El arasında daha çox işlənən atalar sözlərindən biri də “ot kökü üstə bitər!” atalar sözüdür. Bu atalar sözü adətən zahiri görünüşlə yanaşı, daha çox tərzi-təfəkkür, dünyagörüş, bacarıq və davranışda öz ata-babasına bənzəyən övlad və övladlar barədə işlənir.
Əslində xalqın atalar sözlərinə həddindən artıq qapılması, bəzi hallarda bu sözlər və məsəllərin haqqında fikirləşmədən onları dilə gətirməsi və onlara dəyişməz, həm də istisnasız “QANUN” olaraq yanaşması doğru yanaşma deyil.
Heç şübhəsiz, atalar sözü barədə dərin elmi araşdırmalar aparılmalı, onların yaranma tarixi, kimlərə mənsub olduğu və hansı mahiyyət kəsb etdiyi, xüsusilə də gündəlik həyatımıza hansı şərtlər və çərçivə əsasında aid olub-olmadığı aydınlaşdırılmalıdır. Əks təqdirdə bir millət hansısa bir atalar sözü vasitəsilə həyatda yanlış yola düşə, hansısa mövzuya yanlış münasibət bəsləyə bilər. Əslində “ot kökü üstə bitər!” atalar sözü də bu qəbil həssas mövzulara aid olan sözlərdən sayılır.
Məncə xalq arasında məşhur olan belə bir atalar sözünə dəyişməz və istisnasız bir “QANUN” kimi yanaşmaq, ona qüsursuz bir fikir kimi baxmaq yanlışlıqdır. Ağıl və düşüncə sahibləri daha yaxşı bilirlər ki, bu gün xalq arasında atalar sözü kimi məşhur olan bəzi sözlər məna baxımından məqbul sayılmır. Çünki onların bəzisi sağlam ağıl, düşüncə və vicdanla, hətta, bəzən bir çoxlarının mənsub olduğu dini təlimlərlə uyğun gəlmir.. Atalar sözü kimi məşhur olan bəzi sözlər isə namuslu və doğru-dürüst olmuş ata-babalarımızın məramına uyğun gəlmir.
“Ot kökü üstə bitər!” atalar sözü mütləq mənada tərzi-təfəkkür və davranışda öz ata-babasına bənzəyən övlad mənasında olarsa, qeyri-məqbul sözlər sırasında yer tutacaqdır.
Etiraf edirik ki, dünyaya qədəm qoyan hər bir övlad genetik və bir sıra digər xüsusiyyətlər baxımından öz ata-anası və hətta, dayısına çəkir. Məsələn qanı 1+ olan atanın övladının qanı da adətən 1+ olur. Övladlar adətən zahiri görünüş, boy-buxun, saç rəngi və s. bu kimi xüsusiyyətlər baxımından öz ata-babalarına bənzəyirlər. Həmin atalar sözünü də bu mənada məqbul saymaq olar.
Onun məqbul sayılan digər mənalarından biri də öz ata-babasına kor-koranə tərzdə itaət edən və ata-babasının tutduğu yolu araşdırmadan, həm də gözüyumulu tərzdə davam etdirən iradəsiz və səviyyəsiz insanlardır.
Bir insanın qəti şəkildə öz ata-babasının malik olduğu tərzi-təfəkkürə, davranış, dünyagörüş və baxışa malik olması əsla qəbul edilə bilməz. Çünki “faili-muxtar” (ixtiyar sahibi olan şəxs), eləcə də ağıl, düşüncə və ixtiyar sahibi olan insan heç də ağılsız və iradəsiz ot-ələf sayılmır. İnsan insandır.
İnsan ot, ələf və bitki deyil. Yalnız ot-ələf kimi insani dəyərlərə və iradəyə malik olmayanlar özlərindən asılı olmayaraq öz kökü üstə bitər…
Sağlam ağıl hökmünə əsasən, düşüncəli insan ata-babasının onun üçün təyin etdiyi yolu deyil, öz seçimi, iradəsi, ağıl və düşüncəsi ilə özünə yol seçir. Tarix boyu və yaşadığımız əsrdə bunun üçün çoxsaylı misallar və nümunələr göstərmək olar. Məsələn buna misal olaraq bir çox ateist valideynlərdən deist, dindar və dinçi övladların, bir çox dindar valideynlərdən isə ateist və azğın övladların ərsəyə gəlməsini göstərmək olar.
Həmin atalar sözünün daha çox dindarlar tərəfindən qeydsiz-şərtsiz şəkildə dilə gətirilməsi isə sözün həqiqi mənasında daha təəccüblüdür. Çünki bu atalar sözü mütləq mənası ilə bir çox dini təlimlərlə və dini baxışlara ziddir.
