6 sentyabr 2026-cı il tarixində Milli Kitabxanada “6 sentyabr – Beynəlxalq Kitaboxuma Günü” adlıvirtual və eyniadlı ənənəvi kitab sərgisi istifadəçilərətəqdim olunub.
Sərgilərdə şüurlu və sürətli oxu, kitabla rəftar, uşaqlar və mütaliə, kitab bayramları, oxu mədəniyyəti, söz, kitab, mütaliə, kitabxana və s. haqqında dövrimətbuatda çap olunan məqalələr, fotolar, Azərbaycanvə xarici dillərdə ədəbiyyatlar nümayiş etdirilir.
Virtual sərgi ilə tanış olmaq istəyənlər
https://anl.az/el/vsb/Beynelxalq_Kitaboxuma_Gunu/index.htm linkindən istifadə edə bilərlər.
6 sentyabr – Beynəlxalq Kitab Oxuma Günüdür.Kitablar çantamızda, həyatımızda, kitabxanamızda… Tarixin ən qədim dövrlərindən bəri həyatımızda olan kitablar sevdiyimiz adamlar kimi ömürümüzə də işıq saçırlar. Oxuduğumuz əsərlər zaman keçdikcə yaddaşımızda kök salırlar.
1852-ci ilin 6 sentyabr günündə Mançesterdə ilk pulsuz kitabxana fəaliyyətə başladığından bu günü kitab oxumaq günü kimi dəyərləndiriblər.
Bu gün insanı formalaşdıran, mənəvi aləmini zənginləşdirən kitabların əhəmiyyətini vurğulayır.
Kitab oxumaq insanın düşüncə tərzini formalaşdırır, dünyagörüşünü genişləndirir və həyatı daha dərindən anlamağa kömək edir. Hər bir kitab oxucuya yeni bilik, duyğu və ilham bəxş edir. Bu mənada Azərbaycan ədəbiyyatı xüsusi yer tutur. Xalqımızın yaddaşı və mədəni irsinin aynası olan ədəbiyyatımız böyük sənətkarların əsərlərində həm milli kimliyimizi, həm də ümumbəşəri dəyərləri əks etdirir.
ELÇİN İSGƏNDƏRZADƏNİN “ŞUŞAM”I – YARALI XATİRƏDƏN ZƏFƏR SEVİNCİNƏ GEDƏN YOL
(Elçin İSGƏNDƏRZADƏ: – Şuşam!) Salam olsun çox dəyərli oxucum! Ədəbiyyatmızda elə mövzular var ki, sözün əsl mənasında müqəddəs hesab olunur. Elə kəlmələr var ki, ehtiva etdiyi məna kitablara sığmır. Min bir məna yükülü belə sözlərdən biri də “Şuşa”dır. Şuşa – Azərbaycan poeziyasının yaddaşında yalnız bir şəhərin adı deyil. O, Vətən anlayışının, milli ruhun, tarixi yaddaşın, Qarabağ nisgilinin və Zəfər duyğusunun poetik simvoludur. Bu müqəddəs şəhərin hər daşı, hər qayası, hər küləyi və yağışı Azərbaycan insanının yaddaşında ayrıca bir hekayə yaşadır. Tanınmış şair, alim və ziyalı Elçin İsgəndərzadənin “Şuşam” silsiləsində də Şuşa məhz belə – yaddaşın, itkinin, həsrətin, doğmalığın və nəhayət, qürurun ünvanı kimi təqdim olunur. Təfərrüatlara keçməzdən əvvəl müəllifi yaxından tanıyaq. Qısa arayış: Elçin İsgəndərzadə 16 sentyabr 1964 – cü il Şuşa şəhərində anadan olub (bu əsəri yaratmaq vəzifəsilə). Azərbaycan Milli Aerokosmik Agentliyi, Elmi-Tədqiqat Aerokosmik İnformatika İnstitutunun direktoru, texnika və filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan Texniki Universitetinin professoru, Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Müəllimi, Azərbaycan Respublikasının Fəxri Mədəniyyət İşçisidir. Elçin İsgəndərzadənin Şuşa haqqında yazdıqları sadəcə şəhərə həsr olunmuş şeirlər toplusu təsiri bağışlamır. Burada bir insanın şəxsi yaddaşı ilə xalqın ümummilli yaddaşı bir-birinə qovuşur. Şair üçün Şuşa həm uşaqlığın, həm ailənin, həm evin, həm nənənin, həm də itirilmiş və yenidən qazanılmış Vətənin adıdır. Bu baxımdan “Şuşam” əsəri və onunla səsləşən “Şuşadakı evimizin uçuqları önündə”, “Şuşadakı evimizin uçuqlarına noktürn”, “Şuşa küləyi, Şuşa yağışı”, “Şəhid evimizə elegiya” və digər poetik parçalar bir-birindən ayrı deyil. Onlar birlikdə Şuşanın poetik salnaməsini yaradır. Şuşanı tanımağın ən səmimi yolu elə “Şuşam”dan keçir desək yanılmarıq. “Şuşam” şeirinin başlanğıcı son dərəcə sadə, lakin emosional baxımdan güclüdür: “O bizim ağaclarıydı, o bizim küləkləriydi, o bizim yağışlarıydı…” Buradakı “bizim” sözü xüsusi poetik yük daşıyır. Şuşa şair üçün coğrafi