SƏDULLA ŞİRİNOVUN “GECİKMİŞ ETİRAF” ROMANI – İNSANLIĞA, SEVGİYƏ VƏ VİCDANA ÇAĞIRIŞ
(Gecikən etirafın ağrısı, vaxtında göstərilən yaxşılığın möcüzəsi – ikinci yazı)
Salam olsun, dəyərli oxucum! Ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biri insanı öz daxilinə qaytarmaq, onu özü ilə üz-üzə qoymaqdır. Bəzən bir əsər oxucuya həyat haqqında yeni bir fikir vermir, əksinə, onun çoxdan bildiyi həqiqətləri yenidən xatırladır. Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı məhz belə əsərlərdəndir. 2024-cü ildə Bakıda “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunmuş, 240 səhifədən ibarət romanın redaktoru və ön sözünün müəllifi Vaqif Osmanlıdır. Kitabın təqdimatında da vurğulandığı kimi, müəllif üçün xalqımızın əsrlər boyu qoruyub saxladığı milli-mənəvi dəyərlər, xüsusilə ailə münasibətləri mühüm mövzudur.
“Gecikmiş etiraf” ilk baxışdan qaynana-gəlin münasibətlərindən bəhs edən ailə romanı təsiri bağışlasa da, əsərin məzmun dairəsi bundan qat-qat genişdir. Burada söhbət yalnız bir ailənin taleyindən getmir. Yazıçı ailəni cəmiyyətin kiçik modeli kimi təqdim edir və ailə daxilindəki münasibətlər vasitəsilə insanlıq, mərhəmət, vicdan, səbir, sevgi, bağışlama, əxlaq, tərbiyə, ata-baba mirası və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışları müzakirəyə çıxarır.
Romanın əsas fəlsəfi suallarından biri insanın öz həyatına verdiyi hesabatdır. Vaqif Osmanlının ön sözdə səsləndirdiyi “Mən nə üçün yaşayıram?” sualı əslində bütün əsərin mənəvi açarıdır. Ön sözdə insan ömrünün yalnız illərlə deyil, başqalarına göstərilən xeyirxahlıq, mərhəmət, səmimi münasibət, ehtiram və qayğı ilə ölçüldüyü fikri irəli sürülür.
Bu baxımdan “Gecikmiş etiraf”ı yalnız roman deyil, həm də insanın mənəvi özünüdərki haqqında bədii düşüncə kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Əsərin ən diqqətçəkən obrazlarından biri Sənəmdir. Yazıçı onu mənfi xarakterin tipik nümunəsi kimi təqdim edir. Sənəm aqressiv, hökmran, güzəştsiz, öz fikrini hər kəsə qəbul etdirməyə çalışan bir qadındır. Onun davranışlarında ailə daxilində mənəvi zorakılığın, dözümsüzlüyün və eqoizmin müxtəlif təzahürlərini görmək mümkündür.
Lakin Sədulla Şirinov Sənəmi yalnız “pis insan” kimi təqdim etməklə kifayətlənmir. Əsərin gücü də elə bundadır. Müəllif onun daxilindəki yatmış vicdanın gec də olsa oyanmasını göstərir. Sənəm ömrünün sonuna yaxın öz keçmişi ilə üzləşir. Vaxtilə incitdiyi, təzyiq göstərdiyi insanlardan bağışlanma istəyir.
Beləliklə, romanın adı da öz həqiqi mənasını qazanır: etiraf gəlir, amma gec gəlir.
Vaqif Osmanlı ön sözdə çox doğru sual qoyur: Sənəm pisliyindən əl çəkir, amma bunu nə vaxt edir? Son nəfəsində, xəstəlik və peşmançılıq içində. Ardınca isə əsərin əsas ideyasını ifadə edən sual səslənir: “Sonrakı peşmançılıq, gecikmiş etiraf kimə lazımdır?”
