Həyat, bir yolçu üçün yol nəğməsi, bir yaradıcı üçün isə zəmanə aynasıdır. Bu aynada kiminsə izi solmasın deyə, kiminsə adı itməsin deyə, hər birinin əziz anlarını zəka-qələm birliyiylə anıya çevirən Elman Eldaroğlunun adgünüdür. Elman bəy, bu gün, Siz, ömür yolunun daha bir addamacından keçirsiniz. Xeyirli-uğurlu olsun!
Siz, Elman bəy, tanıdığınız-tanımadığınız onlarla aydının həyatını (sanki) bir rəsm əsəri kimi görür, onun cizgilərini məhəbbət və diqqətlə sözlərdə yaşadırsınız. Hər adgünü yazınız, yalnız yığcam tarixçələr deyil, həm də, bir insanın mahiyyətinə poetik pəncərədir. Siz, yalnız qutlamırsınız, həm də insan ömrünün dərin anlamlarını işıqlandırır, zamanın axarını bir anlıq tutub, gözəllik yaratmağı bacarırsınız.
İndi isə Sizin ilhamverici gələnəyinizə uyğun olaraq, biz də Sizin yaradıcılığınıza və insani keyfiyyətlərinizə öz dost, həmkar sayğımızı yetirmək istəyirik, əfəndim. Sizin duyğu-düşüncələriniz, fikirləriniz, ədəbiyyata, kültürə, biliyə, bilgiyə töhfələriniz oxucunuz, həmkarınız üçün dəyərlidir. Siz həm yaradıcı fəaliyyətinizlə, həm də səmimiyyətinizlə çevrənizdəki insanlara ilham verməyə davam edirsiniz.
Siz diqqətcil, qayğıkeş aydın olaraq, hər kəsə öz doğma münasibətinizi, poetik yanaşmanızı və dəyərli sözlərinizi təqdim etməklə, adgünlərini daha da anlamlı qılırsınız. Yazılarınızda adgünü yiyələrinin həyat və fəaliyyətlərinin ən önəmli məqamlarını bənzərsiz vurğularla işıqlandırırsınız. Bəlkə də bu işdə, Sizin doğulub, boya-başa çatdığınız el-obanın da özgü payı vardır: el-obasının adı Yardımlı, özləm dolu baxış yeri Savalan, Ərdəbil olan yaradıcı insan bəs necə olmalı, nə təhər yazmalıdır?.. Üstəlik, öz adın ELman, ata adın ELdar ola!..
Sizin “həyat rəsmi”nizə bir neçə rəng qatmaq yaxud mövcud rəngləri təsbit və tərənnüm edəsi olsaq, ən azı bu üç məqamı vurğulamalıyq: — Sizin qayğıkeş münasibətiniz insanlara ümid və sevinc bəxş edir; — Yaradıcılığınız, ədəbiyyatın, kültürün ruhunun daim yeni zirvələrə daşınma haqqı olduğunu aşılayır; — Dəyərlərə dəyər qatamağınız, vəfadarlığınız dostlar, həmkarlar üçün örnəkdir.
Ömür yolunuzda əliniz çatıb, ününüz yetən zirvələr, yeni uğurlar, yeni nəğmələr və ən uyumlu rənglər olsun, əfəndim! Həyatınızın hər anı bir sənət əsəri kimi incə, anlamlı və dəyərli qalsın!
Qoy bu yeni il, yeni yaş Sizin üçün yeni uğurların və sevinc dolu anların başlanğıcı olsun!
Adgününüzü bir daha qutlayır, Sizə möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları diləyirəm!
Vətənimin uca dağlar qoynunda, Onuşaqlı bir ailə yaşardı. Çəkərdi qayğısın, nazın onun da, Təhsilli görmək, eşqiylə yaşardı. Zəhmətkeş ataydı, adı Ehtiram, Ailəcanlı Ana, çağrılır Nigar. Evə bircə tikə girməzdi haram, Sənətkar atanın hər işi pərgar. Övladların xoşbəxt görmək arzusu, Yaşadar, amalı həyat sevinci. Bol idi, ailənin nemət, ruzisi. Övladın uğuru, onun sevinci, Bitirir övladlar, təhsili bir-bir. Hərə bir sahədə başlayır işə. Ehtiram Nigarla olaraq əlbir, Toy-düyün eşqiylə girişir işə. Atanın-ananın məqsədi birdir, Əli iş tutana toy-düyün etsin. Hər gün yaradana edərək şükür, Təki Ata-ana arzuya yetsin. Hər oğlu evlənib, qızı köçdükcə, Çırpınır ürəyi, gözü dolurdu. Oğlanlar ev tikib, evə köçdükcə, Qəlbən rahatlanıb, xoşbəxt olurdu. Övladlar ocaqdan uçduqca bir-bir, Yeni bir ocaqda yuva qururdu. Nəvələr doğulub, artdıqca bir-bir, Sanırdı Ehtiram, şərəf-qürurdu. Artıq hər oğulun ayrı ocağı, Hərə öz evində, yaşayır rahat. Gör neçə ocaqda yanır çırağı? Qızlar ər evində xoşbəxtdir, xoşbəxt. Bir axşam qərara gəlir Ehtiram, Hər ay bir övladın evinə getsin: ” Öladlarım üçün çox nigaranam, Hər oğlum, hər qızım murada yetsin!” Böyük oğlugilə gedir Nigarla, Oğlugil sevinclə çıxır yoluna. Onlar qarşılanır, bax hay-harayla, Nəvələr hey keçir, sağı-soluna. Dincəldi Azərin evində o gün, Çox tez isinişdi, nəvələr ona. Gülüb-əyləndilər onlar bütün gün, “Oğlum çox xoşbəxtdir!”- düşünür Ata. Oğlum gəncliyimi gətirir yada, İnsan bircə dəfə gəlir həyata. Övladlarla nəfəs aldıqca Ata, Sanır ondan xoşbəx yoxdur dünyada. Nəvələr qatırlar nənənin başın, Ata üzün tutur, bu an oğluna: “Qonşulardan varmı, dostun-yoldaşın?” Sorub, nəzər saldı, Ata oğluna. Azər gülümsəyib, verdi cavabı: “-Açıq sor, ay ata, nədir marağın? Hər bir məsləhətin mənə bəhs edər. Qapıbir qonşumuz hər axşamçağı, Məni nərd atmağa dəvət eləyir. Şirin söhbət edib, çay da içirik, Çayı qəndsiz içər, mürəbbə ilə. Hər bir kəlməmizi ölçüb-biçirik, Vaxtın ötdüyünü duymuruq belə”. -“Evin arxasında ağsaqqal qonşun? Qonşuluq edirmi? Gedib-gəlirsiz? Qonşun çox yaşlıdır, cavandır yaşın, Sevinci paylaşıb, dərdi bölürsüz?” -“Bəli! Ay ata, o, gözəl insandır, Yaşı çox deyildi, dərdi böyükdür. Qohuma-qonşuya candan yanandı, Xəstə bir oğlu var, Ataya yükdür. Onun müalicəsi, dava-dərmanı, Təkcə bu atanın boynuna düşür. Maaşı bitəndə təkcə gümanı, borc üçün qohuma- qonşuya düşür. Bir necə dəfə də üz tutub mənə, Utana-utana borc pul istəyib. Pulu verdiyimdə o dönə-dönə, Dua elədikcə, üzü tərləyib”. Diqqətlə dinləyib oğlunu Ata: “Aldığı borcunu tezmi, qaytarıb?” -“Belələri tək-tək gəlir həyata, Söz verdiyi vaxtdan öncə qaytarıb”. -Oğlum, beləsiylə qonşuluq elə, İmkanın olduqca əl də tutarsan. “Qonşu, nə lazımdır? Soruşma belə, Qonşu şad olarsa, rahat yatarsan. Sağdakı qonşun, bəs, necədir, oğul? Qonşuylasevincin-qəmin bölürmü?” -“Xoşbəxtdir!-görən kəs eləyər ağıl, Kitab oxumasa, rahat olurmu? Hər bazar axşamı görüşürük biz, Qonşu söhbət açır, oxuduğundan. Onun söhbətlərin çox sevirik biz, Qonşular razıdır, qonşuluğundan”. -“Ay oğul, soldakı qonşun necədir? Nə işlə məşğuldur, xoş güzəranı?” -“Oturuşu-duruşu lap gülməçədir. Hər sözü-söhbəti qaraldır qanı”. -“Niyə? Nə söyləyir? Nədir istəyi?” -“Mühasib işləyir, vardır hörməti, Varlanıb, seçilmək onun istəyi. Azacıq olsaydı, kaş, mərifəti, Olmazdı qonşudan torpaq istəyi”. -“Necə? Qonşun səndən torpaq istəyib?” -“Mənə deyir, çoxdur, sənin torpağın, Yarısını məndən, pay da istəyib. Niyyətin biləntək mən bu axmağın, Salam-kəlamın da kəsmişəm tamam”. Qonşunun istəyi çəkdi marağın, Oğluna məsləhət verdi Ehtiram: “Qapıbir qonşunla vaxtı xoş keçir, Hər gün nərd oynayıb, çay da içərsiz. Oğlu xəstə olan, bilsən, nə çəkir, Hərdənbir xəstəyə baş da çəkərsiz. Borc üçün nə zaman dil açsa, sənə, Əlüstü verərsən, heç düşünmədən. Kitabsevər ilə dostluq et, yenə, Görüşərkən qonşun hər oxuduğundan, Nağıl eləyəndə dinlə səbirlə. Qonşu qonşusuna dəstək olduğun, Göstərər əməldə, həm də səbirlə. Amma başabəla, tamahkar qonşun, Bitməyəcək səndən sərvət istəyi. Ay oğul,fikirləş, yaxşıca düşün, Qonşu Qonşu olar, öz dəstəyiylə. Özün savadlısan, az olsa, yaşın, Kimsə xoşbəxt olmaz, var istəyilə. Əzəldən dünyanın işi belədir, Tamahkar insanın heç gözü doymaz! Tamahkar insanlar başabəladır, Dünyanı versən də, ac gözü doymaz! Ata nəsihəti ağlına batdı, Önündə diz çöküb, öpdü əlindən. Amalın söhbəti, ta sona çatdı, Təki xeyir-dua alsın elindən. Elə ki, oxucum, könlünə yatdı, Sənin də xoş sözlər çıxsın dilindən.
