ƏMƏYİN, HİKMƏTİN VƏ SÖZÜN ŞAİRİ
(NİCAT ƏRTÜRK POEZİYASININ İDEYA-BƏDİİ TƏHLİLİ)
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin dosenti,
Filologiya üzrə elmlər doktoru
Müasir Azərbaycan poeziyasında elə sənətkarlar vardır ki, onların yaradıcılığı fərdi hiss və duyğuların poetik ifadəsi ilə məhdudlaşmır, həm də əməyə, insan ləyaqətinə, milli kimliyə və mənəvi dəyərlərə söykənən həyat fəlsəfəsini əks etdirir. Belə şairlərin poetik dünyasında söz yalnız estetik vasitə deyil, həm də cəmiyyətə xidmət edən mənəvi güc, insanı kamilliyə aparan dəyər ölçüsüdür.
Nicat Ərtürkün yeni işıq üzü görmüş “Ana həsrəti” [Bakı: Elm və təhsil, 2026, 200 səh.] adlı şeir kitabının əsas yaradıcılıq uğurlarından biri onun klassik hikmət və nəsihətnamə ənənəsini müasir bədii düşüncə ilə üzvi şəkildə birləşdirə bilməsindədir. Şair mürəkkəb fəlsəfi mülahizələri sadə, axıcı və oxunaqlı poetik dillə ifadə edir, bununla da müxtəlif yaş qruplarından olan oxucuların mənəvi dünyasına təsir göstərməyi bacarır. Onun şeirlərində həyat həqiqətləri didaktik çərçivədə təqdim olunsa da, bu nəsihətlər süni və quru mühakimə təsiri bağışlamır; əksinə, səmimi lirizm, həyat müşahidələri və milli-mənəvi dəyərlərlə vəhdətdə təqdim olunduğu üçün oxucuda inandırıcılıq yaradır.
“Ana həsrəti” kitabındakı şeirləri və “Nəsihətnamə” poemasını oxuyan zaman görürük ki, şair Nicat Ərtürk öz yaradıcılığında fiziki zəhmətlə bədii yaradıcılığı bir-birindən ayırmır, əksinə, onları vahid mənəvi missiyanın iki ayrılmaz tərəfi kimi təqdim edir. Onun lirik qəhrəmanı həm zəhmət adamıdır, həm də söz adamıdır; həm qurur, həm də düşünür; həm tarixdə iz qoymağa çalışır, həm də insan qəlbində mənəvi dəyərlər və estetik düşüncələr yaşadır. Bu baxımdan müəllifin poetik idealı Azərbaycan ədəbi düşüncəsində formalaşmış “əmək və söz vəhdəti” konsepsiyasının müasir bədii ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir.
Şairin yaradıcılığında əmək yalnız maddi nemət yaradan fəaliyyət deyil, insanın özünü təsdiq etməsinin, tarixdə iz qoymasının və mənəvi ölməzliyə qovuşmasının əsas vasitəsi kimi təqdim olunur. Eyni zamanda, onun poeziyasında vətənə bağlılıq, türk kimliyi, dostluq, humanizm, gələcəyə inam və nikbinlik aparıcı ideya xətlərini təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər müəllifin yaradıcılığını təkcə fərdi lirikanın deyil, həm də vətəndaşlıq mövqeyini ifadə edən poetik düşüncənin nümunəsi kimi səciyyələndirməyə imkan verir.
Məhz bu baxımdan “Əlimin əməyi” adlı şeir Nicat Ərtürkün poetik dünyagörüşünün açarı hesab oluna bilər. Şeirdə əməyin estetikası, yaradıcı şəxsiyyətin həyat fəlsəfəsi, tarixi yaddaş, milli mənsubiyyət və mənəvi məsuliyyət ideyaları qarşılıqlı vəhdətdə təqdim olunur. Əsərin elmi-ədəbi təhlili göstərir ki, müəllif insanın böyüklüyünü tutduğu mövqedə deyil, gördüyü faydalı işdə, yaratdığı mənəvi sərvətdə və tarixə qoyduğu silinməz izdə görür.