Bu sual təkcə Sənəmə ünvanlanmır. Əslində hər bir oxucuya ünvanlanır.
Çünki insanın həyatda ən böyük səhvlərindən biri yaxşılığı sabaha saxlamaqdır. Üzr istəməyi, sevməyi, bağışlamağı, təşəkkür etməyi, ata-ananın, həyat yoldaşının, övladın, qardaş-bacının qədrini bilməyi təxirə salmaq bəzən düzəldilməsi mümkün olmayan nəticələr doğurur.
Romanın mənəvi mərkəzində isə Sünbül obrazı dayanır. Sünbül Sənəmin əksidir. O, səbirli, mərhəmətli, təmkinli və mənəvi baxımdan zəngin bir qadındır.
Gəlin gəldiyi ilk gündən qaynanasının təzyiqlərinə məruz qalan Sünbül buna pisliklə cavab vermir. Onun davranışının əsasını nənəsindən aldığı mənəvi tərbiyə təşkil edir. Sünbülün yaddaşında yaşayan həmin nəsihət romanın ən mühüm ideya xəttinə çevrilir:
“Pislik edənə pisliklə cavab versəniz, daha betərini qəbul etməyə hazır olmalısınız. Pisliyə yaxşılıqla cavab verin!”
Bu, sadəcə bir nənə nəsihəti deyil. Bu, romanda nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi mirasın düsturu kimi çıxış edir.
Sünbül bu öyüdü öz həyatında sınaqdan keçirir. Qaynanası ona illərlə əziyyət versə də, Sünbül xəstə və köməksiz vəziyyətə düşmüş Sənəmin qayğısına qalır. Keçmişi unutmasa da, insanlıq borcunu unutmur.
Burada müəllif çox mühüm bir fərq yaradır: unutmaq başqa, bağışlamaq başqadır.
Sünbül baş verənləri yaddaşından silə bilmir, lakin keçmişin kinini bu günün üzərinə daşımır. Məhz bu davranış Sənəmin vicdanını oyadır.
Sənəm öz dəyişimini etiraf edərkən deyir:
“Mən də hamınızdan çox o Sənəmə nifrət edirəm.”
Bu cümlə obrazın daxili dönüşünün ən təsirli ifadələrindən biridir. İnsan burada başqasına deyil, öz keçmişdəki məninə hökm verir.
Romanın yadda qalan fikirlərindən biri də budur:
“Vicdansız adamlar olmur, vicdanı yatmış adamlar olur.”
Bu fikir əsərin ideya-estetik sistemində xüsusi yer tutur.
Sədulla Şirinov insanı birdəfəlik “yaxşı” və “pis” kateqoriyalarına ayırmır. Yazıçı göstərir ki, insanın daxilində dəyişmək, səhvini anlamaq, peşman olmaq və mənəvi cəhətdən yenidən doğulmaq imkanları mövcuddur. Lakin bu dəyişimin qiyməti zamanla artır.
Sənəmin faciəsi də bundadır: vicdanı oyanır, amma çox gec.
Buna görə roman oxucunu yalnız peşmançılığa deyil, vaxtında düşünməyə çağırır.
“Gecikmiş etiraf”ın ən uğurlu cəhətlərindən biri odur ki, müəllif qaynana-gəlin münasibətlərini sadəcə məişət münaqişəsi səviyyəsində saxlamır.
Sünbül və Sənəm münasibətində əslində iki müxtəlif həyat fəlsəfəsi qarşılaşdırılır.
Bir tərəfdə hökmranlıq, qəzəb, dedi-qodu, özündənrazılıq və “mən” dayanır.
Digər tərəfdə isə səbir, hörmət, ailə məsuliyyəti, mərhəmət və “biz” anlayışı var.
Beləliklə, müəllif oxucuya düşündürür: ailəni yaşadan nədir? Maddi imkan? Hakimiyyət? Tərəflərdən birinin üstünlüyü? Yoxsa qarşılıqlı hörmət və mənəvi uyğunluq?