“Mən sevdalar diyarında Olub ulu şah yaşadım! Bir kimsəyə əyilmədim, Ömrüm boyu şax yaşadım!
Az dodaqdan söz çəkmədim, Az ocaqdan köz çəkmədim, Gözəllərdən göz çəkmədim, Edib yüz günah yaşadım.
Yarı yalan, yarı doğru, Hey can atdım yara doğru. Ürəyimdə nisgil, ağrı, Dodağımda ah yaşadım.
Danışanda sözüm güldü, Nəfəsinlə közüm güldü, Həmişə bir gözüm güldü, – Gah ağladım, gah yaşadım…
Qonaq çağır yar, odana! Alovlanım yar oduna! Ömrüm boyu Yaradana Aparıb pənah yaşadım…”
Şair Rafiq Yusifoğlu 1950-ci ildə Qubadlı rayonunun Çardaxlı kəndində müəllim ailəsində dünyaya gəlib. 1966-cı ildə orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıya üz tutub. 1966-1970-ci illərdə təhsilini indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsində davam etdirib. Sonra bir müddət Sumqayıt şəhərində müəllim işləyib. Eyni zamanda Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasına daxil olub. “Azərbaycan Sovet poemasının inkişaf problemləri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə yiyələnib. 1985-ci ildən 1992-ci ilədək “Göyərçin” jurnalında söbə müdiri, 1992-ci ildən 1996-cı ilədək məsul katib, 1996-1997-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasının “Xəbərlər” baş redaksiyasında “Elm, mədəniyyət, incəsənət” şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb. 1997-ci ildən “Göyərçin” jurnalının baş redaktorudur. Şairin uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi fəaliyyəti var. 2007-ci ildə “XX əsr Azərbaycan poemasının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru adına layiq görülüb. Hazırda Sumqayıt Dövlət Universitetinin “Azərbaycan ədəbiyyatı” kafedrasının professorudur. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət işçisidir. Ədəbi fəaliyyətə hələ orta məktəbdə oxuyarkən başlayan şair, 1966-cı ildən şeirləri, məqalələri ilə mətbuatda çıxış edir. Son illər bədii tərcümə ilə də məşğul olur. F.Q.Lorkanın, Corc Bayronun, Peter Şyuttun, Hans Yurgen Hayzenin, Ulla Hanın, Roza Auslenderin və başqalarının şeirlərini, dünya uşaq ədəbiyyatının gözəl nümunələrini dilimizə tərcümə edib. Bununla yanaşı öz əsərləri də bir sıra dillərə tərcümə olunub, dərsliklərə düşüb. Çoxlu mahnı mətnlərinin, elmi-publisistik məqalələrin müəllifidir. Əsərləri əsasında “Qəm karvanı”, “Bütün Azərbaycan əsgər olmalı” televiziya tamaşaları çəkilib və dəfələrlə nümayiş etdirilib. Bu gün, yanvarın 2-də Rafiq Yusifoğlunun 75 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, firəvan həyat arzulayıram.
Bu gün Polad Həşimovun anadan olduğu gündür. Məqamı ucadır:
Milli Qəhrəman General Polad Həşimovun anası Səmayə Ana dəfn günü… CAN AY ANA…
(Polad Həşimovun Anasına)
Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda, Poladının ilk dişi, İlk addımı, gülüşü var, yeriş var… Bu baxışdan asılıbdı murazlar… Bu baxışda Poladının ilk beşi, Gülərüzü, şux qaməti, duruş var…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr yox?!m Bu baxışda yoxa çıxıb diləklər, Bu baxışda zaman da yox, məkan da… Bu baxışda itib bütün mizanlar… Bu baxışda dünya çöküb iməklər, Bu baxışda yelkən də yox, sükan da…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda Poladın ilk rütbəsi, Bu baxışda şərəf də var, şan da var… Bu baxışda fəğan edir arzular… Bu baxışda min vaizin xütbəsi, Al don geymiş qürub da var, dan da var…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr yox?! Bu baxışda qədər namı ağlayır, Bu baxışda Polad adlı oğul yox… Bu baxışda tükənibdi niyazlar… Bu baxışda kədər qəmi dağlayır, Mum tək yumşaq, polad kimi oğul yox….
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda Poladının mərdliyi, Ərənliyi, cəsurluğu, qürur var… Baxışının hərarəti dondurar… Bu baxışda fəxarətin sərtliyi, Ağalığı, amirliyi, onur var…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr yox?! Bu baxışda susub qapı zəngləri, “Polad gəldi”, dur ayağa deyən yox… Bu baxışda od qalayır xəyallar… Bu baxışda itib dünya rəngləri, “Ana” – deyə, şirin-şirin gülən yox…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda xanım, xatın bir Ana, Sinəsində bağrı çat-çat olan var… Bu baxışdan neçə Ana boylanar… Bu baxışda Nüşabə tək şir Ana, Tomris kimi kükrəyən var, yanan var… 12.01.2021. – Bakı.
Freyd şüuraltını kəşf edəndə bizə insan şüurunun o qədər də vacib olmadığını, əsl determinantın şüuraltı olduğunu söylədi. Nitsşe, insanın ehtiraslı bir varlıq olması fikrini işlədi. Marks iqtisadi qanunların insanın davranışını müəyyən etməsi fikrini irəli sürdü. Bu üç ideya insanın rasional varlıq olması fikrini zəiflətməyə başladı. Lakin bu üç ideyadan xeyli əvvəl Dostoyevski artıq rasional insan ideyasını təkzib etməyə başlamışdı.
“Hər şeyi çox başa düşmək bir xəstəlikdir; gerçək, tam mənası ilə bir xəstəlikdir.” Dostoyevski yazır.