Qeyd etdiyimiz kimi, Nicat Ərtürkün “Əlimin əməyi” adlı şeirini yalnız əməyin tərənnümü kimi deyil, həm də yaradıcı şəxsiyyətin həyat fəlsəfəsini, milli kimliyini və mənəvi ölməzlik idealını ifadə edən poetik manifest kimi dəyərləndirə bilərik.
Azərbaycan ədəbiyyatında sənətkar şəxsiyyətinin həm mənəvi, həm də ictimai məsuliyyət daşıması ənənəsi qədim köklərə malikdir. Bu baxımdan, dövlətçilik, vətənpərvərlik və yaradıcılıq ideallarını öz şəxsiyyətində birləşdirən Şah İsmayıl Xətai obrazı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi mənbələrdə və ədəbi irsdə Xətainin “bir əlində qılınc, bir əlində qələm” ifadəsi onun həm sərkərdə, həm də şair kimi fəaliyyətini simvolizə edir. Bu fikir Azərbaycan mədəni düşüncəsində əməyin, mübarizənin və söz sənətinin vəhdətini ifadə edən mühüm ideya kimi qəbul olunur.
Təhlilə cəlb olunan şeirdə isə bu ənənə müasir dövrün reallıqları fonunda yeni məna qazanır:
Bir əlim usta əli, biri şair əlidir,
Həm tarixə iz qoyan, həm dastanlar yaradan.
Məni göyə ucaldan, simuzərlər bəxş edən,
Ömrümə bəzək verən,
Əlimin əməyidir [Bax: səh.136].
Şeirin əsas ideyası fiziki əmək ilə mənəvi yaradıcılığın vəhdətinin insan həyatında oynadığı həlledici rolu nümayiş etdirməkdir. Şair Nicat Ərtürk özünü iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahəsinin daşıyıcısı kimi təqdim edir. “Bir əlim usta əli, biri şair əlidir” misrası zahiri antitezaya əsaslansa da, əslində bu iki anlayışın qarşıdurmasını deyil, onların harmoniyasını ifadə edir. Burada “usta əli” yaradıcı zəhmətin, peşəkarlığın və maddi dəyərlərin, “şair əli” isə estetik düşüncənin, mənəvi zənginliyin və bədii təxəyyülün simvoludur.
“Həm tarixə iz qoyan, həm dastanlar yaradan” misrasında Nicat Ərtürk insan fəaliyyətinin ikili mahiyyətini vurğulayır. “Tarixə iz qoymaq” ifadəsi real həyatda görülən işlərin cəmiyyətə və gələcək nəsillərə təsirini bildirirsə, “dastanlar yaratmaq” bədii sözün, milli yaddaşın və mənəvi irsin formalaşdırılması mənasını daşıyır. Beləliklə, şair həm maddi, həm də mənəvi mədəniyyətin inkişafında insan əməyinin əvəzsiz rolunu ön plana çəkir.
Şeirin poetik strukturunda metafora və simvolik ifadələr diqqəti cəlb edir. “Məni göyə ucaldan” ifadəsi fiziki yüksəlişi deyil, insanın mənəvi kamilliyini, cəmiyyətdə qazandığı hörmət və nüfuzu ifadə edən metaforadır. “Ömrümə bəzək verən” misrası isə əməyin və yaradıcılığın insan həyatını mənalandıran əsas dəyər olduğunu göstərir. Bu poetik vasitələr əsərin emosional təsir gücünü artırmaqla yanaşı, onun fəlsəfi məzmununu da dərinləşdirir.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi “Əlimin əməyidir” misrasında ifadə olunur. Burada şair uğurun, mənəvi yüksəlişin və həyatın gözəlliyinin mənbəyini insanın öz zəhmətində görür. Bu fikir Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşdırdığı əmək fəlsəfəsi ilə səsləşir. Şair taleyi təsadüflərlə deyil, məqsədyönlü fəaliyyət və yaradıcı zəhmətlə əlaqələndirir.
Şeirdə Şah İsmayıl Xətainin “bir əlində qılınc, bir əlində qələm” ideyası ilə müasir şairin “bir əlim usta əli, biri şair əlidir” misrası arasında məna paraleli müşahidə olunur. Hər iki nümunədə insanın çoxşaxəli fəaliyyəti ön plana çıxarılır. Lakin müasir şeirdə qılınc obrazını əmək aləti əvəz edir. Bu dəyişiklik tarixi inkişafın, müasir dövrdə quruculuq, istehsal və yaradıcı əməyin daha böyük ictimai əhəmiyyət daşımasının bədii ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər Xətainin dövründə dövlətin qorunması üçün qılınc zəruri idisə, müasir dövrdə cəmiyyətin inkişafı daha çox elmə, peşəkarlığa, əməyə və bədii təfəkkürə söykənir.