Romanda bunun cavabı açıq şəkildə verilir.
Əsərdəki “qayıq iki avarın eyni anda hərəkət etməsi ilə üzür… Evlilik də qayıq kimidir” fikri ailə münasibətlərinin fəlsəfi simvoluna çevrilir.
Romanın digər mühüm xətti Ömər və Sünbülün münasibətləridir. Onların sevgisi əsərin romantik qatını formalaşdırsa da, müəllif sevgini yalnız hiss kimi təqdim etmir. Sevgi burada məsuliyyət, sədaqət, ailəyə bağlılıq və qarşılıqlı hörmət anlayışları ilə tamamlanır.
Ömərin Sünbülə münasibəti də məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. O, həyat yoldaşının çəkdiyi əziyyətləri görür və ona səbirli olmağı tövsiyə edir. Hətta illər sonra anasının dəyişəcəyinə ümid edir. Bu ümid gec də olsa doğrulur. Ömərin “Vaxt gələcək, o səni bağrına basıb, alnından öpəcək” sözləri nəhayət gerçəkləşir, lakin müəllif dərhal acı bir əlavə edir: “Doğrudan da o vaxt yetişdi, təəssüf ki, çox gecikdi.”
Bu “gecikmə” romanın bütün fəlsəfəsini özündə cəmləşdirir.
Əsərdə ailə anlayışı yalnız bir evin daxilində qalmır. Ata yurdu, nəsil, baba-nənə xatirələri də mühüm yer tutur.
Ömərin ata yurduna gələn mamalarını qarşılayarkən söylədiyi sözlər bu baxımdan diqqət çəkir:
“Siz indi ata yurdasınız. Bu yurd sizin qibləgahınızdır.”
Bu ifadə romanın milli-mənəvi qatını gücləndirir.
Ata yurdu burada sadəcə daş-divar deyil. O, uşaqlığın, ata-anaların, baba-nənələrin, xatirələrin və nəslin mənəvi yaddaşının məkanıdır.
Zöhrənin uzun ayrılıqdan sonra ata evinə qonaq kimi gəlməsi də bu baxımdan kövrək və düşündürücü səhnələr yaradır. İnsan doğulduğu evdən ayrıla bilər, amma o evin yaddaşından ayrıla bilmir.
Romanın ideya dairəsi yalnız Sənəm-Sünbül münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Namiq obrazı vasitəsilə müəllif gəncliyin mənəvi seçimlərini də ön plana çəkir.
Namiq başqasının sərvətinə tamah salmayan, öz əqidəsini qoruyan gəncdir. Onun fikirləri müasir cəmiyyət üçün xüsusilə düşündürücüdür:
“Hazıra nazir, havayıya tamah salacaq qədər mənəviyyatsızmı sayırsınız məni?”
Ardınca onun həyat fəlsəfəsini ifadə edən başqa bir cümlə gəlir:
“Gerçək həyat kino, teatr tamaşası deyil ki, obraza girəsən.”
Bu cümlə Namiq obrazının xarakterini tam açır.
Namiq üçün insanın əsas sərvəti pul deyil, əqidədir. Onun dostlarının düşüncəsi isə başqa istiqamətdədir. Onlar Namiqin belə fürsətlərdən imtina etməsini “dünyanın adamı olmamaq” kimi qiymətləndirirlər. Bununla müəllif müasir cəmiyyətin ağrılı problemlərindən birinə toxunur: maddi qazancın mənəvi dəyərləri üstələməsi.
Ailə xoşbəxtliyinin açarı haradadır?
Romanın diqqətçəkən ideyalarından biri də ailə qurarkən maddi imkanlardan daha çox xarakter və mənəvi uyğunluğun əsas götürülməsidir.