Dostoyevski, insan təbiətini və psixologiyasını dərindən araşdıran yazıçı olaraq, rasional insan anlayışını öz əsərlərində çox təsirli şəkildə tənqid etmişdir. O, insanın yalnız ağlın deyil, eyni zamanda ehtirasların, instinktlərin və irrasional motivlərin idarəsində olduğunu göstərməyə çalışmışdır. Onun əsərlərində qəhrəmanlar tez-tez özlərini başa düşülməsi çətin, ziddiyyətli və qeyri-müntəzəm davranışlarla ifadə edirlər.Dostoyevski “hər şeyi çox başa düşmək bir xəstəlikdir” fikri ilə insanda sonsuz analizin və şüurun sərhədlərinin insan xoşbəxtliyinə zərbə vurduğunu iddia edir. O, bəzən insanın ağıl və məntiq çərçivələrindən çıxaraq daha dərin bir ruhani və ya emosional təcrübə yaşadığını göstərir. Dostoyevskinin bu fikirləri, Freyd, Nitsşe və Marksın irəli sürdüyü fikirlərlə yanaşı, insan təbiətinin təkcə rasional perspektivdən anlaşılmayacağını vurğulayan böyük bir nəzəriyyəvi bazanın tərkib hissəsidir. Bu dörd şəxsiyyətin birləşmiş təsiri, insanın yalnız məntiqli, məqsədəuyğun və rasional davranan bir varlıq olmadığını, əksinə, daha mürəkkəb və ziddiyyətli olduğunu dərk etməyimizə kömək edir. Dostoyevski rasional insan ideyasını yalnız tənqid etməklə kifayətlənməmiş, həm də bunun əksini – insanın irrasional və paradoksal təbiətini ortaya qoymuşdur. Onun fikrincə, insan hər zaman ağıl və məntiqə tabe olmayan qərarlar verə bilər. Məsələn, “Yeraltından Qeydlər” əsərində qəhrəman açıq şəkildə bildirir ki, insanlar təkcə faydalı və ağlabatan olanı seçmir, bəzən yalnız iradələrini sübut etmək üçün zərərli və irrasional davranışlar sərgiləyir. Bu, insanın azadlıq istəyinin, hətta bu azadlığın özünə zərər verəcəyi hallarda belə üstün gəldiyini göstərir. Dostoyevski əsərlərində insanın davranışlarını idarə edən dərin, gizli motivlərə işarə edir. Dostoyevski öz əsərlərində göstərir ki, insan təbiəti yalnız məntiq və şüurla izah edilə bilməz. Məsələn, “Yeraltından Qeydlər” əsərindəki qəhrəman sübut edir ki, hətta insanın xoşbəxtlik axtarışı belə irrasional davranışla müşayiət edilə bilər. Bu yanaşma, insanın özünü şüuraltı impulslarının və mənəvi ziddiyyətlərin əsiri kimi tanıması ilə daha da mənalı olur. Bu, Freydin şüuraltının insanın əsas determinantı olması fikrinə bənzəyir. Həm Dostoyevski, həm də Freyd insanda ziddiyyətli istəklərin və impulsların mövcudluğunu vurğulayır. Nitsşe insanın ehtiraslarla idarə olunduğunu söyləyərkən Dostoyevskinin qəhrəmanları bunu təcrübə edirlər. Onlar yalnız məntiqi mühakimələrlə deyil, daxili ehtiras və instinktlərlə hərəkət edirlər. Nitsşenin “dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsi” düşüncəsi də Dostoyevskinin insanın mənəvi dəyərlərə yanaşmasında gördüyü paradoksallığı əks etdirir.Dostoyevski göstərir ki, insan hər zaman ağıl və məntiq üzərində qurulmuş qərarlar vermir; bəzən onun seçimləri gözəllik, sənət və daxili harmoniya axtarışından qaynaqlanır. Bu, Nietzsche’nin sənət vasitəsilə insanın irrasional tərəflərini ifadə etməsi fikri ilə uyğunluq təşkil edir. Dostoyevski üçün gözəllik həm xilaskar, həm də dağıdıcı gücə malikdir. Bu paradoks, insan təcrübəsinin irrasional, lakin dərin anlamlarını açır. Lakin Dostoyevski, xüsusilə “Cinayət və Cəza” əsərində göstərir ki, insan yalnız iqtisadi ehtiyaclara görə deyil, mənəvi və mənəvi təzyiqlərə görə də hərəkət edə bilər. Raskolnikov kimi bir obrazın iqtisadi yoxsulluğu onun hərəkətlərinə təsir etsə də, əslində, onun daxili münaqişəsi və ideoloji motivləri daha çox rol oynayır. Dostoyevski, insanın yalnız sosial və maddi şərtlərin deyil, eyni zamanda günahkarlıq hissi və mənəvi məsuliyyətin təsiri altında olduğunu göstərir. Bu, xüsusilə Raskolnikov obrazında müşahidə edilir. Günah və vicdanın təsiri ilə insan bəzən öz ağlını və məntiqini inkar edərək daxili harmoniya axtarışına yönəlir. Müasir psixologiyada bu, özünütəhlil və daxili münaqişələr şəklində araşdırılır. Dostoyevski azadlıq anlayışını irrasionallıqla əlaqələndirirdi. O, insanın bəzən öz zərərinə olan qərarlar verməkdə azad olduğunu vurğulayırdı. Bu, müasir ekzistensialist düşüncələrdə əksini tapır. Sartre və Kamyu kimi filosoflar da insanın azadlıq içində mənasızlıq və paradoksal seçimlərlə üzləşdiyini müdafiə edirlər. Dostoyevskinin qəhrəmanları, xüsusən də “Karamazov qardaşları” əsərində, azadlığın mənəvi və sosial məsuliyyətlə necə qarşıdurmada olduğunu təcəssüm etdirir.Dostoyevski “Cinlər” əsərində kütlə psixologiyasını, ideologiyaların insan davranışına təsirini və fərdiliyin itirilməsini incələyir. O, kollektiv ideyaların fərdi məntiqi necə boğa biləcəyini göstərir. Marks insanın davranışlarını iqtisadi və maddi şərtlərlə izah edir. Bu, Marksın iqtisadi determinizmindən fərqli olaraq, ideoloji manipulyasiyaların və kollektiv ehtirasların fərd üzərindəki təsirini ön plana çıxarır. Bu fikirlər sonradan Hannah Arendt və Carl Jung kimi nəzəriyyəçilərin kollektiv və fərdi psixologiya üzərindəki işlərində öz əksini tapmışdır. Dostoyevskinin fikirlərinin bu üç ideyadan əvvəl gəlməsi onun bir növ qabaqcıl olduğunu və insan psixikasını anlamaqda bənzərsiz dərinlik göstərdiyini sübut edir. O, rasional insan anlayışını təkcə zəiflətdi, həm də insanın irrasional təbiətini, daxili azadlıq istəyini və mənəvi mübarizəsini açıq şəkildə təsvir edərək onu daha mürəkkəb və zəngin bir fenomen kimi təqdim etdi.
