Əlilliyi olan gənclər üçün peşəkar inkişafda bərabər imkanlar yaradılıb
“Öndə Gənclər” İctimai Birliyi (Öndə) İnCamp-İnklüziv Kamp layihəsini icra etməkdədir. Layihəni Avropa Gənclər Fondu ilə Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyi maliyyələşdirir. Əsas məqsəd Azərbaycanda gənclərlə iş sahəsində inklüzivliyin və bərabər imkanların inkişafını gücləndirməkdir.
Təlim mərhələsi Şəki Olimpiya İdman Kompleksində təşkil edilib. Öyrənmə prosesi Avropa dəyərlərinə əsaslanan sessiyalarla başlayıb. Gənclər qeyri-formal təhsil elementlərinə əsaslanan, inklüziv və insanmərkəzli layihələrin necə hazırlanmasını öyrənib. Bu dəyərlər gənclərə həm layihə, həm də peşəkar həyatlarında hamı üçün bərabər imkanlar yaratmağa istiqamət verəcək. Daha sonra gənclər problemlərin analizi, planlaşdırma, komanda ilə işləmək və digər iş bacarıqları üzərində təcrübə qazanıblar.
Layihədə 18–29 yaş aralığında olan 30 gənc iştirak edir. Onların 13-ü qadın, 17-si kişidir. İştirakçılar Bakı, Şabran, Mingəçevir, Şəmkir, Zaqatala, Sumqayıt və Ağdaş olmaqla 7 regionu təmsil edirlər. Seçim zamanı regional və gender müxtəlifliyinə, eləcə də fiziki və sosial baxımdan müxtəlif təcrübələrə diqqət yetirilib.
Qrupda təkərli oturacaq istifadəçiləri, görmə məhdudiyyəti olan şəxslər, nitq pozuntusu, hərəkət məhdudiyyəti və sosial baxımdan həssas qruplardan olan gənclər də yer alır. Bu cür tərkib layihəni ölkədə nadir və inklüziv formatlardan birinə çevirir. Təlimləri Fərhad Abdulov, Mələk Sultanlı, Cəsur Mədətzadə və Aydan Ağayeva aparır. Onlar Gənclər və İdman Nazirliyi ilə Avropa Şurasının TRAYAZE proqramının məzunlarıdır və gənclərlə iş sahəsində ixtisaslaşıblar.
Növbəti mərhələdə iştirakçılar Hakaton formatında öz layihə fikirlərini hazırlayacaqlar. Bu mərhələ onların real problemlər üzərində işləmə və praktiki bacarıqlarını təcrübə imkanı yaradacaq. Layihədən sonra gənclərə mentorluq və texniki dəstək imkanları da təqdim ediləcək.
Əlavə məlumat üçün Öndənin rəsmi @ondegencler Instagram səhifəsini izləyə bilərsiniz.
Doğum gününüz mübarək, Möhtərəm Prezidentimiz, Müzəffər Ali Baş Komandanımız cənab İlham Əliyev! Böyük Allah dövlətimizin bayrağını daim uca etsin! Uca Yaradan bütün işlərdə yardımçınız olsun! Amin!
XALQIMIN, ORDUMUN İLHAMI İLHAM! Ən uca kürsüdən dedi sözünü, Bircə hərəkətlə sildi yüzünü, Bilmək istəyirsən əgər düzünü, Tarixindən aldı ilhamı İlham! Xalqımın, ordumun ilhamı İlham! * * * Əvvəlcə xainin qırdı belini, Sonra namərdlərin kəsdi dilini, Sevdi obasını, sevdi elini, Tarixindən aldı ilhamı İlham! Xalqımın, ordumun ilhamı İlham! * * * Yüz ölçdü, bir biçdi, ustadan usta, Mizanı yerində; nə tez, nə asta, Cəngilər çalındı bu dəfə “Rast”da, Tarixindən aldı ilhamı İlham! Xalqımın, ordumun ilhamı İlham! * * * Bir həmlədə pozdu kələyin, fəndin, Uçudu, dağıtdı illərin bəndin, Hər dəfə yanıltdı düşmənin zəndin, Tarixindən aldı ilhamı İlham! Xalqımın, ordumun ilhamı İlham! * * * Ustaca bəllidi zamanın feli, Taixdə dastandı babamın qolu, Dəmir yumruq oldu İlhamın əli, Tarixindən aldı ilhamı İlham! Xalqımın, ordumun ilhamı İlham!
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam!
ONU TANRI SEÇİB Şərəfli əcdadın şanlı övladı , Bütün ulusunun qolu, qanadı, Hər yanda fəxrlə çəkilir adı, Çağ açıb qapadan söydandır soyu! Tanrı tərəfindən qutlanıb toyu! * * * İlhamdır istəyi, elin arzusu, Amalı, bir şirin dilin arzusu, Əməli, tər qönçə gülün arzusu, Çağ açıb qapadan söydandır soyu! Tanrı tərəfindən qutlanıb toyu! * * * Nizamı, gərdişi ustadan usta, Təftişi, gedişi ustadan usta, Planı, döyüşü ustadan usta, Çağ açıb qapadan söydandır soyu! Tanrı tərəfindən qutlanıb toyu! * * * Seçir, sonalayır, sorur düşməni, Ağladır, sızladır, yorur düşməni, “iti qovan kimi qovur düşməni” Çağ açıb qapadan söydandır soyu! Tanrı tərəfindən qutlanıb toyu! * * * Nitqi, bəlağəti, şəsti yerində, Görkəmi yerində, büstü yerində, Alınmaz qaladı, postu yerində, Çağ açıb qapadan söydandır soyu! Tanrı tərəfindən qutlanıb toyu!
DAĞLAR (Dağlara xitabən üçüncü şeiri) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!
* * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!
* * * Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı, Qoynunda yağılar məskən salmışdı, Canımı sağalmaz bir dərd almışdı, Sayalı qonağın mübarək, dağlar!
* * * Qurtuldu yağıdan zənburun, balın, Bir başqa görünür yamacın, yalın, Zirvəndən boylanır şanlı hilalın, Müqəddəs sancağın mübarək, dağlar!
* * * Haqqa nisbət tutub ulu Ələsgər, Andırıb, tanıdıb, bilib pərisgar, Hər səngər məbəddi, pirdi hər əsgər, Şuşa tək ocağın mübarək, dağlar!
* * * Ay Ustac, min şükür arzuna yetdin, “Dədə”n gedən yolu, sən də qət etdin, Dolandın dünyanı yurdunda bitdin, Doqquzu zər tuğun mübarək, dağlar!
ÜÇ QARDAŞ (Azərbaycan, Türkiyə, Pakistan qardaşlığına)
Bir qardaş sağında, biri solunda, Təpəri dizində, gücü qolunda, Qardaşlıq məşəli yanır yolunda, Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan! * * * Xətai amalı bu gün oyaqdır, Nadirin əməli bu gün dayaqdır, İlhamın təməli bu gün mayakdır! Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan! * * * Zamanla yaşadıq xeyli qeylü-qal, Görməsin bir daha bu birlik zaval, Dağlara biryolluq qayıdır Hilal, Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan!
Şair, tərcüməçi, esseist, müstəqillik illəri Azərbaycan şeirinin öncüllərindən biri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi, Leopold Sedar Senghor Beynəlxalq Akademiyasının həqiqi üzvü cənab SƏLİM BABULLAOĞLUİLİN ŞAİRİ (2025) adına layiq görülüb.
Orfey Mətn/Ədəbiyyat Mükafatları ABŞ, Texas Universiteti (Dallas& Kleyton, Oklahoma), “Mundus Artium Press” nəşriyyatı tərəfindən verilir. Artıq qaliblər elan olunub. Sevindirici haldır ki, tanınmış Azərbaycan şairi SƏLİM BABULLAOĞLU da qaliblərin arasında yer alıb.