Əsərdə açıq şəkildə vurğulanır ki, insanlar övladlarını evləndirərkən bəzən maddi vəziyyəti ön plana çəkirlər. Halbuki xoşbəxt ailənin təməli var-dövlət deyil, xasiyyət uyğunluğu, anlayış və şirin dildir.
İsgəndərin bu barədə fikirləri xüsusilə əhəmiyyətlidir. O, ailə seçiminin yalnız sərvətə görə edilməsinin təhlükəli olduğunu bildirir və “halal südəmmiş” anlayışının əslində ailədə hökm sürən mənəvi mühitlə bağlı olduğunu izah edir.
Bu düşüncə romanın müasirliyini artırır. Çünki ailə məsələsi zaman dəyişsə də öz əhəmiyyətini itirmir.
Romanda sevgi yalnız iki insanın məsələsi deyil.
Sədulla Şirinovun romanında sevgi çoxşaxəlidir.
Burada ər-arvad sevgisi var.
Ana-övlad sevgisi var.
Bacı-qardaş sevgisi var.
Ata yurduna sevgi var.
Baba-nənə və nəvə sevgisi var.
İnsana, insanlığa sevgi var.
Bütün bu sevgilər bir-birinə bağlanaraq əsərin mənəvi xəritəsini yaradır.
Müəllifin yanaşmasına görə insanın mənəvi zənginliyi onun başqalarına münasibətində üzə çıxır. Bu baxımdan Vaqif Osmanlının ön sözdəki fikri romanın mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir: “İnsanlıq – sevgi və mərhəmət deməkdir…”
Romanın kompozisiyası da əsərin ideya inkişafına uyğun qurulub. Əsər proloq və epiloqla çərçivələnir, əsas mətn isə on bir bölmədən ibarətdir:
“Son peşmançılıq”, “Gerçək dastana çevriləcək ilk eşqin mənbəyi”, “Qarşılıqsız sevgi nəticə vermir”, “Qarşılıqlı sevgi”, “Xoşbəxtliyin açarı”, “Hər kəsin öz tayi var…”, “Hər kəsin öz qisməti var…”, “Kimdir müqəssir?”, “Toy murazdır”, “Sənəm qızışdı”, “Vida anı”.
Bu başlıqların özləri belə romanın ideya xəttini göstərir.
Əvvəldə peşmançılıq, sonra sevgi, ardınca ailə, tay, qismət, məsuliyyət, müqəssirlik, toy və nəhayət vida gəlir.
Beləliklə, müəllif bir ailənin həyatını təsvir etməklə əslində insan ömrünün müxtəlif mərhələlərini də simvolik şəkildə təqdim edir.
Əsərin son bölümü “Vida anı” adlanır. Burada insan həyatının ən böyük həqiqəti – ölüm qarşısında hər kəsin bərabərliyi yada salınır.
İnsan dünyaya gəldiyi günü özü seçmir, dünyadan gedəcəyi günü də bilmir.
Ona görə romanın sonunda əsas fikir sadələşir: insan yaşadığı müddətdə insan olmalıdır.
Bu məqamda əsərin əvvəlində qoyulan “Mən nə üçün yaşayıram?” sualı ilə sonundakı həyat fəlsəfəsi bir-birinə qovuşur.
Sədulla Şirinovun nəsrində həyatın özü danışır.
“Gecikmiş etiraf”ın bir başqa üstün cəhəti müəllifin hadisələri həyatın içindən götürməsidir. Əsərdə kənd həyatı, ailə məişəti, qohumluq münasibətləri, toy, elçilik, ata yurdu, qonşuluq, gündəlik söhbətlər və insan xarakterləri bir-birinə bağlanır.
Müəllif obrazları yalnız hadisənin iştirakçısı kimi deyil, müəyyən bir mənəvi mövqenin daşıyıcısı kimi təqdim edir.
