XARAKTER İNSAN Bir az uzaqdan başlamaq istəyirəm. Daha doğrusu, başlamalıyam. Çünki, haqqında söz demək istədiyim söz adamı o uzaq dövrlərdən qalmadı, köhnə kişilərdəndi. 80-ci illərin əvvəlləri… Jurnalistika fakültəsinin əyani kurs tələbəsiyəm. Radio-televiziya ixtisası üzrə təhsil alıram. Birinci il televiziyanın ədəbi-dram verilişləri baş redaksiyasında təcrübə keçdim, ikinci il isə radionun eyni profilli redaksiyasında. O zaman orada çalışanların hamısı bizə çox əlçatmaz görünürdü. İllərdi radiodan səslərini eşitməyə alışdığımız, televiziyadan üzlərini gördüyümüz insanlarla üz-üzə idik. Söz soruşmağa, sual verməyə çəkinirdik. Yaxşı ki, bu vəziyyətdən bizi özləri çıxarırdılar. Salam verən, hal-əhval tutan, xoş gəldin deyən, kompliment söyləyən… Hərə öz xarakterinə uyğun olaraq müraciət edirdi bizə. Fəridə Aslanbəyova, Zəhra Hüseynova, Şəlalə Əlibəyli, Arif Şəfizadə, Həsən Vəliyev, Ayətxan Ziyad, Şamxal, Oqtay… İlk baxışda ciddi, qaraqabaq görünsələr də hərəsinin içində bir mərhəmət mələyi vardı sanki və bu mələklərlə onların özləri kimi davranmaqdan başqa yolumuz yox idi. Əslində elə bizə də bu lazım idi. Tələbəlik illərindən başlayaraq 1990-cı ilədək – 10 ilə yaxın bir müddət radionun o balaca, yığcam otaqlarına, səsyazma studiyalarına böyük-böyük arzularımızla birlikdə biz də yerləşdik, hamımız bir qazanda qaynayıb qarışdıq…
İndi onlardan biri haqqında- Ayətxan Ziyad haqqında danışacam. Onun min bir zəhmətlə, məsuliyyətlə yola saldığı 75 ilə mənimlə çarpazlaşan müstəvidən işıq salmağa çalışacam. Dedim axı ilk dəfə təcrübə keçən tələbə kimi ayaq açmışdım ora. Əvvəllər müxtəlif həcmli süjetlər hazırlayırdım. Çox vaxt da mətnin səsləndirilməsini mənə həvalə edirdilər. Ləhcəsiz, təmiz ədəbi dildə, həm də sərbəst və oxunaqlı təqdim etməliydik işimizi. Bəzən dilimiz çaşırdı, doğulub yaşadığımız yerlərin danışıq tərzi girirdi araya. O zaman verilişin redaktoru Ayətxanın üzünü görmək lazımdı. Təkrar-təkrar başa qayıdırdıq. Ta ki, nəticə məhz onun istədiyi kimi olana qədər. Yəni qaydalar daxilində. O qədər məsuliyyətli idi, o qədər diqqətlə yanaşırdı ki, işinə onun tələblərinə uymaya bilməzdim. Bəzən daxilən əzəbiləşdiyim, narazı qaldığım vaxtlar da olurdu. Amma az sonra anlayırdım ki, bütün bunlar məhz ən çox bizə lazımdı. Bizi peşəkar jurnalist, radio işçisi kimi yetişdirirdi bu tələblər, bu məsuliyyət hissi. Ayətxan müəllim deyə müraciət edirdik ona. Başı aşağı, daim yazı masasının üstündə ayrı-ayrı müəlliflərin redaktə olunmalı yazıları… Kəsirdi, calayırdı, sözləri dartıb aid olduğu fikrin yanına çəkirdi, bəzən özünün də əlavələri olurdu. Sonra yazını bizə qaytarırdı, biz də makinaçı qızların yanına gedib redaktə edilmiş mətni yenidən təzə variantda yazdırırdıq. Beləcə özüm də hiss etmədən fakültədə keçdiyim “Redaktənin nəzəri əsasları” fənnindən öyrəndiklərimi təcrübədə təkmilləşdirir, mənimsəyirdim. Əsl müəllim yanaşması idi bu. Ayətxan müəllim bizə həm də müəllimlik edirdi, xəbərimiz yox idi bundan. Sonralar qəzetdə çalışarkən bu öyrəndiklərim o qədər karıma gəldi, əlimdən tutdu ki… Az keçməmiş mənə daha böyük etimad bəsləndi. Müəllif verilişi etibar olundu. Sonralar eşitdim ki, bunu Ayətxan müəllim təklif edibmiş redaksiyanın rəhbərliyinə. “Nəğməli-sözlü gənclik” və “Nəğməli-sözlü tələbə”. Tələbə verilişinin redaktoru istedadlı şair, gözəl insan Şamxal Rüstəm idi. (Nurlar içində yatsın). Diğər verilişin redaktoru isə Ayətxan müəllim idi. Belə ki, ayrı-ayrı müəssisələrin bədii özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışlarını lentə alır, sonra verilişə ifaçılar barəsində mətn də əlavə edib çox maraqlı və zövqlü bir proqram hazırlayırdıq. Özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışlarını yazmaq üçün radionun ayrıca səsyazma studiyasının yerləşdiyi maşınla həmin müəssisənin klubunun, ya da mədəniyyət evinin yerləşdiyi məkana gedirdik. Bu musiqiləri dinləyərkən Ayətxan müəllimin üz cizgilərinə baxmaq lazım idi. Gözəl, qüsursuz ifa dinləyəndə sifətində məmnun bir ifadə olurdu, gözlərini yumub musiqinin sehrinə dalırdı. Elə ki, kiçik bir qüsur sezdi, ya da ki, ifaçı səsi yerinə oturda bilmədi onu təkrar- təkrar oxutdururdu. Ta ki, mükəmməl bir iş ortaya qoyulanadək. O zamanlar Ayətxan müəllimin daha bir bacarığının şahidi oldum. Musiqi duyumu çox yüksək səviyyədə idi. Bir müddətdən sonra bu verilişi təkbaşına mənə həvalə etdi. Özünün vacib işi çıxanda, yaxud da yeni çəkilişi olanda mən səs rejissoru ilə bərabər gedirdim çəkilişə. Amma tez-tez əlaqə saxlayırdı, vəziyyətdən xəbər tuturdu. Demək istədiyim odur ki, o dövrün jurnalistləri, redaktorları hərtərəfli idilər, özlərini daim təkmilləşdirirdilər. Həm də ağıryana idilər, sözlərinin, hərəkətlərinin yerini və çəkisini, sanbalını bilirdilər. Ayətxan Ziyad da belələrindən idi və peşə fəaliyyətimizin düz 10 ili bir məkanda çarpazlaşdı. O zaman Ayətxan müəllim qarışıq digərləri də bizə yaşca çox böyük gəlirdi. Bəlkə də bu onların oturuşmuş xarakterlərindən, sözlərinin, hərəkətlərinin, davranışlarının ağırlığından irəli gəlirdi. İndi baxıb görürəm ki, aramızda vur-tut 10 yaş fərq varmış. Bu nəhəng söz adamının, bu böyük şəxsiyyətin sanbalı da elə çoxlarında rastlaşmadığımız fərqli, həm də kişiyana xarakterində imiş. Heç vaxt bərkdən danışmadı, səsini qaldırmadı, təhqiramiz söz işlətmədi, ədəbsiz hərəkət etmədi. Əsla. Nümunə olacaq xarakteri və mədəni davranışı ilə, istedadı, bacarığı ilə qəlblərdə taxt qurdu, həmişə sevgiylə, məhəbbətlə xatırlandı. Çox sonralar kitab təqdimatlarında, başqa tədbirlərdə bir-iki dəfə qarşılaşdıq. Həmin o təmkin, o ağıryana davranış… Heç dəyişməmişdi. Dərin sular heç bulanmazmış, – doğru deyiblər. Ömrünün kamillik çağında köhnə iş yoldaşım, əziz həmkarım Ayətxan Ziyada sağlıqlı və uzun ömür diləyirəm. Var olun, çox yaşayın əziz insan. Nə yaxşı ki, dünyamızda varsınız və Sizi tanımaq nəsibimiz oldu. Əntiqə QONAQ, Əməkdar jurnalist, müharibə veteranı
REDAKSİYADAN: “Sözün yaddaş arxeologiyası: “Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları” mövzusunda araşdırmalarımız davam edir
X QAT: İMZANIN YADDAŞDA QALMA FORMASI: ƏSƏR, MÜƏLLİF VƏ SÖZÜN İKİNCİ HƏYATI (Valter Benyaminin sənət əsərinin aurası və “xalis dil” düşüncəsi işığında)
Əsər yazıldığı anda müəllifin iradəsi, təcrübəsi və düşüncəsi ilə bağlıdır. Nəşr olunub oxucuya çatdıqdan sonra isə müəllifdən müəyyən mənada ayrılır. Ancaq bu ayrılıq yaradıcılığın sonu deyil. Əksinə, əsərin başqa yaddaşlara daxil olduğu, yeni oxunuşlar və yozumlar qazandığı mərhələnin başlanğıcıdır. Müəllifin yazı masasından çıxan mətn artıq yalnız onun şəxsi təcrübəsini ifadə etmir; oxunur, müzakirə edilir, başqa mətnlərlə qarşılaşdırılır və zaman keçdikcə yeni mənalarla zənginləşir.
Valter Benyaminin sənət əsəri və dil haqqında düşüncələri bu prosesi anlamaq üçün nəzəri paralel yaradır. Onun sənət əsərinin “aura”sı haqqında mülahizələri əsərin özünəməxsus varlığına, müəyyən zaman və məkanla bağlılığına diqqət yetirir. “Xalis dil” düşüncəsində isə dil yalnız hazır mənanı çatdıran vasitə kimi deyil, müxtəlif dillərin və ifadə imkanlarının qarşılıqlı münasibətində üzə çıxan daha dərin bir məna sahəsi kimi nəzərdən keçirilir.
A.Ziyadın yaradıcılığına bu müstəvidən baxmaq V.Benyaminin fikirlərini təsdiqləməkdən daha çox, başqa bir məsələni araşdırmağa imkan verir: əsər müəllifdən ayrıldıqdan sonra necə yaddaşa çevrilir və müəllif imzası bu yaddaşda hansı formada yaşayır? Beləliklə, əvvəlki qatlarda mətnin daxilində qorunan yaddaşı araşdırırdıqsa, X qatda mətnin özünün oxucunun, ədəbiyyarşünasın, tənqidçinin və sonrakı nəsillərin yaddaşında buraxdığı izi izləyirik.
Əsərin müəllifdən
ayrıldığı məqam
A.Ziyadın “Məndən sonra…” kitabındakı müəllif müraciəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Kitab sadəcə yazılmış mətnlərin toplusu kimi təqdim edilmir. Müəllif oxucunu səhifələri varaq-varaq oxumağa, həmin səhifələrdə bir ömür görməyə çağırır. “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” şeirindəki bu fikir əsərlə müəllifin yaşantıları arasındakı münasibəti aydın ifadə edir.
Bu yanaşmada misra yalnız poetik vahid deyil, yaşanmış həyatın yazıya köçürülmüş parçasıdır. Lakin misra kitabda müəllifin şəxsi təcrübəsinin ifadəsi olaraq qalsa da, oxucuya çatdıqdan sonra başqa bir məna qazana bilər. Oxucu həmin misrada müəllifin keçmişini görə, öz həyatından bir hadisəni xatırlaya və ya əvvəllər fərq etmədiyi bir duyğunu kəşf edə bilər. Beləliklə, müəllifin yaşantısı oxucunun yaddaşına daxil olur, ancaq orada olduğu kimi təkrarlanmır; oxucunun təcrübəsi ilə yeni münasibətə girir.
V,Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsus varlığına diqqət yetirməsi ilə A.Ziyadın “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” yanaşması arasında müəyyən paralellik var. Hər iki halda əsər sadəcə məlumat ötürən vasitə deyil, özündə konkret bir yaşantının izini daşıyan varlıq kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, bu paralellik eynilik demək deyil. A.Ziyadın müəllif müraciətində əsas vurğu misranın şəxsi həyatla əlaqəsinə və həmin həyatın yazı vasitəsilə yaddaşa verilməsinə düşür.
Deməli, əsər müəllifin yaddaşını qorumaqla yanaşı, oxucunun yaddaşında yeni bir prosesə də başlanğıc verir. Əsərin ikinci həyatı məhz burada başlayır.
“İmza” ad deyil,
yaddaşda qalan izdir
A.Ziyadın yaradıcılığında “imza” anlayışı yalnız müəllifin adını göstərən biblioqrafik işarə kimi başa düşülə bilməz. Müəllifin müxtəlif janrlarda yazdığı əsərlər, publisistik və tədqiqat mətnləri, eləcə də yaradıcılığı haqqında söylənilən fikirlər zaman keçdikcə müəyyən yazı və düşüncə tərzinin əlamətlərini üzə çıxarır.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabı haqqında yazılmış materiallarda müəllifin publisistik və ədəbi-bədii yaradıcılığında sosial məzmunun, ideya-poetik axtarışların və fəlsəfi qənaətlərin bir araya gəldiyi vurğulanır. Həmin qiymətləndirmələrdə ictimai hadisələrin və zamanın ab-havasının müəllifin sənətkar baxışından keçirilməsi, qələm məhsullarının özünüifadə vasitəsinə çevrilməsi diqqətə çatdırılır.
Burada əsas məsələ kitab haqqında yazılan təhlili yazıların sayı deyil, həmin rəylərdə müəllifin hansı yaradıcılıq xüsusiyyətlərinin seçilib önə çəkilməsidir. Tənqidçi ayrı-ayrı əsərlərin mövzularını sadalamaqla kifayətlənmir, onların arxasında dayanan ümumi yazı prinsipini müəyyənləşdirməyə çalışır. Beləliklə, müəllif öz əsərlərində imzasını yaradır, tənqidçi isə həmin imzanı oxuyaraq onun yaddaşdakı obrazının formalaşmasına təsir göstərir.