Əgər həqiqətən də insan öz ata-babasının tərzi-təfəkkürü və əqidəsi əsasında dünyaya qədəm qoyacaqsa və ya dünyaya qədəm qoyduqdan sonra hökmən ata-babasının tutduğu yol ilə gedəcəksə, o zaman dini inanclara əsasən, peyğəmbərlər və elçilərin göndərilməsi, səmavi kitabların nazil edilməsinin nə kimi faydası ola bilər? Yoxsa bütün bunlar yalnız cəmiyyətdə yaşayan yalnız 5-6 nəfər elit və nəcabətli ailələr üçün göndərilib?
Görən, bu atalar sözünü hər hansı bir yerdə və necə gəldi işlədən dindarlar onu Qurana görə insan tarixində ilk dəfə olaraq qan tökən və əlləri günahsız qardaşının qanına batan Qabilə, həmçinin, öz atasına qarşı çıxan və küfrü nəticəsində tufanda həlak olan həzrət Nuhun (ə) doğmaca oğluna da aid edirlərmi? Onların fikirincə bu cinayətkar və azğın övladlar da öz kökü üstə bitmişdirmi?
Görən, İslam dini zühur etdikdən sonra həzrət Məhəmmədə iman gətirib, müsəlman olanların bir ömür boyu bütpərəstlik və azğınlıqda qərq olmuş ata-babaları da onlar kimi müsəlman idimi? Görən həmin müsəlmanlar da ot kimi öz kökləri üstə bitmişdirmi?
Əzəldən azğın və bədbəxt olaraq yaradılan insanın Cəhənnəmə atılması, həmçinin, əzəldən xoşbəxt və əməlisaleh olaraq yaradılan insanın Cənnətə aparılması ilahi ədalətlə hansı dərəcədə uyğun gələ bilər? Bu, ilahi ədalətin ziddi və zülmə dəstək sayılmırmı?
Bütün bunlara görə, xalqın və xüsusilə də cəmiyyətdə söz və qələm sahibi olanların atalar sözlərinə həddindən artıq qapılmaması, istinad etdikləri atalar sözü barədə dərindən düşünməsi bir zərurətdir. Deməli, bu fani həyatda yalnız ot-ələf kimi ağılsız, iradəsiz və səviyyəsiz insanlar öz kökləri üstə bitirlər. Çünki belələri həyatda özləri üçün doğru və düzgün yol seçməyə qadir deyillər. Belələri həyatda cəhalət və səfillik içində yaşayır və öz insani dəyərlərini başqalarının fikir və baxışına qurban verirlər. Düşüncəli və səviyyəli insanlar isə öz ata-babalarının getdiyi yolu və tutduğu mövqei təhlil edərək yalnız onların dəyərli və düzgün işlərinə tabe olur, bununla da özlərinə daha doğru və bəzən fərqli həyat yolu seçirlər…
Zaur Ustac 8 yanvar 1975-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Ali təhsillidir. Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, ehtiyatda olan zabitdir. Bədii-publisistik kitabların, metodiki-tədris vəsaitlərinin və balacalar üçün (ingilis dilindən) tərcümələrin müəllifidir. Əsərləri dünyada istifadə olunan əsas xarici dillərə tərcümə olunmaqala bərabər, əksər türk dillərinə də uyğunlaşdırılaraq yayımlanır. Xüsusilə kiçik yaşlı məktəblilər üçün ana dilimizdə olan öyrədici (“Gülünün şeirləri”, “Güllünün şeirləri”) şeirlərdən ibarət kitabları geniş oxucu kütləsinə tanış olmaqla (Cənubi Azərbaycanda “Tapmaca tap – rənglə”) bərabər 2019-2020-ci təris ilindən etibarən Azərbaycan Respublikasında məktəb və liseylərin məktəbəhazırlıq qruplarında tədris vəsaiti kimi tətbiq olunur.. Zaur USTAC 1988-ci ildən fasiləsiz olaraq dövri mətbuatda dərc olunur, 50-dən artıq kitabın müəllifidir. Bu KİTABLARDAN “Oriyentir ulduzu”, “Dağ”, “Nəcəfi Elxan”, “Katren”, “40 gün-40 şeir” və “Şeir şəkillər” kitabları şəhidlərimizin əziz xatirəsinə həsr olunub. 2007-ci ildən özünün təsis etdiyi “Yazarlar” jurnalı, 2010-cu ildən isə yazarlar.az saytı idarəçiliyindədir. Zaur Ustac MYK-nın İcraçı Katibi, AVMVİB-nin, AJB-nin və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktorudur. Əsərləri 2011-ci ildən etibarən internet vasitəsi ilə bir neçə stabil və təhlükəsiz portalda yayımlanır, internetə çıxışı olan hər bir şəxs üçün əlçatandır.