məkan deyil, mənsubiyyət hissidir. Ağac da “bizimdir”, külək də “bizimdir”, yağış da. Şair Şuşanı xəritədə axtarmır; onu yaddaşında, duyğularında, uşaqlığında və doğmalıq hissində tapır. Daha sonra bu tanışlıq hissi belə ifadə olunur: “Duruşundan tanıyırdım, qoxusundan tanıyırdım, yağmasından tanıyırdım.” Bu misralar Şuşanın şair yaddaşında necə canlı olduğunu göstərir. Tanımaq burada görməklə məhdudlaşmır. Şuşa qoxusu, küləyi, yağışı, ağacı ilə bütöv bir duyğu sistemidir. Lakin bu doğma mənzərə şairin yaddaşında artıq yaralıdır: “Ağac da boynubüküydü külək də qırıq-qırığıydı bulud da çilik-çiliyiydi…” Burada təbiətin özü insan faciəsinin şahidinə çevrilir. Ağacın “boynubükülməsi”, küləyin “qırıq-qırıq” olması, buludun “çilik-çilik” görünməsi əslində dağıdılmış Vətənin poetik mənzərəsidir. Şair təbiəti insanlaşdırır və onun ağrısını insan ağrısı kimi təqdim edir. “O qədər qurban oldum ki…” – şeirin ən təsirli məqamlarından biri qurbanlıq motividir: “Ağacına qurban olum, dedim buluduna qurban olum, dedim, daş yoluna qurban olum dedim…” Burada Azərbaycan dilinin ən doğma ifadələrindən biri – “qurban olum” – poetik mətnin əsas emosional dayağına çevrilir. Ancaq şairin qurbanlığı burada bitmir: “O qədər qurban oldum ki, –gördüm anam da qurbandı,gördüm balam da qurbandı…” Bu üç misra fərdi ağrını milli faciə səviyyəsinə qaldırır. Ana və bala obrazları vasitəsilə şair bir ailənin deyil, bütöv bir xalqın yaşadığı ağrını ifadə edir. Və sonda Şuşaya müraciət edir: “Qurbanlarını qəbul elə, Şuşam!” Bu, həm fəryad, həm dua, həm də etirafdır. Şuşa – “şəhərlərin şəhəri” “Şuşam” əsərinin ikinci hissəsində poetik ovqat dəyişir. Ağrı və nisgilin yerini tədricən qürur və Zəfər duyğusu tutur: “Şəhərlərin şəhərisən, şəhərisən ay Şuşam zəfərlərin şəhərisən, şəhərisən ay Şuşam!” “Şəhərlərin şəhəri” ifadəsi Şuşanın Azərbaycan mədəniyyətindəki xüsusi yerini ümumiləşdirir. Şair bununla Şuşanı digər şəhərlərlə sadəcə müqayisə etmir, onu milli-mənəvi zirvə kimi təqdim edir. Ardınca Şuşanın tarixi dərinliyi vurğulanır: “Qədimliyin, ululuğun əsrlərə söykənir, igidliyin, ağalığın nəsillərə söykənir…” Şuşanın tarixi burada keçmişdə donub qalmış bir hadisə kimi deyil, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən mənəvi miras kimi təqdim edilir. Şairin “Gövhərlərin şəhərisən” ifadəsi də təsadüfi deyil. Şuşanın qiyməti onun daşında, qalasında, küçəsində olduğu qədər, yaratdığı mədəniyyətdə, yetişdirdiyi sənətkarlarda və Azərbaycan milli ruhundakı yerindədir. Şuşanın yolu – yaddaşın yoludur! Yaddaşdır! Şeirdə diqqət çəkən başqa bir fikir budur: “Bütün yollar səndən keçir, sən yolların yolusan…” Bu misra əsərin fəlsəfi məğzini açan ifadələrdəndir. Şuşaya gedən yol yalnız fiziki yol deyil. Şuşaya aparan yollar tarixdən, yaddaşdan, sənətdən, sevgidən, mübarizədən və Zəfərdən keçir. Şair daha sonra deyir: “Gözümüzün işığısan, ömrümüzün nurusan…” Şuşa artıq yalnız keçmişin xatirəsi deyil. O, bu günün də işığı, gələcəyin də ümididir. Uçmuş ev – uçmuş dünya, bir tarixdir. Elçin İsgəndərzadənin Şuşa poeziyasında ən güclü obrazlardan biri evdir. “Şuşadakı evimizin uçuqları önündə” şeirində şair dağıdılmış evlə öz mənəvi vəziyyətini eyniləşdirir (bu ilin mart ayında Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndində yerləşən öz uçuq evimizin eyvanında dayananda yadıma ilk olaraq bu misralar düşdü, sonra hardansa ağlıma”dambaca” kəlməsi gəldi) : “O evin uçqunuyam, hər gün kərpiclərim ovulur, uçunuram, uçuluram…” Burada ev sadəcə daş-divar deyil. Ev insanın yaddaşıdır, ailəsidir, uşaqlığıdır, köküdür. Evin uçması insanın daxili aləminin də dağılması deməkdir. Şairin: “Evim yox, nə ovcumun taleyində, nə