Səlim Babullaoğlunun namizədliyini Özbəksitan (həm də təşəbbüsçü idi), Türkiyə (Ərdəhan Universiteti) , Moldova (Elmlər Akademiyası) , Rumıniya (Mihay Eminesku Akademiyası) və Ukrayna (“Vsesvit” jurnalı) dəstəkləmişlər.
Açıqlama belədir:
“Müasir poeziyaya verdiyi müstəsna töhfələrə görə İlin Şairi adına layiq görülüb. Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli səsi olan Səlim Babullaoğlunun yaradıcılığı ümumbəşəri insanlıq və dözümlülük mövzuları ilə səsləşir, o poetik sənəti mədəni və emosional əlaqənin dərin aləti kimi şöhrətləndirir…”
“Yazarlar” olaraq, bu münasibətlə Səlim Babullaoğlunu təbrik edir qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Mundus Artium Press Announces the 2025 Orpheus Texts Award Winners
PRESS RELEASE II
Dallas, Texas – 12/01/2024. Mundus Artium Press, housed at the University of Texas at Dallas, proudly announces the recipients of the 2025 Orpheus Texts Awards. These prestigious accolades celebrate exceptional contributions to literature, journalism, visual arts, and environmental artistry. Each award reflects the laureates’ profound commitment to enriching humanistic endeavors and advancing the betterment of society.
Poet of the Year (2025): Salim Babulloglu, Azerbaijan Salim Babullaoglu is honored as Poet of the Year for his exceptional contributions to contemporary poetry. A distinguished voice in Azerbaijani literature, Babulloglu’s work resonates with universal themes of humanity and resilience, celebrating the poetic craft as a profound instrument of cultural and emotional connection.
Literary Translator of the Year (2025): Hamdy Elgabry, Egypt Hamdy Elgabry, this year’s Literary Translator of the Year, is celebrated for his extraordinary efforts in bridging cultural and linguistic divides. His mastery of translation captures the soul of literary works, fostering greater understanding and appreciation between diverse cultures through the written word.
Journalist of the Year (2024): Baltabek Tuyetayev, Kazakhstan Baltabek Tuyetayev receives the Journalist of the Year award for his fearless and insightful reporting. Tuyetayev’s commitment to truth and social justice has elevated journalism as a cornerstone of democracy and public discourse, shining a light on stories that matter most.
Writer of the Year (2024): Nazar Eshonqul, Uzbekistan Nazar Eshonqul is named Writer of the Year for his profound literary contributions. Eshonqul’s work, marked by rich narrative depth and cultural authenticity, captures the essence of Uzbek life while addressing universal questions of identity, history, and human experience.
Visual Artist of the Year (2024): Sinisa Krunic, Serbia Sinisa Krunic is awarded Visual Artist of the Year for his groundbreaking contributions to the visual arts. His visionary creations challenge boundaries, celebrate the interplay of form and meaning, and offer profound meditations on the human condition through his unique artistic lens.
Artist of Nature of the Year (2024): Moon Kook-hyun, South Korea Moon Kook-hyun is honored as Artist of Nature of the Year for his exceptional dedication to environmental artistry. Through innovative projects that combine tree planting, ecological restoration, and aesthetic design, Moon exemplifies how art can harmonize with nature to create a healthier and more beautiful ecosystem.
Each recipient has been chosen through a meticulous selection process, ensuring their lasting legacy in their respective fields. Their achievements will be permanently enshrined on the Mundus Artium Press website and recorded in the international database, serving as a timeless testament to their exemplary contributions to humanity.
STRESS VƏZİYYƏTİ, İŞ REJİMİNDƏ MOBİNQ, AUTOİMMUN XƏSTƏLİKLƏR
Yaşadışımız son illər həm texnoloji inkişafın, həm ondan istifadəsinin pik həddə çatması, həm də həyati funksiyalarımızı başa vurmağa çalışdığımız sürətlə axan zaman səbəbindən hər səviyyədə stress vəziyyəti yaşanmaqdadır. Stress, orqanizmin xarici və daxili təzyiqlərə qarşı fiziki və psixoloji reaksiyasıdır. Müasir iş mühitində uzunmüddətli stress insanın həm fiziki, həm də psixi sağlamlığına ciddi zərər verə bilər. Stressin əsas mənbələrindən biri də iş rejimində mobinq kimi psixoloji təzyiq və mənəvi zorakılıqdır. Mobinq, iş yerində bir və ya bir neçə şəxs tərəfindən başqa bir əməkdaşa qarşı sistematik şəkildə həyata keçirilən psixoloji zorakılıq, təzyiq və ya mənəvi basqıdır. Bunlara aşağıdakıları göstərmək olar: Peşəkar nüfuzun pozulması; İşdə peşəkar bacarıqların şübhə altına alınması; Qeyri-adekvat tənqid; görülən işi kiçiltmək, özgüvəni alçaltmaq və s. Bunlardan başqa, iş yükünün manipulyasiyası, normadan artıq və ya az iş tapşıraraq təzyiq göstərmək, məqsədli şəkildə tapşırıqların verilməsi də stress amilini artırır. Sonda işçinin sosial təcridinə, əməkdaşların kollektivdən uzaqlaşdırılmasına, yığıncaqlara dəvət etməməklə müəssisədən kənarlaşdırılmasına səbəb olur. Bu amillər nəinki insanların maddi və mənəvi sıxıntılarına gətirib çıxarır, həmçinin onların fiziki və psixoloji problemlərinə yol açır. Stress və mobinqin insan sağlamlığına mənfi təsirləri ciddi problemlər yaradır:
1. Fiziki təsirlər: Baş ağrısı, yüksək qan təzyiqi, ürək-damar xəstəlikləri. Yuxu pozğunluğu və həzm sistemi problemləri.
2. Psixoloji təsirlər: Xroniki yorğunluq, depressiya və narahatlıq. Özünəinamın azalması, təşviş və panik ataklar.
3. Sosial təsirlər: İş münasibətlərində gərginlik. Ailədaxili münasibətlərdə problemlər.
4. Peşəkar təsirlər: Məhsuldarlığın azalması. Karyera inkişafının ləngiməsi və işdən uzaqlaşma.
Bütün bu kimi problemlər cəmiyyətin müxtəlif yaş və peşə səviyyələrində öz əksini tapir. Məsələn, Dünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) məlumatına görə, stress iş yerlərində xəstəlik və iş qabiliyyətinin azalmasının əsas səbəblərindən biridir; Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (ILO) hesablamalarına əsasən, hər il dünya üzrə milyonlarla işçi mobinqə məruz qalır və bu səbəbdən iş yerlərini tərk edirlər; Stressə bağlı xəstəliklər səbəbindən işçilərin işdən qalma halları son 10 ildə 30% artmışdır; Avropa Birliyi ölkələrində aparılan sorğular göstərir ki, əməkdaşların təxminən 15%-i işdə mobinqə məruz qalır. Razılaşmaq lazımdır ki, insan oğlu tarixən ədalət uğrunda mübarizə aparmışdır. Buna nisbətən nail olunsa da, sonda yenə yuxarı təbəqə aşağı təbəqənin mənafeyini tapdalamağa davam etməkdədir. Stress və mobinq problemlərinin qarşısının alınması üçün bir çox variantlar da düşünülmüşdür. Stress və mobinqin idarə olunması üçün bir çox həll yolları:
1. İş mühitinin sağlamlaşdırılması:
• Rəhbərlik işçilərin psixoloji sağlamlığına diqqət yetirməli və mobinq hallarını aradan qaldırmaq üçün tədbirlər görməlidir.
• Aydın qaydalar və etik davranış kodeksi tətbiq olunmalıdır.
2. Psixoloji dəstək:
• İş yerlərində psixoloqlar və məsləhətçilər fəaliyyət göstərməlidir. Stress idarəetmə texnikaları və relaksasiya üsulları (meditasiya, nəfəs məşqləri) təşviq olunmalıdır.