Bu prosesdə iki yaddaş qatı bir-birinə bağlanır: müəllifin əsərlərində yaratdığı yaddaş və onun yaradıcılığı haqqında yazılanlarda formalaşan yaddaş. İkinci qat birincini əvəz etmir; onu başqa baxış bucağından tamamlayır.
Başqasının kitabında
öz tənqidçi imzasını yaratmaq
A.Ziyadın müəlliflik mövqeyi yalnız öz həyatını və yaradıcılığını yazıya köçürməsi ilə məhdudlaşmır. Başqa müəlliflərin əsərləri haqqında yazması, onların yaradıcılığını araşdırması və ayrı-ayrı şəxslərin həyat yolunu sənədləşdirməsi də onun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindəndir.
Bu cəhət “ADPU-da qalan izim” kitabının quruluşunda aydın görünür. Kitabda universitetdə fəaliyyət göstərmiş elm və təhsil xadimləri, müəllimlər, əməkdaşlar, məzunlar və universitet həyatı ilə bağlı başqa şəxslər haqqında yazılar toplanıb. Kitabda rəhbərlikdə çalışmış şəxslərdən başqa 35 elm və təhsil xadimi haqqında ayrıca məqalələrin yer aldığı, digər fəsildə isə müxtəlif peşə və nəsil nümayəndələrinə həsr olunmuş oçerk və yazıların toplandığı göstərilir.
Bu materialları bir araya gətirmək yalnız keçmişi təsvir etmək deyil. Ayrı-ayrı insanların fəaliyyəti, xatirəsi və həyat təcrübəsi yazılı mətn vasitəsilə ümumi yaddaşa daxil edilir. Şəxsi xatirə və ayrı-ayrı faktlar beləliklə daha geniş bir tarixi-mədəni mənzərənin tərkib hissəsinə çevrilir.
Burada A.Ziyadın müəllif mövqeyi iki istiqamətdə görünür: o, həm öz yaradıcılıq yaddaşını qurur, həm də başqalarının yaddaşının qorunmasına xidmət edir. Başqasının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazarkən müəllif yalnız qarşısındakı şəxsi təqdim etmir; onu hansı cəhətdən əhəmiyyətli saydığını, hansı xüsusiyyətləri seçdiyini və yaddaşa hansı izləri ötürmək istədiyini də göstərir.
V.Benyaminin dil haqqında düşüncələri ilə burada yalnız şərti bir paralel aparmaq mümkündür. Necə ki onun “xalis dil” anlayışı müxtəlif dillərin ifadə imkanlarının qarşılıqlı münasibətini düşünməyə əsas verir, A.Ziyadın fəaliyyətində də bir müəllifin baxışı başqa bir insanın həyat və yaradıcılıq materialı ilə qarşılaşaraq yeni mətn yaradır. Lakin bu, V.Benyaminin nəzəriyyəsinin birbaşa tətbiqi deyil; müəlliflik və yaddaş münasibətini anlamağa kömək edən müqayisədir.
Beləliklə, başqasının kitabı və ya həyat yolu haqqında yazmaq da müəllifin öz yaradıcılıq portretinin bir hissəsini yaradır. Tənqidçi başqasına baxarkən öz baxışını da üzə çıxarır.
“Şamaxının Kürdəmic kəndi”:
yaddaşın yazılı arxivə çevrilməsi
A.Ziyadın “Şamaxının Kürdəmic kəndi” kitabı yaddaşın şəxsi təcrübədən çıxaraq yerli tarix materialına çevrilməsini göstərən nümunələrdəndir. Kitabda kəndin toponimikası, yer-yurd adları, keçmişi, sakinlərin həyat tərzi və adət-ənənələri araşdırılır; tarixi məlumatlar, publisistik müşahidələr və yaddaşdan gələn rəvayət xarakterli materiallar bir araya gətirilir.
Bu halda yaddaş yalnız fərdi hisslərin və şəxsi xatirələrin qorunduğu sahə deyil. Kəndin adı, yer adları, nəsillərin taleyi, adət-ənənələr və tarixi hadisələr bir-birindən təcrid olunmuş faktlar kimi deyil, müəyyən bir məkanın keçmişini anlamağa kömək edən yaddaş parçaları kimi toplanır.
Belə bir kitabın əhəmiyyəti yalnız məlumat verməsində deyil. Keçmiş haqqında ayrı-ayrı insanlarda, ailələrdə və şifahi söyləmələrdə qorunan məlumatlar yazıya köçürüldükdə, onların sonrakı nəsillər üçün əlçatan qalması imkanı yaranır. Dağınıq xatirələr və yerli məlumatlar müəyyən mətn daxilində sistemləşdirilir.
V.Benyaminin tarixi düşüncəsində keçmişin diqqətdən kənarda qala bilən izlərinə yönələn maraqla bu fəaliyyət arasında müqayisə aparmaq mümkündür. Ancaq A.Ziyadın kitabında həmin yanaşma nəzəri tezis şəklində deyil, konkret materialın toplanması və yazıya alınması vasitəsilə görünür. Yaddaş arxeologiyası burada praktik yazı fəaliyyətinə çevrilir: keçmişə aid izlər aşkara çıxarılır, mətn daxilində bir araya gətirilir və gələcək oxucu üçün qorunur.
Beləliklə, müəllifin imzası yalnız öz həyatını ifadə etdiyi əsərlərdə deyil, bir məkanın və onun insanlarının yaddaşını qorumağa yönələn tədqiqatında da görünür.
Eyni faktı
başqa cür görmək
A.Ziyadın yaradıcılığı haqqında yazılmış rəy və tənqidçi məqalələrində diqqət çəkən məqamlardan biri məlum fakt və hadisələrin özünəməxsus şəkildə təqdim edilməsidir. AMEA-nin müxbir üzvü Vəli Əliyevin “Heydər Əliyev: Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin… dövlətinin hamisi” adlı dərs vəsaiti haqqında rəyində müəllifin hamıya məlum fakt və hadisələri tədqiqatçı mövqeyindən, özünəməxsus publisistik dillə və poetik axarda nizamlaması xüsusi qeyd olunur.
Bu müşahidə imzanın formalaşmasını anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Müəllif fərdi yazı üslubunu yaratmaq üçün mütləq yeni fakt aşkar etməli deyil. Bəzən onun imzası məlum materialdan nəyi seçməsində, faktlar arasında hansı əlaqələri qurmasında və mövzunu hansı baxış bucağından təqdim etməsində üzə çıxır.
A.Ziyadın yaradıcılığında publisistika, ədəbi-bədii söz və tədqiqat bir-birindən tam ayrılmış sahələr kimi görünmür. Onun əsərləri haqqında yazılan qiymətləndirmələrdə sosial məzmun, ideya-poetik axtarış, fəlsəfi qənaət, təhkiyə mədəniyyəti və ictimai hadisələrin müəllif baxışından keçirilməsi kimi xüsusiyyətlərin qeyd olunması bu müxtəlifliyin ümumi yaradıcılıq mövqeyi daxilində birləşdiyini göstərir.
İmza, deməli, yalnız mövzu seçimi ilə müəyyənləşmir. O, həm də həmin mövzunun necə işlənməsində, faktın hansı mənada önə çəkilməsində və sözün hansı düşüncə tərzini ifadə etməsində formalaşır.
Kitab haqqında yazılan söz:
imzanın ikinci yaddaşı
X qatın əsas məsələlərindən biri müəllifin əsəri ilə həmin əsər haqqında yazılan mətnlər arasındakı münasibətdir.
Kitab haqqında yazılan məqalə əsərin məzmununa əlavə edilmiş sadə şərh kimi qalmır. O, müəyyən vaxtdan sonra müstəqil mətnə, yəni həmin əsərin necə qarşılandığını və hansı cəhətlərinin əhəmiyyətli sayıldığını göstərən sənədə çevrilir. Müəllifin kitabı ilkin mətn yaddaşını yaradırsa, haqqında yazılan məqalə onun sonrakı oxunuşlarından birini qoruyur.
A.Ziyadın yaradıcılığı haqqında yazılmış materiallarda bu münasibətin müxtəlif nümunələri görünür. “Heydər Əliyev şəxsiyyəti ədəbi tənqid müstəvisində” kitabında səkkiz məqalə vasitəsilə müxtəlif aspektlərin araşdırılması A.Ziyadın tədqiqat mövzusuna hansı istiqamətlərdən yanaşdığını göstərir.
“Heydər Əliyev – xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” əsəri haqqında verilən qiymətləndirmələrdə isə kitabın yalnız siyasi şəxsiyyət haqqında məlumat mənbəyi kimi deyil, həmin şəxsiyyətin bədii obrazının yaradılması baxımından da nəzərdən keçirildiyi görünür.
Bu rəylər A.Ziyadın əsərlərinin yerini müəyyənləşdirməklə yanaşı, onun yaradıcılığının necə oxunduğunu da sənədləşdirir. Hər bir rəy müəllifin əsərinə başqa bir baxış bucağı əlavə edir. Bununla belə, rəy əsərin yeganə və qəti mənasını müəyyənləşdirmir; o, həmin əsərin mümkün oxunuşlarından birini ifadə edir.
Eyni münasibəti “Qara, məxmər gecələrim” kitabına yazılan yazılarda da görmək mümkündür. Kitabın “Qənd balam, şəkər balam” və “Hekayələr” kimi bölmələrdən qurulması, müəllifin oxucunu səhifələr vasitəsilə bir ömürlə üz-üzə qoyması haqqında deyilənlər əsərin quruluşuna və oxucu ilə münasibətinə diqqət yönəldir. Yazıçı-publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü Məmməd Mərzilinin “İnsanın tale yükü” adlı məqaləsi də həmin kitabın başqa bir müəllif tərəfindən necə qəbul edildiyini göstərən nümunədir.
Beləliklə, “imzanın ikinci yaddaşı” anlayışı konkret məna qazanır: A.Ziyad öz kitabını yazır, başqa müəllif isə həmin kitabda gördüyünü, əhəmiyyətli saydığını və necə anladığını ifadə edir. Bu mətnlər eyni deyil və biri digərini əvəz etmir. Onlar birlikdə əsərin qəbul tarixini genişləndirirlər.
“Xalis dil” düşüncəsindən
müəllif səsinə
V,Benyaminin “xalis dil” haqqında düşüncəsi sözün bir ifadə mühitindən digərinə keçərkən qazandığı imkanları anlamaq üçün nəzəri dayaq ola bilər. Onun tərcümə haqqında mülahizələrində müxtəlif dillərin münasibəti sadəcə bir dildəki məzmunun digər dilə mexaniki köçürülməsi kimi başa düşülmür. Bu münasibət dilin ifadə imkanlarının daha dərindən üzə çıxması ilə əlaqələndirilir.
A.Ziyadın yaradıcılığında da sözün bir mühitdən digərinə keçməsi müşahidə olunur. Hadisə əvvəlcə yaşanır, sonra müəllifin yaddaşından keçərək mətnə çevrilir. Mətn oxucu tərəfindən qəbul edilir, daha sonra tənqidçi və ya başqa müəllif onun haqqında yeni mətn yaradır. Hər mərhələdə ilkin materialla əlaqə qorunur, lakin onun mənası və yaddaşdakı mövqeyi dəyişə bilər.
Bu prosesi V,Benyaminin “xalis dil” anlayışı ilə eyniləşdirmək olmaz. Burada söhbət birbaşa tərcümədən deyil, yaşantının sözə, sözün əsərə, əsərin isə yeni oxunuşlara keçməsindən gedir. Müqayisənin əhəmiyyəti ondadır ki, sözün bir mühitdə qapanıb qalmadığını, başqa şüur və təcrübələrlə qarşılaşdıqda yeni məna əlaqələri yaratdığını görməyə imkan verir.
“Məndən sonra…” kitabının adı da bu baxımdan yalnız gələcəyə yönəlmiş poetik ifadə deyil. O, müəllifdən sonra sözün taleyi haqqında düşünməyə sövq edir. “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” fikri misranın müəllifin yaşantıları ilə bağlılığını göstərirsə, həmin misranın oxucu və tənqidçi tərəfindən yenidən oxunması onun sonrakı yaddaşını formalaşdırır.
İmzanın məsuliyyəti
İmzanın yaddaşda qalması yalnız şöhrət məsələsi deyil, burada müəlliflik məsuliyyəti də var. Çünki müəllif haqqında yazılan hər mətn onun yaradıcılıq portretinin müəyyən cəhətini gələcək oxucuya çatdırır. Həmin mətnin seçdiyi faktlar, vurğuladığı xüsusiyyətlər və verdiyi qiymət sonrakı oxunuşlara təsir göstərə bilər.
Eyni məsuliyyət A.Ziyadın başqaları haqqında yazdığı mətnlərdə də görünür. “ADPU-da qalan izim” kitabında müxtəlif elm və təhsil adamlarının, müəllimlərin, məzunların və universitet həyatının digər iştirakçılarının haqqında yazıların toplanması onların fərdi həyat tarixlərini yazılı yaddaşa daxil edir. Belə mətnlərdə müəllif yalnız keçmişi təsvir etmir; hansı insanların və hadisələrin unudulmamasını vacib saydığını da göstərir.
Bu mənada imza yalnız “mən yazdım” demək deyil. O, bəzən “mən gördüm”, “mən qeyd etdim”, “bu insanın və ya hadisənin yaddaşda qalmasını vacib saydım” mənalarını da daşıyır. Əlbəttə, yazıya alınan hər məlumatın dəqiqliyi və təqdimatın obyektivliyi ayrıca məsuliyyət tələb edir. Yaddaşı qorumaq keçmişi olduğu kimi təkrarlamaqdan ibarət deyil; faktı mümkün qədər düzgün təqdim etmək, onu kontekstindən ayırmamaq və müəllif münasibətini faktın özündən fərqləndirmək də bu işin tərkib hissəsidir.
Beləliklə, A.Ziyadın yaradıcılığında müəlliflik və yaddaş arasındakı əlaqə təkcə özünüifadə ilə məhdudlaşmır. Burada başqasının həyatına, əməyinə və yaradıcılığına diqqət yetirmək də yazının mənəvi məsuliyyətinə çevrilir.