Yaradıcılıq – bu yalnızca ilham deyil, həm də zövq-şadlıq, şirin bir əzabdır. Yaradıcılıq əhli isə əslində, təmiz könüllü insanlardır. Onlar hər bir sətirdə, hər bir sözündə yaxşılıq və sevgi tərifləyərək insanı, könlü ucaldırlar. Əslində, həqiqi yaradıcının belə olması gərəkdir, deyə düşünürəm. Yaradıcılıq öz varlığı ilə insanı insanilik dəyərlərinə doğru aparmalı və ona fərqli bir baxış bucağı qazandırmalıdır. Düşünürəm ki, yaradıcılıq azadlığı, xüsusilə qadın yaradıcılıqları üçün kişilərə nisbətən daha çox maneələrə rast gələ bilər. Çünki onlar yalnız yaradıcılıq fəaliyyətini deyil, həm də ailə və ev-ev işlərinin qayğılarını da yerinə yetirmək məcburiyyətindədirlər. Kişilər də özlərinin şirin qayğıları ilə çiynində böyük məsuliyyət daşısalar-da, qadın yaradıcılıqları özlərinə məxsus vəzifələrin mərkəzini dərinliklə hiss edirlər. Amma bütün bunlara baxmayaraq, ailə və yaradıcılıq fəaliyyətini bir yerdə uğurla davam etdirən qadın şairlər və yazıçılar həqiqətən də heyrətamiz yüksək şəxsiyyətlərdir. Namangan ədəbiyyat mühitində də öz sözünə və yerinə sahib olan qadın yaradıcılardan çoxdur. Onlar arasında Labər Rustamova xüsusi diqqətə layiqdir. Onların ədəbiyyatda yüksək mövqeyi, bəlkə də, özünün səmimiliyi, düzgünlüyü və təvazökarlığı ilə fərqlənir. Təqdirin daşlarına gül ataraq, dişlərini sıxaraq, acılarla da səbrlə gülərək baxmaq, bir əlində ailə qayğılarını, digər əlində isə qələmi tutub, hər ikisini də uğurla aparmaq hər kəsin bacaracağı bir şey deyil. Labər Rustamovanın bu qabiliyyəti və cəsarəti onların yaradıcılığını dərinliyi və incəliyi ilə uyğunlaşdırır. Bugün, belə bir dəyərli qadın – çoxşaxəli yaradıcılığa sahib Namanganın Labər ədəbəsi Labər Rustamovanın doğum günü. Onlar ədəbiyyatda mütləq əhəmiyyətli iz buraxmış, öz sözünü bərqərar etmiş bir yazıçıdır. Sadəcə ədəbiyyata öz töhfəsini verməklə qalmayıb, həm də insanlar qəlbində düzgün, səmimi və ilham verici bir şəxsiyyət olaraq yer tutmuşdur. Onların hər bir yaradıcılıq əsəri yüksək sənət nümunəsi olaraq, qəlblərə işıq saçır. Goethe demişdir: “Kim öz dövrünün yaxşı vətəndaşıdırsa, o, gələcək nəslə də həmkar olmağa haqqı vardır.” Labər Rustamova məhz bu yüksək ideyanı fəaliyyətində həyata keçirərək, özünün ədəbi irsini gələcək nəslə çatdırır. Onların həyatı və yaradıcılığı bizlər üçün ilham və nümunə mənbəyidir. Bugün, məhz belə bənzərsiz bir yazıçı, bənzərsiz bir şəxs – Labər Rustamovanın doğum günüdür. Doğum gününüz mübarək olsun! Əsərləriniz vətənimizin ədəbiyyatını daha da zənginləşdirməyə, insanların qəlblərini oyatmağa xidmət etsin. Sizə bir daha xoşbəxtlik, sülh və yüksək ilham arzulayır, yaradıcılığınızın çoxlu qəlblərdə fərqli bir işıq saçmasını və parlaq izini buraxmasını diləyirəm!
Cahangir NAMAZOV “YAZARLAR” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Özbəkistan üzrə təmsilçisi.
Adətən yeni ilin ilk günündə baş qarışıq olur, kimisi qonaq gedir, kimisinə qonaq gəlir, kimisi də dünənin yorğunluğunu çıxarmağa çalışır. Necə deyərlər, bayram əhval-ruhiyyəsi hələ də davam edir…
Şair, publisist Əbülfət Mədətoğlu da 1959-cu iliin yanvar ayının 1-də dünyaya gəlib. Qarabağlıdır, Xocəvənd rayonunun Tuğ kəndində böyüyüb boya-başa çatıb. Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində ali təhsilə yiyələnib. Eyni zamanda Jurnalist Sənətkarlığı İnstitutunu bitirib. Elə o vaxtdan da müxtəlif mətbu orqanlarında çalışıb. Hazırda Yenisəs. Az saytının baş redaktorudur.. Ötən müddət ərzində bir sıra ədəbi mükafatlarla yanaşı, “Əməkdar Jurnalist” fəxri adına da layiq görülüb…
Köhnə kişilərə xas olan təmkinlə ad günündən başlayaraq ilin son gününədək sonsuz ümidlərlə addımlayır. Hər yeni ilin gəlişi ilə bir yaş böyüyür, bir yaş da ucalır. Onun bir şair kimi yaratdıqlarından danışmaq fikrim yoxdur, çünki dövri mətbuatda bu barədə mütəxəsislərin kifayət qədər təhlili və şərhi var. Mən onun bir publisist, bir insan kimi fəaliyyətindən söhbət açmaq istəyirəm…
Deyir ki,- “Əlifbanı tanıyandan mütaliəni sevmişəm. Bizim kənd kitabxanamız çox zəngin olub. Kəndimiz işğal olunanadək evimizdə özümün də böyük kitabxanam var idi. Və kənddə bunu hamı bilirdi. Mən onların təqribən 3 min nüsxəsini kənddən çıxara bildim. Bu gün də Masazırdakı evimdə ayrıca bir kitabxanam var. Bu mənada mütaliə mənim işimə həmişə kömək olub. Həm qəzetdə, həm poeziyada. Ad çəkmədən deyim ki, dövri mətbuatda, o cümlədən sosial şəbəkələrdə yayımlanan şeir nümunələrinin hamısını oxumağa çalışıram. Ruhuma doğma olan şairlərimizin bir çoxunun kitabları masamın üstündədi. Tez-tez onlara üz tuturam. Allah dünyasını dəyişənlərə rəhmət etsin, yaşayanlara ömür versin!..”
Adətən biz “səxavətlidir” ifadəsini xeyriyyə işlərinə maddi vəsait ayıranlara şamil edirik, amma insanları xoş sözlə sevindirmək, kiməsə dəyər vermək özü də səxavət nümunəsidir. Əbülfət Mədətoğlu bu baxımdan böyük ürəkli adamdır. Əsərlərini təhlil edərək, o qədər müəllifə səxavət göstərib ki, say-hesabını bəlkə də çoxdan itirib…
“Mən ədəbi gəncliyi daim izləyirəm, onlarla səmimi münasibətim var. Rəhbərlik etdiyim “Yenisəs. Az” saytında ədəbi gəncliyə kifayət qədər yer ayrılıb və mən sevinirəm ki, bu gənclərin hansısa bir yazısının oxucularına təqdim olunmasında kiçik də olsa xidmətim olur. Mən Aysel Əlizadənin, Seymur Baycanın, Xuraman Hüseynzadənin, Elnur Aslanbəylinin, Qan Turalının, Aqşinin, Kənan Hacının, Cəlil Cavanşirinn, İradə Aytelin, Kəramət Böyükçölün, Həyat Şəminin, Nuranə Nurun, Zəka Vilayətoğlunun və digərlərinin yazılarını, bütövlükdə isə mətbuatda işıq üzü görən hər bir yazını oxumağa, izləməyə çalışıram.”- söyləyir.
Çox çətinliklərlə üz-üzə gəlib, həyatı boyu heç nəyi asanlıqla əldə etməyib. Nə qazanıbsa, necə deyərlər, dişlə, dırnaqla, ağır zəhmətlə əldə edib. Dünyanın ən yüngül işi sandığından heç kimə məsləhət verməyi xoşlamır. Ona görə də həmin o yüngül işi hər kəsin öz ixtiyarına buraxır. Düşünür ki, kim necə bacarırsa, hansı yolu seçibsə o yolla xalqımıza, ədəbiyyatımıza xidmət etməlidir…
Deyir ki,- “Həyatda elə yaşamlar var ki, onu sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Lap elə qaçqınlığı götürək. Qaçqın olmayana bütün ürəyini də, bütün maddi sərvətini də bağışlasan belə, onun içində qırılıb çiliklənən, ölən, yaddaşında ağrı-acı guşəsi kimi qalan nəsnələri nə dəyişə bilməzsən, nə də unutdura bilməzsən. Göstərilən qayğı sadəcə diqqətdi. Yaşamağa ipucudu. Bu mənada 30 il ancaq xəyal etdiyin, ancaq yuxuda gördüyün kəndinə, evinə qayıtmaq bu gündən keçmişə dönüş deməkdir. Aradakı 30 il isə itirilən, əlindən zorla alınan ömürdü. Ona görə mən kəndimə səfər edəndə filmlərdəki kimi yuxuda keçmişə getmiş kimi oldum və o keçmiş mənə çox acıları təkrar yaşatdı. Çünki kəndimin yalnız coğrafi mənzərəsi yadımda qalmışdı. Mənim uşaqlığımın da, gəncliyimin də izləri, xatirələri güllələnmişdi. Evimin yerində qaratikan bitmişdi. Mənimlə orda danışan ancaq kədər idi, ağrı-acı idi. Çünki qarşılayanlar onlar idi məni…”
Bədii yaradıcılığa orta məktəbdə oxuyarkən başlayıb. Əvvəlcə qəzet və jurnallara yazılar ünvanlayıb. Haqsızlıqlar, biganəliklərlə çox qarşılaşsa da həyatda ona dəstək verən, əlindən tutan, yol göstərən insanlar da olub. Onları böyük minnətdarlıq hissi ilə xatırlayır. Yazıçılardan Əlisəfa Məmmədovun, Əlfi Qasımovun, şairlərdən- xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin, Çingiz Əlioğlunun, Sabir Rüstəmxanlının, Nüsrət Kəsəmənlinin, Abbas Abdullanın, Məmməd İsmayılın, Vaqif Nəsib Sarıhüseyn oğlunun, Zülfüqar Şahsevənlinin, Vaqif İbrahimin və digərlərinin zamanında xeyir-dua verdiyini dilə gətirir. Məhz həmin xeyirxahların tələbkar qayğısı onu bugünkü yazarlara qaygı, diqqət göstərməyə yönəldib. Xüsusilə maraqlı, istedadlı, dəstəyə ehtiyacı olan gənclər onun üçün çox önəmlidir…
“Əlimdən tutublar, mən də təbii ki, gücüm daxilində əldən tutmağa çalışıram. Hər gün yazmaq, hər gün hay-küy salmaq və yaxud özünü hansısa qrupda təbliğ etmək mənə görə istedadın göstəricisi sayıla bilməz. Ad çəkmədən deyə bilərəm, elə gənclərimiz var ki, başını salıb aşağı heç bir qruplaşmaya qoşulmadan sözün fəhləliyini edir, özünə yol açmağa çalışırlar. Amma bəziləri də öz aralarında “işbirliyi” yaradır, bir-birini gündəmə daşımaqla məşğuldular. Çox istərdim ki, Allahın verdiyi istedadı böyük SÖZün xidmətində görək həmişə…”- söyləyir.