DAŞ OĞUL (esse) Fəxri xiyabanın səssizliyi bəzən min kitabdan artıq danışır. Ağacların kölgəsi altında dayanan ağ mərmər heykəllər, üzərinə qoyulmuş qərənfillər, dua pıçıltıları və nisgilli baxışlar burada zamanın özünü də susmağa məcbur edir. Elə həmin səssizliyin içində bir mənzərə vardı ki, onu nə foto tam göstərə bilər, nə də söz tam ifadə edə bilərdi. Bir tərəfdə daşlaşmış oğul dayanmışdı. Digər tərəfdə isə ömrünün bütün baharlarını, yaylarını, payızlarını yaşamış bir ana… Bu, adi görüş deyildi. Bu, torpaqla daşın, ömürlə xatirənin, analıqla əbədiyyətin görüşü idi. Azərbaycanın böyük söz ustadı, xalq şairi Zəlimxan Yaqubun doğum günü münasibətilə insanlar onun məzarını ziyarətə gəlmişdilər. Hər kəs öz ehtiramını ifadə edir, şairin misralarını xatırlayır, ruhuna dualar oxuyurdu. Ancaq həmin gün gələnlərin arasında elə bir qonaq vardı ki, onun varlığı bütün sözləri kölgədə qoyurdu. Bu, şairin anası – Güllü ana idi. Ana oğlunun heykəlinə baxırdı. Uzun-uzadı, səssiz-səmirsiz baxırdı. Sanki gözləri qarşısında duran mərmər heykəli deyil, bir zamanlar qucağında böyütdüyü körpəni görürdü. O körpəni ki, ilk addımlarını onun əlindən tutaraq atmışdı. O körpəni ki, sonralar sazın, sözün, elin-obanın sevimlisinə çevrilmişdi. Daş oğul susurdu. Ana isə ürəyində danışırdı. Bəlkə də həmin an xatirələr bir-bir gözlərinin önündən keçirdi. Uşaqlıq çağları, ilk şeirlər, ilk uğurlar, ilk ayrılıqlar… Bəlkə də zaman geri qayıtmışdı və ana yenidən oğlunun saçlarını oxşayırdı xəyalında. Sonra o, asta addımlarla heykələ yaxınlaşdı. Dodaqlarında oğlunun misraları vardı: “Baş yastığa gələndə…” Bu misra artıq şeirdən çox ananın nəfəsinə çevrilmişdi. O, oğlunun dizinin dibində əyləşdi. Dünyanın ən böyük kitablarını yazanlardan birinin qarşısında oturdu. Və həmin anda elə bir kitab yazdı ki, onu heç bir nəşriyyat çap edə bilməz, heç bir kitabxana qoruyub saxlaya bilməz. Bu kitab cəmi bir sözdən ibarət idi. Bircə kəlmədən. Ana ürəyinin, ömrünün, taleyinin, nisgilinin bütün yükünü bir sözə sığdırdı: – Balam… Bu söz nə müraciət idi, nə nida. Bu söz bir ömrün xülasəsi idi. O sözün içində laylalar vardı. Gecə yuxusuz qaldığı günlər vardı. Oğlunun sevincinə sevinən, dərdinə yanan illər vardı. O sözün içində həm ayrılıq, həm həsrət, həm də sonsuz məhəbbət yaşayırdı. Daş oğul yenə susurdu. Ancaq bəzən daşlar da danışır. Bəzən heykəllər də cavab verir. Bəzən bir xalqın yaddaşında yaşayan şairlər ölümün fövqünə yüksəlirlər. Çünki söz adamları torpağa tapşırılsalar da, unudulmurlar. Həmin gün Fəxri xiyabanda yalnız bir şair anılmırdı. Həmin gün analıq da ucalırdı. Ana sevgisinin zaman və ölüm qarşısında necə əbədi olduğunu göstərən müqəddəs bir səhnə yaşanırdı. Ağaclar şahid idi. Qərənfillər şahid idi. Daş oğul şahid idi. Və tarix də şahid oldu ki, dünyanın ən böyük kitabı bəzən yalnız bir sözdən ibarət olur: – Balam… 21.01.2024. Bakı şəhəri – Fəxri xiyaban.
I ÜMUMİTTİFAQ TÜRKOLOJİ QURULTAYIN 100 İLLİK YUBİLEYİNƏ DƏYƏRLİ TÖHFƏ
2026- cı ilin fevral ayında I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi bütüm türkdilli dövlətlər çərçivəsində keçirilməkdədir. I Türkoloji Qurultatyın 100 illik yubileyi münasibətilə müxtəlif əsərlər hazırlanmışdır. Belə əsərlərdən biri də Türkiyəli alim, Azərbaycanın dostu, Türk Dil Qurumunun keçmiş rəhbəri, professor Şükürü Haluk Akalının“100 Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultay” əsəridir. (Ankara: Erkmen Yayınçılık, 2025. –300 səh.). Əsər I Türkoloji Qurultay haqqında yazılmış ən orijinal və özünəməxsus kitab sayıla bilər. Çünki əsər 100 sual əsasında hazırlanmışdır və Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr edilmiş mükəmməl bir hədiyyə, ərmağan sayıla bilər.