taleyin ovcunda…” deməsi isə taleyin sərtliyi qarşısında insanın köməksizliyini ifadə edir (nə vaxtsa köçkünlük haqqında yazdığım yazını xatırlayıram). Bu hissənin ən sarsıdıcı ümumiləşdirməsi belədir: “Dünya da uçulur evim kimi dünya da uçur toz kimi…” Şairin fərdi faciəsi burada bəşəri məna qazanır. Bir evin dağılması ilə dünyanın dağılması arasında paralellik yaradılır. “Şuşadakı evimizin uçuqlarına noktürn” isə sanki həmin ağrının daha sakit, daha daxili ifadəsidir. “Əllərim qapımızın tutacağında qaldı…” Bu misra ayrılığın fiziki sərhədini qeyri-adi poetik şəkildə göstərir. İnsan gedib, amma əlləri, səsi, baxışları həmin evdə qalıb: “Səsim qapımızın cırıltısına qarışdı, gözlərim pəncərəmizdən asıldı…” Burada qapı və pəncərə sadəcə əşyalar deyil. Onlar keçmişlə bu gün arasında qalan son bağlardır. Bu hissənin sonundakı: “ürəyim yeriyir uçulmuş yurd yerlərində…” ifadəsi isə bütün silsilənin poetik açarlarından biri sayıla bilər. Çünki insan Şuşadan uzaqda olsa belə, onun ürəyi həmin yurd yerlərində yaşayır. “Şuşa küləyi, Şuşa yağışı” şeirində məkan dəyişir. Şair artıq Şuşada deyil, Bakıda Şuşanı axtarır: “Bakıda Şuşa küləkləri əsir hərdən, Şuşa yağışları yağır…” Bu, fiziki məsafənin mənəvi məsafəyə çevrilmədiyini göstərir. Şuşa küləyi Bakıya gəlir, Şuşa yağışı Bakıda yağır. Lakin bu küləklərdən keçən insan “qərib oğlan”dır: “Bir qərib oğlan keçir o küləklərdən, islanır o yağışlarda.” Buradakı “qərib” sözü əsərin emosional ağırlığını daha da artırır. İnsan öz Vətəninin küləyində belə qərib ola bilərmi? Şairin poetik cavabı məhz bu ağrılı paradoks üzərində qurulur. Sonra: “Duman nə gözəldi, İlahi, külək nə gözəldi, İlahi, yağış nə gözəldi – oğlan nə qəribdi, İlahi!..” misraları ilə gözəllik və qəriblik bir-birinə qarşı qoyulur. Təbiət gözəldir, amma həmin təbiətin içində qərib qalan insanın taleyi ağrılıdır. Qəmər nənə Şuşanın canlı yaddaşı, tarixin bir parçasıdır. Elçin İsgəndərzadənin Şuşa dünyasında Qəmər nənə obrazının xüsusi yeri var. “Şuşalı xatirələrimin baş qəhrəmanı, Qəmər nənəmin əziz ruhuna” ithaf olunan şeir əslində bir nənənin portreti olmaqdan daha böyük məna daşıyır. Şair əvvəlcə gündəlik həyatın ən sadə detallarını sadalayır: “Eh… nənəm o günü xamır qatmadı, təndir qalamadı, çörək yapmadı.” Ardınca: “Süd daşdı ocaqda, baxan olmadı, keçilər çəpəri yarıb keçdilər.” Bütün bunlar həyatın adi mənzərələridir. Lakin nənə olmayanda həmin adi mənzərələrin hamısı mənasını itirir. Ən təsirli cümlə isə budur: “hamı yerindəydi, nənəm yoxuydu.” Bu sadə ifadənin arxasında böyük bir boşluq dayanır. Şair nənənin ölümünü yalnız ölüm kimi qəbul etmir. O, nənəni nağılların, uşaqlığın, evin, ocağın və keçmişin simvoluna çevirir: “Eh… nənəm, nağıllı, noğullu nənəm, payız dumanına qarışıb getdi.” Və sonda: “Bizi uydurduğu o nağıllara, bir də payızlara tapşırıb getdi…” Bu misralarda nənə obrazı bütöv bir nəslin yaddaşını təmsil edir. Qala divarlarından baxan şair özü də qala kimi görünür. Qala adam təsiri bağışlayır. “Şuşanın qala divarlarından – Malıbəyli səmtə baxarkən” şeirində Şuşanın coğrafiyası ilə insan taleyi yenidən birləşir. “Könül ki, var bir sevdanın yarasıdır…” Şairin könlü Şuşanın yarasına bənzəyir. Qala divarı isə həm sığınacaq, həm müşahidə nöqtəsi, həm də keçmişlə bu gün arasında sərhəddir. “Ömrün payız arasıdır” ifadəsi də zamanın keçiciliyini və itirilmiş illərin ağırlığını hiss etdirir. Burada “xəzan”, “yarpaq”, “təqvim günləri” kimi obrazlar zamanın əldən çıxmasını simvollaşdırır: “yarpaq kimi tökülənbu təqvim günlərinin.” Beləliklə, Şuşanın yaraları insan ömrünün yaraları ilə eyniləşir. “”Xarıbülbül” otelinin pəncərəsindən baxarkən” adlı hissə isə daha çox ümid