Şeirin sonrakı bəndlərində müəllif əvvəlki hissədə irəli sürdüyü “əmək və yaradıcılıq vəhdəti” ideyasını daha da inkişaf etdirir. Əgər ilk bənddə “usta əli” və “şair əli” obrazları vasitəsilə fiziki və mənəvi əməyin bütövlüyü təqdim edilirdisə, sonrakı hissələrdə bu fəaliyyətin insanın taleyinə, cəmiyyətə və tarixə təsiri göstərilir.
Həyatıma mənadır əllərim qoyan izlər,
Min-min ürəkdən keçir yaratdığım şeirlər [Bax: səh.136].
Bu misralarda “iz” anlayışı ikiqat semantik yük daşıyır. Bir tərəfdən, insanın zəhməti nəticəsində yaratdığı maddi dəyərləri, digər tərəfdən isə şeirləri vasitəsilə insanların mənəvi dünyasında buraxdığı təsiri ifadə edir. “Min-min ürəkdən keçir” ifadəsi müəllifin poetik sözün ictimai funksiyasını ön plana çıxardığını göstərir. Burada şeir fərdi hisslərin ifadəsindən daha çox cəmiyyətin mənəvi yaddaşına təsir edən estetik vasitə kimi təqdim olunur.
Mənə həyat eşqini, həyat məhəbbətini,
Ard-ardınca düzülən verir kiçik kəlimələr [Bax: səh.136].
Bu misralarda müəllif söz sənətinin yaradıcı gücünü vurğulayır. “Kiçik kəlimələr” zahirən sadə olsa da, onların yaratdığı məna böyükdür. Bu fikir bədii sözün forma ilə məzmun arasında yaratdığı estetik harmoniyanı ifadə edir. Şair üçün söz yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də həyat enerjisinin və mənəvi kamilliyin mənbəyidir.
Növbəti bənddə müəllif fərdi mənəvi aləmini ümumbəşəri dünyanın tərkib hissəsi kimi təqdim edir:
Ayrı bir dünyam var, ulu, qoca dünyada,
Ən böyük hədiyyəni görürəm mənasında [Bax: səh.136].
Burada “dünya” sözü həm real həyat mühitini, həm də insanın daxili mənəvi aləmini simvolizə edir. Müəllif üçün həyatın ən qiymətli neməti maddi sərvətlər deyil, mənalı yaşamaq, yaradıcılıq və mənəvi zənginlikdir. “Açılan səhərlərin işıqlı sabahı” ifadəsi isə gələcəyə nikbin baxışı və inkişaf ideyasını ifadə edən metaforadır.
Şeirin kulminasiya nöqtələrindən biri aşağıdakı misralardır:
Yaşayıram tarixə yeni bir iz qoyanda,
Bir əsirlik bir ömrü yaşayıram bir anda.
Yaşayıram mən bağlı qapıları açanda,
Yaşayıram mən dostum, dost süfrəsi quranda [Bax: səh.136].
Bu bənddə “yaşayıram” felinin təkrarı (anafora) təsadüfi deyildir. Təkrar poetik ritmi gücləndirməklə yanaşı, müəllifin həyat fəlsəfəsini də ifadə edir. Şair üçün yaşamaq bioloji mövcudluq deyil, cəmiyyətə fayda vermək, problemləri həll etmək, insanlara yol açmaq və dostluq münasibətlərini yaşatmaqdır. Xüsusilə “bağlı qapıları açmaq” ifadəsi həm konkret, həm də metaforik mənada işlənərək maneələrin aradan qaldırılması, yeni imkanların yaradılması və maarifçilik ideyasını ifadə edir.
Şeirin son bəndi müəllifin estetik və fəlsəfi mövqeyini ümumiləşdirir:
Həyatım belə keçib, beləcə də gedəcək,
Bir gün olmasam belə, izim davam edəcək [Bax: səh.136].