3. İş yükünün balanslaşdırılması:
• İşçilərə ədalətli və real iş yükü təyin edilməli, tapşırıqlar balanslı şəkildə bölüşdürülməlidir. Yuxu rejiminə və istirahət saatlarına diqqət yetirmək vacibdir.
4. Maarifləndirmə və təlim:
• İşçilərə mobinqin nə olduğu, ona necə reaksiya vermək və hüquqlarını necə qorumaq barədə təlimlər keçirilməlidir.
• Rəhbərlərə əməkdaşların idarə olunması və iş etikasına dair təlimlər təşkil edilməlidir.
Stress və mobinq müasir iş həyatının ən böyük problemlərindən olduğu üçün bu halların qarşısının alınması yalnız fərdi deyil, həm də təşkilati səviyyədə yanaşma tələb edir. Bunun üçün sağlam iş mühiti yaratmaq, əməkdaşlara hörmət göstərmək və psixoloji rifahı dəstəkləmək həm işçilərin, həm də təşkilatların uzunmüddətli inkişafı üçün əsas şərtdir. Unutmayaq ki, sağlam iş mühiti sağlam cəmiyyət deməkdir. Hər kəsin əmək hüquqlarına hörmət olunmalıdır!
Əhalinin intensiv artımı ilə yanaşı qida sənayesində də stress amili yaranır. Geni dəyişdirilmiş ərzaq maddələrinin paketli qidaların artımı, istehsalı və istehlakı da problemlərlə üşləşir və insan orqanizminə ziyanlı patologiyalara səbəb olur. Ən çox yayılmış stess və xəstəliklərdən ən təhlükəlisi autoimmun xəstəliklərdir. Autoimmun xəstəliklər insanın immun sisteminin öz bədəninin sağlam hüceyrə və toxumalarını yad olaraq tanıması və onlara qarşı hücum etməsi nəticəsində yaranır. Normalda immun sistemi orqanizmi viruslar, bakteriyalar və digər xarici patogenlərdən qoruyur. Ancaq autoimmun xəstəliklərdə bu qoruyucu mexanizm pozularaq orqanizm özünə zərər verir. Bəs autoimmun xəstəliklərin yaranma səbəbləri nələrdir? Autoimmun xəstəliklərin dəqiq yaranma səbəbi tam məlum deyil, lakin bəzi amillər bu xəstəliklərin inkişafında rol oynayır:
1. Genetik meyillilik:
• Bəzi genlər immun sisteminin düzgün fəaliyyət göstərməsinə təsir edə bilər. Ailəsində autoimmun xəstəlik olan insanlarda bu xəstəliklərin yaranma ehtimalı daha yüksəkdir.
2. Hormonal amillər:
• Autoimmun xəstəliklər qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir. Bu, hormonların immun sisteminə təsiri ilə bağlıdır. Məsələn, lupus xəstəliyi qadınlarda kişilərə nisbətən 9 dəfə çox müşahidə olunur.
3. Ətraf mühit faktorları:
• Viruslar, bakteriyalar, ağır metallar və kimyəvi maddələr immun sistemini pozaraq xəstəliyin yaranmasına səbəb ola bilər. Stress və həyat tərzi də xəstəliyin başlanmasına təkan verə bilər.
4. Yuxarı həssaslıq və infeksiyalar:
• Bəzi infeksiyalar immun sisteminin düzgün işləməsini pozaraq autoimmun reaksiyalara səbəb ola bilər. Ən çox rast gəlinən autoimmun xəstəliklər
Autoimmun xəstəliklərin orqanizmə təsir mexanizmini izləmək, problemin səbəb və nəticələrinin idarə edilməsi orqanizmda yarana biləcək mənfi təsirlərin qarşısının alınmasına səbəb olur. Autoimmun xəstəliklərin orqanizmə təsirlərini ətraflı izah edək:
1. Xroniki iltihab: Autoimmun xəstəliklər adətən xroniki iltihabla müşayiət olunur. Bu, orqan və toxumalarda tədricən zədələnmələrə səbəb olur.
2. Orqan çatışmazlığı: Uzunmüddətli iltihab və hüceyrələrin zədələnməsi nəticəsində müvafiq orqanların funksiyası zəifləyir. Məsələn: Lupus – böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər. Tip 1 diabet – insulin çatışmazlığı nəticəsində qan şəkəri yüksək qalır.
3. Həyat keyfiyyətinin azalması: Xroniki yorğunluq, ağrılar və hərəkət məhdudluğu gündəlik həyatı çətinləşdirir və psixoloji gərginliyə səbəb olur.
Autoimmun xəstəliklərin tam müalicəsi olmasa da, simptomları idarə etmək və xəstəliyin gedişatını yavaşlatmaq mümkündür. Bunlara missal olaraq Dərman müalicəsi: İltihab əleyhinə dərmanlar – ağrıları və şişkinliyi azaldır; İmmunosupressiv dərmanlar – immun sisteminin fəaliyyətini zəiflədir (məsələn, kortikosteroidlər). Həyat tərzinin dəyişdirilməsi: Sağlam qidalanma (ilıq antioksidantlarla zəngin pəhriz – meyvə, tərəvəz). Fiziki aktivlik – yüngül idman immun sistemi dəstəkləyir. Stressin idarə olunması (meditasiya, nəfəs məşqləri). İmmun sisteminin balanslaşdırılması: Bəzi xəstələrdə immunoterapiya və plazmaferez kimi üsullar tətbiq olunur.
Statistikaya görə, dünya əhalisinin təxminən 5-8%-i müxtəlif autoimmun xəstəliklərdən əziyyət çəkir. Qadınlarda bu xəstəliklər kişilərə nisbətən 2-3 dəfə çox rast gəlinir. Autoimmun xəstəliklər bəzi hallarda tətikləndirici hadisələrdən sonra başlayır, məsələn, virus infeksiyası, əməliyyat və ya ağır stress. Ən çox yayılan xəstəliklərdən biri “revmatizmal artrit”dir. Bu xəstəlik dünya üzrə 350 milyondan çox insana təsir edir. Autoimmun xəstəliklər kompleks problemlər olsa da, düzgün müalicə və həyat tərzi ilə onların təsirini azaltmaq mümkündür. Erkən diaqnoz və mütəmadi tibbi nəzarət bu xəstəliklərin idarə olunmasında əsas rol oynayır. Cəmiyyətdə maarifləndirmənin artırılması və ətraf mühitin sağlamlaşdırılması autoimmun xəstəliklərin yayılmasını azaltmağa kömək edə bilər.
Genetikmeyillilik – ailədə allergiya və ya otoimmün xəstəliklərin olmasi,
Ətraf mühit amilləri də insanlarda immun həssaslıq yaradır.
Bu məsələ niyə əhəmiyyətlidir?
İmmun həssaslıq nədir və niyə gündəmdədir?
Son illərdə immun həssaslıq (hipersensitivlik) probleminin artması cəmiyyət üçün ciddi narahatlıq doğurur. Qida allergiyaları, astma, dərmanlara həssaslıq və digər immun problemləri hər yaş qrupunda müşahidə edilir. Bu, yalnız fərdin sağlamlığına deyil, həm də ailələrə və bütövlükdə cəmiyyətə sosial və iqtisadi çətinliklər gətirir.
Deyilənləri gündəlik həyatdan misallar və faktlarla izah edək:
1. Məktəblərdə qida allergiyası
ABŞ-da aparılan araşdırmalara görə, hər 13 uşaqdan biri qida allergiyasından əziyyət çəkir.
• Bir çox məktəbdə şagirdlərin fındıq və ya süd kimi allergenlərə həssas olduğu üçün yemək menyuları xüsusi olaraq hazırlanır. Bir şagirdin fındıq allergiyası səbəbilə məktəb rəhbərliyi bütün siniflərdə fındıq tərkibli qidaları qadağan edə bilir. Bu həm uşağın sağlamlığını qorumaq, həm də valideynlərin narahatlığını azaltmaq məqsədi daşıyır.