Sənəm – gecikmiş vicdanın;
Sünbül – mərhəmətin və səbrin;
Ömər – ailə məsuliyyətinin;
Namiq – əqidənin və dürüstlüyün;
İsgəndər – ailə və həyat təcrübəsinin;
Xumar isə dəyişmək ehtimalının, insan xarakterinin mürəkkəbliyinin ifadəsinə çevrilir.
Vaqif Osmanlının ön sözdə qeyd etdiyi kimi, romanın obrazlarının əksəriyyəti müsbət xarakterlidir, lakin müəllif insanı ideallaşdırmır; müsbət və mənfi xüsusiyyətləri həyat hadisələri içində qarşılaşdırır.
Əsərin əsas mesajı: yaxşılığı sabaha saxlamaq olmaz!
“Gecikmiş etiraf”ın ən böyük publisistik və tərbiyəvi gücü də məhz bundadır.
Roman oxucuya demir ki, heç vaxt səhv etmə.
Çünki səhv insana xasdır.
Roman daha vacib bir həqiqəti deyir: səhv etdinsə, vaxtında etiraf et.
Kimisə incitmisənsə, üzr istə.
Kimisə sevirsənsə, sevgini göstər.
Valideyninin qədrini bil.
Həyat yoldaşına hörmət et.
Övladına mənəvi miras ötür.
Qohumluq münasibətlərini kin və qürura qurban vermə.
Çünki vaxt keçdikcə insanın dəyişmək imkanları azalır, amma xatirələr qalır.
Sənəmin sözləri bu həqiqətin ən ağrılı ifadəsidir:
“Siz unutduq deyirsiniz, mən isə unuda bilmirəm.”
İnsan başqasını bağışlaya bilər, amma öz keçmişi ilə üzləşməkdən həmişə qaça bilmir.
Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı ailə münasibətlərindən başlayaraq insanın mənəvi dünyasına doğru genişlənən bir əsərdir.
Romanın əsas qəhrəmanı yalnız Sünbül və ya Sənəm deyil. Əsl qəhrəman insan vicdanıdır.
Əsərin əsas qarşıdurması da yaxşı ilə pis arasında olduğu qədər, oyaq vicdanla yatmış vicdan arasında gedir.
Sünbülün yaxşılığı Sənəmin vicdanını oyadır. Sənəmin etirafı isə oxucunu düşündürür: görəsən biz öz həyatımızda hansı etirafları gecikdiririk?
Bu sual romanın ən böyük mənəvi qazancıdır.
Sədulla Şirinov oxucuya bir ailənin hekayəsini danışır, amma əslində hər birimizin ailəsinə, münasibətlərinə, davranışlarına, keçmişinə və gələcəyinə güzgü tutur.
Və həmin güzgüdə hər kəs özünü görür.
Romanın ön sözündəki çağırış – “İnsanlıq – sevgi və mərhəmət deməkdir…” – əsərin bütün məzmununu bir cümlədə ümumiləşdirir.
Çünki insanın dünyada qoyduğu ən böyük iz onun topladığı sərvət, qazandığı şöhrət və tutduğu mövqe deyil. İnsan özündən sonra kimlərin onu yaxşılıqla xatırlayacağını müəyyənləşdirir.
Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı da məhz bu həqiqəti xatırladır: Etirafı gecikdirmə. Sevgini gecikdirmə. Bağışlamağı gecikdirmə. Yaxşılığı gecikdirmə. Ən əsası, insan olmağı heç vaxt gecikdirmə!
Çünki son peşmançılığın fayda vermədiyi kimi, gecikmiş yaxşılığın da bəzən geri qaytarmağa gücü çatmır. Odur ki, gecikmiş etirafdan əvvəl vaxtında insan olmaq lazımdır!
Bəlkə də romanın oxucuya ən böyük mesajı elə budur: insan dünyada bir dəfə yaşayır və ona verilən ömür başqalarının həyatına vurduğu izlə mənalanır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
07.09.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