Burada müəllif fiziki həyatın sonlu olduğunu qəbul etsə də, insanın yaratdığı əsərlərin və gördüyü işlərin əbədi yaşadığı fikrini irəli sürür. Bu, Azərbaycan ədəbiyyatında klassik sənətkarların da müdafiə etdiyi “yaradıcılıqla ölməzlik” ideyasının müasir ifadəsidir.
Son iki misra isə əsərin milli ideya istiqamətini müəyyənləşdirir:
Gəlmişəmsə cahana türk adım yüksələcək,
Əlimin əməyilə adım silinməyəcək [Bax: səh.136].
Burada müəllif fərdi uğurunu milli kimliklə əlaqələndirir. Türk adım yüksələcək ifadəsi milli mənsubiyyətə bağlılıq, mədəni irsin yaşadılması və xalqın mənəvi dəyərlərinin qorunması ideyasını əks etdirir. “Adım silinməyəcək” fikri isə şöhrət iddiasından daha çox, halal əməyin və yaradıcı fəaliyyətin tarixdə qalacağına inamın poetik ifadəsidir.
Şeirin bütöv ideya sisteminin təhlili göstərir ki, müəllif əmək, yaradıcılıq, tarix, mənəvi dəyərlər və milli kimlik anlayışlarını vahid poetik konsepsiyada birləşdirir. Əsərdə fiziki əmək və bədii yaradıcılıq bir-birini tamamlayan, insanın kamilləşməsinə və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən fəaliyyət sahələri kimi təqdim edilir. Müəllif insanın həqiqi ömrünü onun yaşadığı illərlə deyil, tarixə, insanlara və milli-mədəni irsə qoyduğu izlə ölçür.
Bu baxımdan şeir Azərbaycan poeziyasında əməyin estetikası, yaradıcı şəxsiyyət fəlsəfəsi və milli özünüdərk ideyasını ifadə edən lirik-fəlsəfi əsər kimi səciyyələndirilə bilər. Şah İsmayıl Xətainin “bir əlində qılınc, bir əlində qələm” ideyası müasir dövrdə yeni məzmun qazanaraq “bir əlim usta əli, biri şair əlidir” şəklində davam etdirilir. Beləliklə, qılıncın rəmzi funksiyasını artıq quruculuq əməyi, qələmin funksiyasını isə mənəvi yaradıcılıq əvəz edir. Bu isə müəllifin qənaətincə, müasir insanın tarixdə qalmasının ən etibarlı yolunun halal əmək, bədii söz və milli-mənəvi dəyərlərə sədaqət olduğunu təsdiqləyir.
Nicat Ərtürkün “Uzaqlaş” şeiri mənəvi-əxlaqi dəyərləri bədii söz vasitəsilə təbliğ edən didaktik səciyyəli əsərlərindən biridir. Şeir Azərbaycan nəsihətnamə poeziyasının ənənələrinə söykənərək oxucunu mənəvi kamilliyə, düzgün həyat seçiminə və sağlam ictimai münasibətlər qurmağa səsləyir. Əsərin əsas ideyasını insanın daxili saflığını qoruması, mənəvi bütövlüyünü itirməməsi və onu yanlış yola aparan amillərdən uzaq durması təşkil edir.
Şeirin kompozisiyası vahid poetik prinsip üzərində qurulmuşdur. Hər bənd “uzaqlaş” əmri ilə tamamlanır. Bu söz yalnız qafiyə və ritm yaradan poetik element deyil, eyni zamanda əsərin semantik mərkəzini təşkil edən əsas leksik vahiddir. Təkrarlanan bu imperativ forma şeirin nəsihətedici ruhunu gücləndirir və müəllifin ideyasını ardıcıl şəkildə inkişaf etdirir. Belə təkrarlar poetik üslubda anafora və epifora elementləri yaradaraq mətnin emosional təsirini artırır.
Şeirin ilk bəndində müəllif insanın daxili aləminə müraciət edir:
Coşanda qəlbində dəli fırtına,
Qəlbin içindəki səsdən uzaqlaş [Bax: səh.126].
