Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumunun bədii ifadəsi
Xülasə. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazı milli-mənəvi dəyərlərin, məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ifadə olunduğu mühüm poetik obrazlardan biridir. Ana yalnız ailə daxilində müəyyən bir sosial-mənəvi statusu ifadə etmir, həm də xalqın yaddaşını, milli dəyərlərini və mənəvi dünyasını gələcək nəsillərə ötürən simvolik obraz kimi çıxış edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında bu ənənə müxtəlif fərdi poetik üslublarda davam etdirilir. Zaur Ustac yaradıcılığında da ana obrazı və analıq anlayışı insanın mənəvi dünyası, ailə münasibətləri, doğmalıq, vətən, uşaqlıq və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ana həm real həyatın doğma və əziz insanı, həm də mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məqalədə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının funksional xüsusiyyətləri, analıq məfhumunun mənəvi-fəlsəfi məzmunu, ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi, ana obrazının vətən və milli yaddaş anlayışları ilə əlaqəsi araşdırılır.
Ana obrazı Azərbaycan xalqının şifahi və yazılı ədəbiyyatında ən qədim və ən davamlı obrazlardan biridir. Ana anlayışı Azərbaycan milli düşüncəsində yalnız doğum və ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. Bu anlayışın daxilində məhəbbət, mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, qoruyuculuq və müqəddəslik kimi çoxsaylı mənəvi keyfiyyətlər birləşir. Bu səbəbdən ana obrazı əsrlər boyu Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif mərhələlərində fərqli bədii çalarlarla işlənmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf tarixinə nəzər saldıqda insanın mənəvi dünyasını, ailə münasibətlərini, milli-mənəvi dəyərləri və əxlaqi prinsipləri ifadə edən obrazlar sırasında ana obrazının xüsusi mövqeyə malik olduğu aydın görünür. Ana anlayışı Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində yalnız bioloji və ailəvi məna daşımır. Bu anlayışın ətrafında sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qayğı, mənəvi saflıq, həyat və davamlılıq kimi çoxsaylı anlayışlar cəmləşir. Bu səbəbdən ana obrazı Azərbaycan folklorunda və yazılı ədəbiyyatında sadəcə bir obraz kimi deyil, xalqın mənəvi yaddaşını və dünyagörüşünü özündə yaşadan mühüm poetik simvol kimi formalaşmışdır. Ana haqqında yaradılmış bədii nümunələrdə fərdi hisslərlə ümumxalq duyğuları, şəxsi xatirələrlə milli-mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri ilə insan və cəmiyyət arasındakı əlaqələr çox zaman bir-birini tamamlayır. Ana insan həyatında ilk sevgi, ilk mərhəmət, ilk qayğı və ilk mənəvi dayaq mənbəyidir. İnsan dünyanı ilk dəfə ailə mühitində tanıyır və bu mühitin formalaşmasında ananın rolu əvəzsizdir. Uşağın həyata, insanlara, ailəyə, doğma dilə, adət-ənənələrə və mənəvi dəyərlərə münasibətinin ilkin əsasları məhz ailədə qoyulur. Bu baxımdan ana obrazı həm fərdin mənəvi inkişafı, həm də cəmiyyətin dəyərlər sisteminin davamlılığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ana yalnız övladını dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onu həyata hazırlayan, mənəvi cəhətdən formalaşdıran, qoruyan və onun şəxsiyyət kimi yetişməsində mühüm rol oynayan mənəvi qüvvədir. Ədəbiyyatın ana obrazına davamlı müraciət etməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz bu çoxşaxəli məna yüküdür. Azərbaycan folklorunda ana obrazının kökləri olduqca qədim və zəngindir. Laylalarda ananın övladına münasibəti, onun arzuları və gələcəyə dair ümidləri ifadə olunur. Bayatılarda ana, övlad, ayrılıq, həsrət və ailə münasibətləri ilə bağlı dərin emosional məqamlar öz əksini tapır. Dastanlarda ana övladının taleyi üçün narahat olan, onu qoruyan, onun uğur və təhlükələrini öz taleyi kimi yaşayan obrazdır. Nağıl və əfsanələrdə isə ana obrazı bəzən ailənin qoruyucusu, bəzən mənəvi yol göstərən, bəzən də həyatın çətinlikləri qarşısında mübarizə aparan güclü şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Beləliklə, ana obrazının milli ədəbi düşüncədəki əsas semantik xüsusiyyətləri – mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qoruyuculuq və müqəddəslik – folklor yaradıcılığında formalaşaraq sonrakı ədəbi mərhələlərə ötürülmüşdür. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında da ana, qadın və ailə mövzuları müxtəlif formalarda bədii təcəssümünü tapmışdır. Klassik poeziyanın insanın mənəvi kamilliyinə, sevgi və mərhəmət anlayışlarına verdiyi böyük əhəmiyyət ana obrazının poetik mahiyyətinin dərinləşməsinə zəmin yaratmışdır. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan poeziyasında ana obrazı müxtəlif ictimai və estetik kontekstlərdə təqdim edilmiş, onun məzmun dairəsi genişlənmişdir. Ana bəzən ailənin mənəvi dayağı, bəzən övladının taleyini düşünən fədakar qadın, bəzən müqəddəs varlıq, bəzən isə Vətən və torpaq anlayışlarını özündə birləşdirən simvolik obraz kimi meydana çıxmışdır. Ana obrazının Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılmasının mühüm səbəblərindən biri də “ana” sözünün milli düşüncədə yaratdığı çoxqatlı assosiasiyalardır. Azərbaycan dilində “ana” anlayışı yalnız ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. “Ana dil”, “ana Vətən”, “ana torpaq” kimi ifadələr bu anlayışın milli və mənəvi semantikasının nə qədər geniş olduğunu göstərir. Burada “ana” sözü doğmalıq, başlanğıc, mənsubiyyət və müqəddəslik anlayışları ilə birləşir. Buna görə də ədəbiyyatda ana obrazının təhlili yalnız ailə münasibətlərinin araşdırılması demək