Buradan belə bir sual meydana çıxa bilər ki, əsərin digər bu mövzuda yazılmış kitablardan fərqi v ə özünəməxsusluğu nədir?.
Əvvəla əsər 100 sual əsasında hazırlanıb. Müəllif kitabda 100 sual qoyur. Və bu 100 sual çərçivəsində türkoloji qurultayın elə bir əlaməti, qurultayda baş vermiş elə bir hadisə, qurultayda iştirak etmiş elə bir şəxs yoxdur ki, Şükrü bəy ona toxunmasın. Nəinki toxunmaq, toxunduğu hər bir detal haqqında ətraflı şəkildə məlumat verir. Kitabda birinci sual “Türkoloji qurultayın tam adı nədir?”, 100-cü sual isə “Türkoloji qyrultayda iştirak edən nümayəndələrin aqibəti necə oldu?” suallarıdır. Düzdür, suallar içərisində indiyə qədər bizə– türkoloji aləmə bəlli olan, cavabları məlum olan suallar da çoxluq təşkil edir. Lakin müəllif bizə məlum olan sualın cavabında da gizlənmiş bəzi məqamları izah edir. Məsələn, 2-ci sual belədir: “Türkoloji nə deməkdir?”. Müəllif izah edir: Türkoloq yalnız bugünükü Türkiyə türkcəsi və ədəbiyyatı mütəxəssisi deyil. Türkoloq türklərin tarixi, dili, mədəniyyəti, ədəbiyyatı, coğrafiyası ilə məşğul olan elm adamlarıdır. Türkoloq və türk dilləri mütəxəssisi eyni zamanda Azərbaycan dili, qazax dili, yakut dili, qaqauz dili ilə və s. türk dilləriylə, onların tarix və etnoqrafiyası ilə məşğul olan alimlərdir. Və yaxud 4 cü sual: “Türkoloji qurultayın keçirilməsi fikri nə vaxt və neçə meydana çıxdı?”. Şükrü bəy bu sualın cavabını 1905-ci ildə Rusiyada keçirilmiş Rusiya Müsəlmanları Konqresi ilə əlaqələndirir. Bu qurultayı keçirmək ideyasının ilkin rüşeymləri məhz bu konfransdan doğmuşdir. Bu ideyanın ilk müəllifi isə rus türkoloqu A.N. Samoyleviç olmuşdur. A.N. Samoyleviç Bakıda dərc olunan “Maarif və mədəniyyət” jurnalında “Türkoloji qurultay lazımdır” adlı məqalə ilə çıxış edir.
Qurultayla bağlı ən kiçik bir detal belə müəllifin nəzərindən qaçmamışdır. Hətta iclasdların niyə bir salonda keçirilməsi, türk dillərində olan çıxışların stenoqrafiyasının niyə bu günümüzə gəlib çatmamağının səbəblərini müəllif ətraflı şəkildə şərh edir. Qurultayın keçirilməsi üçün məkan seçilməsindən bəhs edən alim İsmailiyyə binasının tam tarixini təqdim edir. Nəzərə alsaq ki, bu əsər bu gün ortaq türkcə olma yolunda irəliləyən Türkiyə türkcəsində yazılıb və bu əsərdən bütün türkdilli ölkələrin türkoloqları bəhrələnəcək biz, Azərbaycan alimləri Şükrü hocaya minnətdar olmalıyıq. Çünki müəllif bu kitabda təkcə türkoloji qurultayın tarixini deyil, eyni zamanda Bakının, o dönəmin Bakısının elmi və ictimai, eyni zamanda mədəni həyatını bütün türkdilli ölkələrə çatdırır.
Kitabda mənim nəzərimi bəzi suallar cəlb etdi ki, bu sualların cavablaraı bu gün də müasir türkologiyada bir növ müəmmalı olaraq qalır.