2. Astma və hava çirklənməsi arasındakı əlaqə
Dünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) məlumatına görə, hər il 300 milyondan çox insan astma xəstəliyindən əziyyət çəkir. Astmanın əsas səbəblərindən biri hava çirklənməsidir. Məsələn, böyük şəhərlərdə yaşayan insanlar daha çox astma və digər tənəffüs yolları xəstəliklərinə tutulurlar. Londonda 9 yaşlı Ella Kissi-Debrahın ölümünün hava çirklənməsi ilə əlaqəli olduğu sübut edilmiş və bu, tarixdə hava çirklənməsi ilə bağlı qeydə alınan ilk ölüm hadisəsi olub.
3. Dərmanlara həssaslıq (anafılaktik şok)
Dərman allergiyası da immun həssaslığın ciddi formalarından biridir. Misal: Bəzi insanlar antibiotiklərə, xüsusilə penisilin qrupuna qarşı həssasdırlar. Bir iynə və ya tablet dərhal həyati təhlükə yarada bilər. ABŞ-da hər il təxminən 500-1000 nəfər dərman allergiyası səbəbindən anafilaktik şoka girir.
4. Ekoloji faktorlar və allergik reaksiyalar
İqlim dəyişikliyi ilə əlaqədar olaraq polen (bitki tozu) miqdarı artmışdır. Polen allergiyası (saman nezləsi) getdikcə geniş yayılır. Məsələn, Azərbaycanda yaz aylarında polen səbəbindən minlərlə insan asqırma, göz yaşarması və burun tutulması kimi simptomlarla üzləşir. Tədqiqatlara görə, qlobal istiləşmə nəticəsində polen mövsümü daha erkən başlayır və daha uzun çəkir.
İmmun həssaslığın sosial təsirləri də mövcuddur:
1. Valideynlərin çətinlikləri: Allergiyası olan uşaqlara daim nəzarət etmək tələb olunur. Valideynlər məktəblərdə və ictimai yerlərdə uşaqlarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün daha çox diqqət göstərməlidirlər.
2. İqtisadi yük: İmmun həssaslığa görə müalicə və dərmanlar çox zaman yüksək xərclər tələb edir. ABŞ-da allergiya ilə bağlı illik tibbi xərclər 25 milyard dollardan çoxdur.
3. İctimai yerlərdə məsuliyyət: Restoranlar və ictimai yerlər menyuda allergen tərkibli qidaları aydın şəkildə qeyd etməli, işçi heyət isə allergiya ilə bağlı məlumatlı olmalıdır.
Göstərilən problemlərin çıxış yolları və həlləri nələrdir? Bu suallar hər kəsi düşündürməli və ciddi yanaşılmalıdır. Bunun üçün 1.Maarifləndirmə: Məktəblərdə və cəmiyyət arasında immun həssaslıq və allergiyalar haqqında təlimlər keçirilməlidir. Valideynlər və müəllimlər uşaqlardakı allergik reaksiyaları tanımağı öyrənməlidir. 2. Səhiyyə tədbirləri: Tibbi müəssisələrdə anafilaktik şok vəziyyətləri üçün dərhal müdaxilə imkanları təmin edilməlidir. Dərman allergiyası ilə bağlı testlər və immunoterapiya müalicəsi geniş yayılmalıdır. 3. Ekoloji tədbirlər: Hava çirklənməsinin azaldılması üçün şəhərlərdə daha çox yaşıllıq sahələri yaradılmalıdır. Kimyəvi maddələrin, pestisidlərin istifadəsi nəzarətdə saxlanılmalı, Sağlam gələcək üçün birgə addımlar atılmalıdır. İmmun həssaslıq problemi təkcə sağlamlıq sahəsinə aid deyil. Bu, cəmiyyətin hər üzvünün qarşılıqlı məsuliyyətini tələb edir. İnsanların bu problemlə bağlı məlumatlı olması, ictimai yerlərdə təhlükəsiz mühitin yaradılması və düzgün həyat tərzinin təşviqi həssas insanların həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdıra bilər. Unutmayaq ki, sağlam cəmiyyət qurmaq hər birimizin əlindədir. Təhlükəsiz və sağlam gələcək üçün daha diqqətli və həssas davranmalıyıq.
Sağlam gələcək üçün sağlam cəmiyyət, sağlam düşüncə, insani rəftara ehtiyacımız var. Bu dünya hamının və hər kəs 1 ömür yaşayır. Verilmiş ömrü hak etdiyimiz kimi yaşamaq üçün birgə çalışmalı, bir məqsədə istiqamətlənməliyik.
Qış tüğyan edirdi ömür bağında, Hamı süst yatırdı ağ otağında, Qəfil gördüm səni bar budağında, Xoş gördük, günaydın, ay Ağçiçəyim!
Dümağsan, qar sənin yanında qara, Tanrım rüsxət verib, baxmayıb qara, Bu, qarlı qış hara, tər çiçək hara, Xoş gördük, günaydın, ay Ağçiçəyim!
Əllərim pak deyil oxşayım səni, Həddim o hədd deyil qoxlayım səni, Bağbanam, borcumdur yoxlayım səni, Xoş gördük, günaydın, ay Ağçiçəyim!
ŞEHÇİÇƏYİM
Tacısan dünyamda tüm çiçəklərin, Köksündən bal süzən, tər Şehçiçəyim… Sehrinə düşmüşəm, nur ləçəklərin, Əqli başdan alan, zər Şehçiçəyim…
Cəzbində qalmışam, tamam çar-naçar, Sağımda, solumda çox çiçək açar, Pərvanəyə dönüb, dövrəmdə uçar, Sərrafam, seçmişəm, dürr Şehçiçəyim…
Bir kərə, bir anlıq olsa da, vüsal Ruhuma rahatlıq verməyir xəyal, Sonu ölümsə də, gəl qoynuna al, Həsrətdə yaşamaq, zor Şehçiçəyim…
NƏ GÖZƏL
Dünyamızı çiçək görən, Gözlər nə gözəl, nə gözəl… Ruhumuza şəfa verən, Sözlər nə gözəl, nə gözəl….
Gül əkənlər, gül dərəcək, Qəlb deyəni, dil deyəcək, Düz əyrini, düz görəcək, Düzlər nə gözəl, nə gözəl….
Ustac olub sözə məftun, Daim gülən üzə məftun, Qəlbdə qalan izə məftun, İzlər nə gözəl, nə gözəl….
YARPAQ VƏ TORPAQ
Can verəni candan alı qoyarıq, Unudur yarpağa möhtacdır yarpaq… Torpağa su deyil, zəhər veririk, Marağa məəttəl qalıbdır torpaq…
Xəzələ aman yox torpağa çata, Qurumuş canıyla cana can qata, Əbədi qanunla rahatca yata, Süprülüb çöplüyə atılır yarpaq…
Torpağa ting deyil, sütun əkirlər, Arx, kanal yerinə hasar çəkirlər, Dəmirdən, betondan kəfən biçirlər, Gözü baxa-baxa gömülür torpaq…
Bizə can verənin canın almayaq, Bu iki aşiqin yolun burmayaq, Yarpağı torpağa həsrət qoymayaq, Yarpaq elə torpaq, torpaqdır yarpaq…
Ay Ustac, haqq deyən Nəsımı öldü, Haqq bir damladır, batilsə göldü, Qardaşlar tək gəlmiş Adəmi böldü, Bizlər unutsaq da, unutmur torpaq…
YAZ SEVDASI VAR
Bu payız bir başqa gəlir ömrümə, Güzün gümanında yaz sevdası var. Xəzana bürünüb bütün bağ, bağça Güzün gümanında yaz sevdası var.
Bu xəzan yelimi, ya bahar mehi? Bivaxt tumurcuqda, tər zəfər zehi, Qızılı yarpaqda zər qəhər şehi, Güzün gümanında yaz sevdası var.