və ayrılıq motivləri üzərində qurulub. Şair pəncərəni “umud” adlandırır: “Pəncərələr bir umuduydu, onda…” Pəncərə insanı xarici aləmlə birləşdirən vasitədir. Burada isə o, sevginin və həyatın simvoluna çevrilir. Şairin yaratdığı ürək obrazı xüsusilə poetikdir: “Bir ürək şəkli cizilərdi, cızıqlarından şeh daman…” Amma həmin ürək də zamanla yox olur: “sonra o ürək də süzülüb gedərdi, yerində ağlayan şüşələr qalardı…” Şüşələrin “ağlaması” insanın ağlamasıdır. Pəncərə isə ayrılığın gözlərinə çevrilir: “İndi ayrılığın gözləri kimi baxır pəncərələr –içindən bütün ayrılıqlar keçir.” Bu misralarda Şuşanın bir pəncərəsi bütün ayrılıqların simvoluna çevrilir. “Xarıbülbül” otelində bir gecə” şeirində şair artıq konkret hadisədən daha çox insanın daxili vəziyyətini araşdırır. “Bilirsən, bu yol da çıxıb gedəcək,harasa gedəcək, qayıtmayacaq.” Yol burada zamanın və taleyin simvoludur. Gedən yol geri qayıtmır. İnsan isə geridə qalan xatirələri ilə baş-başa qalır. Şeirin ən təsirli obrazlarından biri “yaralı quş”dur: “Ürəyin içində yaralı quş tək – nə gəliş, nə gediş ovutmayacaq…” Yaralı quş həm insanın daxili azadlığının itirilməsini, həm də həsrətin yaratdığı kövrəkliyi ifadə edir. Şairin: “Beləcə qazancın bir sürü həsrət, beləcə gedişin səssiz olacaq.” deməsi isə ayrılığın insan həyatında qoyduğu yeganə “qazancın” həsrət olduğunu bildirir. “Şəhid evimizə elegiya” hissəsi Şuşa silsiləsində ağrının ən yüksək nöqtələrindən biridir. Şair dağıdılmış evi bir dəftərə bənzədir: “Tavanının dirəkləri təkcızıq dəftər kimi üzü göylərə açılmış,sanki dua edir.” Bu bənzətmə son dərəcə təsirlidir. Dağılmış ev susmur; o, sanki göylərə dua edir. Şair isə həmin dəftərə nə yazacağını bilmir: “Bilmirəm nə yazım bu təkcızıq dəftərə.” Çünki dağıntı qarşısında söz də aciz qalır. Daha sonra: “İndi həsrət bizim evin şeiridir, yazıram, yazıram, hərflər evimiz kimi uçur.” Bu misralarda poeziyanın özü dağıntıya çevrilir. Şair yazdıqca hərflər uçur, çünki xatirənin özü də yaralıdır. Elegiyanın ikinci bölümündə isə uşaqlıq səsləri eşidilir: “– topu tut – ipi çək – daşı at” Bu sadə uşaq oyunları bir anda böyük bir tarixi boşluğun ifadəsinə çevrilir. Çünki artıq həmin səslərin sahibləri yoxdur. Şair deyir: “Sevinə bilmirəm heç nəyə…” Və səbəbini belə açıqlayır: “Sevincim dağıntılar altında çoxdan toza dönmüş…” Bu, işğalın və müharibənin insanın psixoloji dünyasında yaratdığı dağıntının poetik ifadəsidir. Elçin İsgəndərzadənin “Şuşam” əsərində ( silsilə şeirlərində) diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri odur ki, şair yalnız ağrını danışmır. O, ağrıdan Zəfər düşüncəsinə yüksəlir. Əsərin (silsilənin) əvvəlində Şuşa yaralıdır: ağacları boynubüküdür, küləyi qırıq-qırıqdır, buludları çilik-çilikdir. Sonrakı hissələrdə isə Şuşa “şəhərlərin şəhəri”, “zəfərlərin şəhəri” kimi səslənir. Bu keçid təsadüfi deyil. Çünki milli yaddaşın əsas xüsusiyyətlərindən biri ağrını unutmayaraq ondan güc yaratmaqdır. Şairin Şuşaya müraciətində bu güc açıq şəkildə hiss olunur: “Şəhərlərin şəhərisən, şəhərisən ay Şuşam, Zəfərlərin şəhərisən, şəhərisən ay Şuşam!” Burada artıq “Şuşam” sözü yalnız nisgilin deyil, qürurun da ifadəsidir. Şuşanı yazmaq, Şuşadan yazmaq, Şuşada yazmaq tarixidir, yaddaşı qorumaqdır Elçin İsgəndərzadənin Şuşa haqqında poetik nümunələri həm də yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Şair dağıdılmış evin daşlarını, nənənin ocağını, pəncərənin şüşəsini, qala divarını, küləyi, yağışı və uşaqlıq səslərini sözə çevirir. Çünki yaddaş itəndə yalnız hadisələr deyil, insanın özü də itir. Bu mənada “Şuşam” əsərinin əhəmiyyəti onun yalnız Şuşaya həsr edilməsində deyil. Əsər bir insanın timsalında Vətənini