ƏLİŞİR NƏVAİNİN ƏSƏRLƏRİNDƏ QADIN OBRAZLARI VƏ QADINA MÜNASİBƏT
Annotasiya
Məqalədə böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin yaradıcılığında qadın obrazlarının bədii-estetik və mənəvi xüsusiyyətləri araşdırılır. Şairin “Xəmsə”yə daxil olan “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səb’əyi-səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” poemaları, eləcə də digər əsərləri əsasında qadın obrazlarının poetik funksiyası, mənəvi keyfiyyətləri və cəmiyyətdəki mövqeyinə münasibət təhlil edilir. Tədqiqatda Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazlarının timsalında Nəvainin qadını yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti kimi deyil, həm də iradə, sədaqət, ağıl, mənəvi kamillik və humanist dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim etdiyi göstərilir. Məqalədə qadın obrazlarının Nəvai yaradıcılığında həm fərdi xarakterlərin formalaşdırılması, həm də əsərlərin ideya-bədii məzmununun açılması baxımından mühüm rol oynadığı əsaslandırılır.
Açar sözlər: Əlişir Nəvai, qadın obrazı, Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, “Xəmsə”, humanizm, mənəvi kamillik, Şərq ədəbiyyatı.
Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən klassik ədəbi irs insanın mənəvi dünyasının, əxlaqi keyfiyyətlərinin və cəmiyyətlə münasibətlərinin bədii şəkildə ifadəsi baxımından zəngin mənbədir. Bu ədəbi ənənənin ən böyük nümayəndələrindən biri Əlişir Nəvaidir. XV əsrdə yaşamış böyük şair, mütəfəkkir və dövlət xadimi olan Nəvai öz yaradıcılığında insan, cəmiyyət, ədalət, məhəbbət, sədaqət, elm və mənəvi kamillik kimi mühüm məsələlərə geniş yer vermişdir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şairin yaratdığı qadın obrazları yalnız məhəbbət süjetlərinin iştirakçıları deyil, əsərlərin ideya məzmununun formalaşmasında fəal rol oynayan bədii xarakterlərdir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazlarında gözəlliklə yanaşı, ağıl, sədaqət, iradə, mərdlik, mənəvi təmizlik və yüksək əxlaqi keyfiyyətlər ön plana çəkilir. Tədqiqatlarda da Nəvainin qadın obrazlarını yalnız xarici gözəlliklə məhdudlaşdırmadığı, onların mənəvi və əxlaqi xüsusiyyətlərini də geniş şəkildə təqdim etdiyi vurğulanır. Ədəbiyyat tarixində elə sənətkarlar vardır ki, onların yaradıcılığı yalnız müəyyən bir dövrün ədəbi-estetik düşüncəsini əks etdirməklə məhdudlaşmır, sonrakı əsrlərin ictimai, mənəvi və mədəni dünyagörüşünə də ciddi təsir göstərir. Belə sənətkarların əsərləri zaman və məkan sərhədlərini aşaraq müxtəlif nəsillərin düşüncə və mənəviyyat dünyasına müraciət edir. Türk dünyasının klassik ədəbi-mədəni irsində Əlişir Nəvai məhz belə universal əhəmiyyət daşıyan şəxsiyyətlərdən biridir. Onun zəngin yaradıcılığı türk ədəbi dilinin və ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, insan, cəmiyyət, əxlaq, ədalət, məhəbbət, mənəvi kamillik, elm, bilik və insan ləyaqəti kimi ümumbəşəri məsələlərin bədii-fəlsəfi şəkildə ifadəsi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əlişir Nəvai XV əsr Şərq mədəniyyətinin ən böyük nümayəndələrindən biri kimi yalnız şair deyil, eyni zamanda mütəfəkkir, dilçi, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi, dövlət xadimi və mədəniyyət hamisi kimi tanınır. Onun çoxşaxəli fəaliyyəti türk-islam mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı və onun mənəvi dünyasını yaradıcılığının mərkəzinə gətirməsidir. Şairin əsərlərində insanın daxili aləmi, sevgi və sədaqət hissləri, yaxşılıq və pislik arasındakı mübarizə, ədalət və zülm məsələləri, elm və savadın insan həyatındakı rolu geniş şəkildə əks olunur. Bu baxımdan Nəvai irsinin tədqiqi yalnız onun poetik sənətkarlığının öyrənilməsi deyil, həm də dövrün mənəvi və sosial düşüncəsinin araşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Nəvai yaradıcılığının mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri də əsərlərində qadın obrazlarının təqdimatı və şairin qadına münasibətidir. Klassik Şərq ədəbiyyatında qadın obrazı müxtəlif poetik və fəlsəfi funksiyalar daşımışdır. Qadın bəzən məhəbbətin və gözəlliyin simvolu, bəzən sədaqət və fədakarlığın təcəssümü, bəzən mənəvi kamilliyə aparan vasitə, bəzən isə cəmiyyətin müəyyən etdiyi qaydalarla fərdi arzular arasındakı ziddiyyətin daşıyıcısı kimi təqdim edilmişdir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının öyrənilməsi klassik Şərq poetikasında qadın anlayışının xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək üçün mühüm imkan yaradır. Nəvainin əsərlərində qadın obrazları sadəcə hadisələrin iştirakçısı və ya kişi qəhrəmanların məhəbbət obyektləri kimi çıxış etmirlər. Əksinə, bir sıra qadın obrazları əsərin ideya istiqamətinin müəyyənləşməsində, qəhrəmanların xarakterinin açılmasında və əsas mənəvi problemlərin təqdim edilməsində mühüm funksiyaya malikdir. Bu obrazların hər biri özünəməxsus xarakter xüsusiyyətləri ilə seçilir. Onların arasında sədaqətli sevgili, müdrik qadın, iradəli şəxsiyyət, ana, hökmdar, məsləhətçi və mənəvi dayaq rolunda çıxış edən obrazlara rast gəlmək mümkündür. Bu müxtəliflik Nəvainin qadın dünyasına münasibətinin çoxşaxəli xarakter daşıdığını göstərir. Xüsusilə “Xəmsə”yə daxil olan poemalar qadın obrazlarının zənginliyi və onların ideya-bədii funksiyası baxımından diqqəti cəlb edir. “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin və Məhınbanu, “Leyli və Məcnun” əsərində Leyli və onun ətrafındakı qadın obrazları, “Səb’əyi-səyyar” poemasında Dilaram və müxtəlif hekayələrdə təqdim olunan qadın surətləri Nəvai yaradıcılığında qadının bədii təqdimatının müxtəlif istiqamətlərini nümayiş etdirir. Bu obrazların müqayisəli şəkildə araşdırılması şairin qadına münasibətinin yalnız məhəbbət poetikası ilə məhdudlaşmadığını, onun daha geniş mənəvi və ictimai məzmun daşıdığını göstərir. Nəvainin qadın obrazlarına münasibətini araşdırarkən ilk növbədə onun gözəllik anlayışına diqqət yetirmək lazımdır. Şairin poetik dünyasında gözəllik yalnız zahiri görünüşlə müəyyənləşmir. Zahiri gözəllik mənəvi zənginlik, ağıl, sədaqət, mərdlik və əxlaqi kamilliklə tamamlandıqda həqiqi dəyər qazanır. Bu baxımdan Nəvai əsərlərində qadın obrazlarının təsviri iki əsas istiqamətin vəhdətində meydana çıxır: zahiri gözəllik və daxili-mənəvi gözəllik. Şairin yaratdığı qadın surətlərinin bir çoxunda bu iki xüsusiyyət bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim edilir. Nəvainin qadın obrazlarının xarakterik cəhətlərindən biri də onların mənəvi iradəyə malik şəxsiyyətlər kimi təsvir olunmasıdır. Məsələn, “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin yalnız gözəl və sevilən qadın deyil, öz mövqeyi, düşüncəsi və iradəsi olan obrazdır. Onun xarakterində sədaqət, ağıl və mənəvi möhkəmlik kimi xüsusiyyətlər ön plana çəkilir. Şirin obrazının bu şəkildə təqdim edilməsi qadının passiv və hadisələrin gedişindən asılı bir obraz kimi deyil, müəyyən mənada hadisələrin mənəvi istiqamətinə təsir göstərən şəxsiyyət kimi dərk edilməsinə imkan verir. Məhınbanu obrazı isə qadının sosial və idarəçilik imkanlarının təsviri baxımından xüsusi maraq doğurur. Onun müdrikliyi, tədbirliliyi və hadisələrə münasibətdə rasional mövqeyi Nəvai yaradıcılığında qadın obrazının