Ustac, tac almısan Haqqın özündən, Gözəllər xoşhaldır şirin sözündən, Görməz, qəm süzülür qəmgin gözündən, Güzün gümanında yaz sevdası var.
ŞAHİ-CAHAN
Çiçək açsa, haçan həyat ağacın, Yaz çağındır, o çağını yaza yaz! Qan qaynasa, qışın oğlan çağında, Qışa deyil, o çağını yaza yaz…
Araz dağdır, haldan hala hal eylər, Sakit axar, eldən elə yol eylər, Dost-aşina, taydan taya əl eylər, Ayaq açsa, o çağını yaza yaz!
Taclı şair şeir yazdı dodaqsız, Canın xanı yaranışdan qonaqsız, Şahi-cahan, yaşar səssiz, soraqsız, Hərgah coşsa, o çağını yaza yaz!
YARADAN YARATDI (Dodaqdəyməz) Tala tala, meşə meşə, dağı dağ, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış. Sısqa sısqa, dərya dərya, arxı arx, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış.
Aqil alar dərsi iki alandan, Haqq ayrılar, çıxar yağtək yalandan, Həyat keçər, əyri-əyri dalandan, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış.
Taclı Şair, taxtın, tacın sirdi sirr, Sənə çatan baxtın, bacın sirdi sirr, Qarşı yatan ağrın, acın sirdi sirr, Yaradan yaratdı yer naxış-naxış.
GƏZDİM
Gəzdim, qarış-qarış Vətən torpağın, Hər dağda, dərədə izim var mənim! Hələ keçilməmiş, uca dağların, Uca zirvəsində gözüm var mənim!
Gəzdim, yorulmadan aranı, dağı, Seyr etdim, ən ucqar çəməni, bağı, Heç vaxt qınamadım zamanı, çağı, Çox bulaq başında üzüm var mənim!
Gəzdim, bu torpağı, mən oymaq-oymaq, Ən adi daşa da olmuşam qonaq, Hər otun, çiçəyin halın soraraq, Sinəmə yığdığım, sözüm var mənim!!!
1917-ci ildə Rusiyada baş vermiş Oktyabr inqilabının nəticəsində Stepan Şaumyanın başçılıq etdiyi bolşevik Bakı Soveti Bakı quberniyasında hakimiyyəti ələ keçirmişdi. Etnik erməni olan və Britaniya hökumətindən milyon qızıl rubl məbləğində ilkin yardım alan Stepan Şaumyan Bakıda azərbaycanlılara qarşı bolşeviklərlə erməni millətçilərinin əməkdaşlığını təmin etmişdi.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin oğlu Məhəmməd Tağıyev Lənkəran şəhərində baş verən ixtilafda rus-erməni silahlı dəstələri tərəfindən qətlə yetirilmiş, general Talışinskinin başçılıq etdiyi Azərbaycan alayı martın 9-da onun dəfn mərasimində iştirak etmək üçün Bakıya gəlmişdir. General Talışinski Bakıya gəlmədən bir neçə gün öncə, Lenin Bakı Sovetinin başçısı Stepan Şaumyana aşağıdakı məzmunda teleqram yollamışdır: ‘’Hörmətli yoldaş Şaumyan: Məktubunuz üçün təşəkkür edirəm. Sizin düşünülmüş siyasətiniz bizə çox xoşdur və yaranmış vəziyyətdə siyasətinizin daha dərin və ehtiyatlı diplomatiya ilə birgə tətbiq edilməsini məqsədəuyğun sayır və nəticədə qələbə çalacağımıza əminik. Çətinliklər gözlənilməzdir və indiyədək biz yalnızca imperialistlər arasında narazılıqlar və münaqişələr nəticəsində irəli getmişik. Bu konfliktləri işlətməyi öyrənin, hal-hazırda diplomatiya öyrənmək vacibdir. Bütün dostalara xoş arzular və salamlar. V. Ulyanov (Lenin)’’
Leninin Şaumyana etdiyi bu müraciətə baxmayaraq, Bakıya daxil olarkən general Talışinski və Azərbaycan alayının üzvləri Bakı Soveti tərəfindən həbs altına alınmışlar, nəticədə şəhərdə yaşayan azərbaycanlılar Sovetə qarşı müqavimət göstərməyə başlamışlar. Nəticədə baş verən silahlı münaqişə martın 30-dan aprelin 3-də qədər Bakıda davam etmiş və tarixə ”1918-ci ilin Mart Günləri” kimi həkk olunmuşdur. Ümumiyyətlə, ermənilərin azərbaycana qarşı törətdikləri ən qəddar soyqırım aktı 1918-ci ilin martında olmuşdur. Öz cirkin əməlllərinə davam edən ermənilər bu dəfə bolşevik adı altında öz əməllərini reallaşdırmağa başlamışdılar.
Mahiyyətcə milli soyqırımı olan ’’Mart döyüşləri” Bakı Sovetinə qısa müddət ərzində vəziyyətə nəzarət etmək imkanı versə də, əhali arasında sovetlərə qarşı kin-küdurəti daha da artırmış, Azərbaycanda sovetləşmə ideyasına zərbə vurmuşdu.
1917-ci il oktyabr devrimi və hakimiyyətə kommunistlərin gəlməsi zamanı yaranmış vəziyyətdən istifadə edən erməni millətçiləri və onların cəmləşdiyi ”Daşnaksütyun” partiyası Bakıda və digər yerlərdə azərbaycanlılara qarşı mitinqlər keçirməyə başladılar. 1918-ci il mart ayının 30-da erməni kilsəsi yanında toplaşan daşnak dəstəsi müsəlmanlara ilk atəş açdı. 31 mart səhər tezdən bolşevik-daşnak dəstələri azərbaycanlılar yaşayan ’’Kərpicxana”, ’’Məmmədli” və başqa məhəllələrə hücum etdilər. Həmin məhəllələri havadan təyyarələr, dənizdən isə hərbi gəmilər bombalamağa başladılar. Ermənilər rusları inandırmışdılar ki, guya İçərişəhərdə azərbaycanlılar rusları qırıblar. Matroslar bunun yalan olduğunu biləndən sonra atəşi dayandırsalar da artıq gec idi, alova bürünmüş məhəllələrdə ölənlərin sayı-hesabı yox idi. Erməni millətçi faşistləri heç kimə rəhm etmirdilər, qarşılarına çıxan hər kəsi “türk” deyə dərhal qətlə yetirirdilər. Daşnaklar deyirdilər: ”Biz heç bir bolşevik tanımırıq, təkcə müsəlman olmağın kifayətdir”. Onlar evləri qarət edir, adamları yandırır, hamilə qadınları ağılasığmaz işgəncələrlə qətlə yetirir, azərbaycanlılara məxsus məktəbləri, kitabxanaları, mədəniyyət ocaqlarının hamısını yandırırdılar. Hətta İçərişəhərə hücum zamanı A.Mikoyanın başçılığı ilə yaradılmış ’’İnqilabı müdafiə” adı ilə çıxış edən bu quldur dəstələri Bakının ən gözəl memarlıq abidələrindən olan “İsmailiyyə” ni yandırmış, “Açıq söz”, “Kaspi”, “Baku” qəzetləri redaksiyalarını dağıtmış, ’’Təzə pir” məscidinin minarələrini isə top atəşi ilə dəlik-deşik etmişdilər. Beləliklə, 1918-ci ildə Rusiyada yaranmış vəziyyətdən istifadə edən ermənilər öz istədiklərinə bolşevizm bayrağı altında nail olmağa cəhd göstərmişlər.