Yaddaşın iki istiqaməti
A.Ziyadın yaradıcılığında yaddaşın hərəkəti bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Bu hərəkətin bir-biri ilə əlaqəli üç xəttini ayırmaq mümkündür:
Həyat və müşahidə → müəllif → əsər → oxucu yaddaşı. Müəllif yaşantılarını, müşahidələrini və düşüncələrini mətnə çevirir; əsər oxucunun yaddaşına daxil olaraq yeni mənalar qazanır.
Başqasının həyatı və yaradıcılığı → A.Ziyadın baxışı → məqalə və ya tədqiqat → yazılı yaddaş. Müəllif başqa insanların həyat və fəaliyyətini yazıya alaraq onların yaddaşda qalmasına xidmət edir.
A.Ziyadın əsəri → başqa müəllifin rəyi və məqaləsi → imzanın ikinci yaddaşı. Müəllifin yaradıcılığı haqqında yazılan mətnlər onun əsərlərinin necə qəbul edildiyini və hansı cəhətlərinin önə çəkildiyini qoruyur.
Bu üç xətt bir-birindən ayrı deyil. Onlar müəllif, əsər və oxucu arasındakı münasibətin müxtəlif tərəflərini göstərir.
X qatın əvvəlki qatlarla əlaqəsi də məhz burada üzə çıxır. VIII qatda yaşantının daxili təcrübəyə çevrilməsi, IX qatda uşaqlıq dünyasının və ilkin təəssüratların yaddaşda qalması araşdırılırdısa, X qatda həmin yaddaşın əsərdən kənarda necə davam etdiyi izlənir. Beləliklə, araşdırma yalnız sözün hansı yaşantıdan doğduğunu deyil, yazıldıqdan sonra hansı yollardan keçdiyini də əhatə edir.
“Məndən sonra…” –
əsərin müəllifdən sonrakı ömrü
“Məndən sonra…” ifadəsi X qatın əsas poetik açarlarından biridir. Burada söhbət yalnız müəllifin fiziki yoxluğundan getmir. Daha mühüm məsələ onun yazdığı sözün müəllifdən sonra necə yaşamasıdır.
Əsər oxucuya çatdıqdan sonra onun taleyi yalnız müəllifin iradəsi ilə müəyyənləşmir. Müasiri olan oxucu mətni bir cür anlaya bilər, tənqidçi başqa bir cəhətini önə çəkə bilər, sonrakı nəsil isə həmin əsərdə öz dövrünün suallarına uyğun məna tapa bilər. Bu, əsərin ilkin mənasının yox olması demək deyil; onun müxtəlif oxunuşlarda yeni əlaqələr qazanması deməkdir.
V.Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsusluğu və qəbul şəraiti haqqında düşüncələri burada nəzəri paralel yaradır. Əsərin “aura”sı onun konkret varlığı və özünəməxsusluğu ilə bağlıdır. A.Ziyadın yaradıcılığında isə əsərin sonrakı həyatı onun müxtəlif oxunuşlarında, haqqında yazılan rəylərdə və müəllifin başqa insanların yaddaşını qorumağa yönəlmiş mətnləri ilə qurduğu ümumi yaradıcılıq mənzərəsində görünür.
“Məndən sonra…” sualını bu baxımdan belə ifadə etmək olar: müəllifdən sonra sözə nə olur?
Cavab yalnız “əsər qalır” fikri ilə məhdudlaşmır. Əsərlə yanaşı, onun haqqında yazılanlar, müəllifin başqaları haqqında qələmə aldıqları və oxucunun yaddaşında yaranan təsəvvürlər də qalır. Bu mətnlər bir-birini əvəz etmir, lakin birlikdə sözün yaddaş tarixini genişləndirir.
Beləliklə, əsərin müəllifdən sonrakı ömrü onun sadəcə qorunub saxlanması deyil. Bu ömür yeni oxunuşlar, fərqli baxışlar və yaddaşlar vasitəsilə davam edir.
Nəticə:
imzanın ikinci həyatı
X qatın araşdırması göstərir ki, yaddaş yalnız əsərin daxilində qorunan məzmun deyil; o, əsərin oxunması, təhlil edilməsi və başqa mətnlərdə yenidən mənalandırılması prosesində də yaranır. A.Ziyadın yaradıcılığında bu proses bir neçə istiqamətdə müşahidə olunur: müəllif öz həyatının və zamanının izlərini əsərlərində qoruyur, başqalarının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazaraq onların yaddaşını yazılı mətnə çevirir, onun əsərləri haqqında yazılan məqalə və rəylər isə imzasının yeni oxunuşlarını meydana gətirir.
V.Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsusluğu və dilin ifadə imkanları haqqında düşüncələri bu münasibətləri anlamaq üçün nəzəri paralel yaradır. Lakin A.Ziyadın yaradıcılığının konkret xüsusiyyəti həmin münasibətin yalnız estetik müstəvidə qalmamasıdır. Onun yazılarında söz insanın, zamanın, ictimai hadisələrin və ayrı-ayrı həyat tarixlərinin yaddaş daşıyıcısına çevrilir.
Bu baxımdan imza nə yalnız müəllifin adı, nə də onun əsərlərinin biblioqrafik göstəricisidir. İmza müəllifin mövqeyinin, seçiminin, sözə münasibətinin və yaddaşa ötürdüyü məzmunun birgə ifadəsidir. Müəllif öz əsərlərində yaddaş yaradır; oxucu və tənqidçi həmin əsərləri yenidən oxuyaraq bu yaddaşa öz baxışını əlavə edir. A.Ziyadın başqalarının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazdığı mətnlər isə yaddaşın əks istiqamətdə hərəkətini təmin edir.
Beləliklə, X qat əvvəlki qatlarda izlənən yaddaş prosesini yeni müstəviyə keçirir: sözün hansı yaşantıdan doğduğundan sonra onun müəllifdən ayrılıb hansı yaddaşlarda yaşamağa davam etdiyini araşdırır.
“Sözün yaddaş arxeologiyası” baxımından X qatın əsas qənaəti budur: əsərin ömrü yazıldığı yerdə bitmir; onun yaddaş həyatı müəllifdən sonra da davam edir. İmzanın məsuliyyəti isə yalnız özünü ifadə etməkdə deyil, hansı insanı, hansı hadisəni və hansı həqiqəti söz vasitəsilə gələcəyə çatdırmaqda üzə çıxır.
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Ayətxan Ziyadın müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə”monoqrafiyası şair Zaur Ustacın uşaq şeirlərini və onun uşaq psixologiyasına olan unikal bədii baxışını elmi-nəzəri müstəvidə təhlil edən fundamental əsərdir. [1, 2]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi
Üçlü Sintez (Müasirlik, Millilik, İslamçılıq): Şairin yaradıcılığı və sənətkarlıq sistemi milli-mənəvi köklərə, müasir uşaq təfəkkürünə və əxlaqi dəyərlərə əsaslanır. [1]
Sadə və Akustik Dərinlik: Uşaqların ana dilini tez mənimsəməsi üçün şeirlərdə sadə, ritmik, anlaşıqlı və uşaq dilinə uyğun formalar seçilir. [1]
Öyrədici və Metodiki Funksiyallıq: Hərf, rəqəm, təbiət, fəsillər və ana dilinə həsr olunmuş əsərlər (məsələn, “Güllünün Şeirləri” və ya “Uşaq boğçası”) məktəbəqədər və kiçikyaşlı məktəblilərin tədris-tərbiyə prosesinə xidmət edir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Uşaq Psixologiyasının Duyulması: Zaur Ustac uşaqları kənardan müşahidə edən deyil, onların daxili aləminə, oyuncaqlarına, suallarına və duyğularına uşaq gözü ilə baxan bir mövqe sərgiləyir. [1]
Təbiətə və Ətrafa Münasibət: Balacaların ətraf mühitə, canlılara və həyata sevgi ilə yanaşması şeirlərdə səmimi poetik obrazlarla verilir. [1]
Monoqrafiyanı əldə etmək və ya ətraflı məlumat almaq üçün Kitabevim.az səhifəsinə baxa bilərsiniz. [1]
Zaur Ustacın müəyyən bir şeir kitabı (məsələn, “Güllünün Şeirləri” və ya “Uşaq boğçası”) haqqında daha ətraflı məlumat ala bilərsiniz:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə”
“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” — tanınmış şair Zaur Ustacın uşaq poeziyasına həsr olunmuş fundamental elmi-nəzəri monoqrafiyadır. [1, 2]
Monoqrafiyanın müəllifi Ayətxan Ziyaddır (İsgəndərov), əsər İmza Nəşrlər Evi tərəfindən nəşr olunub. [1, 2]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və sənətkarlıq xüsusiyyətləri:
Poetik təfəkkür və psixoloji duyuş: Kitabda Zaur Ustacın uşaq şeirlərinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri, uşaq psixologiyasını incəliklə duymaq və uşaq dilinə, təfəkkürünə uyğun poetik obrazlar yaratmaq bacarığı elmi-nəzəri aspektdən araşdırılır. [1, 2]
İdeya-estetik xüsusiyyətlər: Şairin yaradıcılığındakı ideya-estetik çalar, mənəvi-əxlaqi dəyərlər, vətənpərvərlik, ana və uşaq münasibətləri (məsələn, onun “Can ay ana…” şeirindəki şəhidlik kultu və ana obrazı kimi mövzular) təhlil olunur. [1, 2]
Uşaq dünyası şairin baxış bucağından: Əsərdə uşaqların saf dünyasının, onların duyğu və düşüncələrinin Zaur Ustacın poeziyasında hansı bədii vasitələrlə (simvol, təşbeh, ritm və s.) əks olunduğu ümumiləşdirilir. [1, 2]
Əsər haqqında ətraflı məlumat və resenziyaları Azərtac və Kitabevim.az platformalarından əldə edə bilərsiniz. [1, 2]
Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiya şair Zaur Ustac-ın uşaq şeirlərini elmi-nəzəri aspektdən tədqiq edən əsərdir. [1, 2]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və sənətkarlıq sistemi:
Poetik təfəkkür və psixologiya: Əsərdə Zaur Ustacın uşaqların daxili aləmini, psixologiyasını və duyğularınıincəliklə hiss etmək, uşaq dili ilə sadə, lakin dərin məzmunlu şeirlər yazmaq bacarığı araşdırılır. [1]
İdeya-estetik xüsusiyyətlər: Şairin yaradıcılığındakı tərbiyəvi əhəmiyyət, balacaların təbiətə, həyata, ətraf mühitə və insanlara münasibəti bədii-estetik müstəvidə təhlil olunur. [1]
Uşaq dünyası şairin baxış bucağından: Kitabda uşaqların saf və təmiz duyğular dünyasının Zaur Ustacın şeirlərində hansı bədii vasitələrlə (sade-lövhəlik, ritm, obrazlılıq) təsvir olunduğu göstərilir.
Nəşr məlumatı: Kitab İmza Nəşrlər Evi tərəfindən nəşr olunmuşdur. [1]
Monoqrafiyanın əsas xüsusiyyətləri:
Məzmun və Həcm: Bakının “İmza” nəşrlər evi tərəfindən çap olunan kitab 280 səhifədən ibarətdir. [1, 2]
Rəhbərlik və Rəyçilər: Kitabın “Ön söz”ünün müəllifi və elmi redaktoru pedaqogika elmləri doktoru, professor Kamal Camalovdur. Rəyçiləri isə ədəbiyyatşünas-tənqidçilər Həcər Atakişiyeva və Günnur Ağayevadır. [1]
Tədqiqat İstiqaməti: Əsərdə şairin uşaq şeirlərinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri, poetik təfəkkürü, ailə dəyərləri, həmçinin uşaq psixologiyasını duymaq bacarığı elmi-nəzəri aspektdən təhlil olunur. [1, 2, 3]
Yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 yaşını yaddaşlara həkk edəcək kitab çapa hazırlanır: “İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi”. Kitabda “Ayətxan Ziyad” imzası və şəxsiyyəti Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir? sualı cavablandırılır
***
İmza – müəllifin adını bildirən simvoldan daha geniş məna daşıyır. O, insanın sözə münasibətini, düşüncə tərzini, fəaliyyət istiqamətini və zaman qarşısında mövqeyini ifadə edir. Hər imzanın arxasında bir ömür, həmin ömrün təcrübəsi, axtarışları və müəyyənləşdirdiyi mənəvi-intellektual meyarlar dayanır. Lakin imzanın həqiqi məzmunu heç də yalnız müəllifin yaşadığı dövrlə məhdudlaşmır. Yazılan sözün, yaradılan əsərin və irəli sürülən fikrin sonrakı nəsillər üçün hansı məna daşıması da bu məzmunun tərkib hissəsidir.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” monoqrafiyası bu münasibətləri Ayətxan Ziyadın yaradıcılığı və çoxşaxəli fəaliyyəti əsasında araşdırmaq məqsədi daşıyır. Kitabın əsas istiqaməti bir müəllifin bioqrafik və yaradıcılıq məlumatlarını toplamaqla kifayətlənmək deyil, onun müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərlərdə ifadə olunan insan, cəmiyyət, yaddaş, mənəviyyat və həqiqət anlayışlarını bütöv şəkildə nəzərdən keçirməkdir. Burada əsas sual belədir: “Ayətxan Ziyad” imzası Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir?
Bu suala cavab vermək üçün müəllifin yaradıcılığına yalnız ayrı-ayrı mətnlərin məcmusu kimi yanaşmaq kifayət etmir. Şəxsiyyətin düşüncə xüsusiyyətləri, həyata münasibəti, ictimai mövqeyi və mənəvi meyarları müxtəlif yazılarda fərqli şəkildə üzə çıxır. Bəzən bir məqalədə ifadə olunan fikir başqa bir əsərdə bədii obraz, tarixi hadisəyə münasibət və ya insan taleyinin təhlili vasitəsilə yeni məna qazanır. Buna görə də, Ayətxan Ziyadın yaradıcılığının bütöv mənzərəsini müəyyənləşdirmək üçün onun publisistik, elmi və ədəbi-tənqidi mətnlərini qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirmək vacibdir.