deyil; bu obraz vasitəsilə müəllifin insan, xalq, Vətən, milli yaddaş və mənəvi dəyərlər haqqında düşüncələrini də izləmək mümkündür. Müasir Azərbaycan poeziyasında ana obrazı ənənəvi poetik mahiyyətini qorumaqla yanaşı, yeni məzmun və estetik çalarlar da qazanır. Müasir şair üçün ana yalnız keçmişlə bağlı xatirələrin daşıyıcısı deyil. O, müasir insanın mənəvi dünyasını müəyyənləşdirən, ailə və cəmiyyət arasındakı əlaqələri ifadə edən, milli dəyərlərin qorunmasına xidmət edən mühüm poetik obrazdır. Müasir dövrdə ailə münasibətlərinin, sosial həyatın, mənəvi dəyərlərin və insanın daxili dünyasının dəyişməsi ana obrazının bədii təqdimatına da təsir göstərir. Bununla belə, ana sevgisinin təmənnasızlığı, ananın fədakarlığı və övladına bağlılığı kimi fundamental xüsusiyyətlər öz aktuallığını qoruyur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının və analıq məfhumunun araşdırılması xüsusi maraq doğurur. Şairin poeziyasında insan və onun mənəvi dünyası, ailə və doğmalıq, milli-mənəvi dəyərlər, Vətən, uşaqlıq və tərbiyə kimi anlayışların bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxması ana obrazının da bu poetik sistem daxilində araşdırılmasını zəruri edir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına münasibət bir tərəfdən Azərbaycan ədəbiyyatının ənənəvi poetik düşüncəsi ilə səsləşir, digər tərəfdən isə müəllifin fərdi poetik dünyagörüşünün xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Şairin yaradıcılığında ana obrazını yalnız konkret bir insanın bədii portreti kimi nəzərdən keçirmək kifayət deyil. Bu obrazın arxasında daha geniş mənəvi məna dayanır. Ana anlayışı insanın uşaqlıq yaddaşını, ailə mühitini, doğmalıq hissini və mənəvi köklərini özündə birləşdirir. İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində ana obrazına münasibət dəyişə bilər: uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul olunur, yetkinlik dövründə onun fədakarlığı və zəhməti daha dərindən dərk edilir, zaman keçdikcə isə ana obrazı xatirə, həsrət, minnətdarlıq və mənəvi bağlılıq anlayışları ilə daha sıx əlaqələnir. Bu psixoloji dəyişikliklər ana obrazının poetik imkanlarını genişləndirir. Analıq məfhumu isə ana obrazının mahiyyətini daha geniş müstəviyə çıxarır. Ana konkret şəxsdirsə, analıq bir mənəvi keyfiyyətlər sistemidir. Analıqda sevgi ilə məsuliyyət, mərhəmətlə fədakarlıq, qayğı ilə səbir, qoruyuculuqla mənəvi güc birləşir. Ana öz övladının həyatında yalnız fiziki mövcudluğu ilə deyil, onun dünyagörüşünün və xarakterinin formalaşmasına təsiri ilə də iştirak edir. Bu baxımdan analıq anlayışı fərdi münasibətdən çıxaraq mənəvi-fəlsəfi məzmun qazanır.
Ədəbiyyatda ana obrazının gücü onun təbii və səmimi hisslərə əsaslanması ilə bağlıdır. Ana sevgisi insanın ən ilkin və ən dərin emosional təcrübələrindən biridir. Buna görə ana haqqında poetik söz oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda şəxsi xatirələri və mənəvi duyğuları da hərəkətə gətirir. Oxucu üçün poetik ana obrazı çox zaman öz anası ilə, uşaqlıq xatirələri ilə, ailəsi ilə və keçmişi ilə assosiasiya olunur. Bu cəhət ana obrazının ümumbəşəri xarakterini müəyyənləşdirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının əhəmiyyətini müəyyənləşdirən digər mühüm məqam onun ailə və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsidir. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsinin əsas dayaqlarından biridir. Ailədə uşağa yalnız gündəlik davranış qaydaları deyil, həm də mənəvi dəyərlər aşılanır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, zəhmətə münasibət, dürüstlük, mərhəmət, vətən sevgisi və doğma dilə bağlılıq kimi dəyərlərin ilkin təməli ailədə qoyulur. Bu prosesdə ana obrazı mühüm tərbiyəvi funksiya daşıyır. Beləliklə, ana obrazı həm ailə daxilindəki sevginin, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsinin simvoluna çevrilir. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə əlaqəsi də Azərbaycan poeziyasının mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” anlayışı milli şüurda ana ilə torpaq arasında mənəvi paralel yaradır. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana milli kimlik və mənsubiyyət hissi verir. Ana övladını qoruduğu kimi, Vətən də insanın doğma məkanı və mənəvi sığınacağıdır. Bu semantik yaxınlıq ədəbiyyatda ana və Vətən obrazlarının bir-birinə yaxınlaşdırılmasına səbəb olmuşdur. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusunun mühüm yer tutması ana obrazının da milli-mənəvi müstəvidə araşdırılmasına imkan yaradır. Ana obrazının milli kimliklə əlaqəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Milli kimlik yalnız tarixi və ictimai proseslər nəticəsində deyil, həm də gündəlik ailə və məişət mühitində formalaşır. Uşaq doğma dilini, ailə ənənələrini, milli davranış normalarını və mənəvi dəyərləri ilk növbədə ailədən öyrənir. Bu baxımdan ana obrazı milli yaddaşın daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirə bilər. Ana öz övladına yalnız həyat vermir, həm də ona mənsub olduğu mədəniyyətin və mənəvi dünyanın elementlərini ötürür. Bu məqam Zaur Ustac yaradıcılığının folklor və milli-mənəvi ənənələrlə əlaqəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Şairin yaradıcılığında xalq düşüncəsinə, milli dəyərlərə və ənənəyə münasibət ana obrazının poetik mahiyyətini anlamaq üçün mühüm kontekst yaradır. Çünki ana obrazı özü Azərbaycan folklor düşüncəsinin ən sabit və davamlı obrazlarından biridir. Folklordan müasir poeziyaya qədər uzanan bu obrazın müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda təqdim edilməsi ədəbi