Martın 30-da axşam saatlarında Bakıda ilk atəş səsləri eşidilir. Təpədən dırnağa qədər silahlanmış erməni əsgərləri müsəlmanların evlərinə basqınlar edərək onları vəhşicəsinə öldürür, körpələrə və qocalara aman vermirdilər. Qadınlar isə daha ağır şəkildə öldürülürdü. N.Nərimanov erməni vəhşilərinin törətdikləri qətliamlar haqqında belə bəhs edir: ’’Bolşevik olan bir müsəlmana belə aman verilmədi. Müsəlmanlara hər cür cinayəti etdilər. Nəinki kişilər, hətta hamilə qadınlar da daşnaklardan canlarını qurtara bilmədilər”. Milli sülhə və birliyə qarşı “sinfi mübarizə” və “sinfilik” mövqeyindən çıxış edən S. Şaumyan başda olmaqla, Bakı bolşevikləri “Bakı Sovetinin Zaqafqaziyada vətəndaş müharibəsinin başlıca mərkəzinə və istehkamına” çevirmək yolunu seçdilər. Oralar daşnaklarla birlikdə “antisovet qiyamı”na, “əksinqilab”a qarşı mübarizə adı altında 1918-ci il mart ayının axırlarında (30-31- də) milli qırğın təşkil etdilər. Bu, müsəlmanlara qarşı, xüsusilə, azərbaycanlılara qarşı milli soyqırımı, Azərbaycanın milli istiqlalına xəyanətkar sui-qəsd idi. Həmin soyqırımı zamanı 12 mindən çox (bəzi sənədlərdə 15 min) günahsız azərbaycanlı qanına qəltan edildi. Bu soyqırımında daşnak silahlı dəstələri, habelə A.Mikoyanın başçılıq etdiyi “Qızıl Qvardiya” dəstələri xüsusilə fərqlənmişdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, Bakıda qırğın törədilməsinə hələ 1918-ci ilin yanvarında cəhd edilmişdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının hesabatında bu hadisələr zamanı ölənlərin sayının 50 mindən çox olduğu bildirilir. Mart soyqırımı zamanı təkcə Bakıda 12 mindən çox adam qətlə yetirildi. Bu soyqırım təkcə Bakıyla əhatəli deyildi. Aprel ayının ilk ongünlüyündən etibarən Bakıda törədilən bu qətliamlar eynilə Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Hacıqabul, Salyan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan, Kürdəmir, Lənkəran və digər bölgələrdə də edildi.
M.Ə.Rəsulzadə “Azərbaycan Cumhuriyyəti” əsərində erməni qətliamlarındən bəhs edərkən qeyd edirdi: ‘’əski Şirvanşahların bu qədim paytaxtı bir həmlədə atəşə verilib məşhur tarixi cameyə varıncaya qədər yaxıldı. Yalnız erməni məhləsi salamat buraxıldı. Şamaxının düçar olduğu təcavüzə Lənkəran, Səlyan, Quba, Navahi və Kürdəmir kimi qəza, şəhər və qəsəbələri dəxi məruz qaldı. Bu təcavüzlər əsnasında yaxılan xanimanların, qıyılan ərz və namusların, kəsilən qarı qocaların, yağmaya gedən mal və məvaşinin təsviri qeyri-qabili-təsəvvür bir faciə təşkil edir’’
Quba qəzasında da hadisələr eyni istiqamətdə cərəyan edirdi. Aprel ayında Quba qəzasına göndərilən daşnak dəstələrinin komandiri Hamazasp bildirmişdi: ”Mən erməni xalqının qəhrəmanı və onun müdafiəçisiyəm… Mənə Xəzər dənizindən Şahdağadək olan ərazidə bütün müsəlmanları məhv etmək əmri verilmişdir”. Onun başçılıq etdiyi daşnak dəstələri Quba qəzasında 167 kəndi yandırmışdılar. Yerli sakinlər isə min bir əzablarla qətlə yetirildilər. Erməni millətçiləri tərəfindən törədilən bu soyqırım zamanı Quba qəzasında 16 minə yaxın adam öldürüldü.
1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı, Şamaxı, Quba, Lənkəran və digər ərazilərdə erməni faşistləri ümumilikdə, 50 min azərbaycanlını qətlə yetirmiş, 10 minlərlə insanı öz torpaqlarından qovmuşlar. Həmin hadisə Azərbaycan xalqının tarixinə qanlı hərflərlə yazılmışdır.
Vaqif Mustafazadə – bəstəkar, pianoçu, caz-muğam üslubunun banisi
Vaqif Mustafazadə (Vaqif Əziz oğlu Mustafazadə) 16 mart 1940-ci ildə Bakı şəhərində İçəri Şəhərdə anadan olmuşdur. Atasının ölümündən sonra, anası Vaqifin tərbiyəsi ilə məşğul olmağa başlayır. O yerli məktəbdə musiqi müəlliməsi idi.
1963-cü ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kollecini bitirib, Bakı Musiqi Akademiyasına daxil olmuşdur. İlk məşhurluqda elə bu zaman gəlir. Vaqif burada kiçik konsertlər verir, klublarda çıxış eləyir. O əsasən klassik caz, bluz və oynaq mahnılar ifa edir.
1964-cü ildən “Orero” ansamblına, “Qafqaz” caz üçlüyünə, “Leyli” və “Sevil” qadın vokal instrumental və “Muğam” instrumental ansambllarına rəhbərlik etmişdir. Beynəlxalq caz müsabiqələri və festivallarının (“Tallin-66”, “Tbilisi-78”, Monte-Karlo) laureatı olmuşdur.
1979-cu ildə Monakoda qeyri-adi şərtlərlə yeni festival keçirilir. Bu festivalın şərtlərinə görə əsərin müəllifi, ifaçısı və ölkəsi gizli saxlanılmalıdır. Festival başa çatdıqdan sonra 100-lərlə naməlum ad içərisindən bizə doğma ad çəkilir. Azərbaycan, Vaqif Mustafazadə. Monako caz festivalından vətənə “Ağ royal” mükafatı ilə qayıdır və növbəti konsertlərinə hazırlaşır.
Fortepiano və simfonik orkestr üçün konsertin, “Muğam” simfoniyasının (tamamlanmamış), bir sıra caz kompozisiyalarının və pyeslərin müəllifidir.Vaqif Mustafazadə Azərbaycan caz musiqisinin banisi və yeni caz fikrinin (devizinin) təsisçisidir. O, Azərbaycan musiqisinin, muğamın klassik Amerikan caz musiqisi ilə sintezini yaradıb. Onun yeni devizi Caz-Muğam adlanır. O, Azərbaycan Muğam Caz Hərəkatının memarıdır.
Xalq musiqisi, muğamdakı improvizasiyalarda caz elementləri görmüş və orijinal bir janr ortaya çıxarmış “Muğam” simfoniyasının müəllifi Vaqif Mustafazadə 1979-cu ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülür.
1982-ci ildə artıq ölümündən sonra Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb.
O, 16 dekabr 1979-cu ildə Daşkənddə qastrol zamanı ürək tutmasından vəfat etmişdir. Bakıda dəfn olunmuşdur.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Əməkdar müəllim Zülfiyyə Vəliyevanın yeni kitabı bu addadır
II Qarabağ müharibəsindəki qələbəmizdən qürurlanan VƏTƏN SEVDALI Azərbaycan xanımının ürək döyüntüləri kitab səhifələrində bu kəlmələrdə sətirlənib: “Cənnətməkan Qarabağ torpaqlarının işğaldan azad edilməsi, sərhədlərimizin bərpası, torpaqlarımızın mənfur düşmən tapdağından təmizlənməsi yeni tarixin yazılması, xalqın, ordunun, güclü liderin birliyinin təntənəsidir!”
İlk təqdim olunan “Tarix yazan sərkərdə” adlı məqalədə Ali Baş Komandanın öz xalqı haqqında düşüncələri sətirlənib: “Biz Azərbaycan xalqını qürurlu, cəsarətli, yenilməz xalq kimi təsdiqlədik”. Müəllif diqqəti bu kəlmələrin açıqlaması olan aşağıdakı fikrə istiqamətləndirir: “Dünya Azərbaycanın hərbi qüdrətinə, XXI əsrin müharibə taktikasına heyrət etdi”.