Kitabın birinci fəslinin “Sözün çoxqatlı yaddaşı və Ayətxan Ziyad yaradıcılığının poetik-fəlsəfi arxeologiyası” adlandırılması da bu yanaşmadan irəli gəlir. Fəslin “Mahiyyətin iki üzü: mənəviyyat və idrak” bölməsində müəllifin şəxsiyyətini, sənət dünyasını və sözə münasibətini müxtəlif istiqamətlərdən araşdıran məqalələr bir araya gətirilir. Bu yazılar Ayətxan Ziyadı yalnız müəyyən əsərlərin müəllifi kimi deyil, düşünən, müşahidə edən, araşdıran və öz qənaətlərini oxucu ilə bölüşən bir şəxsiyyət kimi təqdim edir. Burada ömür və insanlıq anlayışları, yaradıcılıqla şəxsiyyət arasındakı əlaqə, Azərbaycan yazısında müəllif imzasının yeri, jurnalistika, yazıçılıq və tədqiqatçılığın ortaq cəhətləri, eləcə də sözün həqiqət qarşısında məsuliyyəti əsas müzakirə istiqamətləridir.
“Sözün yaddaş arxeologiyası: ‘Ayətxan Ziyad’ imzasının fəlsəfi qatları” bölməsi isə bu axtarışı nəzəri və fəlsəfi müstəviyə keçirir. On fəlsəfi qatda sözün çəkisi, bilik və tarix, zaman və şüur, tənqid, tarixi yaddaş, elmi bütövlük, mənəvi-intellektual məsuliyyət, daxili təcrübə, uşaqlıq yaddaşı və əsərin müəllifdən sonrakı taleyi kimi məsələlər araşdırılır. Mişel Fukonun bilik arxeologiyası və Anri Berqsonun zaman nəzəriyyəsi də daxil olmaqla, fəlsəfi yanaşmalar müəllifin mətnlərini hazır nəzəri qəliblərə salmaq üçün deyil, onların məna qatlarını daha dərindən anlamaq üçün nəzərdən keçirilir. Bu təhlillərin məqsədi fəlsəfi anlayışları nümayiş etdirməkdən çox, həmin anlayışların Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında hansı sualları meydana çıxardığını və hansı düşüncə əlaqələrini aydınlaşdırdığını göstərməkdir.
Fəslin müxtəlif illərdə yazılmış təbrik və mesajlara həsr olunan bölməsi də ümumi məzmun daxilində özünəməxsus yer tutur. Belə mətnlər ilk baxışda gündəlik ünsiyyət nümunələri təsiri bağışlaya bilər. Lakin onların dilindəki münasibət, seçilən ifadələr və müraciət olunan şəxslərə yanaşma müəllifin insanlarla əlaqələrini, ünsiyyət mədəniyyətini və şəxsi münasibətlərə verdiyi dəyəri müəyyən dərəcədə əks etdirir. Bu baxımdan onlar yaradıcılığın yalnız ədəbi və elmi mətnlərdə deyil, gündəlik söz münasibətlərində də təzahür edən tərəfini anlamağa kömək edir.
Kitabın ikinci fəslində Ayətxan Ziyadın kitabları, həmin nəşrlərdə yer alan hekayə və povestləri təhlil olunur. Bədii mətnlərə müraciət müəllifin dünyagörüşünü yalnız birbaşa ifadə etdiyi mülahizələr əsasında deyil, yaratdığı obrazlar, hadisələrin inkişafı, insan xarakterləri və mənəvi seçimlər vasitəsilə də anlamağa imkan verir. Bədii əsərdə müəllifin mövqeyi həmişə açıq şəkildə ifadə olunmur; o, bəzən obrazın taleyində, hadisənin nəticəsində, insanın daxili ziddiyyətlərində və oxucunu düşünməyə vadar edən suallarda üzə çıxır. Buna görə də hekayə və povestlərin təhlili Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılıq prinsiplərini daha geniş müstəvidə dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Kitabdakı məqalələr, nəzəri təhlillər və bədii əsərlərin araşdırılması bir-birindən ayrı məqsədlərə xidmət etmir. Onları birləşdirən əsas xətt “Ayətxan Ziyad” imzasının arxasında dayanan şəxsiyyəti, düşüncə tərzini və yaradıcılıq mövqeyini müəyyənləşdirməkdir. Bu baxımdan kitabın ayrı-ayrı bölmələri vahid suala müxtəlif tərəflərdən cavab axtarır: müəllifin sözü hansı həyat təcrübəsindən doğur, hansı dəyərləri ifadə edir və zaman keçdikcə hansı mənaları qoruyub saxlaya bilər?
Kitabın adındakı “bu günün kimliyi” ifadəsi müəllifin yaşadığı dövrlə, ictimai mühitlə və həmin mühitdə tutduğu mövqe ilə əlaqəlidir. Hər bir yaradıcı şəxsiyyət öz zamanının dilində danışır, onun problemlərinə münasibət bildirir və müşahidə etdiyi gerçəkliyi öz düşüncə süzgəcindən keçirir. Lakin müəllifin kimliyi yalnız yaşadığı dövrə verdiyi cavablarla müəyyənləşmir. Onun bu gün yazdıqlarının sabah necə oxunacağı, hansı fikirlərin yeni suallar doğuracağı və hansı mətnlərin sonrakı oxucular üçün əhəmiyyət qazanacağı da imzanın məzmununa daxildir.
“Sabahın zamansız ekosistemi” anlayışı isə bu kontekstdə sözün və yaradıcılıq irsinin zamanla münasibətini ifadə edir. Burada söhbət əsərlərin zaman xaricində mövcud olmasından deyil, onların müxtəlif dövrlərdə yenidən oxunmaq, başqa suallar doğurmaq və yeni mənalar qazanmaq imkanından gedir. Hər mətn gələcəyə eyni dərəcədə təsir göstərmir. Onun davamlılığı mövzunun aktuallığı ilə yanaşı, insanı anlamaq gücündən, həqiqətə münasibətindən və sonrakı oxucunun düşüncəsində yarada bildiyi məna ilə də bağlıdır. Buna görə də, imzanın gələcəkdəki yeri əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş nəticə deyil; əsərlərin məzmunu, sənət xüsusiyyətləri və zamanla qurduğu münasibət əsasında formalaşan bir prosesdir.
Bu kitab Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını həmin prosesin daxilində nəzərdən keçirməyə çalışır. Məqsəd müəllifin fəaliyyətini mübaliğəli ifadələrlə təqdim etmək və onun yaradıcılığına əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qiymət vermək deyil. Əsas məqsəd mətnlərə əsaslanmaq, müxtəlif yaradıcılıq sahələri arasındakı əlaqələri göstərmək və oxucunun özü üçün də qənaətə gəlməsinə imkan yaratmaqdır. Çünki yaradıcı şəxsiyyət haqqında əsaslı fikir yalnız təriflərlə deyil, əsərlərin məzmununu, düşüncə xüsusiyyətlərini və ifadə imkanlarını araşdırmaqla formalaşır.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” kitabı da məhz bu niyyətlə qələmə alınıb. O, Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılığını bir neçə istiqamətdən dəyərləndirməklə, müəllif imzasının hansı mənəvi və intellektual təcrübədən yarandığını, müxtəlif janrlarda necə təzahür etdiyini və gələcək oxucu üçün hansı düşüncə imkanları açdığını müəyyənləşdirməyə yönəlir.
Nəticədə, imza yalnız yazılmış mətnin altında duran ad deyil. O, müəllifin sözə münasibətində, gerçəklikdən seçdiyi məqamlarda, insan talelərinə yanaşmasında və fikirlərinə görə daşıdığı məsuliyyətdə formalaşır. Bu məsuliyyətin gələcəyə ötürülməsi isə yazının zamanla münasibətindən asılıdır. Kitabın əsas düşüncə istiqaməti də burada cəmlənir: bu günün müəllif kimliyini anlamaq üçün onun yaratdıqlarına baxmaq, sabah üçün hansı mənaların qala biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün isə həmin əsərləri diqqətlə oxumaq və təhlil etmək lazımdır.
Sözün, həqiqətin və elmin ziyası: Ayətxan Ziyad – 75
Jurnalist ömrü, mənə görə, hadisələrin və insanların içində özünü unudaraq başqalarının həqiqətini axtarmaq sənətidir. Bu peşəni seçənlər üçün zaman anlayışı adətən adi insanlardan fərqli olur; onlar üçün vaxt saatlarla deyil, “xəbər çıxarıldı” anları ilə ölçülür. Jurnalist həyatının böyük bir hissəsi həqiqətin izi ilə keçir. Bu ömür insana sakit və rahat həyat vəd etmir. Lakin bu həyat yolu bir insanın dünyanı anlamaq, dəyişdirmək və cəmiyyətə xidmət etmək üçün seçə biləcəyi ən şərəfli və həyəcanlı yollardan biridir. Jurnalistlər hər zaman yoldadırlar. Onlar təkcə coğrafi məsafələri deyil, insan talelərini, cəmiyyətin ağrılarını və sevincini qət edirlər. Jurnalistika yolunda özünəməxsus izi olan Ayətxan Ziyadın keçdiyi həyat və yaradıcılıq yolu bu mənada xüsusilə fərqlənir. Müasir Azərbaycan publisistikasının, hərbi jurnalistikasının və akademik-elmi tədqiqatçılıq məktəbinin tanınmış nümayəndəsi, yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 illik yubileyi məhz belə şərəfli, mənalı və mübariz bir ziyalı ömrünün təntənəsidir. 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabul şəhərində dünyaya göz açan Ayətxan İsgəndərovun (Ziyadın) ömür yolu ilk gənclik illərindən mətbuata, söz sənətinə möhkəm tellərlə bağlanıb. 1959–1969-cu illərdə Hacıqabul şəhəri Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmir yolu məktəbində başlayan təhsil yolu, 1969-cu ilin avqustunda — orta məktəbi bitirdiyi həmin günlərdə Əlibayramlı şəhər Partiya Komitəsinin orqanı olan “İşıq” qəzetində dərc etdirdiyi iki cəsarətli məqalə ilə fərqli bir məcraya yönəldi. O yazılar ona elə həmin il ilk dəfə müstəqil fakültə kimi fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Jurnalistika fakültəsinə sənəd vermək hüququ qazandırdı və o, bu mötəbər ocağın ilk tələbələrindən biri oldu. Jurnalistika təhsili aldığı illərdə (1969–1975) Ayətxan Ziyad Azərbaycan milli mətbuatının və filoloji fikrinin nəhəng simalarından dərs almaq şansına nail oldu. Fakültənin yaradıcısı Nurəddin Babayev, akademik Məmməd Cəfər, professor Mir Cəlal Paşayev, Təhsin Mütəllimov, Zinyət Əlizadə, Əli Fəhmi, Nəsir İmanquluyev, Seyfulla Əliyev, Tofiq Rüstəmov, Şirməmməd Hüseynov, Famil Mehdi, Nəriman Zeynalov, Nüsrət Bağırov, Yalçın Əlizadə, Cahangir Məmmədli, Akif Rüstəmov, Mahmud Mahmudov və Əliş Nəbili kimi korifeylərin mühiti onun gələcək fəaliyyətinin möhkəm elmi-mənəvi təməlini qoydu. Ayətxan Ziyad tələbəlik illərindən başlayaraq Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin fəal ştatdankənar müxbiri kimi efir məkanında öz imzasını təsdiqlədi. Ayətxan Ziyadın həyat salnaməsinin ən unikal və qürurverici səhifələrindən biri onun Qarabağ müharibəsi dövründəki fədakarlığıdır, desək, yanılmarıq. 1976–1994-cü illərdə Dövlət Teleradiosunda çalışan Ayətxan Ziyad Qarabağ müharibəsinin ilk günlərindən atəşkəsə qədər hər ay bir, yaxud iki dəfə (hər dəfə bir həftə müddətinə) cəbhə bölgələrinə ezam olunub. Ağdam, Füzuli, Şuşa, Xankəndi, Tərtər və Naxçıvanın döyüş xəttində əsgərlərlə çiyin-çiyinə addımlayıb, dinləyicilərə barıt qoxulu canlı reportajlar təqdim edib. O, yalnız cəbhədən xəbər daşıyan bir jurnalist deyil, səsində Vətən ağrısı və qələbə inamı gəzdirən canlı bir müharibə salnaməçisi idi. Onun hazırladığı bu qiymətli audiolentlər bu gün Dövlət Teleradiosunun Qızıl Fondunda və Müdafiə Nazirliyinin arxivində tariximizin canlı şahidi kimi mühafizə olunur. Ağdam, Füzuli, Tərtər, Şuşa, Xankəndi və Naxçıvandan hazırladığı verilişlər “Ədalət” qəzetinin keçirdiyi müsabiqədə xüsusi mükafata layiq görülüb. Qanlı 20 Yanvar faciəsinə həsr etdiyi, lakin dövrün senzurası tərəfindən səslənməsinə qadağa qoyulan “Xalqı da ağladarlarmış, Allah, Allah, Allah!” radio verilişinin mətni sonradan “Şahidlər” kitabına daxil edilərək tarixləşib. Ayətxan Ziyadın cəbhə gündəliklərinin bir qismi “Karvanqıran ulduzların gecələdiyi ünvan” adı ilə “Gənc müəllim” qəzetində işıq üzü görüb və böyük rəğbətlə qarşılanıb. Ayətxan müəllimin fəaliyyəti təkcə radio efiri və hərbi reportajlarla sərhədlənmir. Onun qələmə aldığı əsərlər “Çinar pöhrələri”, “Yeraltı səltənət”, “Ölməzlik”, “Şahidlər” almanaxlarında, “Azərbaycan”, “Əbədi Şirvan”, “Kommunist Azərbaydjana”, “Dirçəliş – XXI əsr”, “Maarif işçisi”, “Təhsil”, “Azərbaycan məktəbi” jurnallarında, “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Ədalət”, “Respublika”, “Azərbaycan”, “Xalq qəzeti”, “Panorama”, “Həftə içi”, “Paritet” kimi onlarca mətbuat orqanında dərc olunub. Müəllifin 2007–2014-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) “Gənc