itirmiş, onun həsrətini yaşamış və nəhayət, Zəfər sevincinə qovuşmuş bütöv bir nəslin mənəvi tarixini danışır. Elçin İsgəndərzadənin poetik dili burada xüsusilə seçilir. O, böyük tarixi hadisələri pafoslu ifadələrlə deyil, çox vaxt kiçik və konkret detallar vasitəsilə təqdim edir: qapının tutacağı, pəncərə şüşəsi, təndir, süd, palaz, uşaq oyunu, kərpic, yağış, külək… Məhz bu detallar əsərin səmimiyyətini artırır. Şuşa yaddaşda, yaddaşlarda yaşayır. Elçin İsgəndərzadənin “Şuşam” əsəri bir şəhərə yazılmış şeir olmaqdan çox, Vətənə yazılmış poetik etirafdır. Bu əsərdə Şuşa bəzən ana, bəzən ev, bəzən uşaqlıq, bəzən nənə, bəzən yaralı quş, bəzən pəncərə, bəzən külək və yağış, bəzən də Zəfər simvoludur. Şairin “Şuşam”ı yaddaşla bu gün arasında körpü salır. Şuşanın dağıdılmış evləri ilə insanın dağılmış dünyasını birləşdirir, sonra həmin ağrının içindən yeni bir qürur doğurur. Bu poeziyanın əsas qənaəti belədir: Şuşanı itirmək yalnız bir şəhəri itirmək deyil, öz yaddaşının bir parçasını itirməkdir. Şuşanı xatırlamaq isə özünü, kökünü və Vətənini xatırlamaqdır. Elçin İsgəndərzadə öz poetik dünyasında Şuşanı həm ağrısı, həm sevgisi, həm də Zəfəri ilə yaşadır. Onun misralarında Şuşanın küləyi Bakıya qədər gəlir, yağışı yaddaşın üzərinə yağır, dağıntıları ürəyin içində qalır, qala divarları keçmişə boylanır, nənənin səsi nağıllardan eşidilir, uşaqların itmiş səsləri isə dağıntıların altından gəlir. Amma bütün bu ağrıların fövqündə bir həqiqət dayanır: “Gözümüzün işığısan, ömrümüzün nurusan…” Və bu nurun adı Şuşadır. Elçin İsgəndərzadənin “Şuşam” əsərinin poetik gücü də məhz bundadır: o, Şuşanı sadəcə təsvir etmir – onu yaşadır. Yaşadır ki, yaddaş yaşasın, yaddaş yaşasın ki, Vətən duyğusu nəsildən-nəslə ötürülsün. Şuşa isə bu poeziyada artıq yalnız keçmişin şəhəri deyil! O, Zəfərin şəhəridir.O, yaddaşın şəhəridir.O, ruhun şəhəridir. O, Azərbaycanın Şuşasıdır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
ARİFİ-ƏŞAR (oçerk) Azərbaycan ədəbiyyatının böyük və əzəmətli bir yolu var. Bu yolun başlanğıcında xalqın yaddaşı, ortasında klassik söz sənətinin zirvələri, davamında isə həmin irsi yaşadan, yeni dövrə daşıyan sənətkarlar dayanır. Hər nəsil öz söz adamlarını yetişdirir. Lakin bütün şairlərin taleyi eyni olmur. Bəziləri zamanın içində görünür və zaman keçdikcə unudulur, bəziləri isə özlərindən sonra da sözün yaddaşında qalırlar. Arif Buzovnalı ikinci sıraya mənsub sənətkarlardan idi. O, şeiri sadəcə yazan deyil, şeiri bilən şair idi. Qəzəli yalnız qələmə alan deyil, onun poetik quruluşunu, daxili musiqisini, məna qatlarını duyan qəzəlxan idi. Klassik irsimizə yalnız ehtiram göstərən deyil, həmin irsi araşdıran, şərh edən və yaşadan şeirşünas idi. Və bütün bunların arxasında Vətənə bağlı bir insan dayanırdı. Arif Buzovnalının həyatına nəzər salanda onun şairliyinin yalnız qələmlə ölçülmədiyini görürük. Çünki o, Vətəni sözlə sevdiyi qədər əməli ilə də qorumağa çalışmışdı. MÜQƏDDƏS YOL Arif Rauf oğlu Əliyev – ədəbi aləmdə Arif Buzovnalı kimi tanınan şair, qəzəlxan, tədqiqatçı və şeirşünas – 6 sentyabr 1972-ci ildə Bakının qədim Buzovna qəsəbəsində ziyalı ailəsində dünyaya gəlmişdi. Buzovna onun üçün sadəcə doğum ünvanı deyildi. Bu məkan sonralar onun təxəllüsünə çevrildi, yaradıcılıq kimliyinin bir hissəsi oldu. Şairin adına qoşulan “Buzovnalı” sözü onun doğulduğu torpağa mənəvi bağlılığının da ifadəsinə çevrildi. 1979–1989-cu illərdə Buzovnadakı 26 saylı orta məktəbdə təhsil aldı. Ədəbiyyata marağı isə hələ yeniyetməlik illərində özünü göstərdi. 