yalnız ailə və məhəbbət müstəvisində təqdim edilmədiyini göstərir. Bu obraz vasitəsilə qadının ictimai həyatdakı mövqeyi və qərarvermə qabiliyyəti də bədii şəkildə ifadə olunur. Beləliklə, Məhınbanu obrazı Nəvai yaradıcılığında qadın şəxsiyyətinin sosial aspektinin araşdırılması üçün əhəmiyyətli material verir. “Leyli və Məcnun” poemasında isə qadın obrazının təqdimatı daha çox məhəbbət, sədaqət, mənəvi dözüm və ictimai məhdudiyyətlər kontekstində meydana çıxır. Leyli klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur qadın obrazlarından biri olmaqla yanaşı, Nəvai yaradıcılığında özünəməxsus bədii xüsusiyyətlər qazanır. Onun taleyi fərdi hisslərlə cəmiyyətin müəyyən etdiyi qaydalar arasındakı mürəkkəb münasibəti əks etdirir. Leylinin yaşadığı daxili iztirablar, məhəbbətə sədaqəti və qarşılaşdığı maneələr əsərin faciəvi məzmununun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Burada mühüm məsələlərdən biri də Nəvainin qadın və kişi obrazları arasında yaratdığı mənəvi münasibətlər sistemidir. Şairin əsərlərində qəhrəmanların mənəvi dəyəri onların sosial statusu və ya zahiri xüsusiyyətləri ilə deyil, daha çox davranışları, seçimləri və insani keyfiyyətləri ilə müəyyənləşir. Qadın obrazlarının sədaqəti, iradəsi və mənəvi təmizliyi kişi qəhrəmanların xarakterinin açılmasına da təsir edir. Beləliklə, qadın obrazı əsərin ümumi ideyasından kənarda qalmır, əksinə, həmin ideyanın formalaşmasında iştirak edir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının öyrənilməsi həm də klassik ədəbiyyatın gender baxımından tədqiqi üçün maraqlı imkanlar yaradır. Lakin bu obrazları müasir gender anlayışları ilə birbaşa eyniləşdirmək və XV əsrin ədəbi nümunələrini yalnız müasir sosial meyarlarla qiymətləndirmək düzgün metodoloji yanaşma olmazdı. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının mahiyyətini daha düzgün müəyyənləşdirmək üçün həmin əsərlərin yarandığı tarixi, sosial, dini, fəlsəfi və ədəbi mühit nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda, klassik poetik ənənənin xüsusiyyətləri, məhəbbət və təsəvvüf anlayışları, Şərq dastan və məsnəvi ənənəsi də nəzərdən keçirilməlidir. Nəvai yaradıcılığının qadın obrazlarının araşdırılması onun humanizm konsepsiyası ilə də sıx bağlıdır. Şairin humanist dünyagörüşündə insanın mənəvi dəyəri mühüm yer tutur. İnsan şəxsiyyətinə hörmət, ədalət, mərhəmət, xeyirxahlıq və mənəvi kamillik onun əsərlərinin aparıcı ideyalarındandır. Qadın obrazlarının bu dəyərlər çərçivəsində təqdim edilməsi Nəvainin insan haqqında düşüncələrinin daha geniş şəkildə anlaşılmasına imkan verir. Bu baxımdan qadın obrazlarının öyrənilməsi yalnız obrazşünaslıq məsələsi deyil, həm də Nəvainin fəlsəfi-estetik görüşlərinin tədqiqi üçün mühüm istiqamətdir. Digər tərəfdən, Nəvai əsərlərində qadın obrazlarının müxtəlifliyi şairin həyat və insan münasibətlərinə realist müşahidə qabiliyyətini də göstərir. Onun yaratdığı qadın surətləri eyni xarakterə malik deyildir. Hər bir obraz müəyyən fərdi xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu isə Nəvainin obraz yaratmaq sənətinin zənginliyini göstərməklə yanaşı, onun qadın dünyasının daxili mürəkkəbliyinə diqqət yetirdiyini də nümayiş etdirir. Nəvainin qadın obrazları məhəbbət anlayışının müxtəlif tərəflərini də açmağa xidmət edir. Şair üçün məhəbbət yalnız iki insan arasındakı hissi münasibət deyil, insanın mənəvi dünyasını dəyişdirən və onu kamilliyə yönəldən qüvvə kimi də təqdim olunur. Bu səbəbdən qadın obrazları Nəvai poetikasında mənəvi yüksəliş və daxili saflaşma ideyalarının ifadəsində xüsusi rol oynayır. Leylinin və Şirinin timsalında məhəbbət sədaqət və fədakarlıqla, daxili gözəlliklə və mənəvi dözümlə əlaqələndirilir. Nəvai yaradıcılığında ana obrazlarının və digər ikinci dərəcəli qadın surətlərinin də ayrıca əhəmiyyəti vardır. Bu obrazlar əsas qəhrəmanların xarakterinin və emosional vəziyyətinin açılmasına kömək etməklə yanaşı, ailə münasibətləri, ana-övlad bağlılığı, qadınlararası münasibətlər və cəmiyyətin mənəvi normaları haqqında müəyyən təsəvvür yaradır. Buna görə də Nəvai əsərlərində qadın obrazlarını yalnız əsas qəhrəmanlarla məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. İkinci dərəcəli qadın surətləri də əsərlərin ideya-estetik sisteminin mühüm elementləridir. Əlişir Nəvainin qadın obrazlarının Azərbaycan ədəbiyyatı ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməsi də xüsusi maraq doğurur. Nəvai yaradıcılığı ümumtürk ədəbi-mədəni məkanının mühüm tərkib hissəsi olduğundan onun əsərlərindəki qadın obrazlarının Azərbaycan klassik ədəbiyyatındakı qadın surətləri ilə müqayisəsi ortaq poetik xüsusiyyətlərin və fərqli yaradıcılıq yanaşmalarının müəyyənləşdirilməsinə imkan verə bilər. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli və digər klassiklərin yaradıcılığında qadın obrazlarının təqdimatı ilə Nəvai yaradıcılığındakı qadın surətlərinin müqayisəsi Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının inkişaf xüsusiyyətlərinin araşdırılması baxımından perspektivli istiqamətlərdən biridir. Əlişir Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının öyrənilməsi bir neçə mühüm məsələnin eyni vaxtda araşdırılmasına imkan verir. Buraya şairin estetik gözəllik anlayışı, məhəbbət konsepsiyası, humanist dünyagörüşü, insanın mənəvi kamilliyi haqqında düşüncələri, qadının ailə və cəmiyyət daxilindəki mövqeyinə münasibəti, qadın şəxsiyyətinin iradə və ağıl baxımından təqdimatı, həmçinin klassik Şərq poetikasının qadın obrazlarına yanaşması daxildir. Mövzunun aktuallığı da məhz bununla müəyyənləşir. Əlişir Nəvai irsi bu gün yalnız tarixi-ədəbi abidə kimi deyil, türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşının mühüm hissəsi kimi öyrənilir. Onun əsərlərində ifadə olunan insanpərvərlik, mənəvi saflıq, sədaqət, ədalət və ləyaqət kimi dəyərlər müxtəlif dövrlərdə öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Qadın obrazlarının bu dəyərlər sistemindəki yerinin araşdırılması Nəvai yaradıcılığının yeni aspektlərinin üzə çıxarılmasına, onun poetik irsinin daha geniş və çoxşaxəli şəkildə dərk edilməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan məqalədə Əlişir Nəvainin müxtəlif əsərlərində yaradılmış qadın obrazlarının xarakterik xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, onların əsərlərin ideya-bədii strukturundakı rolunun araşdırılması və bu obrazlar əsasında şairin qadına münasibətinin əsas istiqamətlərinin üzə çıxarılması qarşıya məqsəd qoyulur. Araşdırmada xüsusilə Şirin, Məhınbanu, Leyli, Dilaram və digər qadın obrazlarının bədii xüsusiyyətlərinə diqqət yetirilərək onların gözəllik, ağıl, sədaqət, iradə, mənəvi kamillik və sosial mövqe baxımından təqdimatı təhlil edilir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları şairin bədii təfəkkürünün mühüm komponentlərindən biri kimi çıxış edir. Bu obrazlar vasitəsilə yalnız məhəbbət və gözəllik deyil, həm də insanın mənəvi dünyası, seçimləri, iradəsi, cəmiyyətlə münasibəti və mənəvi məsuliyyəti kimi məsələlər ifadə olunur. Ona görə də Nəvainin qadın obrazlarını araşdırmaq, əslində, onun insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin mühüm bir istiqamətini araşdırmaq deməkdir.