ənənənin davamlılığını göstərir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti onun müqəddəslik anlayışı ilə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində ana adına münasibətdə xüsusi hörmət və ehtiram mövcuddur. Bu münasibət ədəbiyyatda da öz ifadəsini tapmışdır. Ana obrazı çox zaman mənəvi saflığın və paklığın simvoluna çevrilir. Onun sevgisinin qarşılıqsız olması, övladı üçün fədakarlıq göstərməsi və ailənin rifahı naminə öz rahatlığından keçməsi ana obrazının müqəddəsliyini şərtləndirən əsas cəhətlərdir. Ana haqqında poetik düşüncədə zaman anlayışı da mühüm yer tutur. Ana obrazı keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Uşaqlıq xatirələri, ailə həyatı, ana nəsihətləri və keçmişdən qalan mənəvi dəyərlər insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ana haqqında şeirlərdə xatirə və zaman motivləri xüsusi emosional yük qazana bilər. Ana obrazı bir tərəfdən keçmişin, uşaqlığın və ailə yaddaşının rəmzi, digər tərəfdən isə gələcək nəslin mənəvi formalaşmasının başlanğıcı kimi çıxış edir. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi həm də həsrət və ayrılıq motivləri ilə əlaqələnir. Həyatın müxtəlif səbəblərindən doğan ayrılıqlar ana obrazının emosional təsir gücünü daha da artırır. Övladın anadan uzaq düşməsi, ananın övlad üçün keçirdiyi narahatlıq, ana xatirəsinin insanın yaddaşında yaşaması və itki hissi ana obrazının psixoloji dərinliyini meydana gətirən mühüm elementlərdir. Belə hallarda ana yalnız real obraz kimi deyil, insanın daxilində yaşayan mənəvi varlıq kimi təqdim olunur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının müxtəlif semantik çalarlarını “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” və “CAN AY ANA…” kimi əsərlərin timsalında izləmək mümkündür. Zaur Uctacın “ANA” şeiri bu nümunələrdən biridir. Şeirdə ana obrazı övladın həyatındakı ən yüksək mənəvi dəyər kimi təqdim edilir. “Beşiyim üstündə layla çalanım” ifadəsi ana obrazını uşaqlıq, layla və qayğı anlayışları ilə əlaqələndirir. Şeirdə həmçinin ana duası, ana məhəbbəti və övladın anaya mənəvi borcu ön plana çıxır. Yazarın “ANAM” şeirində ana yalnız ailə daxilindəki konkret şəxs kimi deyil, xalqın yaddaşını, mədəni dəyərlərini və mənəvi irsini qoruyan böyük Ana obrazı səviyyəsinə yüksəldilir. Əsərdə ana obrazının keçmiş, gələcək, yaddaş və milli dəyərlərlə əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “AY ANA” şeirində ana obrazının müqəddəslik aspekti xüsusilə qabarıqdır. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilir. Bu, ana obrazının şairin poetik düşüncəsində nə qədər yüksək mənəvi mərtəbəyə qaldırıldığını göstərir. Şeirin həsr olunduğu konkret ana obrazından çıxış etməklə müəllif analıq anlayışını ümumiləşdirir. Ədibin “CAN AY ANA…” şeirində ana obrazı və Vətən, şəhidlik, milli yaddaş bölməsinə toxunulur. Şeirdə şəhid general Polad Həşimovun anası timsalında ana obrazı həm kədər, həm qürur, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Beləliklə, burada “ana” anlayışı şəxsi ailə münasibətindən çıxaraq şəhidlik və Vətən məfhumları ilə birləşir. “A” hərfinin şeirində “A” hərfi “Ana”, “Ata” və “Azərbaycan” sözləri ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma uşağın ilk öyrəndiyi sözlər vasitəsilə ailə və milli kimlik anlayışlarının bir-birinə bağlanmasını göstərir. Zaur Ustac “45”, “Qəlbimin açıqcası”, “Ustadnamə”, “Qədimliyə bürünmüş yenilik”, “Gülünün şeirləri” və başqa poeziya kitabların da ana obrazına xüsusi yer vermişdir. Şairin uşaq poeziyasına müraciəti ana obrazının tərbiyəvi və mənəvi funksiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Uşaq üçün ana dünyanın ən yaxın və ən etibarlı obrazıdır. Uşağın ailə, sevgi, mərhəmət, yaxşılıq və pislik haqqında ilk təsəvvürləri məhz bu münasibət çərçivəsində formalaşır. Buna görə ana obrazının uşaq ədəbiyyatında təqdimatı yalnız estetik deyil, həm də pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Ana mövzusunun poetik ifadəsində dil və üslub məsələsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ana haqqında yazılan poetik nümunələrdə səmimiyyət, sadəlik və emosional ifadəlilik ön plana çıxır. Ana kimi ümumbəşəri və doğma bir mövzunun təsvirində mürəkkəb və süni ifadələrdən daha çox, təbii və ürəkdən gələn poetik söz təsirli olur. Ana obrazının bədii təqdimatında epitet, metafora, təşbeh, təkrar, müraciət, simvol və emosional ifadələr kimi vasitələr obrazın semantik yükünü artırır. Bu vasitələr yalnız bədii gözəllik yaratmır, həm də ana obrazının oxucunun emosional dünyasında daha güclü iz buraxmasına xidmət edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının araşdırılması, beləliklə, yalnız bir mövzunun deyil, bütöv bir poetik sistemin tədqiqi deməkdir. Ana obrazının arxasında ailə, uşaqlıq, tərbiyə, sevgi, mənəviyyat, milli yaddaş, dil, Vətən və insanlıq kimi geniş anlayışlar dayanır. Bu anlayışların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi şairin yaradıcılığında ana obrazının çoxqatlı mahiyyətini meydana çıxarır. Mövzunun aktuallığı həm də onun müasir dövr üçün əhəmiyyəti ilə bağlıdır. Müasir dünyada sosial münasibətlərin, ailə modelinin və insan həyatının müxtəlif istiqamətlərinin dəyişməsinə baxmayaraq, ana və ailə anlayışları öz mənəvi əhəmiyyətini qoruyur. İnsan həyatında texnoloji və sosial dəyişikliklər nə qədər böyük olsa da, ana sevgisinin, ailə bağlılığının və mənəvi dəyərlərin insan şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolu dəyişməz olaraq qalır. Buna görə müasir poeziyada ana obrazının necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi-estetik, həm