Burada “dəli fırtına” insanın mənəvi sarsıntılarının, daxili gərginlik və emosional qarışıqlığın metaforik ifadəsidir. Müəllif oxucunu ani emosiyaların əsiri olmamağa, mənfi hisslərin təsiri altında qərar verməkdən çəkinməyə çağırır. Ardınca gələn “qaranlıq gecə”, “kədər”, “qüssə” obrazları ümidsizlik və mənəvi tənəzzülün simvolları kimi çıxış edir. Beləliklə, şeirin başlanğıcında mənəvi özünənəzarət ideyası irəli sürülür.
İkinci bənddə müəllif diqqəti insanın sosial mühitinə yönəldir:
Ətrafın minsifət şeytana dönsə,
Yüzündən minindən, çoxdan uzaqlaş.
Qəfil zərbə vuran yaxınlarından,
Yalançı, saxtakar dostdan uzaqlaş [Bax: səh.126].
“Min sifət şeytan” ifadəsi riyakarlığın, ikiüzlülüyün və mənəvi deqradasiyanın ümumiləşdirilmiş bədii obrazıdır. Müəllif dost anlayışının müqəddəsliyini vurğulayır və saxta münasibətlərin insan həyatında yaratdığı təhlükələrə diqqət çəkir. Burada dostluq yalnız sosial münasibət deyil, etibar və mənəvi məsuliyyət meyarı kimi təqdim olunur.
Növbəti bənddə müəllif əxlaqi dəyərlərin daha geniş müstəvidə izahına keçir:
Sənə çətin anda arxa çevirən,
Şərəfsiz qohumdan, “quldan” uzaqlaş.
Girməsin evinə haram bir tikə,
Haram gələn maldan, puldan uzaqlaş [Bax: səh.126].
Bu misralarda ailə münasibətləri, namus, halal zəhmət və vicdan anlayışları ön plana çıxarılır. Xüsusilə “haram mal” motivi Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşdırdığı milli-mənəvi dəyərlərin poetik ifadəsidir. Müəllif maddi rifahı deyil, halal zəhmətlə qazanılmış mənəvi rahatlığı insan həyatının əsas prinsipi kimi təqdim edir.
Şeirin son bəndi müəllifin poetik kredosunu ümumiləşdirir:
Oxu bu yazdığım inci sözləri,
Mənasız söhbətdən, sözdən uzaqlaş.
Mən Nicat Ərtürkün heç sevmədiyi,
Bədnəzər baxışlı gözdən uzaqlaş [Bax: səh.126].
Burada müəllif oxucu ilə birbaşa dialoq qurur. “İnci sözlər” metaforası deyilən fikirlərin mənəvi dəyərini ifadə edir. “Bədnəzər baxışlı göz” isə təkcə xalq inanclarında mövcud olan nəzər anlayışını deyil, həm də paxıllıq, kin və mənfi niyyətlərin simvolik obrazını yaradır. Beləliklə, müəllif insanı yalnız fiziki təhlükələrdən deyil, mənəvi zəhərlənməyə səbəb olan bütün amillərdən uzaq olmağa çağırır.
Əsərin bədii dilində metafora (“dəli fırtına”, “min sifət şeytan”, “inci sözlər”), epitet (“qaranlıq gecə”, “bədnəzər baxışlı göz”), təkrar və imperativ cümlələr geniş istifadə edilmişdir. Bu bədii vasitələr şeirin emosional təsirini artırmaqla yanaşı, onun didaktik məzmununu daha aydın ifadə edir.
Nəticə etibarilə, “Uzaqlaş” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında nəsihətnamə ənənəsinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Müəllif burada insanın mənəvi kamilliyini yalnız fərdi keyfiyyət kimi deyil, cəmiyyətin sağlam inkişafının əsas şərti kimi təqdim edir. Şeir oxucunu mənfi emosiyalardan, saxta münasibətlərdən, haram qazancdan, mənasız söz-söhbətdən və paxıllıqdan uzaq durmağa çağıraraq milli-mənəvi dəyərlərə söykənən həyat fəlsəfəsini bədii şəkildə ifadə edir. Bu baxımdan əsər tərbiyəvi-estetik məzmunu, poetik sadəliyi və ümumbəşəri əxlaqi ideyaları ilə seçilən didaktik lirika nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Mən hətta deyərdim ki, Nicat Ərtürkün “Uzaqlaş” şeirinin elmi dəyəri məhz klassik Azərbaycan və türk didaktik ədəbiyyatı kontekstində açılır.