Şirin obrazı: gözəllik, ağıl və iradənin vəhdəti
Əlişir Nəvainin qadın obrazları içərisində Şirin xüsusi mövqeyə malikdir. “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin yalnız Fərhadın sevdiyi gözəl qadın kimi təqdim edilmir. O, ağlı, iradəsi, sədaqəti və mənəvi möhkəmliyi ilə seçilən mürəkkəb xarakterdir. Şirin obrazının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun gözəlliyinin mənəvi keyfiyyətlərlə tamamlanmasıdır. Nəvai üçün həqiqi gözəllik yalnız zahiri görünüşdən ibarət deyil. İnsanın mənəvi keyfiyyətləri onun gözəlliyinin ayrılmaz hissəsidir. Bu baxımdan Şirin həm estetik idealı, həm də yüksək əxlaqi dəyərləri təcəssüm etdirən obraz kimi çıxış edir. Şirinin xarakterində sədaqət və iradə mühüm yer tutur. O, hadisələrin gedişində passiv müşahidəçi deyil, öz mövqeyi və seçimləri olan şəxsiyyət kimi görünür. Tədqiqatlarda da Şirin obrazında ağıl, vəfa və məsuliyyət kimi keyfiyyətlərin bir araya gətirildiyi qeyd edilir. Bu xüsusiyyətlər Nəvainin qadına münasibətinin yalnız romantik müstəvidə olmadığını göstərir. Şair qadının mənəvi keyfiyyətlərini insanın kamilliyinin göstəricilərindən biri kimi təqdim edir.
Məhınbanu obrazı və qadının idarəçilik qabiliyyəti
“Fərhad və Şirin” poemasında diqqəti cəlb edən digər qadın obrazı Məhınbanudur. O, yalnız Şirinin yaxın qohumu və ya əsərin hadisələrində iştirak edən köməkçi obraz deyil. Məhınbanu ağıllı, tədbirli və idarəçilik qabiliyyətinə malik şəxs kimi təqdim olunur. Bu obraz xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, Nəvai qadını yalnız ailə və məhəbbət münasibətləri çərçivəsində göstərmir. Məhınbanu timsalında qadının sosial və siyasi məsuliyyət daşıya bilən şəxs kimi təsviri diqqəti cəlb edir. Müasir araşdırmalarda da Məhınbanu obrazı Nəvai yaradıcılığında donişməndlik, tədbirlilik və ədalət anlayışları ilə əlaqələndirilir. Məhınbanu obrazı Nəvainin qadının ictimai mövqeyinə dair təsəvvürlərinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Leyli obrazında sədaqət və mənəvi dözüm
Nəvainin “Leyli və Məcnun” poemasında qadın obrazının ən parlaq nümunələrindən biri Leylidir. Əsərin mərkəzində məhəbbət mövzusu dayansa da, Leyli obrazı yalnız sevən və sevilən qadın funksiyası ilə məhdudlaşmır. Leylinin xarakterində sədaqət, səbir və mənəvi dözüm əsas xüsusiyyətlər kimi meydana çıxır. O, cəmiyyətin və ailə mühitinin yaratdığı maneələr qarşısında daxili dünyasını qoruyub saxlayan obrazdır. Bu baxımdan Leylinin taleyi fərdi məhəbbətlə ictimai normalar arasındakı ziddiyyəti də əks etdirir. Nəvai Leylinin daxili dünyasını müxtəlif bədii vasitələrlə açır. Onun hissləri, iztirabları və sədaqəti məhəbbətin yalnız şəxsi duyğu deyil, həm də mənəvi dəyər kimi təqdim olunmasına imkan verir. “Leyli və Məcnun” əsərində qadın obrazlarının yalnız baş qəhrəmanla məhdudlaşmadığını da qeyd etmək lazımdır. Leylinin anası, dayəsi və rəfiqələri kimi ikinci dərəcəli qadın obrazları da süjetin inkişafında və Leylinin daxili dünyasının açılmasında iştirak edirlər. Müasir tədqiqatlarda bu obrazların Leylinin xarakterinin formalaşdırılması və emosional vəziyyətinin göstərilməsində mühüm rol oynadığı vurğulanır.
“Səb’əyi-səyyar” əsərində qadın obrazları
Nəvainin qadın obrazlarına münasibəti “Səb’əyi-səyyar” poemasında da özünü göstərir. Əsərdə müxtəlif qadın obrazlarının vasitəsilə insan xarakterinin müxtəlif tərəfləri, məhəbbət, sədaqət, ağıl və mənəvi məsuliyyət məsələləri təqdim edilir. Dilaram obrazı bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Onun xarici gözəlliyi ilə yanaşı, obrazın hadisələr sistemindəki funksiyası da əhəmiyyətlidir. Nəvai qadın obrazlarını yalnız süjetin bəzəyi kimi deyil, hadisələrin mənasını və qəhrəmanların mənəvi vəziyyətini açan vasitə kimi istifadə edir. “Səb’əyi-səyyar”dakı qadın obrazları vasitəsilə şair müxtəlif xarakter və həyat situasiyalarını təqdim edir. Bu obrazların hər biri müəyyən mənəvi keyfiyyətin və ya insan münasibətinin bədii ifadəsinə çevrilir. Nəvai yaradıcılığında gözəllik anlayışı geniş məna daşıyır. Şair qadın obrazlarının zahiri gözəlliyini təsvir etməklə yanaşı, onların daxili aləminə və mənəvi keyfiyyətlərinə də xüsusi diqqət yetirir. Şirin, Leyli və Dilaram kimi obrazların təsvirində gözəllik və mənəviyyat bir-birindən ayrılmır. Tədqiqatlarda Nəvainin qadın obrazlarında zahiri gözəlliyi insan ləyaqəti və mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirdiyi qeyd olunur. Bu xüsusiyyət Nəvainin estetik düşüncəsinin mühüm cəhətlərindən biridir. Şair üçün gözəllik insanı yalnız valeh edən zahiri xüsusiyyət deyil, həm də yaxşılığa, saflığa və kamilliyə aparan mənəvi başlanğıcdır. Nəvainin qadın obrazlarının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların mənəvi kamillik anlayışı ilə əlaqələndirilməsidir. Şairin yaradıcılığında məhəbbət çox zaman insanın mənəvi yüksəlişinə aparan yol kimi təqdim olunur. Bu baxımdan qadın obrazları yalnız sevginin obyekti deyil, aşiqin mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir edən qüvvə kimi də çıxış edir. Şirin və Leyli obrazlarının timsalında məhəbbətin sədaqət, fədakarlıq, səbir və mənəvi təmizliklə əlaqələndirilməsi buna nümunədir. Nəvai yaradıcılığının təsəvvüfi məzmunu da qadın obrazlarının simvolik mənalarının genişlənməsinə səbəb olur. Məhəbbət zahiri və dünyəvi duyğudan mənəvi kamilliyə doğru inkişaf edən proses kimi təqdim edilir. Bu baxımdan qadın obrazı da həmin mənəvi yolun mühüm bədii komponentinə çevrilir. Nəvainin qadın