəkildə hüququn yalnız kağız üzərində qaldığını, əməldə isə tamamilə fərqli bir mənzərə yaratdığını vurğulayır. Bəs Xlestakovun timsalında hüquq necə təsvir olunur? O, hüquqi sistemin və cəmiyyətin naqisliklərindən faydalanan bir dələduzdur. Maraqlıdır ki, Xlestakov heç bir qanun pozuntusuna görə cəzalandırılmır. Əksinə, hüququ “idarə edənlər” öz qorxaqlığı və yaltaqlığı ilə onun yalanlarına inanaraq özlərini daha da gülünc vəziyyətə salırlar. Qoqol burada hüququn yalnız güclülərin və ya manipulyatorların əlində bir vasitə olduğunu ironiya ilə göstərir. Əsərin sonunda isə hüququn komik trayektoriyası tamamlanır. Müfəttişin əslində şəhərə hələ gəlmədiyini öyrənən rəsmilər üçün artıq gecdir. Hüququn təməl prinsipləri – ədalət, şəffaflıq və vicdan – onlara yad olduğu üçün, öz riyakarlıqları ilə hüquq sisteminin bir parodiyasını yaradıblar. Və əsl müfəttiş gələndə, biz artıq bilirik ki, bu adamlar hüquq qarşısında deyil, yalnız öz qorxularının və günahlarının əsiridirlər. Qoqol göstərir ki, əgər insanlar əxlaqi prinsiplərdən uzaqdırsa, hüquq sistemi nə qədər mükəmməl olsa da, çürüyəcək.
Qoqol burada təkcə Rusiyanın XIX əsrdəki cəmiyyətini deyil, ümumilikdə insanlığın zəif cəhətlərini hədəf alır. Əsərdə hər bir personaj özünəməxsus naqisliklərin daşıyıcısıdır: vali rüşvətxor, məmurlar məsuliyyətsiz, adi bir dələduz olan Xlestakov isə bu xaosdan istifadə edən kimsəsiz bir dələduzdur. Maraqlısı odur ki, Xlestakov heç bir xüsusi plan qurmasa belə, hamı onun qarşısında özünü məhv edir. Bəs niyə? Çünki onların qorxusu, yalanları və günahları özlərini həqiqətdən uzaqlaşdırıb. Müfəttiş gəlməsə belə, bu insanlar artıq öz riyakarlıqları ilə özlərini məhv etməyə məhkumdurlar.Əsərdə adi bir şəhər məmurlarının absurd qorxusu, mənəvi iflası və riyakarlığı elə bir ustalıqla təsvir edilir ki, istər-istəməz özümüzü onların yerinə qoyuruq. Vali – böyük bir “mükəmməl rüşvət mexanizmi”nin başında duran adamdır, amma birdən xəbər alır ki, müfəttiş gəlir. Elə buradan başlasaq, maraqlıdır: müfəttiş gəlir deyə niyə qorxursan, ey vali? Niyə günahını bilən hər kəs həyəcanlanır? Çünki hər kəs çirkli işlərinin ifşa olunmasından qorxur. Bu qorxudan doğan vəziyyətlər isə insanı həm güldürür, həm də düşündürür. Sonra ortaya Xlestakov – tam təsadüfi, adi bir dələduz çıxır. Amma o qədər “inandırıcı” deyil ki, hamı onu müfəttiş hesab edir. Axı, biz belə vəziyyətləri reallıqda da görmürükmü? Biz də bəzən yalançıya inanmağa, həqiqəti görməməyə meyilli deyilikmi? Pyes göstərir ki, özünü aldatmaq bəzən həqiqəti qəbul etməkdən daha rahatdır. Gülüş də buradan gəlir – insanın öz absurdluğunu görə bilməməsi. Satira burada ən böyük silahdır. Qoqol açıqca deyir: “Hamımız Xlestakov kimi yalan deyə bilərik, amma məsələ ondadır ki, cəmiyyət yalanı sevəndə, yalan daha güclü olur.” Şəhər məmurlarının yaltaqlığı, qorxuları, rüşvətlə dolu həyatları o qədər ironik şəkildə təsvir edilir ki, özümüz də bu güzgüdə tanış üzlər görə bilərik. Rüşvət alan yalnız vali deyil, yalan danışan yalnız Xlestakov deyil – əslində bu, hər bir dövrün insanı, hər bir cəmiyyətin problemidir. Qoqolun təsvir etdiyi dünyada hüquq kağız üzərindəki qanunlardan ibarətdir, amma bu qanunların arxasında dayanacaq vicdanlı və əxlaqlı insanlar olmadıqda, hüquq sistemi öz mahiyyətini itirir. Əslində, hüquq sisteminin gülünc hala düşməsi, Qoqolun satirik güzgüsü vasitəsilə oxucunun diqqətinə çatdırılır. Oxuyarkən özümüzdən soruşuruq: “Hüquq idealına çatmaq mümkündürmü, yoxsa bu yalnız utopik bir düşüncədir?”