16-cı sual: “Qurultayın rəsmi bir dili varmı?”. Türk dilindəki çıxış və məruzələr niyə stenoqrafiyayay alınmamışdır? Türk soylu xalqların dilini və ədəbiyyatını mövzu edən, Sovet Türk respublikalarının əksəriyyətinin nümayəndələrinin iştirak etdiyi Birinci Türkoloji Qurultayda çıxışların Türk dillərinin olması təbii idi. Sovetlər Birliyində nizamlanma prosesi nəticəsində rus dili də təbii olaraq işlək dilə çevrilmişdi. Lakin türk ləhcələri arasında qarşılıqlı anlaşıqlılıq nisbətinin aşağı olması, hər kəsin rus dilini bilməməsi səbəbindən Qurultayın ortaq bir ünsiyyət dili formalaşa bilməmişdi. Qeydlərdə və ümumi iclas müzakirələrində Birinci Türkoloji Qurultayda rus dilinin yeganə dil kimi nəzərdə tutulmadığı açıq şəkildə göstərilir. Alınan ilk qərara görə, yaxşı hazırlıq, nizam-intizamlı rəhbərlik və zamana diqqət edilməsi şərti ilə hər çıxışdan sonra rus dilində xülasə verilməsi şərti ilə hər bir bildirinin türk və ya rus dilində olması mümkündür. Bu tətbiq qısa iclasları izləməyi təmin edir. Lakin zaman keçdikcə çıxışların çox uzanması və eyni mövzuların təkrarlanması bu qaydanın tətbiqini çətinləşdirmişdi. Bu səbəbdən ən mühüm məruzələr üçün xülasələrin verilməsi qərara alınmışdı.
Hər kəsin müəyyən edilən türk dilində xülasə verilməsi düşünülmüşdü. Buna qarşılıq, müxtəlif türk toplumlarından gələn iştirakçılar üçün Türkiyə türkcəsi və ya Anadolu türkcəsinin seçilməsi uyğun hesab edilməmişdi. Əslində, əvvəldən yalnız Türkçə danışılmasının mümkünsüzlüyü deyil, Çıxışların anlaşıla bilməsi üçün yenidən rus dilinə müraciət edilməsi də vacib idi. Buna görə rus dilinə tərcümənin aparılması zəruri görülmüşdü.
Qurultayda müxtəlif türk dillərinin eyni anda rus dilinə tərcümə edilməsi də vacib idi. Müxtəlif türk dillərini bir-birindən fərqləndirən, lakin eyni zamanda onları bir araya gətirən rəngarəng bir mühit yaranmışdı. Rus dili bu mühitdə bir növ vasitəçi rolunu oynayaraq, iştirakçıların bir-birinə yaxınlaşmasına, onların öz xüsusiyyətlərini qorumaqla qarşılıqlı ünsiyyət qurmasına imkan verirdi.
Türk dilinin, ədəbiyyatının və tarixinin müzakirə mövzusu olduğu bir toplantıda türk dilləri ilə aparılan çıxışların qeydə alınmaması mümkün deyildi. Lakin türk dillərində aparılan çıxışlar stenoqramiyaya tam şəkildə salınmamışdı. Bunun əsas səbəbi Sovet İttifaqında yaşayan türk soylu xalqların öz dillərində apardıqları çıxışların geniş miqyasda qeydə alınmasının müəyyən çətinliklər yaratması idi. Bu vəziyyət qeydlərin daha çox rus dilində aparılmasını zəruri etmişdi.
Rusca xülasə istənilməsinə baxmayaraq, türkcə aparılan çıxışların rusca xülasələrinin verilməsi sonrakı mərhələlərdə də tətbiq edilmişdir. Məsələn, F.Ağazadənin türkcə çıxışının xülasəsi daha sonra rus dilində təqdim edilmişdir. Bəzi çıxışçılar üçün rusca xülasə tərtib edilmiş, bəzilərinin isə çıxışları birbaşa rus dilinə tərcümə olunaraq stenoqrafiyaya salınmışdır.
Bu məsələnin əsas səbəbi katiblərin və stenoqrafların türk ləhcələrinin hamısına tam şəkildə bələd olmamaları idi. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən gələn iştirakçıların danışdıqları dillər və ləhcələr arasındakı anlaşıqlılıq səviyyəsinin aşağı olması da bu vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirirdi.
21- ci sual belədir: “Ənvər paşa birici türkoloji qurultaya gəldimi?”.
Şükrü bəy birmənalı şəkildə bidirir ki, xeyir. Çünki Əvnər paşa 4 avqust 1922-ci ildə Düşənbə yaxınlığında Qurban bayramı ərəfəsində əsgərləri ilə bayramlaşarkən rusların hücumuna məruz qalmış və şəhid olmuşdur. O zaman niyə düşünülür ki, Ənvər paşa qurultayda iştirak edib? Bu suala Şükrü bəy aydınlıq gətirir. Ənvər Paşa 1920-ci ildə sentyabrın 1 -də I Şərq Xalqları Qurultayında iştirak etmişdir. Opera tetrında keçirilmiş bu qurultayda Ənvər Paşanın şəkli də var.
39-cu sual belədir: “Qurultayda türklərin rəsm sənətindən danışılbmı?”. Əslində bu da mübahisəli məsələlərdəndir. Çünki 1 Türkoloji Qurultayda yalnız əlifba, orfoqrafiya, etnoqrafiya məsələlərinin yer aldığından bəhs olunur. Lakin Şükrü bəyin tədqiqiatı nəticəsində bəlli olur ki, qurultayın ikinci oturumunda Aleksandr Aleksadroviç Miller türk xalqlarının rəsm sənti haqqında məruzə ilə çıxış edir.