obrazlarının mühüm cəhətlərindən biri onların sosial mühitlə münasibətidir. Şair qadınların yaşadığı sosial məhdudiyyətləri və ailə münasibətlərini də əsərlərinin süjetində əks etdirir. Xüsusilə “Leyli və Məcnun” əsərində şəxsi hisslərlə cəmiyyətin müəyyən etdiyi normalar arasındakı ziddiyyət aydın şəkildə görünür. Leylinin məhəbbəti ilə onun qarşılaşdığı sosial maneələr arasında yaranan konflikt əsərin faciəvi məzmununun əsas səbəblərindən biridir. Digər tərəfdən, Nəvai bəzi əsərlərində qadınları yalnız ailə və məhəbbət münasibətlərinin iştirakçısı kimi deyil, sosial və siyasi fəallıq göstərə bilən şəxsiyyətlər kimi də təqdim edir. “Tarixi müluki-Əcəm” və “Xəmsə” əsərlərində hökmdar qadınların, elm və sənətlə əlaqəli qadın obrazlarının təsvirinə rast gəlinməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Nəvainin yaradıcılığında insan şəxsiyyətinə verilən yüksək qiymət qadın obrazlarının təqdimatında da özünü göstərir. Şairin humanist dünyagörüşü qadının ləyaqətinin, sədaqətinin, ağlının və mənəvi gücünün bədii şəkildə ön plana çəkilməsinə imkan verir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları müəyyən bir tipə sığmır. Onların arasında sevgili, ana, hökmdar, məsləhətçi, dost və mənəvi dayaq funksiyasını daşıyan müxtəlif xarakterlər vardır. Bu rəngarənglik şairin qadın dünyasına münasibətinin çoxşaxəli olduğunu göstərir. Nəvai obrazlarını müasir sosial və gender anlayışlarını birbaşa XV əsrə tətbiq etməklə deyil, ilk növbədə həmin dövrün ədəbi və ictimai-mədəni konteksti daxilində qiymətləndirmək daha doğrudur. Müasir tədqiqatlarda da Nəvainin qadın obrazları həm ənənəvi klassik ədəbiyyat kontekstində, həm də müasir gender yanaşmaları baxımından araşdırılır. 1. Şirin obrazı: gözəllik, iradə və mənəvi kamilliyin vəhdəti Əlişir Nəvainin qadın obrazları içərisində Şirin xüsusi və mühüm mövqeyə malikdir. “Farhod və Şirin” poemasında Şirin yalnız əsərin sevgi xəttini təşkil edən qadın obrazı deyil, həm də ağıl, iradə, sədaqət, mənəvi təmizlik və sosial məsuliyyət kimi keyfiyyətləri özündə birləşdirən müstəqil bədii şəxsiyyətdir. Nəvai Şirin obrazını yaradarkən qadının yalnız zahiri gözəlliyini təsvir etməklə kifayətlənmir, onun daxili aləmini, düşüncə tərzini, hadisələrə münasibətini və mənəvi seçimlərini də ön plana çəkir. Bu baxımdan Şirin obrazı şairin qadın haqqında estetik və etik təsəvvürlərinin ümumiləşmiş ifadəsi kimi qəbul edilə bilər. Şirinin xarakterində ilk diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri onun yüksək iradəsidir. O, hadisələrin passiv iştirakçısı deyil. Farhodla münasibətində öz hisslərini dərk edən, onları qoruyan və sevginin məsuliyyətini daşıyan bir şəxs kimi çıxış edir. Onun sevgisi təsadüfi hiss və zahiri cazibə üzərində qurulmur. Şirin üçün məhəbbət sədaqət, etibar və mənəvi yaxınlıq tələb edən ciddi bir dəyərdir. Nəvai Şirinin xarici gözəlliyini yüksək poetik təsvirlərlə təqdim etsə də, onun əsl dəyərini daxili keyfiyyətləri müəyyənləşdirir. Bu xüsusiyyət Nəvai yaradıcılığında gözəllik anlayışının ikili xarakter daşıdığını göstərir: zahiri gözəllik insanı ilk baxışda cəlb edir, lakin mənəvi gözəllik həmin insanın həqiqi dəyərini müəyyənləşdirir. Şirin məhz bu iki keyfiyyətin vəhdəti kimi təqdim olunur. Müasir tədqiqatlarda da Şirin və Məhınbanu obrazlarının həm zahiri, həm də daxili gözəllik aspektindən araşdırıldığı görülür. Şirinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun ləyaqət hissidir. O, öz taleyini yalnız başqalarının qərarlarına həvalə edən bir obraz deyil. Onun davranışlarında şəxsi seçim və iradə mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyət Nəvainin qadını mənəvi baxımdan tamhüquqlu insan kimi təsəvvür etdiyini göstərən mühüm bədii göstəricilərdən biridir. Şirin obrazının digər mühüm cəhəti onun sədaqətidir. Farhodun faciəli taleyi Şirinin daxili dünyasına da təsir edir. O, sevginin yalnız xoşbəxtlik gətirən tərəfini deyil, onun ağrı, ayrılıq və sınaqla bağlı tərəflərini də yaşayır. Beləliklə, Nəvai məhəbbəti sadəcə romantik münasibət kimi deyil, insanın mənəvi dözümünü sınayan bir hadisə kimi təqdim edir. Şirinin Farhoda münasibəti əsərin humanist ideyasını gücləndirir. Farhodun zəhmətkeşliyi, sənətə və elmə bağlılığı, insanlara fayda vermək istəyi onun Şirin qarşısındakı mənəvi üstünlüklərini müəyyənləşdirir. Şirin də məhz bu keyfiyyətləri ilə seçilən bir insanı sevir. Nəvai sevgini zahiri gözəllikdən daha yüksək mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirir. Şirin obrazının digər bir əhəmiyyətli tərəfi onun sosial mühitdəki mövqeyidir. O, yalnız şəxsi sevgisi ilə deyil, ətrafındakı insanların taleyi və ölkənin vəziyyəti ilə də əlaqələndirilir. Bu baxımdan Şirin obrazı qadının ailə və məhəbbət çərçivəsindən kənarda düşünülməsinin mümkünlüyünü göstərir. Nəvainin Şirin obrazı üzərində apardığı bədii iş nəticəsində qadın gözəlliyi ilə insan kamilliyi arasında əlaqə yaradılır. Şirin gözəldir, lakin onun gözəlliyinin əsas mahiyyəti yalnız simasında deyil, xarakterində, sədaqətində, iradəsində və mənəvi təmizliyindədir. Buna görə də Şirin Nəvai yaradıcılığında qadın idealının ən dolğun nümunələrindən biri kimi meydana çıxır. “Farhod və Şirin” poemasında Məhınbanu obrazı qadın obrazlarının sosial və siyasi məzmununu daha aydın göstərən nümunələrdəndir. Şirin daha çox sevgi, sədaqət və şəxsi iradə ilə bağlı qadın idealını təmsil edirsə, Məhınbanu idarəçilik, müdriklik, ədalət və himayədarlıq keyfiyyətlərini özündə birləşdirir.