müəllim” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyəti, onun həm də gənc nəslin bədii-estetik zövqünün formalaşmasındakı rolunu göstərir. Redaktorluq sənəti başqasının sözünə hörmətdən başlayır və Ayətxan müəllim bu illər ərzində yüzlərlə gənc qələm sahibinə yol göstərdi, onların ilk mətbu addımlarına xeyir-dua verdi. Bu zamanın söz incilərinin müəyyən qismi müəllifin “ADPU-da qalan izim” məqalələr toplusunda cəmlənib. Ayətxan Ziyad həm də ADPU-nun “Dədə Qorqud” Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasında və Elmi-Tədqiqat Mərkəzində çalışaraq ardıcıl akademik tədqiqatlarla məşğul olub. Onunla eyni elmi mühitdə — “Dədə Qorqud” Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasında və Elmi-Tədqiqat Mərkəzində çiyin-çiyinə işləmək biz iş yoldaşları üçün hər zaman böyük bir məktəb olub. İş yerinə doğma bir ailə kimi baxan, kollektivdə hər zaman mehribanlığı, qayğıkeşliyi və səmimiyyəti ilə seçilən Ayətxan müəllim kollektivin böyük hörmetini qazanıb. O, yalnız təcrübəli bir mütəxəssis deyil, gənclərin elmi və həyati yolunda onlara düzgün yol göstərən, mənəvi dayağa çevrilən əsl ziyalı örnəyidir. O, hər birimizi durmadan yaradıcılığa həvəsləndirib, elmi və publisistik məqalələrimizə öz obyektiv, tənqidi rəyini bildirərək elmi yolda püxtələşməyimiz üçün əlindən gələni əsirgəməyib. Ayətxan Ziyadın irəli sürdüyü yeni ideyalar və rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr hər zaman kollektivimizə böyük uğurlar qazandırıb. Qorqudşünaslıqdan lokal diyarşünaslığa, pedaqoji tarixdən dövlətçilik məsələlərinədək geniş spektri əhatə edən kitabları onun analitik təfəkkürünün və zəngin elmi potensialının bariz nümunəsidir. Bu kitablar onun yuxusuz gecələrinin bəhrəsidir: ”Sənsiz, yaxud Arifsizlikdə ötən ömür” (Bakı, 2001, 400 səh.); ”Qazyanlı Mirhəbi ağa” (ADPU, 2010; təkrar nəşr ULU, 2010); ”Hər hökmü zaman verir” (Bakı, 2010, 100 səh. – kiçik povestlər); ”Məndən sonra…” (ULU, 2010, 616 səh.); ”Şamaxının Kürdəmic kəndi. Tarix, publisistika, rəvayət” (Bakı, 2014, 536 səh.); ”ADPU-da qalan izim” (Bakı, 2014, 400 səh.); ”Dədə Qorqud” ünvanında sözüm” (ADPU, 2018 – elmi məqalə və resenziyalar); ”Heydər Əliyev: xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” (Bakı, 2019); ”Heydər Əliyev və ədəbiyyat məsələləri” (Bakı, 2019 / Türkiyə, LAP LAMBERT Academic Publishing, 2019 – dərs vəsaiti); ”Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” (Türkiyə, Ankara, İKSAD, 2019, 460 səh. – hekayə, povest, kino-ssenari, poeziya). SSRİ Jurnalistlər İttifaqının (1980), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin (2010) və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (2015) üzvü olan yubilyarın zəhməti müxtəlif illərdə yüksək qiymətləndirilib, o; 1980-ci ildə Azərbaycan LKGİ MK-nın Fəxri Fərmanı; 1994-cü ildə “Ədalət” qəzetinin hərbi mövzuda yazılarına görə xüsusi mükafatı; 2012-ci ildə “Əsrin ziyalıları” Xeyriyyə İctimai Birliyinin “İlin alimi — İlin ziyalısı” diplomu; 2019-cu ildə “Qafqaz-Media” İB-nin “İlhamlı Azərbaycan” diplomuna layiq görülüb. Ayətxan Ziyadın ömür yolu göstərir ki, əsl ziyalı üçün yaş yalnız təqvim rəqəmi, yaradıcılıq isə ruhun əbədi gəncliyidir. 75 illik uca zirvədən geriyə baxarkən görürük ki, Ayətxan Ziyad qələmini heç vaxt həqiqətdən ayırmayıb, milli söz sənətinə, elminə və Vətəninə sədaqətlə xidmət edib. O, fəaliyyəti boyunca dərin tədqiqatları, qələminin gücü və obyektiv jurnalist baxışları ilə hər zaman iş yoldaşlarına nümunə olub. Sözün çəkisini qoruyan mətbuat xadimi, elmə və mətbuat tariximizə töhfələr verən dəyərli bir tədqiqatçı kimi qazandığı hörmət və nüfuz ona daim böyük hörmət qazandırıb və qazandırmaqdadır. Dəyərli ziyalımızı, fədakar jurnalist, tədqiqatçı və hörmətli ağsaqqalımızı 75 illik yubileyi münasibətilə ürəkdən təbrik edir, elmi-publisistik yaradıcılığında yeni-yeni nailiyyətlər və uğurları üçün möhkəm cansağlığı, uzun ömür və tükənməz ilham arzulayırıq. 75 illik yubileyiniz mübarək olsun, Ayətxan müəllim!
İnsan ömrünün həqiqi dəyəri yaşadığı illərin sayı ilə deyil, həmin illər ərzində yaratdığı mənəvi sərvətlə, cəmiyyətə verdiyi töhfələrlə, insanların yaddaşında qoyduğu izlə ölçülür. Elə insanlar var ki, onların ömür yolu yalnız şəxsi həyatlarının salnaməsi deyil, həm də mənsub olduqları xalqın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, elminə və ictimai fikrinə xidmət nümunəsidir. Belə şəxsiyyətlər ömürlərini sözə, düşüncəyə, axtarışa və mənəvi dəyərlərin qorunmasına həsr edirlər. Onların qələmindən çıxan hər yazı, ərsəyə gətirdikləri hər kitab, apardıqları hər araşdırma zamanın yaddaşına həkk olunan mənəvi sərvətə çevrilir.
Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitində özünəməxsus dəst-xətti, çoxşaxəli yaradıcılığı və uzunmüddətli fəaliyyəti ilə seçilən yazıçı-jurnalist, şair, ədəbiyyatşünas və tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi də məhz belə bir ömür yoluna ehtiramın ifadəsidir. Bu yubiley yalnız bir qələm sahibinin yaşının tamamlanması deyil, eyni zamanda, Azərbaycan söz sənətinə, jurnalistikasına, ədəbi tənqidinə və elmi düşüncəsinə verilmiş töhfələrin bir daha dəyərləndirilməsi üçün əlamətdar hadisədir.
Ayətxan Ziyadın – İsgəndərovun yaradıcılıq taleyi yarım əsrdən artıq bir dövrü əhatə edir. Onun həyat və fəaliyyətinə nəzər saldıqda aydın görünür ki, bu yolun əsas istiqamətini sözə sədaqət, həqiqətə bağlılıq, mütaliə və araşdırma həvəsi, milli-mənəvi dəyərlərə ehtiram müəyyənləşdirib. Jurnalistikanın operativliyi, bədii yaradıcılığın duyğusallığı, elmi tədqiqatın dəqiqliyi və ədəbi tənqidin tələbkarlığı onun fəaliyyətində bir-birini tamamlayan istiqamətlərə çevrilib.
İlk addımdan böyük yaradıcılıq yoluna
Ayətxan Ziyadın mətbuatla bağlı ilk addımları 1969-cu ilin avqustunda Şirvanda, o vaxtkı Əlibayramlı şəhərində nəşr olunan “İşıq” qəzetində dərc edilmiş ilk iki məqaləsi ilə başlayıb. Həmin vaxtdan etibarən söz onun həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İlk yazılarla başlayan bu yol sonradan ali jurnalistika təhsilinə, radio fəaliyyətinə, qəzet və jurnal redaksiyalarında işə, pedaqoji mühitə və elmi-tədqiqat sahəsinə qədər genişlənib.
Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində aldığı təhsil onun dünyagörüşünün formalaşmasında, peşəkar jurnalist kimi yetişməsində mühüm rol oynayıb. Universitet illərində qazanılan nəzəri biliklər sonrakı fəaliyyətində praktik təcrübə ilə zənginləşib. 1970–1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət radiosunda çalışması, 1994–2007-ci illərdə müxtəlif qəzet və jurnallarla əməkdaşlığı onun jurnalistlik fəaliyyətinin əsas mərhələlərini təşkil edib.
Radio jurnalistikası insandan fikri aydın ifadə etməyi, hadisələrin mahiyyətini çevik dərk etməyi, dinləyiciyə doğru və anlaşıqlı informasiya çatdırmağı tələb edir. Qəzet və jurnal fəaliyyəti isə hadisələrə daha geniş baxış, faktların təhlili, ictimai proseslərin mahiyyətini açmaq bacarığı qazandırır. Ayətxan Ziyadın uzun illər ərzində qazandığı bu təcrübə onun publisistik üslubunun formalaşmasına, sözün məsuliyyətini dərindən dərk etməsinə şərait yaradıb.
Jurnalist üçün söz həm vasitədir, həm də məsuliyyət. Yazılan hər cümlə oxucunun düşüncəsinə təsir edə, cəmiyyətdə müəyyən münasibətin formalaşmasına kömək göstərə bilər. Bu baxımdan Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq yolu sözə yalnız peşə münasibəti ilə deyil, mənəvi öhdəlik kimi yanaşmanın da nümunəsidir.
Jurnalist, yazıçı və tədqiqatçı – vahid yaradıcılıq dünyası
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri müxtəlif fəaliyyət sahələrinin vahid məqsədə xidmət etməsidir. Jurnalist kimi o, ictimai həyatın nəbzini tutmağa, yazıçı kimi insanın daxili aləmini və duyğularını ifadə etməyə, tədqiqatçı kimi isə ədəbi və tarixi hadisələrin dərin qatlarına enməyə çalışıb.
Bu üç istiqamət zahirən fərqli görünsə də, onların hər birində ortaq bir xətt var: həqiqəti axtarmaq və onu söz vasitəsilə insanlara çatdırmaq.
Publisistika ictimai həyatın canlı mənzərəsini yaradır. Bədii yaradıcılıq həmin həyatın görünməyən duyğularını, insan talelərinin mürəkkəbliyini üzə çıxarır. Elmi araşdırma isə faktları, sənədləri və mənbələri təhlil edərək keçmişlə bu gün arasında əlaqə qurur. Ayətxan Ziyadın çoxşaxəli yaradıcılığında bu xüsusiyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi aydın görünür.
Onun yaradıcılıq irsinin genişliyi də buradan qaynaqlanır. Təqdim olunan yubiley materialında müəllifin 30-a yaxın kitabının nəşr olunduğu qeyd edilir. Bu nəşrlər onun illər ərzində topladığı müşahidələrin, bədii düşüncələrinin, elmi axtarışlarının və ədəbi mülahizələrinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir.
Otuzadək kitab sadəcə nəşr göstəricisi deyil. Bu, uzun illər davam edən zəhmətin, müntəzəm mütaliənin, yaradıcı axtarışın və yazıya məsuliyyətli münasibətin nəticəsidir. Hər kitab müəllifin dünyagörüşünün müəyyən bir mərhələsini, düşüncə tərzini və mənəvi təcrübəsini əks etdirir.
Poeziya və nəsrdə insan talelərinin rəngləri
Ayətxan Ziyadın bədii yaradıcılığında insanın daxili dünyası, zamanın dəyişən mənzərəsi, xatirələrin gücü və həyatın mənəvi çalarları xüsusi yer tutur. Onun “Qara, məxmər gecələrim” adlı 640 səhifəlik ədəbi-bədii əsərlər toplusu və “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabı müəllifin bədii düşüncəsini tanımaq baxımından diqqətəlayiq nəşrlərdir.
Kitab adlarının özündə belə müəyyən fəlsəfi məna və poetik yanaşma hiss olunur. Gecə insanın təkliyə çəkildiyi, düşüncələri ilə baş-başa qaldığı, xatirələri yenidən yaşadığı zaman kəsiyidir. Məxmər gecə obrazı isə sakitliyin, dərinliyin, duyğuların və bəzən də insanın daxilində gizlətdiyi ağrıların bədii ifadəsi kimi qavranıla bilər.
“Qara, məxmər gecələrim” adı oxucunu zahiri hadisələrdən daha çox insanın daxili aləminə yönəldir. Burada gecələr yalnız təqvimdəki zaman deyil, həm də insan talelərinin, düşüncələrin və duyğuların mənəvi məkanı kimi görünür.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabının adı isə həyatın faniliyi ilə fərdi mənəvi təcrübənin özünəməxsusluğunu birləşdirir. Yarpaq təbiətin bir parçası olduğu kimi, insan da böyük həyatın ayrılmaz hissəsidir. Lakin hər insanın öz rəngi, öz taleyi, öz xatirələri və öz dünyası var. İllər keçsə də, yaşanmış ömrün rənglərini başqasının rəngləri ilə əvəz etmək mümkün deyil.
Ədəbiyyatın gücü də məhz bu fərdiliyi ümumbəşəri duyğularla birləşdirməkdədir. Müəllif öz yaşantılarından çıxış etsə də, oxucu həmin sətirlərdə öz həyatından, öz kədərindən, öz sevincindən və öz xatirələrindən nələrsə tapa bilir. Bədii sözün uzunömürlülüyü onun oxucunun qəlbində belə bir qarşılıq yaratmaq imkanından asılıdır.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında duyğuların sakit ifadəsi, insan talelərinə diqqət və sözün daxili ahənginə həssas münasibət onun bədii dünyasının diqqətçəkən cəhətləri kimi qiymətləndirilə bilər.