Müəllif qurultayda məruzə söyləmiş hər bir məruzəçinin tərcümeyi -halını, türkologiyayya xidmətlərini təqdim edir və sonra qurultaydakı məruzəsində hansı məsələlərə toxunduğunu qeyd edir. Sadə xalıqn, bakılıların I Türkoloji Qurultaya münasibəti, marağı da müəllifin nəzərindən qaçmır. Dinləyici qismində zala buraxılan xalq nümayəndələrindən əlavə bugünkü Sabir bağında, İsmailiyyə binasının qarşısında xalq yığışıb səsgücləndiricilər vasitəsilə məruzələri dinləyirmişlər.
Kitab haqqında uzun – uzadı danışmaq mümkündür. Hər bir sualı, sualın cavabında işıq üzü görən həqiqətləri saatlarla təhlil etmək olar. Sonda bir fikri bildirim ki, bu kitab sadəcə olaraq I Türkoloji Qurultaya həsr olunmuş, qurultaydakı hadisələri təsvir edən bir əsər deyil. Bu kitab türkün tarixidir. 1937 -ci ildə güllələnən türkologiyanın tarixi. Eyni zamanda türkologiyada Bakının tutduğu mövqeyinin göstəricisidir. XX əsrin 1-ci yarısında Bakıda mövcud olan elmin, mədəniyyətin, təhsilin güzgüsüdür.
100 il bundan öncə doğma paytaxtımız Bakıda baş tutan bu möhtəşəm tədbiri bu qədər dəqiqliklə araşdırıb, belə gözəl əsər ərsəyə gətirən professor Şükrü Haluk Akalına bu kitab üçün yalnız və yalnız təşəkkür borcluyuq.
Cəmiyyətə təqdim etməyə ehtiyacı olmayan, sosial şəbəkələr üzərindən və ədəbi-bədii dərgilərdə çap olunmuş poeziya nümunələrindən kifayət qədər yaxşı tanınan şair Zeynəb Cəmaləddinin “Divani”sindəndi bu bənd. Adətən şair, yazıçı yaradıcılıqları haqda uzun giriş yazıb oxucunu bir müddət intizarda saxlayırlar. “Görəsən, kimdən söhbət gedir? Bu cür möhtəşəm giriş hansı şairə aiddir?” deyə sual-suala dirənir. Odur ki, birbaşa haqqında söhbət açmaq istədiyim şairin bir bəndini dərhal təqdim etdim ki, mənim bəzəksiz-düzəksiz sözlərimdən əvvəl elə şairin şeirini oxuyasınız.
Düzdür, şairin doğulub boya-başa çatdığı coğrafi məkanın da təsiri mütləq öyrənilməlidir. Çünki şairlər hər zaman təbiətdən ilham alıblar. Bu ilham bəzi şairlərin yalnız təbiət təsvirlərini və sevgi macəralarını nəzmə çəkməyinə bəs edib. Lakin əsl şairlərin missiyası daha dərin mövzuları əhatə edib, yaranışdan üzübəri zamanın gərdişində hər nə baş veribsə, bir qəvvas kimi həmin hikmətlərin dərinliklərinə baş vurmaqla vəzifələndirilib. Şairlərin doğulub böyüdüyü, təbiətindən güc aldığı bölgənin adamlarının fərdi xüsusiyyətləri, ötkəmliyi, ibarəli danışıq tərzi mütləqdir ki, onun poeziyasında öz təsirini göstərmiş olsun.
Zeynəb Cəmaləddin təbiəti və əhalisi ilə Azərbaycanın füsunkar guşələrindən biri sayılan Quba şəhərində anadan olub. İbtidai təhsilinə orda başlasa da ailəsi Bakıya köçdüyündən təhsilini Bakıda davam etdirmişdir. Bakı Neft Texnikumunu bitirib. Bədii yaradıcılıqla məşğuldur. “Payız qoxulu nəğmələrim” və “Ruhumun zərrələri” şeirlər kitablarının müəllifidir.
Mən qaçmazdım söyuq haşa, yağışdan,
Pəncərəyə şaxta salan naxışdan.
Çəkinməyib, heyrət edən baxışdan,
Təbiətlə qıraqlaşıb, gəzmişəm.
Duyğularla dolub-daşıb gəzmişəm.
Leysan yağış bənzəyəndə şırnağa,
Hər kəs evə, mən çıxmışam qırağa.
İslanmışam ta təpədən dırnağa,
Yağış ilə qucaqlaşıb, gəzmişəm,
Duyğularla dolub-daşıb gəzmişəm.