1987-ci ildə “Pioner” jurnalına göndərdiyi “Vahidə bənzətmə” şeiri nəşr edilməsə də, bu, onun yaradıcılıq yolunu dayandırmadı. Əksinə, həmin şeir 1991-ci ildə “Azərbaycan Gəncləri” qəzetində işıq üzü gördü. Bu, sadəcə ilk nəşr deyildi. Bu, gənc Arifin böyük ədəbiyyata ilk addımı idi. VƏTƏNPƏRVƏRLİK Arif Buzovnalının həyatında elə bir məqam var ki, onun şairlik portretini bütövlükdə anlamaq üçün həmin məqam üzərində ayrıca dayanmaq lazımdır. 1993-cü ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna qəbul olundu. Lakin ali məktəbdə təhsil almaq əvəzinə könüllü olaraq Qarabağ cəbhəsinə getdi. 1994-cü il mayın 1-dək Əzizbəyov adına Könüllülər Batalyonunda döyüşdü. Şair üçün Vətən sevgisinin bundan böyük sınağı varmı? Hələ gənc yaşlarında qarşısında iki yol vardı: biri auditoriyaya, digəri səngərə aparırdı. O, səngəri seçdi. Bu seçim Arif Buzovnalının sonrakı yaradıcılığında da mənəvi iz buraxdı. Onun vətənpərvərliyini yalnız şeir misralarında axtarmaq düzgün olmazdı. Çünki bu hiss onun həyatının özündə vardı. Vətən onun üçün poetik mövzu olmaqdan əvvəl həyat həqiqəti idi. Bəlkə də elə buna görə onun şair obrazında söz adamı ilə Vətən adamı bir-birindən ayrılmır. QƏZƏLXAN Arif Buzovnalını Azərbaycan poeziyasının müasir qəzəlxanları sırasında fərqləndirən başlıca xüsusiyyət onun klassik poetik ənənəyə dərindən bağlılığı idi. Qəzəl yazmaq asan deyil. Qəzəl yalnız qafiyə və rədifdən ibarət poetik forma deyil. Onun arxasında əsrlərin poetik təcrübəsi, dilin incəlikləri, məna və musiqinin vəhdəti, fəlsəfi düşüncə dayanır. Arif Buzovnalı qəzəlin məhz bu daxili mahiyyətinə vaqif sənətkarlardan idi. Onun 2023-cü ildə nəşr olunan “Qəzəllər” kitabı yaradıcılığının bu istiqamətinin mühüm göstəricilərindən biridir. Lakin Arif Buzovnalı qəzəli yalnız yazmırdı. O, qəzəli oxuyur, araşdırır, şərh edir və öyrədirdi. Bu baxımdan onun “Qırx qəzəl – Qırx şərh” tədqiqatı xüsusi maraq doğurur. Qəzəlin poetik qatlarını açmaq, klassik sözün məna dünyasına müasir oxucunu daxil etmək onun ədəbi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri idi. Məhz burada Arif Buzovnalının şairlikdən şeirşünaslığa keçən ikinci siması görünür. USANMAYAN QƏLƏMDAR Arif Buzovnalının klassik poeziya ilə münasibətinin mərkəzində Füzuli və Nəsimi kimi böyük sənətkarlar dayanırdı. Onun “Xətai və Füzuli… Düşüncələr”, “Nəsimi bir baxışda”, “Qırx qəzəl – Qırx şərh”, “Çün “əhsəni təqvim” idi” kimi tədqiqatları bu istiqamətdəki axtarışlarının nəticələridir. Füzuli irsi onun üçün keçmiş deyil, yaşayan məktəb idi. Nəsimi isə yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, sözün qüdrətini, insanın mənəvi azadlığını və həqiqət axtarışını ifadə edən böyük fikir adamı idi. Arif Buzovnalı həmin məktəbin müasir dövrdəki davamçılarından biri kimi klassik poeziyanın imkanlarını yeni zamanın oxucusuna çatdırmağa çalışırdı. 2018–2019-cu illərdə “Nəsimi – Şeir, incəsənət, mənəviyyat” festivalları çərçivəsində “Nəsimi məclisi” və “Bir qəzəlin şərhi” layihələrinin müəllifi və aparıcısı olması da bunu təsdiqləyir. Bu fəaliyyət təsadüfi maraq deyildi. Bu, klassik sözə sədaqət idi. “ARİFİ-ƏŞAR” Arif Buzovnalının sənət dünyasına baxanda onun yalnız poetik istedadına deyil, şeir biliyinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Çünki şair çoxdur, amma şeirin daxili qanunlarını dərindən bilən şair azdır. O, klassik poetik formaları, əruzun imkanlarını, qəzəlin məna və musiqi sistemini, klassik sözün simvol və obrazlarını öyrənmişdi. Bu mənada “Arifi-əşar” adı onun yaradıcılıq portretinə çox yaraşır. Arifi-əşar – şeirin bilicisi. Bu ifadə Arif Buzovnalının adını yalnız qəzəlxan kimi deyil, poeziyanın mahiyyətini dərk edən sənətkar kimi təqdim etməyə imkan verir. Onun yaradıcılığında şair və tədqiqatçı obrazlarının birləşməsi də buradan qaynaqlanır. O, şeiri