Nicat Ərtürkün “Uzaqlaş” şeiri ideya-məzmun xüsusiyyətlərinə görə həm də Azərbaycan və ümumtürk didaktik ədəbiyyatının çoxəsrlik ənənələri ilə səsləşir. Əsərdə müəllif oxucuya hazır hökmlər verməkdən daha çox, onu mənəvi seçim qarşısında qoyur, düzgün həyat yolu göstərməyə çalışır. Bu xüsusiyyət şeiri klassik nəsihətnamə ənənəsinin müasir poetik nümunələrindən biri kimi qiymətləndirməyə əsas verir.
Əvvəlcə diqqəti cəlb edən cəhət əsərin Şərqin stolüstü kitabı sayılan “Qabusnamə” adlı əsər ilə ideya yaxınlığıdır. “Qabusnamə” adlı əxlaqi-didaktik əsərdə insanın həyatda doğru dost seçməsi, halal zəhmətlə yaşaması, tamahdan, yalandan və pis əməllərdən uzaq durması əsas əxlaqi prinsiplər kimi təqdim edilir. Nicat Ərtürkün
Yalançı, saxtakar dostdan uzaqlaş,
…Haram gələn maldan, puldan uzaqlaş
misraları həmin klassik hikmətin müasir poetik interpretasiyası təsiri bağışlayır. Hər iki müəllif üçün insanın mənəvi saflığı maddi rifahdan üstün tutulur. Lakin fərq ondadır ki, “Qabusnamə” nəsr formasında öyüd verir, Nicat Ərtürk isə eyni ideyanı lirik-poetik ifadə vasitələri ilə təqdim edir.
Şeirin ideya istiqaməti “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsinin hikmət dünyası ilə də səsləşir desək yanılmarıq. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında igidlik fiziki gücdən əvvəl mənəvi keyfiyyətlərlə ölçülür; sədaqət, halal çörək, dostluq və namus Oğuz cəmiyyətinin əsas dəyərləri kimi təqdim olunur. Nicat Ərtürkün
Sənə çətin anda arxa çevirən,
Şərəfsiz qohumdan uzaqlaş
misralarında da insan münasibətlərinin mənəvi ölçüsü ön plana çəkilir. Burada müəllif qan qohumluğunu deyil, mənəvi qohumluğu üstün tutur ki, bu da Dədə Qorqudun etik dünyagörüşü ilə uyğunluq təşkil edir.
Əsərin poetik ruhunda klassik nəsihət poeziyasının, xüsusilə Məhəmməd Füzulinin didaktik düşüncə tərzinin müəyyən izləri də görünür. Füzuli insan nəfsinin, tamahın və mənəvi naqisliklərin insanı həqiqətdən uzaqlaşdırdığını göstərirdi. Nicat Ərtürk isə həmin fikri müasir həyat hadisələri fonunda yenidən ifadə edir. Onun üçün də insanın ən böyük düşməni xarici qüvvələrdən əvvəl mənəvi pozğunluq, yalan və haram qazancdır.
Şeirin ictimai mövqeyi isə Mirzə Ələkbər Sabirin didaktik poeziyası ilə müqayisəyə imkan verir. Sabir cəmiyyətin eyiblərini satira yolu ilə ifşa edir, oxucunu düşünməyə sövq edirdi. Nicat Ərtürk isə eyni məqsədə satira ilə deyil, nəsihət və mənəvi tövsiyə yolu ilə çatmağa çalışır. Sabirdə tənqid aparıcıdırsa, Nicat Ərtürkdə xəbərdarlıq və maarifləndirmə üstünlük təşkil edir. Bu baxımdan “Uzaqlaş” şeiri didaktik lirikanın yumşaq və humanist istiqamətini təmsil edir.
Əsərin poetik quruluşu da klassik hikmət poeziyası ilə səsləşir. Hər bəndin “uzaqlaş” sözü ilə tamamlanması təsadüfi deyildir. Bu imperativ forma həm ritmik bütövlük yaradır, həm də klassik nəsihətnamələrdə tez-tez rast gəlinən əmr və öyüd intonasiyasını müasir poetik üslubda davam etdirir. Burada “uzaqlaş” sözü yalnız leksik vahid deyil, əsərin ideya yükünü daşıyan əsas poetik açardır.