də mənəvi-ictimai baxımdan əhəmiyyətlidir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının öyrənilməsi şairin yaradıcılığının mühüm poetik və mənəvi istiqamətlərindən birinin üzə çıxarılmasına xidmət edir. Ana obrazı vasitəsilə şair insanın öz mənəvi köklərinə bağlılığını, ailə və doğmalıq hissini, keçmişə münasibətini, milli dəyərlərə sədaqətini və gələcəyə dair ümidlərini ifadə etmək imkanları qazanır. Bu baxımdan ana obrazı Zaur Ustac poetikasında həm fərdi hisslərin, həm də ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlərin qovuşduğu çoxqatlı bədii obraz kimi qiymətləndirilə bilər. Folklor nümunələrində ana ailənin mənəvi dayağı, övladın qoruyucusu və həyat təcrübəsinin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Bayatılarda, laylalarda, nağıllarda, dastanlarda və atalar sözlərində ana ilə bağlı ifadələr xalqın kollektiv düşüncəsini əks etdirir. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında isə ana obrazı məhəbbət, mənəvi paklıq, ailə və insanlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Müasir poeziyada bu obraz yeni ictimai və psixoloji məzmunlar qazanaraq fərdin daxili aləminin, yaddaşının və mənəvi dünyasının ifadə vasitəsinə çevrilir. Zaur Ustacın poeziyasında da insan və onun mənəvi dünyası mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığında ailə, uşaqlıq, doğmalıq, vətən, insan sevgisi, milli-mənəvi dəyərlər kimi mövzular bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxır. Bu kontekstdə ana obrazı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ana həm insanın ilk mənəvi dünyasının formalaşdığı məkanın simvoludur, həm də doğmalıq və mənəvi bağlılıq anlayışlarının ən güclü ifadələrindən biridir. Ana obrazının poetik təhlili Zaur Ustac yaradıcılığının insan konsepsiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Ana konkret bir insan olmaqla yanaşı, sevgi və mərhəmətin, həyatın və mənəvi davamlılığın rəmzinə çevrilir. Azərbaycan ədəbi düşüncəsində ana obrazının dərin tarixi və folklor kökləri vardır. Xalq yaradıcılığında ana müqəddəs varlıq kimi qəbul edilir. Laylaların əsas poetik ünvanı ana ilə övlad arasındakı emosional bağdır. Ana laylası bir tərəfdən uşağın yuxuya getməsini təmin edən nəğmədirsə, digər tərəfdən ananın övladına arzularını, ümidlərini və sevgisini ifadə edən poetik formadır. Dastan və nağıl ənənəsində də ana obrazı müxtəlif funksiyalar daşıyır. Ana övladını qoruyan, onun taleyinə görə narahat olan, çətinlik qarşısında dayanan və ailənin bütövlüyünü qoruyan obraz kimi çıxış edir. Bu xüsusiyyətlər sonrakı yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmişdir. Ana obrazının bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri onun həm fərdi, həm də kollektiv məna daşımasıdır. İnsan üçün ana ilk doğmalıq mənbəyidir. Xalq üçün isə ana obrazı ailənin və nəslin davamlılığını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını simvollaşdırır. Bu baxımdan müasir şairin ana haqqında düşüncəsi ənənədən tamamilə ayrılmır. Əksinə, ənənəvi obraz yeni poetik məna və çalarlarla zənginləşdirilir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına yanaşmanı da bu ədəbi-mədəni ənənənin davamı kimi qiymətləndirmək mümkündür. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı ilk növbədə doğmalığın və məhəbbətin ifadə vasitəsi kimi diqqəti cəlb edir. Ana anlayışı şairin poetik düşüncəsində insanın həyatının başlanğıcı ilə bağlıdır. İnsan üçün ana yalnız onu dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onun ilk tərbiyəçisi, ilk müəllimi və mənəvi dayağıdır. Ana ilə övlad arasındakı münasibətin əsasında qeyd-şərtsiz sevgi dayanır. Bu sevginin qarşılığında ana fədakarlıq göstərir, övladın uğuruna sevinir, onun kədərini öz kədəri kimi yaşayır. Buna görə də ana obrazının poetik təsviri çox zaman duyğusal xarakter daşıyır. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də ananın mənəvi güc mənbəyi kimi təqdim olunmasıdır. Həyatın müxtəlif çətinlikləri qarşısında insanın sığındığı mənəvi ünvanlardan biri ana obrazıdır. Bu baxımdan ana obrazı poetik mətndə yalnız təsvir edilən şəxs deyil, lirik qəhrəmanın daxili dünyasını müəyyənləşdirən mənəvi başlanğıcdır. Ana obrazının belə təqdimatı şairin insan konsepsiyası ilə də əlaqəlidir. İnsan yalnız ictimai münasibətlər sisteminin üzvü kimi deyil, ailə, sevgi və yaddaşla bağlı mənəvi varlıq kimi dərk olunur. Ana isə bu mənəvi bağların mərkəzində dayanır. Ana obrazı ilə analıq məfhumu bir-birinə yaxın olsa da, poetik baxımdan eyni anlayış deyil. Ana konkret obrazdırsa, analıq daha geniş mənəvi məna daşıyır. Analıq sevgi, fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və mənəvi bağlılıq kimi keyfiyyətlərin bütövlüyüdür. Zaur Ustacın poetik dünyasında analıq anlayışını bu geniş mənəvi çərçivədə nəzərdən keçirmək mümkündür. Analıq insanın başqa bir insan üçün öz rahatlığından keçməsi, onun taleyini öz taleyi ilə bağlaması və həyatını övladının gələcəyinə həsr etməsi kimi dərk olunur. Bu baxımdan ana obrazı həm də fədakarlığın simvoludur. Ana öz övladının uğurunu şəxsi xoşbəxtliyinin bir hissəsi kimi qəbul edir. Övladın kədəri ananın kədərinə, sevinci isə ananın sevincinə çevrilir. Beləliklə, analıq fərdi hissdən daha yüksək mənəvi dəyər statusu qazanır. Ana haqqında poetik düşüncənin digər mühüm tərəfi onun mənəvi saflıqla bağlılığıdır. Ana obrazının müqəddəsliyi onun qarşılıq gözləmədən sevməsi ilə əlaqədardır. Bu sevgi insan həyatının ən təmənnasız və ən davamlı duyğularından biri kimi təqdim olunur. Ana-övlad münasibəti Azərbaycan