Təbiətlə harmoniya təşkil edən yaradıcılıq özü elə təbiət boydadır, bəlkə də ondan daha böyükdür, hüdudsuzdur, sonsuzdur. Yaradıcılıq təbiəti tez-tez dəyişən fəsillər kimi də ola bilir. “Bir də görürsən ki, açılan solur”, “Bir yandan boşalır, bir yandan dolur”, deyən böyük Vurğun necə də haqlıymış. Yaradıcılığına ciddi yanaşan, yaratdıqlarında səmimiyyət və məsuliyyət hiss olunan istənilən yaradıcı insanın külliyyatı təbiətin fəsilləri kimi dəyişkən olsa da, vəhdətində ahəngdarlıq duyulmalıdır. Gülli-çiçəkli laləzarı əks etdirən poetik nümunələr xəzan yeli kimi hər şeyi silib-süpürüb aparan digər yaradıcılıq növləri ilə zənginlik, rəngarənglik təşkil etməli, gecə kəhkəşanda bərq vuran çilçırağı xatırlatmalıdı. Belə zəngin yaradıcılıq nadir imza sahiblərinə nəsib olur. İndiki azad şəraitdən bəhrələnən qələmini sınayan yüzlərlə adam arasından yaradıcılığını incələyib o nadir imza sahibini üzə çıxartmaq bir o qədər də çətin deyil. Çünki, qızıl öz parıltısı ilə ona oxşar parıltılardan seçildiyi kimi, əsl poeziya da digər yaradıcılıq nümunələrindən; həvəskar nəzmə çəkilmişlərdən, qafiyəsi, hecası yerində olan şeir nümunələrindən dərhal seçilir.
Bildiyimiz kimi poeziya nitqin xüsusi formasıdır. Bu formadan istifadə olunmaqla hiss-həyəcanı, emosiyanı, sevgini, hiddəti daha ritmik və bəlağətli şəkildə ifadə etmək mümkündür. Poeziya təbiətin və dünyanın gözəlliklərini tərənnüm etdiyi kimi, müxtəlif dərdlərini və düşüncələrini də əks etdirən bədii yaradıcılıq növüdür.
Xeyli vaxtdır ki, sosial şəbəkələrdən tanış olduğum, ədəbi-bədii dərgilərdən oxuduğum bir şairin poeziyası xüsusi olaraq diqqətimi çəkmişdi. Gözüm hər yerdə həmin imzaya məxsus şeirləri axtarırdı, daha geniş yaradıcılıq nümunələri ilə tanış olmaq istəyirdim. Bu şeirlərdə təkcə təbiət tərənnümü, lirik qəhrəmanın sevgisi, hiss-həyəcanı əks olunmurdu, bu şeirlərdə təbiətin dinamikliyi əks olunduğu kimi dünyanın gərdişi də hiss olunurdu. Klassik şeir nümunələri qloballaşan dünyanın yenilikləri ilə ayaqlaşırdı:
Ağlı kölə eylədinsə alma əsir cismini,
Təlqin ilə kim dəyişir Yerdə dünya rəsmini,
Hansı dildə öyrənmişdi Adəm baba ismini,
İnsanlığı kim oynadır şeytan ilə baş-başa?
Müxtəlif dövrlərdə ədəbiyyata, xüsusən də poeziyaya baxışlar bir-birindən fərqlənib. Yenilik tərəfdarlarının klassik poeziya nümunələrindən bəhrələnməməyə çağırışları son otuz ildə daha çox vüsət alıb, hansı ki, bu cür şeirlər XX əsrin otuzuncu illərindən yaranmağa başlamışdı. İndi əruzun ağırlığından şikayət edənlər daha az hecalı şeirlərə üstünlük verməyə başlayıblar. Bu həm də mahnı bəstələyənlərə, onları ifa edənlərin işinə yarayır. Hardan tapsınlar ikinci Zeynəb Xanlarovanı ki, Süleyman Rüstəmin qəzəllərinə bəstələnmiş muğam bəstələrini dünyanın hər yerində istənilən tribunalardan səsləndirə bilsin.
Nəhayət, ədəbi mühit bir müddət hecalı şeir növündən imtina həddinədək gəlib çıxdı. Son otuz ildən artıq bir müddətdə ədəbi proseslər onu göstərir ki, sərbəst şeir üstünlüyə can atmaqdadır. “Əsas fikirdir”, deyənlər öz seçimlərinə ciddi-cəhdlə bəraət qazandırmağa çalışırlar. Lakin hələ də Mayakovskini, Yevgeni Yevtuşenkonu üstələyən “sərbəst” şeir nümunəsi yetişməyib.
Bir qazanda qaynamağa gərək bircə baş olsun,
Şir şir ilə baş eləsin, quş quşa yoldaş olsun.