Elmi axtarışlar və milli yaddaşa xidmət
Ayətxan Ziyadın fəaliyyətində elmi-tədqiqat istiqaməti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bədii yaradıcılıq müəllifdən təxəyyül və duyğu tələb etdiyi halda, elmi araşdırma faktların dəqiqliyini, mənbələrin yoxlanılmasını, müqayisəli təhlili və nəticələrin əsaslandırılmasını tələb edir. Bu sahədə uzun müddət çalışmaq təkcə bilik deyil, həm də səbir, ardıcıllıq və məsuliyyət istəyir.
Müəllifin Ümummilli Lider Heydər Əliyevin irsinə həsr etdiyi əsərlər onun elmi maraqlarının mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Azərbaycanda və Türkiyədə nəşr edilmiş dərs vəsaiti, “Heydər Əliyev – xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” və “Heydər Əliyev şəxsiyyəti ədəbi-tənqid müstəvisində” adlı monoqrafiyaları bu sahədəki araşdırmalarının nümunələridir.
Tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti haqqında yazmaq, onların dövlətçilik və mədəniyyət tarixindəki yerini araşdırmaq ciddi məsuliyyət tələb edir. Belə tədqiqatlarda tarixi faktların düzgün təqdimatı, şəxsiyyətin fəaliyyətinin müxtəlif tərəflərinin təhlili və ictimai əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsi mühüm şərtlərdəndir.
Ayətxan Ziyadın bu mövzuda qələmə aldığı əsərlər onun ədəbi-tənqidi yanaşma ilə tarixi düşüncəni bir araya gətirmək cəhdinin göstəricisidir.
Onun araşdırmalarında doğma torpağın tarixi yaddaşına yönələn istiqamət də mühüm yer tutur. “Şamaxının Kürdəmic kəndi” əsəri konkret yaşayış məntəqəsinin tarixi və yaddaşı üzərində qurulan tədqiqat nümunəsidir. Kəndin, elin, obanın tarixini öyrənmək, keçmişin izlərini sənədlər və xatirələr əsasında bərpa etmək milli yaddaşın qorunmasına xidmət edir.
Bəzən böyük tarixi hadisələrin arxasında kiçik yaşayış məntəqələrinin, adi insanların, ailələrin və nəsillərin unudulmuş hekayələri dayanır. Həmin hekayələr yazıya alınmadıqda zaman keçdikcə yaddaşdan silinə bilər. Buna görə də yerli tarix araşdırmaları yalnız bir kəndin keçmişini öyrənmək deyil, bütövlükdə xalqın tarixi mənzərəsini tamamlamaq baxımından da əhəmiyyətlidir.
Ayətxan Ziyadın “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı tarixi araşdırması isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı mürəkkəb məsələlərə həsr olunub. Bu əsərin mövzusu işğal dövründə bölgənin təbiətinə, yaşayış məntəqələrinə və mədəni irsinə vurulmuş zərərin sənədləşdirilməsi və tarixi yaddaşın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Belə mövzuların elmi araşdırılması, faktların toplanması və gələcək nəsillərə çatdırılması xüsusi diqqət tələb edir. Çünki tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də gələcək qarşısında məsuliyyət daşımaq deməkdir.
Ədəbi tənqid – sözün məsuliyyət tərəzisi
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında ədəbi tənqid də mühüm yer tutur. Tənqid ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən, bədii əsərlərin məziyyətlərini və nöqsanlarını müəyyənləşdirən, oxucu ilə müəllif arasında düşüncə körpüsü yaradan sahədir.
Bu sahədə obyektivlik, bilik və prinsipiallıqla yanaşı, ədəbi etikaya hörmət də vacibdir. Əsəri təhlil etmək, onun uğurlarını və çatışmazlıqlarını göstərmək, müəllifin yaradıcılıq imkanlarını düzgün qiymətləndirmək tənqidçidən geniş dünyagörüşü və məsuliyyətli mövqe tələb edir.
Ayətxan Ziyadın müxtəlif dövrlərdə qəzetlərdə dərc edilmiş tənqidi məqalələrini bir araya gətirən “İmza, dilsiz-ağızsız” kitabı bu baxımdan diqqət çəkir. Dörd fəsildən və 560 səhifədən ibarət olan nəşr onun ədəbi prosesə, müəllif imzasına və bədii sözün ictimai məsuliyyətinə münasibətini əks etdirən topludur.
Kitabın adı da düşündürücüdür. İmza müəllifin kimliyini ifadə etsə də, hər imzanın arxasında eyni dərəcədə güclü məzmun, mövqe və sənətkarlıq dayanmır. Ədəbi tənqidin vəzifələrindən biri də məhz bu fərqləri müəyyənləşdirmək, əsərin həqiqi dəyərini üzə çıxarmaqdır.
Tənqid ədəbiyyatın düşməni deyil, onun özünüdərk vasitəsidir. Obyektiv və əsaslandırılmış tənqid yazıçının yaradıcılıq imkanlarını genişləndirə, oxucunun bədii zövqünü formalaşdıra və ədəbi mühitdə sağlam müzakirə ənənəsini gücləndirə bilər.
Ayətxan Ziyadın bu sahədəki fəaliyyəti onun sözün yalnız bədii gözəlliyinə deyil, həm də məzmununa, ictimai əhəmiyyətinə və mənəvi məsuliyyətinə diqqət yetirdiyini göstərir.
Uşaq ədəbiyyatına və gənc nəslin inkişafına diqqət
(Bu bölmədə ümumi işin xeyirinə özüm haqqında üçüncü şəxs kimi söhbət açmağa məcburam – dəyərli oxucularım və yazarlar, üzürlü hesab edin – bird aha təşəkkürlər, Ayətxan müəllim!)
Hər bir xalqın gələcəyi onun yetişdirdiyi gənc nəslin düşüncəsindən, dünyagörüşündən və mənəvi dəyərlərindən asılıdır. Bu baxımdan uşaq ədəbiyyatı və gənclərin bədii-estetik tərbiyəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ayətxan Ziyadın elmi yaradıcılığında uşaq ədəbiyyatına göstərilən diqqət onun fəaliyyətinin mühüm və həssas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi Zahid Xəlilin yaradıcılığına, müasir uşaq poeziyasının inkişafına və bədii dil məsələlərinə həsr olunmuş araşdırmaları bu sahədəki marağının miqyasını göstərir.
Xüsusilə “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı tədqiqatı müasir uşaq poeziyasının bədii xüsusiyyətlərinin elmi təhlilinə yönəlməsi baxımından diqqətəlayiqdir.
Uşaq şeiri yazmaq, uşaqlar üçün bədii dil yaratmaq və bu dilin elmi xüsusiyyətlərini araşdırmaq fərqli, lakin bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahələridir. Uşaq ədəbiyyatında sadəlik səthilik demək deyil. Əksinə, uşağın yaşına, düşüncə səviyyəsinə və duyğu dünyasına uyğun ifadə tapmaq yüksək sənətkarlıq tələb edir.
Bu sahədə aparılan elmi araşdırmalar həm mövcud yaradıcılığın dəyərləndirilməsinə, həm də gələcəkdə yazılacaq əsərlər üçün nəzəri istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Uşaq ədəbiyyatının inkişafı, bədii dilin zənginləşməsi və milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəslə ötürülməsi bu baxımdan vahid prosesin tərkib hissələridir.
Ayətxan Ziyadın Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına müraciət etməsi onun ədəbiyyata yalnız keçmişin irsi kimi deyil, daim yenilənən və gələcəyə istiqamətlənən mənəvi sərvət kimi yanaşdığını göstərir.
Pedaqoji mühitdə və redaktorluq fəaliyyətində qoyulan iz
Ayətxan Ziyadın həyat yolunun mühüm mərhələlərindən biri Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti ilə bağlıdır. Onun 2007–2014-cü illərdə universitetin “Gənc müəllim” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyəti həm jurnalistlik təcrübəsinin davamı, həm də gənc nəslin yaradıcılığına dəstəyin ifadəsi olub.
Redaktorluq işi yalnız mətnləri çapa hazırlamaqdan ibarət deyil. Redaktor müəllifin fikrini düzgün anlamağı, yazının məzmununu qorumağı, dil və üslub baxımından onu təkmilləşdirməyi bacarmalıdır. Xüsusilə gənc müəlliflərlə işləyərkən bu vəzifə daha böyük həssaslıq tələb edir. Çünki ilk yazılar, ilk nəşrlər və ilk yaradıcı uğurlar insanın gələcək yoluna təsir göstərə bilər.
Təcrübəli redaktorun verdiyi məsləhət, göstərdiyi istiqamət və aşıladığı peşə məsuliyyəti gənc qələm sahibinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ayətxan Ziyadın “Gənc müəllim” qəzetindəki fəaliyyəti də bu baxımdan dəyərləndirilməlidir.
Onun həmin dövrə aid yazılarının bir qisminin “ADPU-da qalan izim” adlı məqalələr toplusunda yer alması pedaqoji mühitlə bağlı xatirələrin və müşahidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
2014-cü ildən 2026-cı ilin fevralına qədər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Elmi-Tədqiqat Mərkəzində elmi işçi kimi fəaliyyəti isə onun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ təşkil edib. Bu dövrdə elmi məqalələr, araşdırmalar və tədqiqat materialları üzərində işləməsi onun jurnalistika və bədii yaradıcılıqla yanaşı, elmi fəaliyyətə də davamlı diqqət yetirdiyini göstərir.
“Dədə Qorqud” ünvanında sözüm” adlı elmi məqalələr toplusu, eləcə də beynəlxalq elmi konfranslara təqdim etdiyi yüzdən çox məqalənin orijinal variantlarını birləşdirən “Yazdım ki, izim qalsın” adlı ikicildlik müəllifin araşdırma fəaliyyətinin əhatəsini nümayiş etdirir.
Bu nəşrlərin adı belə sözün və yaddaşın münasibətinə dair müəyyən məna daşıyır. İnsan yazır ki, düşüncəsi, araşdırması, qənaəti və təcrübəsi özündən sonra da yaşasın. Bu mənada elmi məqalə yalnız konkret problemin həlli deyil, həm də gələcək tədqiqatçılar üçün müəyyən istiqamət və mənbə ola bilər.
Sözün arxasındakı zəhmət
Yaradıcılıq kənardan bəzən asan və təbii görünür. Oxucu kitabı əlinə alır, məqaləni oxuyur, şeirin misralarından zövq alır. Lakin həmin nəticənin arxasında uzun saatlar, bəzən günlərlə davam edən axtarışlar, saysız düzəlişlər, tərəddüdlər və yenidən başlamaq iradəsi dayanır.
Xüsusilə elmi araşdırmalarda bir faktın dəqiqləşdirilməsi, arxiv sənədinin tapılması, mənbələrin tutuşdurulması və nəticənin əsaslandırılması çox vaxt tələb edir. Bədii yaradıcılıqda isə bir sözün yerini tapmaq, fikri artıq ifadələrdən təmizləmək, duyğunu oxucuya çatdırmaq üçün uzun düşüncə prosesi yaşanır.
Ayətxan Ziyadın yarım əsrdən artıq davam edən fəaliyyəti bu zəhmətin ümumiləşmiş ifadəsidir. Onun 30-a yaxın kitabı, müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərləri, elmi məqalələri və tənqidi yazıları bir-birindən ayrı məhsullar deyil, uzun illər ərzində formalaşmış yaradıcı təcrübənin müxtəlif nəticələridir.
Belə bir ömür yolu insana mühüm həqiqəti xatırladır: istedad başlanğıcdır, ancaq davamlı əmək, intizam və məsuliyyət həmin istedadı cəmiyyət üçün faydalı mənəvi sərvətə çevirir.
Yetmiş beş yaş – müdriklik və yeni üfüqlər
Yetmiş beş yaş insan ömrünün əlamətdar mərhələsidir. Bu yaşa çatmış insanın arxasında çoxlu xatirələr, yaşanmış hadisələr, sınaqlar və qazanılmış təcrübə dayanır. Lakin yaradıcı insan üçün yaş yalnız geridə qalan illərin hesabı deyil. O, həm də toplanmış təcrübənin yeni düşüncələrə, yeni yazılara və yeni nəticələrə çevrilməsi imkanıdır.
Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi onun keçdiyi yolu qiymətləndirmək, yaradıcılıq irsinə nəzər salmaq və gələcək fəaliyyətinə xoş arzular bildirmək üçün gözəl fürsətdir.
Əlli yeddi ilə yaxın yaradıcılıq təcrübəsi, jurnalistika, bədii söz, ədəbi tənqid və elmi tədqiqat sahələrindəki fəaliyyəti onun ömrünün böyük hissəsinin sözə xidmətlə keçdiyini göstərir. Belə bir təcrübə yalnız müəllifin şəxsi qazancı deyil, həm də ədəbi və elmi mühit üçün müəyyən dəyər daşıyır.
Əlbəttə, heç bir yaradıcılıq yolu yalnız uğurlardan ibarət olmur. Hər bir qələm sahibi öz dövrünün çətinlikləri, zamanın dəyişən tələbləri, ictimai həyatın mürəkkəbliyi və yaradıcılığın daxili sınaqları ilə üzləşir. Əsas məsələ bu sınaqlar qarşısında öz sözünə, düşüncəsinə və seçdiyi mənəvi istiqamətə sadiq qala bilməkdir.
Ayətxan Ziyadın yubileyinə həsr olunmuş yazıların, onun əsərlərinə göstərilən diqqətin və müxtəlif ədəbi platformalarda adının çəkilməsinin arxasında da məhz uzunmüddətli əməyin yaratdığı maraq dayanır.
Yetmiş beş yaş bir ömrün yekun nöqtəsi deyil. Xüsusilə düşüncəsi daim hərəkətdə olan, mütaliədən və araşdırmadan ayrılmayan, sözlə yaşayan insan üçün bu yaş yeni qənaətlərin, xatirələrin və yaradıcılıq imkanlarının başlanğıcı da ola bilər.