ədəbiyyatının ən emosional mövzularından biridir. Bu münasibətin əsasını məhəbbət təşkil etsə də, onun daxilində həsrət, narahatlıq, sevinc, ayrılıq, ümid və xatirə kimi müxtəlif hisslər də birləşir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazına müraciət edən poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu emosional bağlılıqdır. Ana və övlad arasındakı münasibət insanın həyatının müxtəlif mərhələlərində dəyişsə də, onun mənəvi mahiyyəti dəyişmir. İnsan böyüdükcə fiziki baxımdan anadan uzaqlaşa bilər, lakin ana obrazı onun yaddaşında və mənəvi dünyasında öz əhəmiyyətini qoruyur. Bu xüsusiyyət ana obrazını həm real, həm də xatirəvi obraz kimi təqdim etməyə imkan verir. Ana yalnız poetik mətnin təsvir obyektinə çevrilmir; o, lirik qəhrəmanın keçmişinə, uşaqlığına və mənəvi yaddaşına açılan qapı funksiyasını da yerinə yetirir. Ana ilə bağlı xatirələr insanın uşaqlıq dünyası ilə sıx bağlıdır. Uşaqlıq isə insanın həyatında ən saf və qayğısız dövr kimi qəbul edilir. Buna görə ana obrazı çox vaxt uşaqlığın da simvoluna çevrilir. Ana haqqında düşünmək insanı öz keçmişinə, ailəsinə və mənəvi köklərinə qaytarır. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində mühüm dəyərdir. Ailənin mənəvi bütövlüyünün qorunmasında ana xüsusi rol oynayır. Ana ailə üzvlərini birləşdirən, ailədaxili münasibətləri tənzimləyən və övladların mənəvi tərbiyəsində əsas iştirak edən şəxs kimi qəbul edilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və mənəviyyat anlayışlarının bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim olunması ana obrazının funksiyasını daha da genişləndirir. Ana ailənin yalnız fiziki deyil, mənəvi mərkəzidir. O, övladına həyatla bağlı ilkin təsəvvürləri, yaxşı ilə pis arasındakı fərqi, böyüyə hörməti, kiçiyə qayğını, zəhmətə münasibəti və insanlara qarşı mərhəmətli olmağı öyrədir.Bu mənada ana obrazı tərbiyəçi obrazıdır. Onun vasitəsilə müəllif yalnız fərdi ailə münasibətlərindən danışmır, bütövlükdə cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olan mənəvi dəyərləri ön plana çıxarır. Ana və ailə anlayışlarının birgə təqdimatı şairin yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ideyasına da xidmət edir. Çünki milli dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Azərbaycan poeziyasında ana və vətən anlayışları arasında tarixən semantik yaxınlıq mövcuddur. “Ana Vətən” ifadəsinin özü bu iki anlayışın milli düşüncədə nə qədər möhkəm birləşdiyini göstərir. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət və kimlik hissi verir. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu mühüm istiqamətlərdən biri olduğuna görə ana obrazının vətən anlayışı ilə əlaqələndirilməsi də poetik baxımdan təbii görünür. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında mənəvi paralellər qurmaq mümkündür. Hər iki anlayış doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq hisslərini özündə birləşdirir. Bu baxımdan ana obrazı milli kimliyin formalaşmasında da müəyyən rol oynayır. İnsan ilk dəfə Vətən, dil, ailə, adət-ənənə və milli dəyərlərlə ailə mühitində tanış olur. Ana bu dəyərlərin ilkin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Ana obrazı fərdi hisslər çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında yaranan poetik assosiasiya şairin insan və milli kimlik haqqında düşüncələrini genişləndirir. Ana obrazının ən mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biri onun müqəddəsliyidir. Azərbaycan milli düşüncəsində ana adı hörmət və ehtiramla çəkilir. Anaya münasibətdə mərhəmət, minnətdarlıq və ehtiram əsas mənəvi prinsiplər kimi çıxış edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının bu xüsusiyyəti onun mənəvi saflıqla əlaqələndirilməsində özünü göstərir. Ana insanın ən təmiz hisslərinin ünvanıdır. Onun sevgisi qarşılıqsız və təmənnasızdır. Bu xüsusiyyət ana obrazını digər insani münasibətlərdən fərqləndirən başlıca cəhətlərdəndir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici funksiyası ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Buna görə analıq anlayışı yalnız bioloji hadisə deyil, həm də həyatın, ümidin və gələcəyin simvolu kimi dərk edilir. Ana mövzusunun emosional xarakteri onun bədii ifadəsində xüsusi dil vasitələrindən istifadəni zəruri edir. Bu mövzuda müraciət formaları, epitetlər, metaforalar, təkrarlar, emosional ifadələr və simvolik sözlər mühüm poetik funksiya daşıya bilər. Ana haqqında danışarkən işlədilən sözlərdə doğmalıq və səmimiyyət üstünlük təşkil edir. “Ana”, “ana qucağı”, “ana nəfəsi”, “ana duası”, “ana sevgisi” kimi ifadələr yalnız birbaşa məna daşımır, eyni zamanda geniş emosional-assosiativ məna yaradır. Ana obrazının poetik təqdimatında sadə və anlaşıqlı dil xüsusilə təsirlidir. Çünki ana mövzusu geniş oxucu auditoriyasına xitab edən ümumbəşəri mövzudur. Sadə ifadə tərzi hissin təbiiliyini qoruyur və oxucunun obrazla emosional əlaqə yaratmasına imkan verir. Zaur Ustacın poetik üslubunun mühüm cəhətlərindən biri də milli dilin imkanlarından istifadə etməklə səmimi və təsirli poetik ünsiyyət yaratmaqdır. Ana mövzusunda bu xüsusiyyət daha aydın nəzərə çarpır. Burada poetik sözün məqsədi yalnız gözəl ifadə yaratmaq deyil, oxucuda duyğu və düşüncə oyatmaqdır. Ana obrazının Zaur Ustac poeziyasında mühüm semantik istiqamətlərindən biri onun uşaqlıq dünyası ilə bağlılığıdır. Uşaqlıq insanın xarakterinin, dünyagörüşünün və mənəvi dəyərlərinin ilkin formalaşdığı dövrdür. Bu dünyanın əsas iştirakçılarından biri isə anadır. Ana uşağın dünyaya münasibətini formalaşdıran ilk şəxsdir. Uşaq ana vasitəsilə