Ki, yaradan qismətinə bəlkə yazıb, daş olsun,
Yazıq olur kəsəklərə rast gələndə daş-daşa.
Heç bir izaha, şərhə ehtiyac duyulmur. Zeynəb Cəmaləddin dərin mənalı sözləri muncuq kimi elə düzür ki, orda nə bir söz dəyişməyə, ya çıxartmağa, ya artırmağa ehtiyac qalmır. Eyni zamanda, hiss olunur ki, şair daha dərin mətləblərdən xəbərdardır və hər zaman söz açmağa hazırdır, sinədəftərdir. Görünür, xalq folklorunu yaxşı mənimsəyib, Aşıq Alı, Dədə Ələsgər məktəbindən bəhrələnib, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Dirili Qurbani külliyyatlarından xəbərdardır. Ustadlardan dərs almış şairin şeirləri elə ustadlara layiq səviyyədə olmalıdır.
Zeynəb Cəmaləddinin poetik nümunələri arasında şeirin müxtəlif növlərinə rast gəlmək olar. Onun təcnisi də, gəraylısı da, müxtəlif hecalı şeirləri də, hətta tərcümələri də fərqlidir, möhtəşəmdir, könüloxşayandır. Zeynəb xanım, sadəcə, fikir ifadə etmir, hardansa, kimdənsə eşitdiyi deyimi yeniləyib özününküləşdirmir, o, insanı düşündürəcək fikirləri səsləndirir, özü də necə: – müdrikcəsinə, ibarəli tərzdə söyləməyi bacarır.
Doğrudurmu min illərlə ömrü olub insanın,
Çoxlu sayda kitabəni ha gizlədin, ha danın.
Məlum deyil kim gedəcək, kim yeyəcək ehsanın,
Zeynəb deyir, fərqinə var, bacar, yüz il yaş yaşa.
Zeynəb Zeynəb olmazdı “divani”ni sonadək bu cür gətirib çıxarmasaydı. Onun bütün şeirləri bu cürdü, dərin məzmunlu, yüksək ritmli, necə başlayırsa, sonadək o cür gedir. Fəlsəfi fikirlərlə dolu poetik nümunələrinin hər misrası düşündürücü suallar doğurur.
Əlbəttə ki, əsl şairin bir şeirini oxumaqla onun şairliyini müəyyənləşdirmək mümkündür. Yaradıcılığı itib-batmış, yalnız bir şeiri dövrümüzə gəlib çatmış şairləri buna nümunə göstərmək olar. Mən də Zeynəb Cəmaləddinin çoxşaxəli yaradıcılığından əsasən bir-iki şeirindən parçalar seçməklə kifayətləndim. Məhz, onun zəngin və çoxşaxəli poeziyasından seçilmiş bu parçalar onun necə qüdrətli ilhama, təbə sahib olduğundan xəbər verir.
Zeynəb Cəmaləddinin yaradıcılığında mövzu mübarizədir – həyatla mübarizə, yaramazlıqlarla, cəhalətlə, kütbeyinliklə… hər nə pislik varsa, onlarla mübarizə… Şairin silahı da qəribədir. Şairin silahı təpədən dırnağadək folklorla yüklənmiş SÖZdür – əlahəzrət söz. Zeynəb Cəmaləddin dastan qəhrəmanları kimi hayqırmır, qılıncı çəkib meydana girmir, o, elə hər zaman meydandadır – eyhamla səsləndirsə belə kəsərli sözləri ilə.
Bütün yaradıcı insanlar bir marafonun iştirakçılarıdır. Bu marafonu ZAMAN təşkil edir. Marafonun nə vaxt başlayıb, nə vaxt bicəcəyi dünya binə olandan bəri heç kimə bəlli deyil. Hər kəs öz yaşadığı dövrdə dərk etdiyi səviyyədə bu marafona qoşulur. Zamanın süzgəcindən kimlər keçir, kimlər ilişib xəlbirdə qalır, bu, çox-çox sonra aydınlaşır. Lakin gedişatı diqqətlə izləyənlər təxmini olsa da fikir yürüdə bilirlər. Bu, yaradıcılıq mərhələsində özü-özünə görünür.
Mənə elə gəlir ki, Zeynəb Cəmaləddin imzası da onlarla parlaq imza sırasında daha parlaq bərq vurur. Onun fəlsəfi zənginliklərlə yüklənmiş poeziyası Məhsəti Gəncəvi, Nigar Rəfibəyli, Mirvarid Dilbazi, Mədinə Gülgün, Firuzə Məmmədli kimi dolğun yaradıcılıqla yadda qalan imzalar cərgəsində yer tutmağa çalışır. Hər halda, Zeynəb Cəmaləddinin yaradıcılıq tempi belə deməyə əsas verir.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
1