Və elə bu məqamdaca “Qarabağ müharibəsi xalqımız üçün nə deməkdir?” anlamını cavablandırılır: “Azərbaycan dövlətinin zəfər yürüşüdür, Qayıdışının başlanmasının nəticəsidir Qələbə!” … “Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın qızıl hərflərlə yazılan yeni tarixinin təməli oldu. Bu müharibədə əsgər və zabitlərimiz düşmənin canlı qüvvəsini və texnikasını məhv edərək, xalqımıza qələbə sevincini yaşatdı. Vətən sevdalı Vətən oğulları xalqımızın 30 illik Qarabağ həsrətinə son qoydu”.
Bu tarixi qələbədən qürurlanan Z.Vəliyeva xalqına cözaydınlığı verməyi də unutmur: “Gözün aydın, Azərbaycan dünyası, Azərbaycan bayrağı Qarabağda dalğalanir! Eşit dünya, Qarabağ Azərbaycandır! Bunu Ali Baş Komandan deyir, Azərbaycan xalqı, qüdrətli ordumuz deyir! … Gəncəmiz, Bərdəmiz,Tərtərimiz – bütöv Azərbaycan, gözlərin aydın, bayrağımız Şusada, Ağdərədə, Xocalıda, Xocavənddə, Xankəndidə dalğalanır!”
Müəllif “Qarabağ müharibəsi xalqımız üçün nə deməkdir?” sualını özünəməxsusu cavablandırır: “Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın qızıl hərflərlə yazılan yeni tarixinin təməli oldu. Bu müharibədə əsgər və zabitlərimiz düşmənin canlı qüvvəsini və texnikasını məhv edərək xalqımıza qələbə sevincini yaşatdı”.
***
Nəticə etibarı ilə kitabda iki istiqamət diqqət çəkir: 44 günlük Zəfər yürüşündən bəhs edən publisistika nümunələri və Qarabağ müharibəsi qəhrəmanlarının döyüş yolundan söz açan yazılar.
“Müstəqilliyimiz əbədidir, dönməzdir” yazısı ölkə prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin bu yöndəki fəaliyyətinə işıq salır.
Kitabda Qarabağ, Şuşa, Ağdam haqqında geniş informasiyalı yazılar da (“Qələbəmiz sərvətimiz, xalqımızın, dövlətimizin varlığıdır”, “Mədəniyyətin mərkəzi, Qarabağın döyünən qəlbi Şuşa”, “Yanar çırağın heç zaman sönməsin, Ağdamım, Qarabağın ağ incisi, Qafqazın Xirosiması Ağdam”, “Ağdam, qaydışın mübarək olsun!) yer alıb. Bu yazılarda oxucu Şuşanın,Ağdamın, bütövlükdə Qarabağın tarixi və özəllikləri, eləcə də “Şuşa Azərbaycan xalqı üçün niyə bu qədər əzizdir?” sualına cavab tapmaq imkanı əldə edir,
“Ordum var – yurdum var” kimi məzmunlu məqalələrdə 44 günlük Zəfər yürüşünün sirlərinə aydınlıq gətirilir, igid Azərbaycan oğullarından Milli qəhrəman Mübariz İbrahimovu, leytenant Əmrulla Əliyevi, Suqovuşan fatehi Babək Şəmdillini, döyüşçü Sərdar Rəsulovu, Sübhan Abdurahmanlını, Cəbrayıl Dövlətzadəni, Mirmusa Hüseynzadəni və Asim Camalzadəni şəhadət zirvəsinə ucaldan məqamlardan söhbət açılır.
Kitabda həmçinin döyüş yolu Füzuli, Qubadlı və Şuşa uğrunda əməliyyatlarda iştirakına görə və “Cəsur döyüşçü” medalları ilə dəyərləndirilən II Qarabağ müharibəsi veteranı kərbəlayi Fail İsgəndərovun və I Qarabağ müharibəsi veteranı usta Ceyhun Nuriyevin də döyüş yoluna işıq salınır.
Sonda təqdim olunan “Vətən və insan sevdalı Zülfiyyə xanım” yazısında oxucular kitabın müəllifi ilə tanış olmaq imkanı əldə edirlər.
KIMDIR ZÜLFİYYƏ ƏLSAAB QIZI VƏLIYEVA?
Göyçay şəhərində dogulub. BDU-nun Tarix fakültəsinin (qiyabi, 1975-ci il) və Pedaqoji Kadrların İxtisasartırma və Yenidənhazırlama İnstitutunun İqtisadiyyat fakültəsinin (1996-cı il) məzunudur. 1971-1973-cü illərdə Göyçay şəhər 7 saylı orta məktəbində müəllim işləyib. 1973-1978-ci illərdə Göyçay rayon Komsomol Komitəsinin məktəblər üzrə katibi, II katibi, 1978-1996-cı illərdə Göyçay rayon 1 saylı orta məktəbində müəllim işləyib. 1990-cı ildə “Əməkdar müəllim” fəxri adına layiq ğörülüb. 1998–2016-cı illərdə APKİA və YHİ-da metodist, Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda metodist, kabinet müdiri, “Təhsildə araşdırmalar və innovasiyalar” mərkəzində metodist işləyib. 2016-cı ildən “Pedaqoji təhsilin problemləri” elmi tədqiqat laboratoriyasında kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışıb. SSRİ Təhsil Nazirliyinin “Krupskaya medalı”na layiq görülüb. Akademik M.Mehdizadə mükafatı laureatı, “XXI əsrin tanınmış maarifçisi” beynəlxalq diplomçusu, “VEKTOR” Elmi Mərkəzi mükafat komissiyasının “Azərbaycanın tanınmış maarifçiləri” beynəlxalq layihəsinin qalibidir Elm və Təhsil Nazirliyinin ”Müəllimlərin peşəkarlıq səviyyəsinin inkişaf etdirilməsi” layihəsi üzrə Milli məsləhətcisi olub. Çoxsaylı əsərlərin və elmi məqalələrin müəllifidir. Hazırda ADPU Elmi Tədqiqat Mərkəzinin elmi işçisi, ”Zəfər” İnformasiya Mərkəzinin-zefer.info.az saytının redaktorudur.
***
Məsuliyyətli, bağışlamağı bacaranxarakter insan, səbr-hövsələ sahibi
Bu dörd cəhət Zülfiyyə xanımın kimliyinə açar sala biləcək keyfiyyətlərdir. İlk iki dəyərində Zülfiyyə xanım özünün kimliyii təsdiq edir, Sonuncularda isə… Sözünün əvvəli də-axırı da ünsiyyətdə olduğu, hətta heç tanımadıqlarına da tövsiyəsi budur ki, hər hansı çətinliyinizdə SƏNİ YARADANINDAN kömək dilə, mövqe göstərə biləcəyin hər hansı əməlində nəfsini-izzətini, abrını, ləyaqətini qoru.
Xanım üçün “xarakter insan” olmaq mümkünsiz dərəcədə çətindir. Sözünün sahibi, mövqeyində dəyişilməz, insanlar arasında həmişə səmimiyyət toxumları səpən, doğmalığa səy göstərən – bu gün cəmiyyətimiz bu qism insanlara ehtiyacdadır.
Ömür yolunu səhifələdikcə önündə qat-qat zəngin informasiya qalareyası açılır. Elə mövzu yoxdur ki, Zülfiyyə xanımın söz kəhkəşanında əksini tapmasın. Görüb-bildiyi, təmasda olduğu elə bir tədbir, hadisə, yaxud tarixin təqvim gününü xatırlamazsan ki, Zülfiyyə xanımın mövzu obyektinə düşməsin. Bu rəngarənglikdə başlıca yeri müəllim, müəllim sənəti, pedaqoji işə vurğunluq, vətən, torpaq məhəbbəti, vətənpərvərlik mövzuları tutur. Onun üçün həyatda ən müqəddəs “müəlim” və “insan” adı, ölçü vahidi – insana insanlıq münasibətidir.