sevgini, qayğını, mərhəməti və təhlükəsizliyi dərk edir. Buna görə də ana obrazı uşaqlıq yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu aspekt Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə də müəyyən mənada səsləşir. Uşaq dünyasına müraciət edən şair üçün ailə və ana obrazı uşağın mənəvi tərbiyəsinin mühüm komponentlərindəndir. Ana obrazı uşağa ailənin əhəmiyyətini, doğmalıq hissini və mənəvi dəyərləri aşılamaq baxımından mühüm poetik vasitədir. Zaur Ustacın ana obrazına münasibətini Azərbaycan poeziyasının ənənələri kontekstində qiymətləndirmək mümkündür. Ənənəvi ədəbiyyatda olduğu kimi, burada da ana sevgi, mərhəmət, fədakarlıq və mənəvi saflıqla əlaqələndirilir. Lakin müasir poetik düşüncə ana obrazını yalnız ənənəvi çərçivədə saxlamır. Müasir dövrdə ana həm də ailənin, milli dəyərlərin və mənəvi yaddaşın qoruyucusudur. Bu baxımdan ana obrazının funksiyası genişlənir. O, fərdi və ailəvi səviyyədən çıxaraq sosial və milli məna qazanır. Ənənənin müasir poetik düşüncə ilə birləşdirilməsi Zaur Ustac yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Şair ana obrazını xalqın mənəvi yaddaşında mövcud olan dəyərlərlə əlaqələndirərək onu müasir oxucunun dünyasına gətirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumu şairin insan, ailə, mənəviyyat və milli dəyərlər haqqında poetik düşüncəsinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Ana obrazı burada yalnız ailə daxilindəki münasibətləri ifadə edən konkret obraz kimi deyil, geniş mənəvi və fəlsəfi məna daşıyan poetik simvol kimi çıxış edir. Şairin poetik dünyasında ana ilk növbədə məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın təcəssümüdür. Ana ilə övlad arasındakı münasibət insanın mənəvi dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayan doğmalıq və bağlılıq hisslərini ifadə edir. Ana obrazının uşaqlıq, ailə, yaddaş və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsi onun poetik məzmununu daha da zənginləşdirir. Analıq məfhumu isə ana obrazından daha geniş məna daşıyaraq fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və həyatvericilik kimi keyfiyyətləri özündə birləşdirir. Bu məfhum insan həyatının davamlılığı və mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da diqqətəlayiqdir. Ana sevgisi və Vətən sevgisi doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq kimi ümumi mənəvi keyfiyyətlər əsasında bir-birinə yaxınlaşır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət anlayışından çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik ənənələri ilə səsləşən, lakin müasir poetik düşüncə ilə yeni çalarlar qazanan obrazlardan biridir. Bu obraz vasitəsilə ailə, sevgi, mənəviyyat, uşaqlıq, milli yaddaş və Vətən kimi mühüm anlayışlar vahid poetik sistem daxilində birləşir. Ana obrazının poetik əhəmiyyəti də məhz bu çoxqatlı semantik yükdən irəli gəlir. Ana yalnız keçmişin və ailənin simvolu deyil, həm də gələcəyin, mənəvi davamlılığın və insanlıq dəyərlərinin qoruyucusudur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının və analıq məfhumunun bədii ifadəsinin araşdırılması göstərir ki, bu mövzu şairin poetik dünyasında yalnız ailə-məişət münasibətlərini əks etdirən dar çərçivəli mövzu deyil, insanın mənəvi aləmini, milli-mədəni yaddaşını, ailə dəyərlərini, tərbiyə prinsiplərini və həyata münasibətini ifadə edən geniş poetik-estetik məna daşıyır. Ana obrazı şairin yaradıcılığında insanın mənəvi başlanğıcını, doğmalıq və bağlılıq hissini, mərhəmət və fədakarlıq anlayışlarını özündə birləşdirən mühüm bədii obrazlardan biri kimi çıxış edir. Bu obrazın poetik məzmununda fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər, şəxsi xatirələrlə milli yaddaş və ailə münasibətləri ilə ictimai-mənəvi düşüncə arasında sıx əlaqə yaranır. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazının formalaşması və inkişafı zəngin folklor ənənəsinə əsaslanır. Layla, bayatı, nağıl, dastan və digər folklor janrlarında ana obrazı həyatın, ailənin, məhəbbətin, qoruyuculuğun və mənəvi bağlılığın əsas daşıyıcılarından biri olmuşdur. Bu ənənə yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmiş, müxtəlif tarixi mərhələlərdə yeni ictimai, fəlsəfi və estetik məzmunlarla zənginləşdirilmişdir. Zaur Ustacın poeziyasında ana obrazına münasibət də həmin çoxəsrlik ədəbi-mədəni ənənənin müasir poetik təfəkkür müstəvisində davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Ana obrazının Zaur Ustac yaradıcılığında mühüm semantik xüsusiyyətlərindən biri onun məhəbbət və mərhəmətin təcəssümü kimi təqdim edilməsidir. Ana sevgisi şərtsiz və təmənnasız sevgi nümunəsi kimi dərk edilir. Bu sevginin əsas xüsusiyyəti qarşılıq gözləməməsi və övladın həyatına bağlı olmasıdır. Ana övladının sevincini öz sevinci, kədərini isə öz kədəri kimi qəbul edir. Beləliklə, ana obrazı insan həyatında ən saf və ən dərin emosional münasibətlərdən birinin poetik ifadəsinə çevrilir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti fədakarlıq anlayışı ilə bağlıdır. Analıq yalnız sevgi və qayğı deyil, eyni zamanda məsuliyyət və özündən keçmək deməkdir. Ana övladının gələcəyi naminə öz rahatlığından, zamanından və imkanlarından keçə bilir. Bu fədakarlıq ana obrazının mənəvi ucalığını müəyyənləşdirən əsas keyfiyyətlərdən biridir. Zaur Ustacın poetik düşüncəsində analıq anlayışının geniş mənada dəyərləndirilməsi də məhz bu mənəvi xüsusiyyətlərin ön plana çəkilməsi ilə bağlıdır. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi Zaur Ustac yaradıcılığında doğmalıq və bağlılıq anlayışlarının əsas göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Övladın ana ilə münasibəti yalnız uşaqlıq dövrü ilə məhdudlaşmır. İnsan böyüdükcə bu münasibətin xarakteri dəyişsə də, onun emosional və mənəvi əsası qorunur. Uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul edilirsə, yetkinlik dövründə onun zəhməti, fədakarlığı və mənəvi rolu daha dərindən dərk edilir. Bu baxımdan ana obrazı insan həyatının müxtəlif mərhələlərini birləşdirən mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Uşaqlıq insanın həyatında xatirələrlə, ailə istiliyi ilə, qayğı və sevgi ilə bağlı ən mühüm mərhələlərdən biridir. Ana bu dünyanın mərkəzi obrazlarından biridir. Ana haqqında düşüncə çox zaman insanı öz uşaqlığına, ailəsinə və keçmişinə qaytarır. Bu səbəbdən ana obrazı poetik mətndə yalnız konkret insanı deyil, həm də uşaqlığın, saflığın və keçmişin simvolunu ifadə edə bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının ailə dəyərləri ilə əlaqəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində ailə cəmiyyətin əsas mənəvi dayaqlarından biri hesab olunur. Ailədə formalaşan dəyərlər insanın xarakterinə, dünyagörüşünə və cəmiyyətə münasibətinə təsir edir. Ana bu dəyərlərin formalaşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, dürüstlük, sədaqət, əməksevərlik və ailəyə bağlılıq kimi keyfiyyətlərin mənimsənilməsində ana obrazının tərbiyəvi funksiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan analıq anlayışının yalnız bioloji və ailəvi çərçivədə deyil, mənəvi-tərbiyəvi məfhum kimi dəyərləndirilməsi vacibdir. Ana övladının yalnız fiziki inkişafında deyil, onun mənəvi şəxsiyyət kimi formalaşmasında da iştirak edir. Uşaq ilk dəfə yaxşılıq, pislik, mərhəmət, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla ailə mühitində qarşılaşır. Ana bu prosesdə həm nümunə, həm tərbiyəçi, həm də mənəvi yol göstərən şəxsdir. Ana obrazının digər mühüm semantik istiqaməti onun milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olmasıdır. Milli kimliyin formalaşması yalnız tarixi və ictimai proseslərlə məhdudlaşmır. Bu proses ailə mühitində, gündəlik davranışlarda, dil və adət-ənənələrdə özünü göstərir. Ana öz övladına doğma dil, milli adət-ənənə, ailə münasibətləri və mənəvi prinsiplər vasitəsilə xalqın mədəni yaddaşının bir hissəsini ötürür. Bu mənada ana obrazı həm keçmişin qoruyucusu, həm də gələcəyin formalaşdırıcısıdır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının milli yaddaş anlayışı ilə əlaqəsi də bu kontekstdə diqqəti cəlb edir. Yaddaş insanın keçmişini bu günü ilə birləşdirən əsas mənəvi mexanizmlərdən biridir. Ana obrazı isə bu yaddaşın ən emosional və ən davamlı elementlərindən birinə çevrilə bilər. Uşaqlıq xatirələri, ana nəsihətləri, ailə ənənələri və doğma mühitlə bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun illər yaşayır. Beləliklə, ana obrazı fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradır. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da Azərbaycan poeziyasının ənənəvi xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” ifadəsinin özündə bu yaxınlığın dil səviyyəsindəki təsdiqi görünür. Ana insana həyat və doğmalıq verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət, kimlik və mənəvi bağlılıq hissi verir. Ana və Vətən anlayışlarının hər ikisinin qorunma, sədaqət, bağlılıq və fədakarlıq hissləri ilə əlaqələnməsi onların poetik müstəvidə yaxınlaşdırılmasına imkan yaradır. Zaur Ustacın vətənpərvərlik mövzusundakı poetik düşüncəsi ilə ana obrazı arasında müəyyən daxili əlaqə yaratmaq mümkündür. Ana sevgisi insanın doğma ailəsinə bağlılığını ifadə etdiyi kimi, Vətən sevgisi də onun doğma torpağına və milli kimliyinə bağlılığını ifadə edir. Hər iki halda insanın mənəvi köklərinə sadiqliyi ön plana çıxır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana obrazının müqəddəslik və mənəvi saflıq anlayışları ilə əlaqəsi də mühüm nəticələrdən biridir. Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində ana adına xüsusi hörmət vardır. Ədəbiyyatda da ana çox zaman insanın ən saf hisslərinin ünvanı kimi təqdim edilir. Onun məhəbbətində təmənnasızlıq, münasibətində səmimiyyət, davranışında fədakarlıq və məqsədində övladının xoşbəxtliyi əsas yer tutur. Bu keyfiyyətlər ana obrazını mənəvi cəhətdən ucaldan əsas xüsusiyyətlərdir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici mahiyyəti ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Bu səbəbdən analıq yalnız konkret bir insanın sosial rolu deyil, həyatın davamlılığını və gələcəyin mövcudluğunu ifadə edən universal anlayışdır. Ana obrazının bu xüsusiyyəti onu zaman və məkan sərhədlərindən kənara çıxarır və ümumbəşəri məna qazandırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının dil və üslub baxımından səmimiyyətə əsaslanması da onun poetik təsir gücünü artıran amillərdəndir. Ana mövzusunun təbiəti poetik ifadədə emosional və doğma dil tələb edir. Sadə, aydın və səmimi ifadələr ana ilə bağlı hisslərin oxucuya daha birbaşa çatdırılmasına imkan verir. Ana obrazı ilə bağlı poetik sözün əsas məqsədi yalnız estetik gözəllik yaratmaq deyil, həm də oxucunun yaddaşında və emosional dünyasında müəyyən duyğular oyatmaqdır. Ana obrazının bədii ifadəsində müxtəlif poetik təsvir və ifadə vasitələri də mühüm rol oynayır. Epitet, təşbeh, metafora, təkrar, müraciət, simvol və digər bədii vasitələr ana obrazının emosional və semantik yükünü artırır. Bu vasitələrdən istifadə etməklə ana konkret bir şəxs olmaqdan çıxaraq sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ümumiləşdirilmiş obrazına çevrilir. Ana obrazı vasitəsilə şairin insan