Qələm adamlarının qruplaşmasından çox narahatdır. İstəyir ki, ciddi əsərlərin sayı çoxalsın və azərbaycanlı müəlliflərin əsərləri ümumbəşəri əhəmiyyət daşısın. Yazarlarımz dünyada tanınsınlar. Necə deyərlər, “Nobel” mükafatının ayağı Azərbaycana da açılsın…
Bəli, yanvarın 1-də haqqında söhbət açdığım şair, publisist, əməkdar jurnalist Əbülfət Mədətoğlunun növbəti ad günüdür. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Çox yaşasın!
“9” RƏQƏMİNİN VƏ “DOQQUZ” SÖZÜNÜN MƏNASI NƏDİR? (DİLÇİLİK ELMİNİN FƏLSƏFƏSİNDƏN SƏTİRLƏR…)
Mövcud olan bütün elmlərin fəlsəfəsi vardır.Məhz bu səbəbdən də müasir dövrdə hər hansı elmi müdafiə edən şəxsə həmin elm üzrə fəlsəfə doktoru elmi adı verilir. Qədim Yunanıstanda, Qədim Romada əhali içərisində düşüncə sahibi olan şəxsiyyətlər filosof adlanırdılar. Bu elmi dərəcə dilçilik elminə də şamil olunur.Dildə olan hər bir sözün açıq və ya gizli mənaları vardır.Yəni dildə mənası bilinən və bilinməyən sözlər. Söz əgər mövcuddursa, onun mütləq şəkildə mənası da vardır.Elə “mövcud” sözünün mənası da “var olan” deməkdir.”Varlıq” özü mahiyyətcə fəlsəfənin təməl daşıdır. Mövzuya keçək.Niyə “9” rəqəminin adı “doqquz”dur? Qədim Oğuz dillərində “doqquz” sözü “tokuz, toğuz” kimi tələffüz edilmişdir.”Doğmaq” sözü də “toğ, toğtur, toğur” və s. kimi işlənmişdir. Ən qədim türklər körpənin doqquz ayın tamamında doğulmasını özlərinə məxsus qayda ilə hesablaya bilmişlər.Məhz bu səbəbdən də 9 “toğuz, doqquz” rəqəminin adlanmasını “toğurmaq” sözündən yaratmışlar.”Yaranmaq” sözünün kökü də “Ğor Tanrısı”nın adındandır.(ğ-y keçidi, “yar-ğar”)Yaradan Tanrının epitetidir.”Toğurmaq” sözü Qədim Oğuzların “ta+n və Qa+r” tanrılarının qoşa adlarındandır.Tayfalar birləşərkən tolerantlıq göstərərək tanrılarının adlarını yaşatmağa razı olurdular. Bu fəlsəfi nominasiya heç bir rabitə olmadan latın və yunan dillərində də eyni paralellikdədir.Latın dilində 9 rəqəmi “novem”, “doğum sözü isə “natio” kimi tələffüz olunur.( Natella adı da “doğum günü” kimi mənalanır.) Latın dilində hər iki sözün mənası Nuh peyğəmbərin adı lə bağlıdır.Latın dilində Nuh peyğəmbərin adı ”Noe” kimi tələffüz olunur.Qədim latınlar Nuh peyğəmbəri insanların və digər canlıların xilaskarı, onlara yenidən həyat verən(doğulmalarına) peyğəmbər hesab edirdilər.Məhz bu səbəbdən də “yeni” nə varsa bütünlükdə Nuh peyğəmbərin adı ilə bağlıdır.Ərəfəsində olduğumuz “Yeni il” də “novus, niew,novıy,nov” və s.sözlər Nuhun adındandır.(“Novruz” sözü də həmçinin) Qədim yunan dilində də belədir.”Ennea”- 9 (doqquz); “gennis” – “doğmaq” mənasını bildirir.Bu məfhumda da Nuhun adı deformativ şəkildə vardır. Hətta diqqət verilərsə “9” rəqəminin özü də ibtidai insan tərəfindən yeni doğulmuş körpəyə bənzədilmişdir. Yaponların həyat rəmzi emblemində həkk olunmuş ana bətnindəki körpələrin də təsviri 9 rəqəminin əksidir. Fars dilində də 9 rəqəmi “nöh”adlanır. Ərəb dilində “vav” həri də “vələd” sözü ilə bağlı olaraq ərəb rəqəmi olan “doqquz”a bənzəyir.Yəni təzə doğulan körpəyə.Ərəb dilindəki “nun” hərfi də Nuhun gəmisinə bənzədilmişdir. Maraqlıdır ki, Qədim Oğuz dillərində qoşa samitli sözlərə az rast gəlinir.”Doqquz” sözü bu səbəbdən diqqəti çəkir. “Doqquz” sözünə sözduyumu ilə baxsaq, orada bu gün işlətdiyimiz “oğul-qız” sözlərinin izləri sezilməkdədir.Əslində oğuz dillərində “oğul” sözünün özü “oğuz” sözünün birinci hecasındandır..”Qız” sözü də həmçinin “oğız” söündəki “ğız” sözündən yaranmadır.Bu latın dilində də eyni paralellikdədir.Latın dilində “natio” – “doğum”, “natus”-“ oğlan”, “nata” isə “qız” deməkdir. Türk dilində ” doğal”, latın dilində “natural” sözləri “doğulduğu kimi” mənalanır. “Doğu”, “orient” ( fironizmdən gələn (H)or- günəş tanrısının adındandır) sözləri də günəşin doğulduğu istiqaməti bildirir. Bu nominasiyaların yaşı insanın yaşı ilə yaşdaşdır.Keçən qərinələr ərzində fonetik hadisələr nəticəsində sözün yarandığı kök sözlər deformasiyaya uğrayaraq başqa şəkillərə düşmüşdür.Saitlə başlayan sözlər özünə samitləri, samitlə başlayan sözlə isə özlərinə sait səsləri proteza etmişlər.Hər bir sözün genezində onun mənası gizlənmişdir.Bunu tapmaq üçün dilçilikdən tələb olunan əsas şərtlər: məntiq, psixologiya, sintez, sözduyumu, fəlsəfi semantika və s.kimi məziyyətlərdir. P.S.Əgər fəlsəfə sözlərlə izhar edilirsə, sözlərin yaranışı da dərketmənin – yəni fəlsəfənin məhsuludur.Mənanı dərk etmək fəlsəfi məqamdır.Əgər hər bir sözün mənası varsa, onun fəlsəfəsi də vardır.Böyük Nizaminin, Xəqaninin, Nəsiminin, Füzulinin yaratdıqları sözlərin sehri onların fəlsəfəsi deyilmi. Söz təfəkkürün məhsuludur.Təfəkkürsüz də fəlsəfə yoxdur. DİLÇİLİKDƏN ETÜDLƏR
ИЗМЕНА (рассказ) Тунзаля родилась в отдалённой деревне одного из Аранских районов. Её отец, Фаррух, был директором фермы, а мать Гюлли – домохозяйкой. У неё было три сестры и два брата. Тунзаля очень любила кататься на лошади. У них была красивая серая лошадь. Каждый год в летние месяцы Фаррух брал стадо колхоза на пастбище. На этот раз он сказал, что возьмёт с собой и Тунзалю. Девочка была очень рада услышать, что отправится в гору вместе с отцом. Она вышла из дома и побежала на детскую площадку, чтобы поделиться с детьми своей радостью. С детьми была и соседская дочь Хумар. Ей было двенадцать лет. Её мать, тётя Сяням, была бригадиром доярок на ферме. Каждый год Хумар вместе с матерью ходила на пастбище. Когда Тунзаля сказала, что в этом году пойдет с ними в горы, Хумар с интересом начала рассказывать об увиденном на пастбище. Затем Хумар взяла пятилетнюю Тунзалю за руку и отвела её домой, сказав, что завтра придёт за ней, и ушла. В ту ночь Тунзаля от радости заснула спокойно. А когда открыла глаза, увидела, что уже наступило утро. Её отца не было дома. Тунзаля очень волновалась. В это время к ним пришла их соседка тётя Сяням со своей дочерью Хумар. Мать Тунзали дала тёте Сяням дорожные припасы, которые приготовила с вечера, и поцеловав Тунзалю, проводила их до ворот. Перед фермой была припаркована машина с тентом. В машину загружались вещи, необходимые