Söz yaşayırsa, müəllifin izi də yaşayır
Ədəbiyyatın, publisistikanın və elmin ən böyük üstünlüklərindən biri insan ömrünün məhdudluğunu sözün uzunömürlülüyü ilə birləşdirməsidir. İnsan həyatdan köçsə də, yazdığı əsərlər oxunduqca, araşdırmaları öyrənildikcə, düşüncələri yeni müzakirələrə yol açdıqca onun mənəvi varlığı yaşamaqda davam edir.
Bu baxımdan kitab müəllifin zamanla söhbətidir. Bəzən illər əvvəl yazılmış bir məqalə sonradan yeni məna qazanır, bir elmi fikir başqa tədqiqatçıya istiqamət verir, bir şeir insanın qəlbində heç gözlənilməyən duyğular oyadır. Sözün həqiqi qüdrəti də məhz budur: o, yarandığı anın hüdudlarından kənara çıxaraq başqa zamanlarda, başqa insanların düşüncəsində yenidən doğulur.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq irsinin müxtəlif istiqamətlərdə formalaşması onun fəaliyyətini yalnız bir janr və ya bir peşə çərçivəsində qiymətləndirməyin kifayət etmədiyini göstərir. Onun jurnalistlik fəaliyyəti ictimai həyatın müşahidəsi ilə, bədii əsərləri insan duyğularının ifadəsi ilə, elmi tədqiqatları tarixi və ədəbi yaddaşın araşdırılması ilə, redaktorluğu isə gənc qələm sahiblərinin inkişafına dəstəklə bağlıdır.
Bu sahələrin hər biri ümumi bir məqsəddə birləşir: sözün, biliyin və mənəvi dəyərlərin qorunması.
Ədəbi mühitin inkişafı yalnız yeni əsərlərin yazılmasından asılı deyil. Həm də mövcud əsərlərin öyrənilməsi, müəlliflərin yaradıcılığının təhlili, elmi fikrin inkişafı, tənqidin sağlam prinsiplər üzərində qurulması və gələcək nəsillərə bilik ötürülməsi vacibdir. Ayətxan Ziyadın fəaliyyəti bu məsələlərin bir neçəsini eyni vaxtda əhatə etməsi ilə diqqət çəkir.
Onun “Yazdım ki, izim qalsın” adlı ikicildliyinin adı, əslində, hər bir yaradıcı insanın daxilində yaşayan arzunun ifadəsi kimi də səslənir. İnsan yazır, araşdırır, öyrənir və öyrədir ki, zəhməti zamanın içində itib-batmasın, müəyyən bir düşüncə və mənəviyyat izi qoysun.
Bu iz yalnız kitabların sayı ilə ölçülmür. O, həm də müəllifin yetişməsinə yardım etdiyi insanların yaddaşında, araşdırmalarından bəhrələnən tədqiqatçıların işində, əsərlərini oxuyan oxucuların düşüncəsində yaşayır.
Səmimi yubiley təbriki
Əziz Ayətxan müəllim!
Sizi 75 illik yubileyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirik!
Sizin ömür yolunuz sözə sədaqətin, axtarışa bağlılığın, elmi düşüncəyə ehtiramın və yaradıcı əməyin uzunmüddətli nümunəsidir. Jurnalistikanın məsuliyyətli yollarından keçərək bədii yaradıcılığa, ədəbi tənqidə və elmi araşdırmalara uzanan fəaliyyətiniz Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir.
Sizin üçün söz yalnız fikri ifadə etmək vasitəsi deyil, həm də düşünmək, öyrənmək, öyrətmək, yaddaşı qorumaq və gələcək nəsillərlə mənəvi körpü yaratmaq imkanıdır. Bu baxımdan yarım əsrdən artıq davam edən yaradıcılıq fəaliyyətinizin hər bir mərhələsi özünəməxsus təcrübə və məna daşıyır.
Sizi tanıyanlara, əsərlərinizi oxuyanlara, yaradıcılığınız haqqında düşünənlərə və elmi araşdırmalarınızdan bəhrələnənlərə arzu edirik ki, bundan sonra da sözünüzün işığına ehtiyac duyulan yeni səhifələr açılsın. Qoy illərin zəhməti yeni nəşrlərdə, yeni tədqiqatlarda, yeni düşüncələrdə və xoş xatirələrdə öz davamını tapsın.
Arzu edirik ki, 75 yaşınız Sizə möhkəm cansağlığı, könül rahatlığı, yeni yaradıcılıq həvəsi və mənalı ömür sevinci gətirsin. Qələminiz daim işlək, düşüncəniz aydın, ruhunuz gənc, ilhamınız bol olsun!
Qoy yazdığınız əsərlər oxunsun, araşdırmalarınız öyrənilsin, sözünüz yeni nəsillərə çatsın. Qoy ömrünüzün bundan sonrakı illəri də xeyirxah insanların, səmimi dostların, doğmaların və mənəvi dəyər verən oxucuların əhatəsində keçsin.
Yetmiş beş yaşınız mübarək, Ayətxan müəllim!
Sözünüzün ömrü uzun, qələminizin nuru daim, yaradıcılıq yolunuz açıq olsun! Yeni yaşınız yeni uğurların, yeni kitabların, yeni elmi qənaətlərin və xoş xəbərlərin müjdəçisi olsun!
Sizə möhkəm cansağlığı, könül xoşluğu və uzun, bərəkətli ömür arzulayır və Sizi “Yazarlar” cameəsi adından 75 illik yubileyiniz münasibətilə “Durna teli – “Qızıl qələm”” (N: 013 28.09.2026 -Bakı), “Əsrin yazarı” (N: 024 02.2026 – Bakı) mükafatları ilə təltif edirik!
Oktyabrın 15-də yazıçı-publisist, tədqiqatçı Ayətxan İsgəndərov Ziyadxan oğlunun 75 yaşı tamam olur. Bu rəqəmi yazmaq asandır, amma bu rəqəmin arxasında dayanan ömrü bir neçə cümləyə sığdırmaq çətindir. Çünki bu, təkcə yaşanmış illərin deyil, zəhmətin, mübarizənin, mənəvi bütövlüyün, dostluğun, sevginin və sədaqətin ömrüdür. Ayətxan Ziyad imzası Azərbaycanda tanınan, sözünə və qələminə hörmət edilən imzalardandır. Ancaq mənim üçün bu imza yalnız qəzet səhifələrində, kitab üz qabıqlarında, yazıların sonunda görünən ad deyil. Mənim üçün Ayətxan ilk növbədə gözəl insandır. Sözünə güvənilən, dar gündə yanında olacağına inandığın, səmimiyyətinə şübhə etmədiyin, dostluğunda tərəddüd tanımayan bir insan… 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabulda zəhmətkeş bir ailədə dünyaya göz açan Ayətxanın həyat yolu elə ilk illərdən zəhmətlə, axtarışla, özünə yol açmaq əzmi ilə başlayıb. Hələ Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmiryolu məktəbində oxuduğu illərdə jurnalistikaya maraq göstərib. İlk yazıları o vaxtkı Əli Bayramlı şəhərində nəşr olunan, Şəhər Partiya Komitəsinin orqanı olan “İşıq” qəzetində dərc edilib. Nə gözəl təsadüfdür ki, onun jurnalistikaya gedən yolunu işıqlandıran ilk qəzetin adı “İşıq” olub. Bəlkə də bu, sadəcə bir ad təsadüfü idi. Amma mənə elə gəlir ki, həmin işıq sonralar Ayətxanın bütün yaradıcılıq yoluna yayıldı. O, sözün işığında özünü tapdı, qələmi ilə insanların həyatına, taleyinə, yaddaşına yol açdı. 1969-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinə daxil olması bu marağın peşəyə çevrilməsinin başlanğıcı idi. Tələbəlik illəri onun üçün yalnız mühazirələr, imtahanlar, auditoriyalar demək deyildi. Ailə vəziyyətini düşünür, valideynlərinə əlavə yük olmaq istəmirdi. Bir tərəfdən təhsil alır, digər tərəfdən müxtəlif redaksiyalarla əməkdaşlıq edir, yazır, qonorar qazanırdı. Gənc yaşlarından məsuliyyətin nə olduğunu bilirdi. Həyat ona hər şeyi hazır verməmişdi; o, öz zəhməti ilə qazanmağa, öz ayaqları üstündə dayanmağa alışmışdı. Universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin “Gənclik” baş redaksiyasında müxbir kimi fəaliyyətə başladı. Respublikanın müxtəlif bölgələrinə gedir, gənclərin həyatı, qayğıları, uğurları barədə verilişlər hazırlayırdı. O illərdə radio təkcə bir iş yeri deyildi, həm də yaradıcılıq məktəbi, insanları tanımaq, həyatı öyrənmək, sözün məsuliyyətini dərk etmək məktəbi idi. Mənim Ayətxanla bağlı xatirələrim də məhz həmin redaksiyadan başlayır. Onunla beş il bir redaksiyada – radionun “Gənclik” baş redaksiyasında çalışmışıq. Mən redaksiyaya təzə gəlmiş, təcrübəsi az olan gənc müxbir idim. Ayətxan isə artıq illərdir bu sahədə çalışır, müəyyən təcrübə toplamışdı. Bəzən yazdığım süjetləri özünün hazırladığı proqramlara daxil edər, bəzən də verilişlərimi redaktə edərdi. Onda aramızda yaradıcılıq mübahisələri başlayardı. Mən bəzən onun düzəlişləri ilə razılaşmazdım, fikrimi müdafiə edərdim. O isə sakitcə üzümə baxardı. Nə səsini qaldırardı, nə də öz fikrini zorla qəbul etdirməyə çalışardı. Sonda, adətən, şöbə müdirimiz, rəhmətlik Zəhra xanımın da müdaxiləsi ilə ortaq məxrəcə gələrdik… İndi o günləri xatırlayanda gülümsəyirəm. O mübahisələrin özündə də bir doğmalıq vardı. Çünki Ayətxan təkcə redaktə etmirdi, həm də öyrədirdi. Bəzən insanın peşəkar kimi yetişməsində böyük dərslərdən çox, belə gündəlik söhbətlərin, xırda görünən mübahisələrin, səni ciddiyə alan bir həmkarın münasibətinin böyük rolu olur. Ayətxan mənə elə doğmalaşmışdı ki, müraciətində belə bir istilik duyulurdu. “Şəmi, bu belə olsa, yaxşıdır”, “Şəmi, elə etsən, daha yaxşı olar…” deyərdi. Mənə “Şəmi” deyə ancaq evdəkilər, doğmalarım müraciət edirdilər. Ayətxanın bu müraciəti də məni ona doğmalaşdırmışdı. İnsan bəzən bir kəlmə ilə səni özünə yaxınlaşdırır. O kəlmədə hökm olmur, məsafə olmur, yadlıq olmur. Orada səmimiyyət, qayğı, doğmalıq olur. Ayətxanın mənə münasibətində də həmişə bu doğmalığı hiss etmişəm. Yadımdadır, bir dəfə rayonların birindən ezamiyyətdən qayıtmışdı. Redaksiyaya girən kimi qollarını geniş açıb mənə tərəf gəldi. Elə bil məni qucaqlamaq istəyirdi, sevincindən yerə-göyə sığmırdı. “Səni öpəcəm!” – dedi. Mən çaşıb qaldım. Otaqdakılar da təəccüblə bir-birinə baxdılar. Rəhmətlik Zəhra xanım təbəssümlə soruşdu: – Nolub, Ayətxan, qızı niyə qucaqlayırsan? Ayətxan sevincini gizlədə bilməyərək dedi: – Zəhra xanım, ürəyim dağa dönüb fərəhimdən! Rayonda Şəminin haqqında o qədər xoş sözlər dedilər ki, fərəhləndim. Bizim gənc müxbirimiz haqqında bu qədər xoş söz eşitmək necə gözəl hissdir! Sonra məlum oldu ki, həmin rayonun komsomol komitəsinin katibi Ayətxanın mənim işlədiyim redaksiyadan gəldiyini biləndə məni tərifləyib. Səbəbi isə çox sadə, amma mənim üçün mənalı bir hadisə imiş. Rayonda ezamiyyətdə olduğum vaxt böyük bir tədbir keçirilirdi. Tədbirin sonunda qonaqları yeməyə aparmışdılar. Süfrədə hər cür təamlar, içkilər vardı. Tədbirin uğurla başa çatmasını qeyd edən katib əlində badə sağlıq dedi. Hamı badə qaldırdı, məndən başqa. Mən içmədim. Mənim bu hərəkətimdən sonra rayondan olan gənc qızlar da badələrini qaldırmadılar. Görünür, onlar da qonağın davranışına hörmətlə yanaşmış, mənim seçimimə diqqət etmişdilər. Düzü, həmin vaxt bunun kənardan necə göründüyü barədə düşünməmişdim. Mən sadəcə öz bildiyim kimi davranmışdım. Sonradan isə öz aralarında “Bax, halal olsun!” deyərək bu hərəkətimi bəyəndiklərini söyləyiblər. Həmin sözlər Ayətxana da çatmışdı. Ayətxanın sevinci məni niyə bu qədər təsirləndirmişdi? Çünki o, mənim uğuruma öz uğuru kimi sevinirdi. Mənim haqqımda deyilən xoş sözlər onun ürəyini fərəhləndirirdi. O, gənc həmkarının yaxşı tərəfinin görünməsindən, hörmət qazanmasından qürur duyurdu. Bax, Ayətxan belə adamdır. Başqasının sevincinə ürəkdən sevinən, kiminsə uğurunu özünə rəqib bilməyən, gənclərin irəli getməsini özünə mənəvi qazanc sayan insan. Mənim üçün bu hadisə illər keçsə də, unudulmayan bir xatirədir. Çünki o xatirədə Ayətxanın xarakteri, onun insanlara münasibəti, təəssübkeşliyi bütöv şəkildə görünür. İnsan haqqında çox söz demək olar. Amma onun necə insan olduğunu bəzən bircə hadisə, bircə davranış açıb göstərir. Ayətxan təəssübkeş insandır. Dostunun, həmkarının, doğmasının yaxşılığını özününkü kimi qoruyur. Sədaqət onun üçün sadəcə dilə gətirilən bir söz deyil, həyat tərzidir. Onun dostluğu etibarlıdır, münasibəti səmimidir, sevgisi isə sözlə ölçülməyəcək qədər dərindir. Bəlkə də həyatda özü çox çətinliklərlə üzləşdiyindən