və zaman münasibəti də poetik şəkildə ifadə olunur. Zaman keçdikcə insan dəyişir, böyüyür, yeni həyat mərhələlərinə daxil olur, lakin ana ilə bağlı xatirələr onun mənəvi dünyasında qorunub saxlanılır. Ana obrazının yaddaşda yaşaması insanın öz keçmişi ilə əlaqəsini qorumasına imkan verir. Bu baxımdan ana obrazı zamanın dağıdıcı təsirinə qarşı dayanan mənəvi yaddaş simvolu kimi də qiymətləndirilə bilər. Mövzunun digər mühüm nəticəsi ana obrazının gələcək nəsillə əlaqəsidir. Ana keçmişdən gələn dəyərləri gələcək nəslə ötürür. Bu xüsusiyyət onu yalnız keçmişin qoruyucusu deyil, gələcəyin qurucusu kimi də təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan mənəvi dəyərlər sonrakı nəsillərin dünyagörüşünə təsir edir. Buna görə ana obrazının tərbiyəvi funksiyası yalnız bir ailənin daxilində deyil, daha geniş ictimai və milli müstəvidə əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə ana obrazı arasında əlaqə də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq ədəbiyyatının əsas məqsədlərindən biri uşağın dünyagörüşünün, estetik zövqünün və mənəvi keyfiyyətlərinin formalaşmasına təsir göstərməkdir. Ana obrazı bu prosesdə uşağın tanıdığı və emosional olaraq bağlandığı ən doğma obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ana vasitəsilə ailə sevgisi, mərhəmət, hörmət, qayğı və məsuliyyət kimi dəyərlərin uşağa çatdırılması mümkün olur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının estetik və tərbiyəvi funksiyaları bir-birini tamamlayır. Şair ana obrazını yalnız hisslərin poetik ifadəsi kimi təqdim etmir, eyni zamanda oxucunu mənəvi dəyərlər haqqında düşünməyə yönəldir. Ana haqqında poetik söz oxucuda minnətdarlıq, hörmət, sevgi və ailə bağlılığı kimi hissləri gücləndirir. Ana obrazının folklor ənənəsi ilə bağlılığı da nəticə etibarilə xüsusi vurğulanmalıdır. Azərbaycan folklorunda ana ilə bağlı yaranmış zəngin poetik ənənə müasir ədəbiyyatda öz bədii davamını tapır. Lakin müasir şair bu ənənəni olduğu kimi təkrarlamır; onu öz fərdi poetik dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən mənalandırır. Zaur Ustacın yaradıcılığında da ana obrazının ənənəvi semantik xüsusiyyətləri müasir insanın mənəvi ehtiyacları və müasir poetik düşüncə ilə birləşir. Ənənəvi səviyyədə ana yenə sevginin, mərhəmətin və fədakarlığın simvoludur. Müasir poetik səviyyədə isə bu obrazın məna dairəsi genişlənərək milli yaddaş, tərbiyə, mənəvi məsuliyyət, milli kimlik və gələcək nəsillərin formalaşdırılması kimi məsələləri də əhatə edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı çoxqatlı və çoxfunksiyalı poetik obraz kimi xarakterizə edilə bilər. Bu obrazın semantik strukturunda ana və övlad münasibətləri, ailə, uşaqlıq, məhəbbət, mərhəmət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, milli yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və Vətən anlayışları qarşılıqlı şəkildə əlaqələnir. Ana obrazının poetik gücü də məhz bu çoxqatlılıqdan irəli gəlir. Ana obrazı bir tərəfdən fərdi və intim hisslərin ifadəsidirsə, digər tərəfdən ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısıdır. Oxucu ana obrazında öz şəxsi həyatından tanıdığı doğmalığı, ailə münasibətlərini və uşaqlıq xatirələrini görə bilir. Eyni zamanda həmin obraz vasitəsilə daha geniş mənada insanlıq, mərhəmət, sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi dəyərlər haqqında düşünür. Bu xüsusiyyət ana obrazının poetik universallığını təmin edir. Zaur Ustac yaradıcılığında analıq məfhumu isə ana obrazının daxilində cəmləşən mənəvi keyfiyyətlərin ümumiləşdirilmiş ifadəsi kimi meydana çıxır. Analıq sevgi ilə fədakarlığın, qayğı ilə məsuliyyətin, mərhəmətlə gücün və həyatla gələcəyin vəhdətidir. Bu baxımdan analıq yalnız ailə daxilindəki münasibəti deyil, insanın digərinə qarşı məsuliyyət daşıması və onu qorumaq istəyini ifadə edən geniş mənəvi kateqoriyadır. Ana obrazı Zaur Ustac poeziyasında həm fərdi hisslərin, həm də milli-mənəvi idealların qovuşduğu poetik məkan yaradır. Bu obraz vasitəsilə insanın öz köklərinə bağlılığı, ailəsinə münasibəti, keçmişə və yaddaşa münasibəti, mənəvi dəyərləri qoruma istəyi və gələcəyə olan ümidi ifadə olunur. Məhz buna görə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının tədqiqi yalnız müəyyən şeirlərin mövzu baxımından araşdırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu obraz şairin bütöv yaradıcılıq konsepsiyası, folklor və ədəbi ənənə, milli-mənəvi dəyərlər, insan konsepsiyası, uşaq dünyası və vətənpərvərlik düşüncəsi ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməlidir. Belə kompleks yanaşma ana obrazının şairin poetik sistemindəki həqiqi mövqeyini və funksional imkanlarını daha dolğun şəkildə ortaya çıxara bilər. Son olaraq qeyd etmək olar ki, ana obrazı insanlığın ən qədim, ən təmiz və ən davamlı mənəvi dəyərlərindən birini təmsil edir. Zaur Ustacın poetik yaradıcılığında bu obraz Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsi, ailə ənənələri və ümumbəşəri insani duyğularla əlaqələndirilərək yeni poetik məna qazanır. Ana burada yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günün mənəvi dayağı və gələcəyin mənəvi təminatçısıdır. Onun obrazında həyat, sevgi, ailə, Vətən, yaddaş və mənəviyyat anlayışları birləşir. Bu səbəbdən Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı şairin insan və cəmiyyət, fərd və ailə, keçmiş və gələcək, milli kimlik və ümumbəşəri dəyərlər haqqında poetik düşüncələrinin mühüm ifadə vasitələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Müəllif: Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