Zülfiyyə xanım bu adların müqəddəsliyini qoruya bilmək imkanlarından həmişə qürur duyub. Deyir:
– Müəllim olmaq, bu adı layiqincə daşımaq şərəfdir, şərəfli olduğu qədər də məsuliyyətlidir, çətindir;
– Mənən pak, böyük ürək sahibi, gənc nəslin mənəvi aləminin memarı, cəmiyyətin etibar etdiyi ali sima, böyük nüfuz sahibidir müəllim. Bu sıralarda olmaq qürurvericidir. Gənc müəllimlərə tövsiyəm budur ki, daim yaradıcı, məsuliyyətli, Vətən sevdalı, azərbaycançılıq ideyalarına sadiq olsunlar;
– Müəllim gənclərə bilmədiklərini öyrədən elm saxlancı deyil, bu iş – kitabın işidir, bilmədiklərimizi kitabxanalarda tapmaq mümkündür, müəllim – ruhumuzan memarıdır;
– Allahın dəyər verdiyi insan öz əməli, xidməti, dürüstlüyü və xisləti ilə hörmət qazanır, özünü təsdiq edir.
Zülfiyyə xanımın həyat kredosu: – Təmənnasız yaxşılıq etmək, kimə isə əl tutmaq, hətta tanımadığın kəs olsa belə…
Zülfiyyə xanım ictimai auditoriyada da fəal ziyalı, mübariz “əsgərdir”. Yazmış olduğu çoxsaylı elmi əsərləri ilə, xalqımızı zəfərə aparan 44 gün boyunca duaları, çağırışları, ictimaiyyətə müraciətləri ilə bunu bir daha sübut etdi. Qələmə almış olduğu “Zəfərimiz mübarək” adlı kitabını böyük sevgi, ehtiram və əzmlə Zəfərimizə borclu olduğumuz şəhid və qazilərimizin döyüş qəhrəmanlığını qələmə almaqla Vətən qarşısında “əsgəri” xidmətini ehtiva etmişdir! Vətəni sevmək imandan gəlir – Zülfiyyə xanım həyat devizi belədir.
***
Zülfiyyə Vəliyeva belə mənalı-məzmunlu ömür sahibidir.
Həyatda kimliyimizin təsdiqi üçün Zülfiyyə xanımdan görüb-götürməyiniz kifayər edər zənnimcə.
Macarıstan, Oktyabr, 1956-cı il. Tələbələrin təşəbbüsü ilə başlanan antisovet inqilabına artıq fəhlə və ziyalılar da qoşulur. Macarıstanın paytaxtı Budapeştin əsas meydanına artıq bir neçə gündür 200 min inqilabçıdan ibarət mitinq toplaşmışdı. 24 Oktyabr bir sıra antisovet və antikommunist çıxışlardan sonra kütlənin bir hissəsi dövlət radiosu binasından millətə müraciət etmək üçün hərəkət etdilər, digəri isə SSRİ-nin şəhərdə yerləşən səfirliyinə hücum etdi. Artıq odlu silah və “Molotov kokteylləri” ilə silahlanmış inqilabçılar radio binasını ələ keçirir və döyüşlər zamanı bir neçə ağır texnikanı da zəbt etməyə müvəffəq olurlar.
SSRİ səfirliyinə hücum edənlər hasar və bir sıra obyektləri yandıraraq yaşayış binasını ələ ala bilirlər və Moskvanın Macarıstandakı səfiri, Yuri Andropovun oğlu, 14 yaşlı İqoru oğurlayırlar. Vəziyyət ciddiləşir. İngilabçılar tələb edirlər ki, Sovet ordu hissələri dərhal şəhəri azad etsinlər, əks halda onlar SSRİ səfiri Yuri Andropovun oğlunu edam edəcəklər.
Moskvada Budapeştdəki vəziyyəti müzakirə etmək üçün Siyasi Büronun fövqəladə toplantısı yığışır. Yenicə Macarıstandan qayıdan Siyasi Büronun üzvü Mixail Suslov və SSRİ Baş nazirinin birinci müavini Anastas Mikoyanın hesabatını dinləyən SSRİ Kommunist Partiyasının Baş katibi Nikita Xruşşov Budapeştdən 6 minlik Sovet qoşun kontingentinin müvəqqəti çıxarılmasına əmr verir. Lakin inqilabçılar bununla kifayətlənmirlər – qələbələri ilə ruhlanmış üsyançılar bir sıra dövlət təşkilatlarını ələ keçirir, Stalin və digər SSRİ-nin simvolu olan heykəl, monument və hətta bayraqlarında olan çəkic və oraq hissələrini cıraraq ölkədə sosialist rejiminin ləğvini və Macarıstanın ümumiyyətlə Varşava müqaviləsindən çıxmasını tələb edirlər. Eyni zamanda Yuri Andropovun oğurlanan oğlunu qaytarmır və onun barədə heç bir məlumat vermirlər, əksinə, onun üzərində spekulyasiyaları davam etdirərək İqoru öldürməklə hədələyirlər.
Bu vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq üçün Macarıstana az saylı xüsusi təyinatlılar dəstəsi göndərilir. Bu dəstə yüksək peşəkarlıqla hərəkət edərək 8 saata tanımadığı məkanda nəinki Yuri Andropovun oğlu İqorun yerini müəyyən edir, hətta baxmayaraq ki, uşaq ciddi nəzarət və silahlıların mühafizəsi altında yerləşirdi, onu heç bir kəsə xəsarət yetirmədən ələ keçirib birbaşa ölkədən çıxarmağa müvəffəq olurlar. Maraqlı fakt həm də budur ki, bu xüsusi təyinatlıların komandiri 33 yaşlı Heydər Əlirza oğlu Əliyev idi.
Bir neçə gündən sonra Nikita Xruşşovun növbəti sərəncamı əsasında Budapeştə Rumıniyada məskunlaşan 60 minlik Sovet ordusu daxil olur və cəmi 3 min inqilabçının ciddi müqaviməti ilə rastlaşmasına baxmayaraq bir neçə günə Macarıstanda Yanoş Kadorun başçılığı ilə sosialist hakimiyyətini bərpa edir.
Sözsüz ki, Heydər Əliyevin bu şücaəti və peşəkarlığı unudulmur. Son günlərinədək Yuri Andropov ona dərin minnətdarlıq hissi ilə, habelə Heydər Əliyevin fövqəladə savad və mərdlik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq ona dəstək olur. Belə ki, 18 may 1967-ci ildə Andropov SSRİ “KQB”nin rəhbəri vəzifəsinə təyin olunandan iki ay sonra Heydər Əliyev Azərbaycan “KQB”sinin sədri təyin olunur, bundan sonra 1969-cu ildə respublikanın Birinci katibi seçilir. 1982-ci ildə Yuri Andropov SSRİ Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Baş katibi seçiləndən sonra həmin il Heydər Əliyev Mərkəzi Siyasi Büronun üzvü və SSRİ Nazirlər Sovetinin sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin olunur.
Bu gün Ulu Öndərimiz Heydər Əliyevin vəfat günüdür, Allah ona rəhmət eləsin. Eyni zamanda, bu ay onun sadiq silahdaşı və onunla 1969-cu ildən 14 il çalışan əmim Arif Mustafayev də rəhmətə gedib, Allah ona da rəhmət eləsin! Yeriniz behiştlik olsun, kişilər!
Sağdan sola: Heydər Əliyev, İlham Əliyev, Arif Mustafayev
Bu məqaləni ANS Press saytında da qxuya bilərsiniz: https://anspress.com/heyd%C9%99r-%C6%8Fliyev-bar%C9%99sind%C9%99-bilm%C9%99diyimiz-maraqli-fakt