для использования на пастбище. В эту машину также посадили женщин и детей. Но Тунзале в душе хотелось оседлать серого коня. Тётя Сяням увидела, что Тунзаля сидит без настроения, отдельно от детей. Она ласково спросила: “Тунзаля, а почему бы тебе не поиграть с детьми?». Услышав вопрос тёти Сяням, доярки и дети посмотрели на Тунзалю. Одна из доярок подошла к Тунзале, погладила её по голове и спросила, чья она дочь. Тунзаля с детской наивностью ответила: «Отца». Все засмеялись. Тётя Сяням сказала этой женщине, что Тунзаля дочь Фарруха. Тётя Сяням погладила Тунзалю по голове и объяснила, что пастухи и Фаррух отправились в путь ещё в сумерках. Они ведут скот другим путём. Дети играли в машине, а если они видели кого-нибудь на дороге, то кричали: “Мы едем в гору”. Внезапно машина остановилась. Фаррух показался на обочине дороги. Он залез в машину и спросил, как они. Узнав, что всё в порядке, он позвал свою дочь Тунзалю, взял ее на руки и посадил на серого коня. Через два дня они дошли до пастбища. Остановились у подножия одной горы. Эта гора была очень высокой, при взгляде на неё темнело в глазах. Погода была моросящая, а на вершине горы лежал снег. Они поднялись в гору. Скот с большим трудом продвигался по узкой тропинке. Горная дорога закончилась. Здесь были установлены палатки. Очень отчётливо слышался детский шум, женские голоса, лай собак. Когда Тунзаля добралась до палаток, то увидела тётю Сяням. Она вошла в палатку. Хотя было лето, погода здесь была очень холодная, вершины гор были покрыты белым снегом. В палатках горела печь. Возле каждой палатки развели костёр, и на нём готовили еду. Наступал вечер. Поужинав, они приготовились лечь спать. Уже прошло десять дней, как Тунзаля оставалась на горе. Её отец Фаррух, заявив, что беспокоится о доме, вместе с дочерью вернулся в деревню. …Деревня Тунзали была весьма живописной. Эта деревня была самым крупным населённым пунктом. Тунзаля очень любила свою деревню. Она мечтала о том, что после окончания школы получит высшее образование, станет председателем колхоза и сделает свою прекрасную, родную деревню ещё краше. Она всегда поднималась на гумно выше своего дома, и оттуда наблюдала за своей деревней. В своих мечтах, верхом на сером коне она объезжала все зерновые поля и посещала заповедники. И только голос матери: «Тунзаля!» мог вернуть её к реальности, и она быстро отвечала: «Иду». Она приходила домой, помогала матери по хозяйству, делала уроки и ложилась спать. Прошли годы. Тунзаля окончила среднюю школу, получила аттестат, поехала в Баку. Тунзаля жила в Баку. Чтобы продолжить образование, она училась в техникуме. Её родители переехали в Баку в тот же год, когда Тунзаля окончила техникум. Она стала хорошенькой, красивой девушкой. Если из деревенских жителей, обучавшихся в Баку встретил её, никогда бы не узнал. Однажды к ним пришла её тетя Бюллур и сказала, что для Тюнзалы придут сваты. Выяснилось, что подруга тёти Бюллур выбрала Тунзалу для своего брата. Тётя сказала, что парень из хорошей семьи. Через несколько дней для Тунзали пришли сваты. А через две недели состоялась помолвка. Её жених Расим жил в Сумгаите, и там же работал. Он с нетерпением ждал конца недели, чтобы пойти на свидание со своей возлюбленной. Однажды, когда они встретились, Тунзаля спросила:
Могу я задать тебе вопрос?
Конечно, – сказал Расим.
Расим, ты сам меня выбрал и полюбил или кто-то посоветовал?
Моя сестра посоветовала тебя мне. Я согласился, и не жалею об этом. Дни шли один за другим. Приближалось время свадьбы. С первых же дней Тунзале не понравились манера общения и некоторые черты поведения Расима. Девушка не питала к нему никаких чувств. Она часто говорила в душе своей: «Я поспешила, поспешила, очень поспешила, когда-нибудь пожалею об этом, тогда будет уже поздно». Через месяц у Тунзали состоялась свадьба. Они жили в Сумгаите. Через некоторое время Расим пришел и сообщил, что его назначают главным мастером в один из горных районов на молочный завод. …После долгой езды по горам машина выехала на прямую дорогу. Проехав ещё немного, показался посёлок. Построенные рядами дома, были отделены друг от друга невысокими заборами. Показалось большое, высокое здание с красной черепичной крышей. Вокруг него был возведён забор. Расим сказал:
Это моё новое место работы. Сначала он загнал машину туда, поговорив с персоналом, с двумя парнями вернулся обратно. Они пришли, чтобы помочь выгрузить из машины предметы домашнего обихода. Тунзаля только прибрала в доме, как со двора послышался женский голос. Она позвала Расима. Расим встретил женщину и пригласил в дом. Он представил её Тунзале:
Судаба – лаборант завода, – сказал он. Судаба была добродушной, улыбчивой девушкой 21-22-х лет. Они быстро нашли общий язык. Судаба помогла Тунзале распределить посуду. Они выпили чай. Расим ушёл на завод. Проходили дни. Тунзаля привыкала к дому. Когда она открывала дверь, перед ней открывался вид на гору. Глядя на высокую гору, перед глазами темнело. Получив разрешение Расима, Тунзаля поднималась на гору и оттуда наблюдала за посёлком. В посёлке каждый трудился на своем дворе, копал землю, сажал картошку, выращивал зелень, помидоры и огурцы. Большинство мужчин работали на совхозе. Немного поодаль был виден заповедник. Люди косили траву в заповеднике и заготавливали сено для скота. Прошли месяцы. Настало время Тунзале родить ребёнка. Её отвезли в родильное отделение больницы. Расим до утра сидел и ждал во дворе больницы. Под утро ему сообщили, что у него родился сын. Он очень обрадовался. Он вошел внутрь, взял ребёнка на руки, и поцеловал Тунзалю в лоб. Когда Расим вышел, то увидел, что его ждут друзья. Они поздравили Расима с тем, что он стал отцом. До выписки Тунзали из больницы оставался один день. Она скучала по Расиму. Она сказала дежурному врачу, что хочет пойти домой. Хотя дежурный врач ей не разрешил, но Тунзаля взяв малыша и небольшую сумку отправилась в путь. Расстояние между домом и больницей было всего 200 метров. Она вошла в дом. Положив сумку на пол, она подошла к свекрови, поцеловала её в лоб. Свекровь выглядела очень слабой. Она отдала малыша бабушке и прошла в спальню. Она не поверила своим глазам: на её кровати лежала другая женщина, а Расим лежал рядом. Тунзаля вскрикнула не своим голосом: “Негодяй, что ты делаешь?”. Она сбросила Расима с кровати. Расим поспешно встал и сказал Тунзале:
Наберись терпения, возьми себя в руки, остановись! Тунзаля ничего не слышала, со всей силой била Расима по лицу, говоря: «Ты негодяй». Вдруг поблизости заметила бутылку. Взяв бутылку, она ударила Расима по голове. Когда увидела кровь на голове Расима, она словно проснулась ото сна. Не сказав никому ничего, она собрала свои вещи, взяла малыша на руки и вышла на улицу, подошла к автобусной остановке. Она зашла в автобус и села в среднем ряду. Свекровь не отходила от неё. Всю дорогу она думала, что же произошло: “Ведь, Расим – мужчина, почему же он не сдержал своего слова, он же обещал быть верным, надежным?”. Голос свекрови отвлёк её от размышлений:
Дочь моя, ты пожалеешь об этом. Не уходи! Тунзаля подумала: “Как же я могу пожалеть об этом? Сожалеть после этого инцидента?” Тунзаля пришла к себе домой. Свекровь тоже была с ней. Дома она рассказала обо всём, как всё произошло. Отец ничего не сказал. Он насыпал табака в трубку и вышел на улицу. А мать заплакала и сказала: ”Моя девочка стала несчастной”, – а затем взяла у неё ребенка, прижала его к себе и поцеловала. Проходили дни. Малыш рос. Изо дня в день грустные мысли гнули спину Фарруха. А лицо матери совсем не улыбалось, она словно ждала кого-то. Тунзаля жила в одной комнате со своим малышом. Иногда, глядя на своего малыша, вспоминала о прошедших днях и тайно плакала. Наконец, малыш вырос, и Тунзаля вела сына Юниса за руку в ближайший детский сад. Тунзаля вернулась на прежнюю работу. Её встретили очень хорошо и поздравили с тем, что она стала матерью. А когда её спрашивали о муже, она уходила от ответа. А в душе страдала. Однажды одна из женщин по соседству посватала Тунзалю для своего деверя. После долгих колебаний Тунзаля, наконец, согласилась. Через несколько дней они посватались к Тунзале. А через два месяца Тунзаля переехала в дом мужа. Но один вопрос постоянно тревожил сердце Тунзали: “Интересно, правильно ли она поступила? Не ошиблась ли на этот раз?”. Она часто мысленно сравнивала нового мужа Мусу с Расимом. Думала, что, возможно, Муса не будет похож на Расима. Но она совсем не испытывала любви к Мусе. Тунзаля постепенно привыкала к Мусе. Квартира Мусы находилась на так называемой территории “Советская” города Баку. В одном дворе жили семь семей, и все родственники. Проходили дни. Муса и Тунзаля жили дружной семейной жизнью. Тунзаля снова ждала ребенка. Однако на сердце у неё всё ещё было тревожно: «Я во второй раз создала семью, интересно, буду ли я счастлива с Мусой?». Тунзаля не любила Мусу, она очень страдала из-за этого. Однако она старалась, как могла, обходиться с ним ласково. …В последние дни Муса очень любил употреблять алкоголь. Бывало, что он пил и спал несколько дней подряд. Он ни о чём не думал. А Тунзаля не обращала на это внимания, она была занята своими делами. Однако через несколько месяцев частое употребление алкоголя Мусой начало беспокоить Тунзалю. Она уже боялась распада своей второй семьи. Её представления о мужчине, о муже были перевернуты. Муса уже стал отцом, он очень радовался. Но каждый день приходил домой пьяным. Каждый день ходил в ресторан и веселился с друзьями. …Утром, когда Муса готовился пойти на работу, Тунзаля сказала ему:
После работы никуда не ходи, приходи домой, нам надо съездить в город, купить нужные ребенку вещи. В этот день Муса пришёл домой рано, он не был пьян. Тунзаля обрадовалась. Оставив младенца со свекровью, они отправились с Мусой в город. Купили необходимые вещи и возвращались домой. По дороге Муса сказал Тюнзале:
Ты подожди меня здесь, я приду. Муса ушёл и вернулся через двадцать минут, он был пьян. Тунзаля очень расстроилась и сказала:
Муса, а ты сказал, что не будешь пить.
Я выпил пиво, – пробормотал он себе под нос. Тунзаля полтора года сидела дома и заботилась о сыне. Затем она отдала и второго ребенка в детский сад, и вышла на работу. Тунзаля иногда предавалась размышлениям, вспоминала свои мечты о семье, которую она представляла себе, когда была девушкой: создаст семью с любимым парнем, как домохозяйка будет заботиться только о нём, посвятит ему свои лучшие годы. Утром будет провожать, а вечером будет ждать его возвращения, будут жить душа в душу. А теперь все её мечты были разбиты. И поэтому всю свою любовь он отдала своему ребенку. Ради своего ребенка она пыталась сохранить свою семью. В семье уже родился второй мальчик. Однако, Муса не мог бросить пить.
Муса, хватит, я не могу больше терпеть. Если ты ещё раз придёшь домой пьяным, мы разведёмся, – чтобы сказать эти слова, Тунзале пришлось собрать все свои силы. Но с течением времени Муса становился все более и более невыносимым. Не говоря уже о том, чтобы пить, он стал не приходить домой и по ночам. Даже до Тунзали доходили слухи, что её муж встречается с непристойными женщинами. И однажды Тунзаля сказала Мусе:
Нам нужно разойтись. Я не могу больше делить с тобой постель. И я воспитаю своих мальчиков настоящими мужчинами… …В учреждение, где работала Тунзаля, был назначен новый начальник. Он собрал сотрудников всех отделов и провёл собрание, познакомился с персоналом. Начальник часто приходил в комнату Тунзали, интересовался её работой, давал ей указания. Однажды начальник позвонил и попросил Тунзалю принести некоторые документы. Тунзаля передала документы одной из девушек и отправила их. Через несколько минут девушка вернулась и сказала, что начальник зовёт вас к себе. Тунзаля пришла в комнату начальника. Начальник обратился к ней строго, сделал замечание за то, что она не пришла, когда он её позвал. А затем сменил разговор и спросил мягким голосом:
Сколько лет ты здесь работаешь? – 14 лет.
Ты замужем? – Да.
У тебя есть дети?