başqasının dərdini daha yaxşı anlayır. Çətinlik görən insanın ürəyi bəzən daha həssas olur. Həyatın ağrısını yaşayan adam başqasının sevincinə də, kədərinə də başqa cür yanaşır. Ayətxanın həyat yolu hamar olmayıb. Çox əziyyətlər çəkib, çox sınaqlardan keçib. Ancaq bütün bunlar onu sərtləşdirməyib, əksinə, insanlara bağlılığını, sədaqətini, mənəvi gücünü daha da möhkəmləndirib. Onun haqqında danışarkən mənim üçün ən kövrək məqamlardan biri də ailə həyatıdır. Çünki insanın böyüklüyü yalnız yazdıqlarında, qazandığı uğurlarda, cəmiyyətdə tutduğu mövqedə görünmür. Onun böyüklüyü bəzən heç kimin görmədiyi, alqışlamadığı, haqqında heç yerdə yazılmayan seçimlərində üzə çıxır. Ayətxan gəncliyində sevdiyi qızla bağlı ağır bir sınaq qarşısında qalıb. Sevdiyi qız bədbəxt hadisə nəticəsində yanıb, sağ qalsa da, əllərində dərin izlər qalıb. Bu hadisədən sonra yaxınları, qohumları Ayətxanın gələcək həyatını düşünərək həmin qızla evlənməməsini məsləhət görüblər. Onların fikrincə, bu ailə həyatı çətin ola bilərdi. Amma Ayətxan sevgisindən dönməyib. O, sevdiyi insanın əlindəki izlərə deyil, qəlbindəki sevgiyə baxıb. Həyatın ona təqdim etdiyi çətinlikdən qorxmayıb, başqalarının tərəddüdləri qarşısında geri çəkilməyib. Sevdiyi qadının yanında olmağı seçib. Onunla ailə qurub, ömrünü onunla bölüşüb. Bu, mənim gözümdə adi bir seçim deyil. Bu, insanın sevgiyə necə baxdığını göstərən mənəvi bir imtahandır. Çünki sevmək yalnız xoş günlərdə əl-ələ tutmaq deyil. Sevmək çətinlik ehtimalını da qəbul etmək, insanı dəyişən hadisələrin qarşısında ondan üz döndərməmək, həyatın ağır yükünü birlikdə daşımağa razı olmaqdır. Ayətxan bunu bacarıb. Akifə xanım da onu çox sevirdi. Onlar bir ailə qurdular, bir ömür yaşadılar, çətinlikləri birlikdə qarşıladılar. Bir oğul, bir qız böyütdülər, nəvələrə qovuşdular. Ayətxan ailəsinin qayğısını çəkən, ev işlərində həyat yoldaşına kömək edən, məsuliyyəti yalnız sözlə deyil, əməli ilə bölüşən bir ailə başçısı olub. Mən bu məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Çünki insanın əsl xarakteri evinin içində, həyat yoldaşına münasibətində, ailəsinin yükünü necə daşımasında da görünür. Cəmiyyətdə tanınmaq, yazıçı və publisist kimi ad qazanmaq başqa şeydir, öz evində etibarlı, qayğıkeş, sədaqətli insan olmaq tamam başqa. Ayətxanın böyüklüyü bu iki dünyanı bir-birindən ayırmamasındadır. O, həm söz adamı olub, həm də ailəsinin məsuliyyətini daşıyan insan. Həm qələminin arxasınca gedib, həm də sevdiklərinin yanında dayanıb. Bu gün geriyə baxanda düşünürəm ki, onun həyatındakı ən böyük əsərlərdən biri, bəlkə də, məhz yaşadığı bu sevgidir. Çünki bəzi əsərlər kitab şəklində nəşr olunur, bəziləri isə insanın ömründə yazılır. Onları oxumaq üçün kitab vərəqlərini çevirməyə ehtiyac yoxdur. Belə əsərləri insanın seçimlərindən, sədaqətindən, illərlə qoruduğu münasibətlərdən oxuyursan. Ayətxanın jurnalistikadakı yolu da davam edib. Radiodan sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin “Gənc müəllim” qəzetində çalışıb. O, ömrünü sözə, araşdırmaya, yazıya həsr edib. Müxtəlif mövzularda qələmə aldığı əsərlərlə oxucuların qarşısına çıxıb, tədqiqatları və kitabları ilə öz yaradıcılıq irsini formalaşdırıb. “Sənsiz, yaxud Arifsizlikdə ötən ömür”, “Qazyanlı Mirhəbi ağa”, “Hər hökmü zaman verir”, “Məndən sonra”, “ADPU-da qalan izim”, “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidir”, “Heydər Əliyev: xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” və başqa kitabları onun çoxşaxəli yaradıcılığından xəbər verir. Bu kitabların adlarına diqqət yetirəndə belə, insanın qarşısına bir ömür mənzərəsi çıxır. Ötən zaman, xatirə, iz qoymaq, insandan sonra qalanlar, həyatın hökmləri… Bütün bunlar əslində Ayətxanın öz ömrünün də mövzularıdır. O, yazılarında həyatı araşdırıb, insan talelərinə üz tutub, yaddaşın itirilməməsi üçün çalışıb. Çünki yazmaq həm də unutmağa qarşı dayanmaqdır. İllərin içində itib-batmağa məhkum olanları sözlə qorumaqdır. İndi onun öz yubileyi gəlib çatıb. Ömrünün 75-ci payızına qədəm qoyur. Etiraf edim ki, Ayətxanın 75 yaşının tamam olduğunu eşidəndə inanmadım. Elə bil gözümün önündə yenə radionun “Gənclik” redaksiyasındakı Ayətxan canlandı. Gənc müxbirin süjetini müzakirə edən, öz fikrini sakitcə deyən, bir sözün, bir cümlənin üzərində düşünən, dostunun uğuruna ürəkdən sevinən Ayətxan… İnsan illərin necə keçdiyini bəzən hiss etmir. Bir də baxırsan ki, dünən birlikdə çalışdığın, mübahisə etdiyin, gülüb-danışdığın, xatirələr bölüşdüyün insanın ömründə böyük bir yubiley dayanıb. Zamanın qarşısında acizliyimizi onda daha dərindən anlayırıq. Amma bir həqiqət də var: illər insanın saçına dən sala, addımlarını yavaşıda bilər, ancaq onun ürəyindəki yaxşılığı, insanlara olan sevgisini, yaddaşlarda yaratdığı doğmalığı silə bilmir. Ayətxan Ziyadın 75 yaşı tamam olur. Mən isə bu yubileyə baxanda yalnız yaşın böyüklüyünü görmürəm. Bir ömrün sınaqlardan keçərək qoruduğu mənəvi dəyərləri görürəm. Dostluğa sədaqəti, sevgidə dönməzliyi, zəhmətə bağlılığı, insanlara münasibətdə səmimiyyəti görürəm. Onun həyatında ağrılar da olub, çətinliklər də. Hər kəs kimi o da zamanın ağır sınaqları ilə üzləşib. Ancaq insanı müəyyən edən təkcə başına gələnlər deyil, bütün bunların qarşısında necə dayanmasıdır. Ayətxan çətinliklərdən keçərək öz insanlığını qoruyub. Bəlkə də elə buna görə onun haqqında yazmaq mənim üçün sadəcə yubiley yazısı hazırlamaq deyil. Bu, illərin o üzündə qalan doğma bir insanı ehtiramla xatırlamaq, onun həyatına, xarakterinə, dostluğuna öz minnətdarlığımı ifadə etməkdir. Əziz Ayətxan, səninlə eyni redaksiyada çalışdığımız illər mənim həyatımın unudulmaz səhifələrindəndir. O illərdən yadımda yalnız radionun dəhlizləri, redaksiya otaqları, hazırladığımız verilişlər, yaradıcı mübahisələr qalmayıb. Sənin mənə doğma münasibətin, uğuruma ürəkdən sevinməyin, haqqımda deyilən xoş sözləri öz sevincin kimi yaşamağın da qalıb. İnsan yaşa dolduqca anlayır ki, həyatın ən qiymətli sərvəti nə vəzifədir, nə şöhrət, nə də maddi qazanc. Ən böyük sərvət arxanca xoş söz deyən insanların olması, adının hörmətlə çəkilməsi, xatirələrdə sevgi ilə yaşamağındır. Sənin haqqında yazarkən mən də bu sərvətdən söz açıram. Bu gün sənə yalnız yubiley təbriki ünvanlamaq istəmirəm. Sənə ömrünün bütün çətinliklərinə rəğmən qoruyub saxladığın gözəl ürəyinə görə təşəkkür etmək istəyirəm. Sənə sədaqətinə görə, dostluğun üçün, səmimiyyətin üçün, bir vaxtlar gənc həmkarının uğuruna uşaq sevinci ilə sevinə bildiyin üçün təşəkkür edirəm. Kaş ki, həyatın bütün çətinlikləri insanın ömründə yalnız xatirəyə çevrilsin, qəlbində isə sevincə, rahatlığa, doğmalarının əhatəsində keçən gözəl günlərə daha çox yer qalsın. Kaş ki, insanın çəkdiyi əziyyətlərin əvəzində taleyin ona bol-bol könül rahatlığı, ailə səadəti, sağlamlıq və sevgi payı olsun. 75 yaş müdriklik yaşdır. Bu yaşa çatanda insan geridə qoyduğu yollara baxır, itirdiklərini xatırlayır, qazandıqlarının qədrini daha dərindən bilir. Arzu edirəm ki, sən bu yaşın astanasında keçdiyin yollara baxanda qəlbində peşmanlıqdan çox rahatlıq, kədərdən çox qürur, nisgildən çox sevinc duyasan. Ömrünün bundan sonrakı illəri ailənin, övladlarının, nəvələrinin sevgisi ilə işıqlansın. Qələmin əlindən düşməsin, ürəyindəki söz tükənməsin, yazmaq həvəsin səni heç vaxt tərk etməsin. Sən ömrünü sözə həsr etmisən. İndi qoy söz də sənin ömrünü gözəlləşdirsin. Qoy yazdıqların oxunsun, adın hörmətlə çəkilsin, xatirələrin sevgi ilə yaşasın. Və ən əsası, əziz Ayətxan, qoy səni sevən insanların əhatəsində hələ uzun illər yaşayasan. Çünki bəzi insanlar var ki, onların varlığına öyrəşirsən, səmimiyyətini həyatının təbii bir parçası hesab edirsən. Yalnız illər keçəndən sonra anlayırsan ki, belə insanların özü bir nemət, dostluğu bir sərvət, sevgisi isə insanın taleyinə düşən işıqdır. 75 yaşın mübarək, Ayətxan Ziyad! Qoy ömrünün bu payızı yarpaqların saraldığı deyil, xatirələrin qızılı rəngə boyandığı bir payız olsun. Qoy bundan sonrakı illərin ömrün boyu axtardığın könül rahatlığını sənə gətirsin. Qoy səni sevənlərin duası, ailənin məhəbbəti, dostlarının ehtiramı hər zaman başının üstündə olsun. Sənə uzun ömür, möhkəm can sağlığı, ailə səadəti, nəvələrinin sevincini doyunca yaşamağı arzulayıram.
“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” — yazıçı-jurnalist və tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müəllifi olduğu, şair Zaur Ustacın uşaq şeirlərini və yaradıcılığını elmi-nəzəri aspektdən təhlil edən fundamental monoqrafiyadır. [1, 2, 3]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və xüsusiyyətləri:
Müəllif və Nəşr: Əsərin müəllifi Ayətxan Ziyad, nəşr edən isə “İmza Nəşrlər Evi”dir. Kitabın təqdimatı 2026-cı ilin payızında Bakıda keçirilmişdir. [1, 2]
İdeyası və Tədqiqat obyekti: Monoqrafiyada şair Zaur Ustacın uşaq poeziyası, uşaq şeirlərinin bədii sənətkarlıq xüsusiyyətləri, poetik təfəkkürü və uşaq psixologiyasını duymaq bacarığı müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsipləri əsasında araşdırılır. [1, 2, 3]
Uşaq dünyası vizyonu: Əsərdə uşaqların saf mənəvi aləmi, təbiətə, ətrafa və həyata baxış bucağı Zaur Ustacın şeirləri üzərindən uşaq psixologiyası ilə sintez edilərək təhlil olunur. [1]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatşünaslığında şair Zaur Ustacın uşaq poeziyası və onun sənətkarlıq xüsusiyyətləri tədqiqatçı-yazıçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiyasında elmi-nəzəri müstəvidə geniş araşdırılmışdır. [1]
Bu elmi-bədii sistemin əsas istiqamətləri və uşaq dünyasının şairin baxış bucağından təqdimat xüsusiyyətləri aşağıdakılardan ibarətdir:
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi
Poetik təfəkkür və uşaq psixologiyası: Şairin uşaq şeirləri sadəcə formaca yüngül qafiyələr deyil, uşağın daxili aləmini, onun həyata və əşyalara baxışını dəqiq duyan psixoloji köklərə əsaslanır. [1]
Dil və üslub sadəliyi: Uşaqların qavrayışına uyğun olaraq dilin oynaq, axıcı, anlaşıqlı və ritmik qurulması əsas götürülür. Xalq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin (tapmacalar, saymaqlar, bayatılar) ənənələri müasir poetik biçimdə davam etdirilir. [1, 2]
İstiqamətlərin sintezi: Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın vurğuladığı kimi, şairin yaradıcılığında müasirlik, millilik və mənəvi-əxlaqi dəyərlər (o cümlədən milli-mənəvi köklər) üzvi şəkildə birləşir. [1]
Didaktizm və estetik zövqün balansı: Əsərlərdə uşağı birbaşa öyrətmək, mühazirə oxumaq əvəzinə, bədii obrazlar, oyunlu və əyləncəli süjetlər vasitəsilə tərbiyəvi və estetik mesajlar ötürülür.
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