Bununla yanaşı, Nicat Ərtürkün şeiri klassik didaktik poeziyanın sadə təkrarı deyil. Müəllif müasir dövrün sosial münasibətlərini – saxta dostluğu, etimadsızlığı, haram qazancı, mənasız informasiya bolluğunu və mənəvi yadlaşmanı – klassik hikmət prizmasından qiymətləndirir. Bu xüsusiyyət əsərə həm ənənəvilik, həm də müasirlik qazandırır.
Beləliklə, “Uzaqlaş” şeiri ideya istiqamətinə görə Azərbaycan didaktik poeziyasının tarixi inkişaf xəttində dayanır. Əsər “Qabusnamə”nin həyat hikmətini, “Kitabi-Dədə Qorqud”un mənəvi dəyərlər sistemini, Füzuli hikmətinin əxlaqi-fəlsəfi düşüncəsini və Mirzə Ələkbər Sabirin maarifçi mövqeyini müasir poetik təfəkkür kontekstində yeni bədii ifadə forması ilə davam etdirir. Bu mənada Nicat Ərtürk klassik ənənəni təkrarlamır, onu müasir dövrün mənəvi problemləri fonunda yaradıcı şəkildə yaşadır və inkişaf etdirir.
Bu müqayisəni daha da gücləndirmək üçün bir məqamı da əlavə etməyi tövsiyə edərdim. Şeirdə hər misranın sonunda təkrarlanan “uzaqlaş” sözü təsadüfi bədii vasitə deyil, klassik Şərq didaktik poeziyasında işlənən imperativ poetikanın davamıdır. Yəni Nizami Gəncəvinin, Füzulinin, Nəsiminin hikmətamiz parçalarında, eləcə də “Qabusnamə” və “Kitabi-Dədə Qorqud”da tez-tez rast gəlinən “et”, “ol”, “qorun”, “dinlə”, “çəkin” kimi əmr və tövsiyə formaları Nicat Ərtürkün şeirində vahid bir söz – “uzaqlaş” ətrafında cəmlənir. Bu xüsusiyyət əsərin poetik arxitektonikasını klassik hikmət poeziyası ilə bağlayan ən mühüm üslubi göstəricilərdən biri kimi ayrıca vurğulana bilər.
Nicat Ərtürkün poeziyası göstərir ki, klassik ədəbi irsin yaşaması yalnız onu oxumaqla deyil, onun mənəvi-estetik dəyərlərini müasir dövrün poetik düşüncəsində yaşatmaqla mümkündür. Müəllif öz yaradıcılığında hikmət, əmək, vətən sevgisi, milli kimlik, dostluq və əxlaqi kamillik kimi dəyərləri poetik sözün gücü ilə yeni nəslə çatdırmağa çalışır. Bu baxımdan onun şeirləri klassik irslə müasir həyat arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.
Şair Nicat Ərtürkə nə arzu edək:
Şairə ən böyük arzumuz budur ki, qələmi daim xalqın mənəvi dünyasına işıq saçsın, poeziyası yeni oxucu nəsillərini düşündürən, tərbiyə edən və həyata bağlayan bədii söz nümunələri ilə daha da zənginləşsin. Arzu edirik ki, o, milli poeziyamızın hikmət və insanpərvərlik ənənələrini yeni mövzular, yeni poetik axtarışlar və orijinal bədii tapıntılarla davam etdirərək Azərbaycan ədəbiyyatının müasir inkişafında özünəməxsus yaradıcılıq mövqeyini daha da möhkəmləndirsin.
Qələminin nuru heç vaxt sönməsin, sözü oxucuların qəlbində etibar qazansın, yaratdığı əsərlər yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də mənəvi dünyasına yol tapsın. Klassik irsdən bəhrələnən, lakin öz poetik simasını qoruyan bu yaradıcılığın yeni poetik zirvələr fəth etməsi, Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin xəzinəsinə yeni dəyərli nümunələr bəxş etməsi ən səmimi arzularımızdır.
Tanrı Sizi qorusun!
Oxuyun >> Gözündə tük var