Məhınbanunun obrazını əhəmiyyətli edən əsas xüsusiyyət onun hakim mövqedə təqdim edilməsidir. O, yalnız Şirinin yaxın adamı və ya himayəçisi deyil, eyni zamanda ictimai məsuliyyət daşıyan şəxsdir. Bu xüsusiyyət Nəvainin qadın anlayışının yalnız məhəbbət və ailə münasibətləri ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Məhınbanu obrazında ana qayğısı ilə hökmdar məsuliyyəti birləşir. O, Şirinin taleyinə biganə qalmır, onun xoşbəxtliyini düşünür və şəxsi hisslərinə hörmətlə yanaşır. Bununla yanaşı, onun xarakterində dövlət idarəçiliyinə xas olan uzaqgörənlik və məsuliyyət də müşahidə olunur. Bu baxımdan Məhınbanu obrazı qadın hakimliyinin və qadın müdrikliyinin bədii ifadəsidir. Məhınbanu Şirinin həyatında mənəvi dayaqlardan biri kimi çıxış edir. Onun münasibəti göstərir ki, qadınlar arasında həmrəylik və qarşılıqlı dəstək də Nəvainin qadın obrazlarının mühüm cəhətlərindən biridir. Şirin öz sevgisi ilə mübarizə apararkən Məhınbanu onun yanında dayanır və hadisələrə anlayışla yanaşır. Müasir araşdırmalarda Məhınbanu “ədalətli hökmdar”, el-obanın qayğısını çəkən və elmə-mədəniyyətə dəyər verən obraz kimi şərh olunur. Bu xüsusiyyət onun obrazının yalnız “ana” və ya “qadın hökmdar” çərçivəsində deyil, mənəvi-ictimai ideal səviyyəsində qiymətləndirilməsinə imkan verir. Məhınbanunun obrazında qadının idarəçilik qabiliyyəti ilə mərhəmət hissi arasında qarşıdurma yoxdur. Əksinə, Nəvai bu iki xüsusiyyəti bir-birini tamamlayan keyfiyyətlər kimi təqdim edir. O, güclü hakim olmaqla yanaşı, insan taleyinə həssas yanaşan şəxsdir. Bu baxımdan Məhınbanu obrazı Nəvainin qadına münasibətinin ən mühüm istiqamətlərindən birini nümayiş etdirir: qadın yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti deyil, həm də qərar qəbul edən, idarə edən, himayə edən və mənəvi istiqamət verən şəxs ola bilər. “Leyli və Məcnun” poemasında Leyli obrazı Şirinlə müəyyən ümumi xüsusiyyətlərə malik olsa da, özünəməxsus psixoloji xarakteri ilə fərqlənir. Leyli məhəbbət hissini dərin yaşayan, lakin bu hissin yaratdığı sosial və ailə maneələri ilə mübarizə aparan qadındır. Leyli obrazının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun sədaqətidir. O, Məcnuna olan sevgisindən dönmür. Lakin onun məhəbbəti açıq və sərbəst şəkildə ifadə oluna bilmir. Burada Nəvai qadın taleyinin ictimai məhdudiyyətlərlə qarşılaşmasını da göstərir. Leylinin faciəsi yalnız iki gəncin qovuşa bilməməsi ilə məhdudlaşmır. Onun faciəsinin arxasında fərdi istəklə ictimai qaydaların toqquşması dayanır. Leyli öz hisslərini dərk edir, lakin cəmiyyətin və ailənin müəyyən etdiyi çərçivələr daxilində hərəkət etmək məcburiyyətində qalır. Bu mənada onun daxili dünyasında daim sevgi ilə vəzifə, arzu ilə məcburiyyət arasında mübarizə gedir. Nəvai Leylini sadəcə Məcnunun sevgilisinin obrazı kimi təqdim etmir. O, onun daxili dünyasına da diqqət yetirir. Leylinin hissləri, qorxuları, səbr və iztirabları onun obrazını psixoloji baxımdan zənginləşdirir. Müasir tədqiqatlarda da Nəvainin “Leyli və Məcnun” əsərində qadın obrazlarının yalnız baş qəhrəmanla məhdudlaşmadığı, dayə, kənizlər, Navfalın qızı kimi ikinci dərəcəli qadın obrazlarının da süjetin inkişafında müəyyən funksiyaya malik olduğu göstərilir. Bu fakt Leyli obrazının ətrafında qadın dünyasının daha geniş bədii sistem kimi qurulduğunu göstərir. Leylinin ən mühüm keyfiyyətlərindən biri səbirdir. O, sevgisinin yaratdığı ağrıya dözür. Lakin bu səbir zəiflik kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, onun səbrində daxili güc vardır. O, hadisələrin bütün ağırlığını öz daxilində daşıyır və məhəbbətinə sadiq qalır. Leyli obrazının faciəli sonluğu Nəvainin məhəbbət anlayışında dünyəvi sevgidən mənəvi məhəbbətə keçid ideyasını da gücləndirir. Məcnun və Leylinin sevgisi adi sosial münasibətlər çərçivəsinə sığmayan, insanın daxili dünyasını dəyişdirən bir qüvvəyə çevrilir. Leyli obrazında qadının mənəvi dözümlülüyü, sədaqəti, səbr və daxili iradəsi ön plana çəkilir. O, Nəvai yaradıcılığında sevginin əzabını yaşayan, lakin bu əzab qarşısında mənəvi dəyərini itirməyən qadın obrazıdır. “Sab’ai-səyyar” poemasında Dilaram obrazı Nəvainin qadın haqqında təsəvvürlərinin başqa bir istiqamətini göstərir. Dilaramın obrazında gözəllik, sənət, zövq və müstəqil fikir bir-birini tamamlayır. Dilaram ənənəvi şəkildə gözəl qadın obrazı kimi təqdim edilsə də, onun bədii funksiyası bununla məhdudlaşmır. O, Bahromun xarakterinin və davranışlarının üzə çıxmasına təsir göstərən mühüm obrazdır. Dilaramın Bahromla münasibətləri hökmdarın xarakterindəki ziddiyyətləri göstərmək üçün mühüm vasitəyə çevrilir. Dilaramın sənətlə bağlılığı onun obrazını daha da fərdiləşdirir. O, musiqi və ifa sənəti ilə əlaqələndirilən, həssas və zövqlü qadın kimi təqdim edilir. Tədqiqatlarda da Dilaramın “Sab’ai-səyyar”da xuşsəsli müğənni, musiqiçi və həssas qəlb sahibi kimi təsvir edildiyi qeyd olunur. Dilaramın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun Bahroma münasibətində öz mövqeyini qorumasıdır. O, yalnız hökmdarın iradəsinə tabe olan passiv qadın kimi çıxış etmir. Onun davranışlarında şəxsi ləyaqət və müstəqil münasibət hiss olunur. Bu xüsusiyyət Dilaramı Şirin və Leyli obrazlarından fərqləndirir. Şirin daha çox sədaqət və iradə, Leyli səbir və mənəvi dözüm, Dilaram isə müstəqil mövqe və sənət duyğusu ilə seçilir. Bununla belə, onların hamısını birləşdirən ümumi cəhət qadının daxili dəyərinin zahiri gözəllikdən üstün tutulmasıdır. Dilaram obrazının Bahromun mənəvi inkişafındakı rolu da xüsusi diqqət tələb edir. Bahromun qadına və həyata münasibəti onun hakimlik davranışları ilə birlikdə təqdim edilir. Dilaram isə onun həyatında sadəcə sevgi obyekti deyil, müəyyən mənada onun davranışlarını qiymətləndirməyə və dəyişməyə imkan verən mənəvi güzgü funksiyasını yerinə yetirir. Bu baxımdan Dilaram obrazı Nəvainin qadını kişinin mənəvi dünyasına təsir göstərən fəal qüvvə kimi təsəvvür etdiyini nümayiş etdirir.
Rövşənək və digər qadın obrazları: qadın dünyasının müxtəlifliyi
Nəvainin “Xamsə”sində qadın obrazları yalnız Şirin, Leyli, Məhınbanu və Dilaramla məhdudlaşmır. Poemalarda müxtəlif epizodlarda meydana çıxan qadın obrazları ümumi qadın obrazlar sistemini zənginləşdirir. Bu obrazların hər biri əsas hadisələrin inkişafında müxtəlif funksiyalar daşıyır. Rövşənək obrazı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. O, Nəvai yaradıcılığında qadının sədaqət, ailə dəyərləri və mənəvi bağlılıq xüsusiyyətlərini ifadə edən obrazlar sırasında nəzərdən keçirilə bilər. Onun obrazında qadının şəxsi taleyi ilə mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. “Leyli və Məcnun” poemasında Leylinin dayəsi və kənizləri kimi ikinci dərəcəli qadın obrazları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onlar əsas qəhrəmanların hisslərini və hadisələrin gedişini tamamlayan funksiyaya malikdirlər. Tədqiqatlara əsasən, bu obrazlar yalnız dekorativ xarakter daşımır, həm də süjetin inkişafında və baş qəhrəmanların emosional vəziyyətlərinin açılmasında iştirak edirlər. Belə obrazların mövcudluğu Nəvainin qadın dünyasını yalnız bir-iki ideal obrazla məhdudlaşdırmadığını göstərir. Əksinə, müxtəlif sosial mövqelərə, xarakterlərə və funksiyalara malik qadınlar əsərlərin bədii strukturuna daxil edilir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının daxili müxtəlifliyi diqqət çəkir. Bəziləri hökmdar və idarəçi, bəziləri sevgili, bəziləri ana, bəziləri sənətkar, bəziləri isə hadisələrin gedişinə təsir edən köməkçi obraz kimi çıxış edir. Nəvai qadın obrazlarını təsvir edərkən ənənəvi Şərq poetikasının gözəllik anlayışından geniş istifadə edir. Göz, qaş, saç, dodaq, üz, boy və digər zahiri xüsusiyyətlər poetik obrazlarla təqdim edilir. Lakin bu zahiri gözəllik təsvirləri əsərlərin əsas məqsədi deyil. Nəvai üçün insanın həqiqi gözəlliyi onun mənəvi keyfiyyətləri ilə tamamlanır. Şirin gözəldir, lakin onun gözəlliyi sədaqəti və iradəsi ilə daha yüksək məna qazanır. Leyli gözəldir, lakin onun obrazını əsaslandıran cəhət yalnız gözəllik deyil, məhəbbətə sadiqliyi və mənəvi dözümüdür. Dilaram gözəllik və sənətlə seçilir, Məhınbanu isə ağıl və müdrikliklə fərqlənir. Nəvai qadın gözəlliyini yalnız estetik kateqoriya kimi deyil, etik və mənəvi kateqoriya kimi də təqdim edir. Zahiri gözəlliklə daxili gözəllik arasındakı vəhdət onun qadın idealının əsas prinsiplərindən biridir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onların müəyyən hallarda müstəqil düşüncə nümayiş etdirməsidir. Şirin öz taleyi haqqında düşünür, Məhınbanu qərarlar qəbul edir, Leyli öz hisslərini dərk edir, Dilaram isə münasibətlərdə öz mövqeyini qoruyur. Bu obrazların hər birində qadının yalnız emosional varlıq kimi deyil, düşünən və seçim edən insan kimi təqdim edilməsi müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət Nəvainin humanist dünyagörüşü ilə əlaqələndirilə bilər. Müasir araşdırmalarda da Nəvai əsərlərində Şirin, Leyli, Dilaram və Məhınbanu kimi qadınların yalnız gözəllik timsalı deyil, ağıl, sədaqət və müstəqil fikir sahibi obrazlar kimi təqdim olunduğu vurğulanır. Bununla belə, bu obrazları müasir gender anlayışlarını olduğu kimi keçmiş dövrə tətbiq etməklə izah etmək metodoloji baxımdan ehtiyat tələb edir. Nəvainin əsərləri XV əsrin ictimai-mədəni və ədəbi mühitində yaranmışdır. Buna görə də qadın obrazlarının dəyərləndirilməsi həmin dövrün ədəbi ənənələri, dini-fəlsəfi düşüncəsi və saray mədəniyyəti nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Nəvai yaradıcılığında insanın mənəvi dəyəri onun sosial mənşəyindən və zahiri xüsusiyyətlərindən üstün tutulur. Bu humanist baxış qadın obrazlarının yaradılmasında da özünü göstərir. Şirin, Leyli, Məhınbanu və Dilaram müxtəlif xarakterlərə malik olsalar da, onların hamısında insan ləyaqətinə, sədaqətə, sevgiyə və mənəvi dəyərlərə münasibət mühüm yer tutur. Bu obrazlar vasitəsilə Nəvai insan həyatının əsas problemlərini — sevgi, ayrılıq, sədaqət, seçim, məsuliyyət və mənəvi kamillik məsələlərini araşdırır. Nəvainin “Xamsə”də ənənəvi obrazları yeni fəlsəfi və humanist məzmunla yenidən işləməsi haqqında müasir tədqiqatlarda da fikirlər mövcuddur. Bu baxımdan qadın obrazlarının da yalnız əvvəlki ədəbi ənənənin təkrarı olmadığı, Nəvainin öz estetik və fəlsəfi dünyagörüşü əsasında yenidən formalaşdırıldığı görünür. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının xarakteri çox zaman kişi obrazlarının mənəvi xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılması ilə də əlaqələndirilir. Farhodun Şirinə münasibəti onun sədaqətini, zəhmətsevərliyini və fədakarlığını göstərir. Məcnunun Leyliyə sevgisi onun dünyəvi məhəbbətdən mənəvi eşqə doğru dəyişməsini nümayiş etdirir. Bahromun Dilaramla münasibəti isə hökmdarın xarakterindəki ziddiyyətləri üzə çıxarır. Bu baxımdan qadın obrazları əsərlərdə yalnız müstəqil bədii vahid deyil, həm də kişi obrazlarının mənəvi dünyasını açan vasitədir. Lakin onların funksiyasını yalnız kişi qəhrəmanın inkişafına xidmət edən vasitə kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Şirin, Leyli və Dilaramın öz daxili dünyaları, hissləri və seçimləri də vardır.
Beləliklə, Nəvai yaradıcılığında kişi və qadın obrazları qarşılıqlı şəkildə bir-birinin xarakterini açır və əsərlərin əsas ideyasının formalaşmasına xidmət edir. Nəvainin qadın obrazlarını ümumiləşdirərkən bir neçə əsas xüsusiyyət diqqəti cəlb edir: gözəllik, sədaqət, ağıl, iradə, mənəvi təmizlik, sənətə bağlılıq, ailəyə və cəmiyyətə məsuliyyət. Lakin bu xüsusiyyətlər bütün qadın obrazlarında eyni şəkildə təzahür etmir. Şirin daha çox iradə və sədaqət, Məhınbanu müdriklik və idarəçilik, Leyli səbir və mənəvi dözüm, Dilaram isə sənət, gözəllik və müstəqil mövqe ilə seçilir. Bu müxtəliflik Nəvainin qadın idealını tək bir modelə salmadığını göstərir. Əksinə, şair müxtəlif xarakterlər vasitəsilə qadın şəxsiyyətinin müxtəlif tərəflərini nümayiş etdirir. Bu mənada Nəvai yaradıcılığındakı qadın obrazları vahid və monoton tip deyil, müxtəlif mənəvi və sosial keyfiyyətləri özündə birləşdirən zəngin obrazlar sistemidir. Nəvai əsərlərində məhəbbət çox zaman insanın mənəvi kamilliyinə aparan yol kimi təqdim edilir. Bu baxımdan qadın obrazları həmin mənəvi yolun mühüm elementinə çevrilirlər. Şirin Farhodun mənəvi dünyasında sevginin və sədaqətin simvoludur. Leyli Məcnunun eşqinin mərkəzində dayanaraq onun mənəvi transformasiyasını şərtləndirir. Dilaram Bahromun xarakterindəki ziddiyyətlərin üzə çıxmasına səbəb olur. Məhınbanu isə ağıl, ədalət və himayədarlıq xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirir. Nəvainin qadına münasibətini ümumiləşdirərkən onun qadın obrazlarına üç əsas istiqamətdə yanaşdığı qənaətinə gəlmək mümkündür. Birincisi, qadın estetik gözəlliyin daşıyıcısıdır. Lakin bu gözəllik yalnız zahiri xüsusiyyətlərlə məhdudlaşmır. İkincisi, qadın mənəvi keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Sədaqət, mərhəmət, səbir, iradə, ağıl və ləyaqət qadın obrazlarının əsas xarakter göstəriciləridir. Üçüncüsü, qadın sosial və mənəvi münasibətlərdə fəal rol oynaya bilən şəxsdir. Məhınbanunun hakim, Şirinin müstəqil iradəli qadın, Dilaramın sənət və şəxsi mövqe sahibi obraz kimi təqdim olunması bu istiqaməti aydın göstərir. Nəvainin qadın obrazları üzərində apardığı bədii müşahidələr onun humanist dünyagörüşünün mühüm hissəsini təşkil edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair sevginin, sədaqətin, mənəvi təmizliyin və insan ləyaqətinin əhəmiyyətini ön plana çəkir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları yalnız poetik gözəlliyin elementi deyil, əsərlərin ideya-bədii sistemini formalaşdıran mühüm qüvvədir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazları vasitəsilə şair qadının həm fərdi, həm mənəvi, həm də sosial varlığının müxtəlif tərəflərini göstərir. Onların hər biri Nəvainin insan və həyat haqqında fəlsəfi düşüncəsinin müəyyən istiqamətini ifadə edir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında qadın obrazları şairin humanist və estetik dünyagörüşünün mühüm göstəricilərindən biridir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazları vasitəsilə Nəvai qadının yalnız zahiri gözəlliyini deyil, onun ağlını, iradəsini, sədaqətini, mənəvi təmizliyini və sosial məsuliyyətini də ön plana çəkmişdir. Şirin obrazında gözəllik, ağıl, sədaqət və iradə; Leyli obrazında səbir, məhəbbət və mənəvi dözüm; Məhınbanu obrazında isə müdriklik, tədbirlilik və idarəçilik xüsusiyyətləri birləşir. Bu obrazlar Nəvainin qadına münasibətinin yalnız məhəbbət poetikası ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Nəvai üçün qadın obrazı həm estetik gözəlliyin, həm mənəvi kamilliyin, həm