У меня три сына. Чтобы сменить разговор, начальник вызвал директора отдела Tунзали. Проверил необходимые документы, дал определенные задания по работе, и разрешил им уйти. Однажды начальник снова позвонил и вызвал Тунзалю к себе. Тунзаля сказала, что в отделении никого нет, я приду позже и положила трубку. Ей стало тревожно на душе: «Что он хочет от меня? Похоже, мне придётся уйти с работы. Куда мне идти? Я привыкла к этой работе». … Тунзаля была занята работой. Рядом она почувствовала вздох. Она обернулась и увидела, что начальник стоял совсем близко, улыбался, его золотые зубы блестели во рту. Тунзаля ужаснулась, и обернувшись, изо всех сил оттолкнула начальника. Не ожидая этого, начальник, не удержавшись, зашатался и упал. На шум пришёл начальник отдела. Начальник был растерян, он быстро вышел из комнаты. Тунзаля опустила голову. Её охватил гнев. Начальник отдела сказал: «Молодчина», и вышел из комнаты. После этого инцидента начальник больше не вызывал её в свою комнату. И редко заходил в отдел, где работала Тунзаля. Тунзаля скучала от одиночества. Вспоминая прошедшие дни, она, то грустила, то радовалась, то плакала. Она жаловалась на свою судьбу. Ошибки, которые она допустила в жизни, ранили её сердце, иногда заставляя жалеть о последствиях. А когда смотрела на своих сыновей, она гордилась ими и благодарила Бога. Тунзаля думала о сердечном друге, с которым могла бы поделиться своими переживаниями. Но она очень боялась. И тут же думала: «Нет, разве можно встретить такого преданного мужчину, которому можно было бы довериться? Чтобы он любил только тебя, его любовь к тебе была неугасимой». На работу Тунзали приходил красивый, невысокий парень. Он был холост. Его звали Валех. А когда, бывало, что он несколько дней не заходил, девушки в комнате скучали по нему. Однажды Валех открыл дверь и вошёл, в руках у него были сладости для девушек. Валех сидел между Халимой и Джамилей. Они пили чай и ели сладости. Немного погодя Валех ушёл. Он нравился Халиме. Она в шутку сказала Джамиле, в следующий раз, когда придёт Валех, скажи ему, что ты нравишься Халиме. Через несколько дней Валех снова пришёл. Они вновь устроили чаепитие и начали разговаривать. Оставшись одни, Джамиля спросила Валеха:
Валех, почему ты не женишься? Халима хорошая девушка, и ты ей нравишься. Валех замялся и сказал:
Джамиля, я очень уважаю Халиму, как хорошего друга. Но я пока не думаю жениться. После ухода Валеха Джамиля передала его слова Халиме. Халима ничего не сказала. В следующий раз, когда Валех пришёл, он посидел больше, они пили чай и много разговаривали. Джамиля следила за ним. После ухода Валеха Джамиля сказала Халиме:
Халима, я заметила, что Валех разговаривал с нами, но его взгляд был прикован к Тунзале. Тунзаля тоже почувствовала эти взгляды. Прошли дни. Валех стал чаще приходить к девушкам в комнату. Он уже разговаривал с Тунзалей, справлялся о самочувствии. Однажды Валех пожаловался:
Я дома один, скучаю, никто даже не звонит мне. Тунзаля сказала:
Хочешь, дай свой номер телефона, и я дам его девчонкам, пусть позвонят тебе. Валех дал свой номер телефона. Тунзаля хотела дать номер одной из знакомых девушек, но остановилась. Через несколько дней Валех сказал Тунзале:
Что случилось? Никто не звонил мне? Тунзаля засмеялась и сказала:
Валех, честно, я забыла. В этот раз они обязательно позвонят. Через два дня Тунзаля позвонила Валеху. Они немного поговорили. После этого дня Тунзаля часто звонила Валеху, они разговаривали, делились своими проблемами. Валех нашел путь к сердцу Тунзали. В тот день, когда Тунзаля не звонила Валеху, то она чувствовала, что будто в жизни чего-то не хватает. А после разговора с ним она успокаивалась, на сердце становилось спокойно. До этого времени Тунзаля никогда не испытывала подобных чувств ни к одному мужчине. Но Тунзалю тревожило внутреннее беспокойство: «Не приведёт ли это отношение к чему-то плохому?..». Однажды Валех пригласил Тунзалю к себе домой. И Тунзаля пообещала приехать. Но в душе она всё думала: Интересно, можно ли доверять Валеху? Или, он тоже такой же, как и другие мужчины? Вечером позвонил Валех. Он напомнил о предстоящей встрече.
Если я обещала, значит, приду. Но я не знаю, можно ли тебе доверять или нет? Валех засмеялся:
Не волнуйся, придёшь, увидишь. Утром Валех зашёл в магазин, купил продуктов, а затем встретился с Тунзалей и они вместе пришли домой. По дороге он сказал Тунзале:
Хорошо посмотри на дорогу, чтобы в следующий раз могла придти сама. Тунзаля сказала:
Как знать. Приду я сюда снова, или нет. Они вошли в дом. Вместе приготовили еду, пообедали, выпили чай. А затем они сели на диван и начали разговаривать. Во время беседы Валех взял Тунзалю за руку. Тунзаля хотела убрать руку, но не смогла, будто ток прошёлся по всему телу. Валех притянул её к себе, и Тунзаля почувствовала его горячее дыхание на своём лице. Тунзаля начала биться, но не смогла вырваться из сильных рук Валеха. В мгновение ока Валех подчинил её своему обаянию. Когда она пришла в себя, ей было стыдно и неловко. Она на мгновение задумалась: «Почему Валех так поступил? Ведь между ними была очень большая разница в возрасте. Валех молод, его будущее впереди. А у Тунзали уже сердце сгорело, а душа тлеет. Тунзаля была очень ревнивой. Она не могла ни с кем поделиться тем, что имела. Итак, интересно, к чему тогда приведёт конец этих отношений? Тунзаля встала, взяла со стола хлеб и сказала:
Валех, ты меня пригласил, вот я и пришла. Но если ты приведёшь сюда другую женщину, будь тогда проклят. У Валеха изменилось выражение лица, он опустил голову и промолчал. Тунзаля тоже была в замешательстве, она не знала, что делать. Она хотела пойти домой, отдалиться отсюда, забыть эту сцену. Она собралась. Валех тоже вышел вместе с ней. По дороге Тунзаля ничего не говорила. Валех что-то говорил ей, спрашивал о чём-то. А она в душе всё перебирала: «Чем всё это закончится? Почему она подружилась с Валехом?». Она всю дорогу ругала себя: «Нет, я неправильно поступила, не должна была идти к нему домой. Всё равно этим отношениям нет конца. Нам придётся разойтись когда-нибудь». Внезапно из задумчивости её вырвал голос Валеха:
Позвонишь, хорошо? Тунзаля не ответила. Они попрощались и разошлись. Тунзаля ругала себя: «Почему же, ты подпустила Валеха близко? Мой разум не смог противостоять моим чувствам. У меня есть чувство к нему, это чувство сломило мою волю, подчинило меня ему. А может, это и есть любовь?». Тунзаля никогда никого не любила, но теперь это чувство воспламенило её сердце. Она нашла человека, о котором мечтала. Но на душе был и страх. Она боялась потерять все эти радости, эти прекрасные чувства. Женщина, столкнувшаяся в своей жизни со многими трудностями, боялась, что и эта радость будет недолгой. … Однажды Тунзаля с Валехом сидела дома. Вдруг зазвонил домашний телефон. Валех поднял трубку. Это был женский голос, она спрашивала что-то. Валех ответил кратко, попрощавшись, положил трубку. Тунзаля, не выдержав, спросила:
Кто была эта женщина, Валех?
Одна из старых знакомых. Оба замолчали. Вечером Тунзаля отправилась домой. Придя домой, она позвонила Валеху, но не смогла попасть, телефон был «занят». В голове Тунзали начали вертеться всевозможные плохие мысли. Через двадцать минут она смогла дозвониться до Валеха:
С кем ты разговаривал всё это время?
Ни с кем, возможно, ты не могла попасть. Они немного поговорили и попрощались. Той ночью Тунзаля не сомкнула глаз. С того дня Тунзаля потеряла покой. Все действия Валеха стали казаться ей подозрительными. В один из воскресных дней Тунзаля пришла в дом Валеха. В этот день был праздник Нового года. Они немного поговорили. Затем Валех позвонил кому-то и поздравил, поговорил несколько минут. В телефоне был слышен женский голос. Наступила тишина. Тунзаля старалась не показывать гнева на лице, улыбалась неискренне, но её теребила внутренняя тревога. Страшная мысль пришла ей в голову: «О, Боже, мужчины все похожи друг на друга. Нет, я ошиблась, он такой же, как и другие мужчины». Чуть позже Валех набрал в Москву:
Алло, это Ира? Они что-то сказали. Валех повесил трубку. Тунзаля ничего не спросила. Тунзаля очень сожалела, погрузилась в собственные мысли, если бы она могла заново родиться, не повторила бы допущенных ошибок. Тунзаля подумала, что, если бы смогла вытерпеть действия своих предыдущих супругов, смогла бы прожить с одним из них. Постоянно искала мужчину, которого представляла себе в своих мечтах. Она была в поисках идеального мужчины. Но не смогла его найти, потому что такого не было. Тунзаля поняла эту реальность слишком поздно. Она решила, что больше не будет иметь близость ни с одним мужчиной. У неё было три сына. А что ещё ей нужно? Она посвятит им себя и воспитывает их так, как представляла мужчину своей мечты. Она будет гордиться ими… 1997-й год