yazırdı ki, hiss etdiyini desin. Şeiri araşdırırdı ki, bildiyini paylaşsın. Qəzəli şərh edirdi ki, klassik sözün dərinliyi unudulmasın. ARİF Arif Buzovnalının ədəbi fəaliyyəti kitablarla məhdudlaşmırdı. O, Azərbaycan ədəbi mühitinin canlı proseslərində fəal iştirak edən sənətkarlardan idi. Bakı və Abşeronda fəaliyyət göstərən müxtəlif ədəbi məclislərin, o cümlədən “Füzuli” və “Məcməüş-şüəra” məclislərinin üzvü olmuşdu. Müxtəlif illərdə “Azərbaycan Gəncləri”, “Kaspi”, “İki sahil”, “Yol”, “Olaylar”, “Ədəbiyyat qəzeti”, “Tək səbir”, “Nəbz”, “Şəhriyar” kimi qəzetlərdə, “Hikmət”, “Kəlam”, “Ulduz”, “Karvan”, “Azərbaycan” kimi jurnallarda şeirləri, məqalələri və müxtəlif mövzulu yazıları dərc olunmuşdu. 2014–2021-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasında “Məclisi-Üns” verilişinin daimi iştirakçısı olması da onun ədəbi düşüncəsinin geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verirdi. Arif Buzovnalı beləliklə, yalnız yazı masasında deyil, ədəbi mühitin özündə yaşayan şair idi. LAMƏKAN Şairin yaradıcılığının coğrafiyası da geniş idi. 2003-cü ildə Təbrizdə keçirilən “Şeri-tənz” Beynəlxalq şeir müsabiqəsinin qalibi olması, 2010-cu ildə Urmiyyədə keçirilən “Rəzəvi” Beynəlxalq Şeir Festivalında qalib gəlməsi onun poetik istedadının sərhədlər aşdığını göstərir. 2011–2016-cı illərdə həmin festivalda türkdilli şeir üzrə münsif kimi fəaliyyət göstərməsi isə artıq onun şeir bilicisi kimi qəbul edildiyini göstərirdi. Azərbaycan, Türkiyə, İran, Ukrayna və Rusiyada keçirilən elmi-ədəbi konfranslarda iştirakı, müxtəlif diplom və mükafatlara layiq görülməsi, şeirlərinin xarici dillərə tərcümə olunaraq müxtəlif ölkələrin mətbuatında çap edilməsi onun yaradıcılığının beynəlxalq ədəbi müstəvidə də tanındığını göstərir. Bu mənada Arif Buzovnalının poeziyası bir coğrafiyanın sərhədləri ilə məhdudlaşmırdı. TƏRCÜMAN Arif Buzovnalının ədəbi şəxsiyyətində başqa bir maraqlı cəhət də tərcüməçilik fəaliyyəti idi. Ömər Xəyyam, Sergey Yesenin və Leyla Əliyevanın əsərlərindən tərcümələri onun dünya poeziyasına marağını və müxtəlif poetik dünyalar arasında körpü yaratmaq istəyini göstərirdi. Əslində tərcümə də bir növ şeir biliciliyidir. Çünki başqa dildə yaranmış poetik fikri öz dilində yaşatmaq üçün yalnız dili bilmək kifayət etmir. Sözün ruhunu duymaq lazımdır. Arif Buzovnalı sözün ruhuna vaqif sənətkar idi. USTAD 2011-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Arif Buzovnalı müxtəlif illərdə ədəbi təşkilatçılıq sahəsində də mühüm fəaliyyət göstərmişdi. 2016-cı ildə təsis edilmiş Xəzər Yazıçılar Birliyinin sədri, 2017-ci ildən Poeziya klubunun sədri, 2022-ci ildən isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Füzuli” komissiyasının sədri kimi fəaliyyət göstərməsi onun ədəbi prosesdəki mövqeyini daha da möhkəmləndirmişdi. Bu fəaliyyətin arxasında bir məqsəd dayanırdı: poeziyanı yaşatmaq, şairləri bir araya gətirmək, ədəbi mühitin canlılığını qorumaq. KİTABDAR Arif Buzovnalının yaradıcılıq irsi doqquz kitab adı ilə yadda qalır: “Ömrün ötən anları” (1999), “Mərifətdən həqiqətə” (2005), “Səhərimə nə qalıb ki” (2007), “Xəzərim” (2009), “Sarı güllər” (2010), “Seçilmiş əsərlər” (2014), “Vadi” (2022), “Qəzəllər” (2023), “Məqalələr və şərhlər” (2025). Bu kitabların adlarında belə onun yaradıcılıq yolunun ayrı-ayrı izlərini görmək mümkündür. Ömürdən həqiqətə… Səhərdən Xəzərə… Sarı güllərdən Vadiyə… Və nəhayət, qəzəldən məqalə və şərhlərə… Bu, sadəcə kitab siyahısı deyil. Bu, bir şair ömrünün sözlərlə yazılmış xəritəsidir. SÖZ və İRS Şairin 50 illik yubileyi münasibətilə 2022-ci ildə “Arif” kitabının çap olunması da onun ədəbi mühitdəki mövqeyinin göstəricilərindəndir. Kitabda