də insan ləyaqətinin ifadə vasitəsidir. Onun əsərlərində qadınların müxtəlif sosial və mənəvi funksiyalarda təqdim olunması şairin insan şəxsiyyətinə verdiyi yüksək dəyərin göstəricisidir. Əlişir Nəvainin qadın obrazları yalnız klassik Şərq ədəbiyyatının poetik ənənələrinin davamı kimi deyil, həm də insanın mənəvi aləmi, məhəbbət, sədaqət, ağıl və ləyaqət haqqında düşüncələrin bədii ifadəsi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu obrazların öyrənilməsi Nəvai yaradıcılığının estetik xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onun humanist dünyagörüşünün daha dərindən dərk edilməsinə imkan verir. Əlişir Nəvai yaradıcılığı türk dünyasının klassik ədəbi-fəlsəfi düşüncəsinin ən mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Onun çoxşaxəli yaradıcılıq irsində insan, insanın mənəvi aləmi, məhəbbət, ədalət, sədaqət, xeyirxahlıq, elm, sənət və mənəvi kamillik kimi məsələlər xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının araşdırılması şairin yalnız estetik görüşlərinin deyil, eyni zamanda insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin daha dərindən anlaşılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Aparılan təhlillər göstərir ki, Nəvainin qadın obrazları onun bədii dünyasında təsadüfi və ikinci dərəcəli elementlər deyil, əsərlərin ideya-məzmun və fəlsəfi istiqamətinin formalaşmasında mühüm rol oynayan obrazlar sistemidir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların müxtəlifliyi və çoxplanlılığıdır. Şair qadını yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti kimi təqdim etmir. Onun yaratdığı qadın obrazlarında gözəlliklə yanaşı, ağıl, iradə, sədaqət, səbir, mənəvi təmizlik, müdriklik, ləyaqət, sənətə bağlılıq və sosial məsuliyyət kimi keyfiyyətlər də ön plana çıxarılır. Bu xüsusiyyətlər qadın obrazlarının bədii funksiyasını genişləndirir və onların əsərlərin ümumi ideya sistemində daha fəal mövqeyə malik olmasına imkan yaradır. Tədqiqat zamanı təhlil olunan Şirin obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şirin Nəvainin qadın idealının əsas xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən mürəkkəb və çoxcəhətli obrazlardan biridir. Onun xarici gözəlliyi poetik təsvirlərin mühüm hissəsini təşkil etsə də, obrazın əsas mahiyyəti yalnız gözəlliklə müəyyənləşmir. Şirinin iradəsi, sədaqəti, mənəvi təmizliyi və öz hisslərinə münasibətdə məsuliyyətli mövqeyi onun şəxsiyyətini müəyyən edən əsas cəhətlərdir. Bu xüsusiyyətlər göstərir ki, Nəvai üçün qadının həqiqi dəyəri yalnız onun zahiri görünüşündə deyil, daxili aləmində və mənəvi keyfiyyətlərindədir. Şirin obrazının təhlili eyni zamanda Nəvainin məhəbbət anlayışını da aydınlaşdırır. Şair məhəbbəti sadə və ötəri hiss kimi deyil, insanın mənəvi dünyasını dəyişdirən, onu fədakarlığa, sədaqətə və mənəvi kamilliyə sövq edən qüvvə kimi təqdim edir. Şirinin Farhoda münasibəti də bu baxımdan yalnız romantik sevgi çərçivəsində qalmır. Bu münasibət sədaqət, etibar, fədakarlıq və mənəvi bağlılıq kimi daha yüksək dəyərlərlə əlaqələndirilir. Beləliklə, Şirin obrazı vasitəsilə qadının sevən tərəf olmaqla yanaşı, mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi də təqdim edildiyi görünür. Məhınbanu obrazı isə Nəvainin qadına münasibətində başqa bir istiqaməti nümayiş etdirir. Bu obraz qadının yalnız ailə və məhəbbət münasibətlərində deyil, sosial və idarəçilik mühitində də mühüm mövqeyə malik ola biləcəyini göstərir. Məhınbanunun müdrikliyi, məsuliyyəti, ədalət anlayışı və himayədarlığı onun xarakterinin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edir. Onun obrazında ana qayğısı ilə ictimai məsuliyyət birləşir. Bu cəhət xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki qadın obrazının bədii funksiyası şəxsi münasibətlərdən çıxaraq ictimai məzmun qazanır. Məhınbanu obrazının təhlili göstərir ki, Nəvai qadını müəyyən hallarda qərar qəbul edən, məsuliyyət daşıyan və ətrafındakı insanların taleyinə təsir edən şəxs kimi təsəvvür edir. Bu obraz qadının müdrikliyini və sosial fəallığını vurğulayan nümunələrdən biridir. Eyni zamanda Məhınbanu ilə Şirin arasındakı münasibət qadınlar arasında mənəvi bağlılıq, qayğı və qarşılıqlı dəstək məsələsini də ön plana çıxarır. Beləliklə, Məhınbanu obrazı Nəvainin qadın obrazları sistemində müdriklik və sosial məsuliyyət istiqamətini təmsil edir. “Leyli və Məcnun” poemasında yaradılan Leyli obrazı isə qadın taleyinin başqa bir aspektini üzə çıxarır. Leyli sevgisi, sədaqəti, səbr və mənəvi dözümlülüyü ilə seçilir. Onun faciəsi yalnız iki gəncin qovuşa bilməməsi ilə bağlı şəxsi hadisə deyil. Bu faciənin arxasında fərdi hisslərlə sosial normalar, şəxsi seçimlərlə ictimai gözləntilər arasındakı ziddiyyət dayanır. Leyli öz hisslərini dərk edən və məhəbbətinə sadiq qalan qadın kimi təqdim edilir. Leyli obrazının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun daxili dünyasının mürəkkəbliyidir. O, sevən, gözləyən, iztirab çəkən və qərarların nəticəsini yaşayan insandır. Bu baxımdan onun obrazı yalnız Məcnunun sevgisinin obyekti kimi deyil, öz daxili hissləri və mənəvi dünyası olan müstəqil bədii şəxsiyyət kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Leylinin yaşadığı mənəvi sarsıntılar məhəbbətin insan həyatında nə qədər dərin iz buraxa biləcəyini göstərir. Leyli ilə Şirin arasında müəyyən paralellər aparmaq mümkündür. Hər iki obraz sevgi və sədaqətlə əlaqələndirilir. Lakin onların taleləri və xarakterlərinin təqdim olunma üsulu eyni deyil. Şirində iradə və fəallıq daha qabarıq görünürsə, Leyli obrazında səbir, daxili iztirab və mənəvi dözüm daha çox ön plana çıxır. Bu fərq Nəvainin qadın obrazlarını vahid model əsasında deyil, müxtəlif xarakter və talelər əsasında yaratdığını göstərir. Dilaram obrazı isə Nəvainin qadın idealının sənət və müstəqil mövqe ilə bağlı tərəflərini nümayiş etdirir. “Sab’ai-səyyar” poemasında Dilaram yalnız gözəl qadın deyil, həm də sənət duyumu və şəxsi ləyaqəti ilə fərqlənən obrazdır. Onun musiqi və sənətlə əlaqəsi qadın obrazının estetik funksiyasını genişləndirir. Dilaram vasitəsilə gözəllik, sənət və mənəvi təsir arasında əlaqə yaradılır. Dilaram obrazının əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də onun Bahromun xarakterinin açılmasında oynadığı roldur. Onların münasibətləri vasitəsilə hökmdarın davranışları, hissləri və xarakterindəki ziddiyyətlər üzə çıxır. Beləliklə, Dilaram yalnız hadisələrin iştirakçısı deyil, həm də digər obrazların daxili dünyasını açmağa xidmət edən mühüm bədii vasitədir. Bu baxımdan qadın obrazının kişi qəhrəmanın xarakterinin formalaşmasına və açılmasına təsiri Nəvainin poetik sistemində mühüm yer tutur. Rövşənək və digər ikinci dərəcəli qadın obrazlarının təhlili isə Nəvainin qadın dünyasını yalnız əsas qəhrəmanlarla məhdudlaşdırmadığını göstərir. Əsərlərdə müxtəlif sosial mövqelərə və fərqli xarakter xüsusiyyətlərinə malik qadınlar iştirak edir. Onların bəziləri hadisələrin inkişafına təsir göstərir, bəziləri əsas qəhrəmanların emosional vəziyyətini tamamlayır, bəziləri isə müəyyən mənəvi dəyərlərin ifadəçisi kimi çıxış edir. Bu obrazların mövcudluğu Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının sistemli və çoxqatlı xarakter daşıdığını göstərir. Aparılan araşdırma nəticəsində belə bir mühüm məqam üzə çıxır ki, Nəvai qadın gözəlliyi ilə mənəvi