Qoqolun pyesində hüquq vicdandan tamamilə ayrılmış vəziyyətdədir. Şəhər rəsmiləri yalnız özlərini xilas etmək üçün hərəkət edir və hüququn ədalət prinsipləri onları maraqlandırmır. Əsərdə hüquq yalnız qorxu, yalan və manipulyasiya vasitəsidir. Müasir dünyada hüquq və vicdan bir çox cəmiyyətlərdə hələ də ayrıdır. Hüquq sisteminin effektiv işləməsi yalnız qanunlarla deyil, həm də onu tətbiq edən insanların vicdanı və əxlaqi dəyərləri ilə bağlıdır. Əgər hüquq vicdansız şəxslərin əlindədirsə, o zaman Qoqolun təsvir etdiyi mənzərə müasir dövrdə də reallığa çevrilir.Xlestakov, pyesdə yalançı müfəttiş kimi təqdim olunaraq, cəmiyyətin qüsurlarından istifadə edir və özünü sərbəst şəkildə ifadə edir. Onun davranışları əxlaqsız və riyakar olsa da, bu, cəmiyyətin içindəki böyük problemləri üzə çıxarmaq üçün bir vasitədir. Xlestakovun azadlığı əslində cəmiyyətdəki qanunsuzluğun nə qədər dərin olduğunu göstərir – insanlar onun saxta şəxsiyyətini sual etmədən qəbul edir və özlərini ona qarşı aciz hiss edirlər. Pyesin əsas fəlsəfi dərinliyi insan xislətinin naqisliklərini ifşa etməsindədir. Valinin və digər şəhər rəsmilərinin qorxu ilə dolu davranışları onların vicdanlarının təmiz olmamasını göstərir. İnsanlar rüşvət və saxtakarlıqla məşğul olduqları üçün özlərinə belə güvənmir, əxlaqi zəifliklərinin qurbanına çevrilirlər. Qoqol göstərir ki, insanın mənəvi zəifliyi onu daha da riyakarlığa, qorxaqlığa və özünə qarşı əminliksizliyə aparır. Qorxu və azadlıq mövzusu fəlsəfi cəhətdən diqqətəlayiqdir. Şəhər rəsmiləri “müfəttiş”dən qorxaraq öz hərəkətlərini gizlətməyə çalışırlar, lakin bu qorxu onların daxili mənəvi köləlik vəziyyətində olduğunu göstərir. Qoqolun fikrincə, mənəvi azadlıq yalnız insanın vicdanının təmiz olması ilə mümkündür. Həqiqətdən qaçmaq isə insanı yalnız daha dərin mənəvi köləliyə aparır. Xlestakovun müfəttiş kimi qəbul edilməsi əsərdə gerçəklik və illüziya arasındakı fərqi araşdırır. İnsanlar reallığı dərk etmək yerinə öz illüziyalarına inanırlar. Valinin və şəhər rəsmilərinin Xlestakovu müfəttiş kimi qəbul etməsi, onların həqiqəti anlamaq iqtidarında olmadığını göstərir. Bu, insanın öz gözləntiləri və illüziyaları ilə gerçəkliyi necə təhrif edə biləcəyini göstərən fəlsəfi bir mövzudur.
“Müfəttiş” pyesi həm də gülüşün gücünü göstərir. Qoqol bizə sübut edir ki, ən ciddi problemlər belə yumor vasitəsilə daha təsirli şəkildə ifadə oluna bilər. İnsanları düşünməyə məcbur etmək üçün onları güldürmək bəlkə də ən təsirli yoldur. Çünki gülüşün ardınca gələn düşüncə daha dərindir və insanın vicdanına toxunur. Oxuyarkən sanki Qoqol bir kənara çəkilib, əlinə güzgü alaraq hər birimizi bir-bir göstərir: “Baxın, budur siz, budur biz. Gülürsünüz, amma fərqindəsiniz ki, gülüşlərinizin arxasında siz də varsınız?” “Müfəttiş” nədir? Sadəcə bir oyun, bir tamaşa deyil. Bu, cəmiyyətin komediyasıdır. Gülürsən, amma axırda bir sual səni tərk etmir: “Mən də bu absurd teatrın aktyoruyam?” Yəni, Qoqol bizim həyatımızı gözümüzün önünə sərir, amma heç bir çıxış yolu təklif etmir. O, sadəcə deyir: “Özünüz baxın, qərarınızı özünüz verin.” “Müfəttiş” pyesinin fəlsəfi dərinliyi, insanın öz mənəvi məsuliyyətini anlaması və həqiqət qarşısında dürüst olması ilə bağlıdır. Qoqol, güzgü tutaraq insanları özlərini və cəmiyyətlərini dərk etməyə çağırır. Onun mesajı sadədir: insanın və cəmiyyətin inkişafı yalnız həqiqət, dürüstlük və mənəvi təmizliklə mümkündür. Pyes bu mənada yalnız gülüş doğuran bir komediya deyil, həm də insanın varoluşuna dair ciddi fəlsəfi bir araşdırmadır.
Bu əsər eyni zamanda güzgü kimi də işləyir – biz əsərin personajlarında yalnız Qoqolun dövrünün insanlarını deyil, özümüzü də görürük. Cəmiyyətin səhvlərini tənqid etmək asandır, amma bu əsər göstərir ki, bəzən bu səhvlərin səbəbkarı biz özümüz ola bilərik. Axı biz də bəzən həqiqəti görməkdən çəkinir, daha asan olanı seçir və vicdanımızın səsini susdururuq. Və bu qərar? Əgər biz də Xlestakovlara inanmağa, həqiqətdən qorxmağa davam etsək, bəlkə növbəti dəfə müfəttiş heç gəlməyəcək – çünki artıq hər şey çürüyüb bitəcək. Bu da Qoqolun güldürə-güldürə düşündürən mesajıdır. Bir az acı, bir az şirin, amma həmişə səmimi.