həmkarlarının, elm və incəsənət xadimlərinin Arif Buzovnalının şəxsiyyəti və yaradıcılığı haqqında yazıları toplanmışdı. Bir sənətkar haqqında kitabın hazırlanması əslində onun yaradıcılıq taleyinə verilən ictimai qiymətdir. Arif Buzovnalı belə bir qiymətə hələ sağlığında layiq görülmüşdü. ƏBƏDİYYƏT 2025-ci il noyabrın 22-si Arif Buzovnalının ömrünün son səhifəsini yazdı. Şair Buzovnada, yaşadığı evdə vəfat etdi. Vida mərasimi Məşədi Qərib məscidində keçirildi və doğma Buzovna qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı. İnsan doğulduğu torpağa qayıtdı. Amma şairin sözü torpağa getmədi. Şairin əsl məzarı onun oxunan şeirləridir. Qəzəlləridir. Kitablarıdır. Şərhləridir. Onu tanıyan insanların yaddaşıdır. Sözün əbədi yolu Arif Buzovnalının həyatına bir bütöv kimi baxanda qarşımızda maraqlı və çoxşaxəli bir sənətkar obrazı yaranır. O, şair idi – çünki hisslərini sözə çevirirdi. Qəzəlxan idi – çünki klassik poeziyanın incəliklərini yaşadırdı. Şeirşünas idi – çünki şeiri araşdırır və izah edirdi. Tədqiqatçı idi – çünki klassik ədəbi irsin dərinliklərinə enirdi. Tərcüməçi idi – çünki müxtəlif poetik dünyaları Azərbaycan oxucusuna yaxınlaşdırırdı. Vətənpərvər idi – çünki gənc yaşında Qarabağ cəbhəsində döyüşmüşdü. Və ən əsası, sözə sədaqətli idi. Bu xüsusiyyətlərin hər biri ayrıca qiymətlidir. Amma onların bir şəxsiyyətdə birləşməsi Arif Buzovnalının ədəbi portretini tamamlayır. O, sözün yalnız gözəlliyini deyil, məsuliyyətini də anlayırdı. Çünki söz bəzən qılıncdan kəskin, yaddaşdan uzunömürlü olur. Arif Buzovnalı ömrünün müəyyən bir çağında silahla Vətənin müdafiəsinə qalxdı, sonrakı illərində isə qələmlə milli-mənəvi yaddaşın keşiyində dayandı. Bəlkə də onun həyat yolunun ən böyük mənası elə budur: səngərdə Vətəni, sözdə isə milli ruhu qorumaq. Ana dilim, söz yaşadıqca Arif yaşayacaq! Bu gün Arif Buzovnalı haqqında keçmiş zamanda danışırıq. Amma şairlər haqqında keçmiş zamanda danışmaq həmişə mümkün deyil. Çünki onların bədəni torpaqda, sözü isə zamanın içində qalır. Arif Buzovnalı da öz sözünü zamanın yaddaşına əmanət edib. Onun qəzəllərində klassik poeziyanın nəfəsi, tədqiqatlarında elmi düşüncənin izi, Vətənə münasibətində döyüşçü ruhu, ədəbi fəaliyyətində isə söz adamının məsuliyyəti yaşayır. Buzovnanın daş küçələrindən ədəbiyyatın böyük yoluna çıxan bu şair indi həmin yolun özündədir. Füzulinin qəzəl dünyasına ehtiramla, Nəsiminin fikir zirvəsinə heyranlıqla, Xətainin milli ruhuna bağlılıqla, Vətənin torpağına sədaqətlə… Arif Buzovnalı öz söz dünyasını qurdu. İndi həmin dünyanın qapısını onun kitabları açır. Və o qapıdan içəri girən hər kəs bir daha anlayır: şair gedə bilər, amma şeir getmir. Qəzəl susa bilər, amma qəzəlin ruhu susmur. İnsan dünyadan köçə bilər, amma sözün ömrü davam edir. Arif Buzovnalının da əbədi ünvanı elə həmin ömürdür – sözün ömrü. Bu ömrün adı isə yaddaşımızda bir ifadə ilə yaşayacaq: ARİFİ-ƏŞAR – ŞEİRİN BİLİCİSİ, QƏZƏLİN SƏDAQƏTLİ SƏNƏTKARI, VƏTƏNİN OĞLU. 07.09.2026. Bakı.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
ÖPÜŞMƏK TƏHLÜKƏLİDİ Bu beşmərtəbənin yan divarını “Gillette” üzqırxanının çılğın reklamı bəzəsə də. bəzilərini bezdirsə də cin atına mindirsə də… Sakinləri üzütüklüdür ucdantutma… Zirzəmisində bir mahnı özünü təkrarlayır daim “Məni unutma. Unutma!”
Mən də, O üzütüklülərdənəm burda. Mənlə öpüşmək təhlükəlidi. Bir də görərsən əl güzgündə Sifətin azca ala-bula ləkəlidi.
Mənlə öpüşmək təhlükəlidi. Yanağımdakı çapığım da çox dərindi Fincanımı bəzəyən dodaq boyan deyəsən əbədidi… artıq məşhər gününəcən mənimkidi.
Mənlə öpüşmək təhlükəlidi.
Sənlə öpüşənlərin hamısı, Öz əl telefonunu unutdu yatağında. Mən isə, yalnız özümü…