gözəllik arasında qarşılıqlı əlaqə yaradır. Klassik Şərq poeziyasına xas olan zahiri gözəllik təsvirləri onun əsərlərində geniş yer tutsa da, insanın həqiqi dəyəri yalnız zahiri görünüşlə müəyyənləşdirilmir. Gözəllik ağıl, sədaqət, mərhəmət, mənəvi təmizlik və ləyaqətlə tamamlandıqda daha yüksək bədii və fəlsəfi məna qazanır. Bu baxımdan Nəvainin qadın obrazlarını iki əsas səviyyədə nəzərdən keçirmək mümkündür: estetik və etik-mənəvi səviyyə. Estetik səviyyədə qadın gözəlliyin, zərifliyin və harmoniyanın təcəssümü kimi təqdim edilir. Etik-mənəvi səviyyədə isə qadın sədaqət, iradə, müdriklik, səbir, mərhəmət və ləyaqətin daşıyıcısına çevrilir. Bu iki səviyyənin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi Nəvainin qadın obrazlarının bədii bütövlüyünü təmin edir. Nəvainin qadın obrazlarında diqqəti cəlb edən başqa bir xüsusiyyət onların insanın mənəvi inkişafına təsir göstərməsidir. Şirin Farhodun, Leyli Məcnunun, Dilaram isə Bahromun obrazının açılmasında mühüm rol oynayır. Burada qadın yalnız hadisələrin passiv iştirakçısı deyil, kişi qəhrəmanın mənəvi dünyasına təsir edən qüvvə kimi çıxış edir. Bu münasibət sistemi vasitəsilə məhəbbətin insan xarakterini dəyişdirən və onun daxili dünyasını üzə çıxaran gücü göstərilir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının başqa bir mühüm funksiyası insanın mənəvi kamilliyi ilə bağlıdır. Şair üçün məhəbbət çox zaman insanın öz mənliyindən uzaqlaşaraq daha yüksək mənəvi dəyərlərə yönəlməsinin vasitəsinə çevrilir. Bu prosesdə qadın obrazları mühüm simvolik və fəlsəfi məna daşıyır. Onlar sevginin, sədaqətin və mənəvi axtarışın mərkəzində dayanırlar. Nəvainin qadın obrazlarını yalnız müasir anlayış və terminlərlə izah etmək düzgün metodoloji yanaşma olmazdı. Bu obrazlar XV əsr Şərqinin sosial, mədəni, dini və ədəbi mühiti daxilində formalaşmışdır. Ona görə də onların təhlilində həm klassik Şərq poetikasının ənənələri, həm də Nəvainin öz humanist-fəlsəfi dünyagörüşü nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma obrazların tarixi və bədii mahiyyətinin daha obyektiv şəkildə dərk edilməsinə imkan verir. Nəvai yaradıcılığının qadın obrazları həmçinin onun humanizm ideyasının mühüm ifadə vasitələrindən biridir. Şair insanı mənəvi dəyərləri, əxlaqi keyfiyyətləri və insanlara münasibəti ilə qiymətləndirir. Qadın obrazlarında da eyni prinsip müşahidə olunur. Onların dəyəri yalnız sosial mövqeləri və ya zahiri gözəllikləri ilə deyil, xarakterləri, mənəvi seçimləri və insan münasibətlərində nümayiş etdirdikləri keyfiyyətlərlə müəyyənləşir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının müxtəlifliyi onun bədii təfəkkürünün genişliyini də göstərir. Şirin — iradə və sədaqət, Məhınbanu — müdriklik və idarəçilik, Leyli — səbir və mənəvi dözüm, Dilaram — sənət və şəxsi ləyaqət kimi fərqli keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Digər qadın obrazları isə bu mənzərəni tamamlayaraq qadın dünyasının müxtəlif sosial və mənəvi çalarlarını üzə çıxarır. Bu obrazların müqayisəli təhlili göstərir ki, Nəvai qadın şəxsiyyətini yalnız bir xüsusiyyətlə müəyyənləşdirmir. Onun üçün qadın həm sevən, həm düşünən, həm qərar verən, həm də mənəvi təsir göstərən varlıqdır. Bu çoxcəhətlilik Nəvainin qadın obrazlarının bədii dəyərini artırır və onları klassik türk ədəbiyyatında xüsusi mövqeyə çıxarır. Nəvainin qadın obrazları Azərbaycan və ümumən türk ədəbiyyatının digər böyük nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə müqayisə üçün də geniş imkan yaradır. Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sindəki qadın obrazları ilə Nəvainin qadın qəhrəmanları arasında müəyyən tipoloji yaxınlıqlar müşahidə etmək mümkündür. Xüsusilə Şirin obrazının müxtəlif klassik müəlliflərdə fərqli bədii yozumlar qazanması Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının davamlı inkişafını izləməyə imkan verir. Nəvai bu ənənəni davam etdirərək məlum süjet və obrazları öz poetik-fəlsəfi dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən mənalandırmışdır. Nəvainin qadın obrazlarının öyrənilməsi yalnız bir şairin yaradıcılığının araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu klassik Şərq ədəbiyyatında qadın anlayışının, məhəbbət fəlsəfəsinin, gözəllik estetikasının, ailə və cəmiyyət münasibətlərinin, mənəvi dəyərlərin və insan konsepsiyasının öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Əlişir Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları əsərlərin ideya-bədii strukturunun mühüm hissəsini təşkil edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair insanın mənəvi aləminə, məhəbbətin mahiyyətinə, sədaqət və fədakarlığa, gözəllik və kamillik anlayışlarına, insanın cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətinə münasibətini ifadə edir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazlarının hər biri Nəvai yaradıcılığının ayrı-ayrı ideya istiqamətlərini əks etdirir. Şirin sevginin sədaqət və iradə ilə bağlı tərəfini, Leyli məhəbbətin səbir və iztirab aspektini, Məhınbanu qadın müdrikliyini və sosial məsuliyyəti, Dilaram isə sənət, gözəllik və şəxsi ləyaqət məsələlərini ön plana çıxarır. Bu obrazların fərqli xarakterləri Nəvainin qadın dünyasını geniş və çoxşaxəli şəkildə təsvir etdiyini göstərir. Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının araşdırılması şairin yaradıcılıq irsində insan amilinin nə qədər mühüm yer tutduğunu bir daha təsdiqləyir. Nəvai qadını yalnız poetik gözəllik mənbəyi kimi deyil, mənəvi dəyər yaradan, sevən, düşünən, seçim edən və ətrafındakı insanların həyatına təsir göstərən şəxsiyyət kimi təqdim edir. Onun qadın obrazlarında zahiri gözəlliklə daxili kamillik, məhəbbətlə sədaqət, fərdi hisslərlə sosial məsuliyyət arasında əlaqə yaradılır. Əlişir Nəvainin qadın obrazları klassik ədəbiyyatın ənənəvi poetik qəliblərini qorumaqla yanaşı, həmin qəliblərə yeni mənəvi və humanist məzmun gətirən mühüm bədii nümunələrdir. Bu obrazların hər biri Nəvainin insan haqqında düşüncəsinin müəyyən tərəfini əks etdirir və birlikdə şairin zəngin mənəvi-estetik dünyasının bütöv mənzərəsini yaradır. Şairin qadına münasibətinin əsas xüsusiyyətləri isə qadının mənəvi dəyərinin, insan ləyaqətinin, sədaqətinin, ağlının, iradəsinin və daxili gözəlliyinin ön plana çəkilməsi ilə səciyyələnir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları yalnız keçmişin ədəbi yaddaşını qoruyan obrazlar kimi deyil, insanın mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərini ifadə edən universal bədii nümunələr kimi də əhəmiyyət daşıyır. Onların öyrənilməsi klassik türk ədəbiyyatının poetik xüsusiyyətlərinin daha dərindən anlaşılmasına, Nəvainin humanist-fəlsəfi görüşlərinin sistemli şəkildə araşdırılmasına və Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının inkişaf xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazlarının ümumi təhlili belə bir qənaətə gəlməyə imkan verir ki, Nəvainin poetik dünyasında qadın obrazı çoxfunksiyalı və çoxmənalı xarakter daşıyır. O, həm gözəllik, həm məhəbbət, həm sədaqət, həm müdriklik, həm sənət, həm də mənəvi kamillik anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məhz bu çoxşaxəlilik Nəvainin qadın obrazlarını klassik ədəbiyyatın mühüm və diqqətəlayiq bədii hadisələrindən birinə çevirir.
Müəllif: Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
