Eldən soraq gəldi, sevin, ey nəğməm, Sevincin, şadlığın bir bulaq olsun. Azadlıq eşqilə gülsün bu aləm, Arada nə həsrət, nə fəraq olsun. Gülün, ey yazısız qalan varaqlar! Bəyaz sinənizdə yollar görünsün. Sizi nəfəsilə oxşasın bahar, O ağ qanadınız şeirə bölünsün. Gül sən də ey qələm, sakit durma heç, Qəlbimin atəşi axsın qəlbinə. Sənət yollarından cəsarətlə keç, Elin sınağından çıxaq biz yenə. Sevin, sən də sevin, ey yazı masam! Qoymaram tənhalıq sıxa qəlbini. Yaxın dostum kimi səni anmasam Vəfasız tanıyar bu ellər məni. Çoxdandır başımı qoyub sinənə Şirin xəyallara dalmamışdım heç. Arzumu, sözümü bildirib sənə Səninlə sübhədək qalmamışdım heç. Gözəldir baş-başa verib axşamı Ülkər doğanadək nəğmə deməyim. Alışıb söndükcə göylərin şamı Bir şeir eşqilə yana ürəyim…
BMT-nin Baş Assambleyası vəfatından üç il əvvəl, 47/193 nömrəli qətnaməyə əsasən, onun dünyaya gəldiyi günü “Ümumdünya Su Günü” elan edib. Bilirəm, bu təsadüfdür, amma hər təsadüfdə bir hikmət var, deyiblər. Bəli, SU kimi pak gəldi, SU kimi saf yaşadı, SU kimi coşub, SU kimi yazıb yaratdı. Və əsərlərinə SU ömrü bəxş edə bildi- əbədi bir ömür…
Son dərəcə dinamik, enerjili, özünə güvənən, müstəqil düşüncəli, azad bir insan idi. Şəxsi keyfiyyətləri o dərəcədə yüksək idi ki, xalq içində bir şəxsiyyət kimi böyük nüfuz qazana bilmişdi. Dostları üçün çox şeylər etmişdi. İnsanlara yardımçı olmağı və onların problemlərini bölüşməyi sevərdi. Göstəriş almaqdan xoşlanmaz, inadcıl, öz sözündən dönməzdi. Yeri gələndə sərt çıxışları ilə auditoriyanı lərzəyə gətirə bilirdi…
1919-cu il martın 22-də Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində müəllim ailəsində dünyaya gəlmişdi. Kosalar kəndində ibtidai məktəbi bitirib, üç il Qazax pedaqoji məktəbində təhsil almışdı. Bir il Kosalar kənd orta məktəbində baş dəstə rəhbəri və müəllim işlədikdən sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsilini davam etdirmişdi. Oranı bitirərək bir il Qazax rayonunun Kosalar kənd orta məktəbində dərs hissə müdiri işləmişdi. İkinci dünya müharibəsinə qatılmış, sovet ordusu tərkibində ön cəbhələrdə siravi əsgər olmuşdu. Ordudan tərxis edildikdən sonra altı ay Kosalar kənd məktəbində tədris hissə müdiri, Azərbaycan Pedaqoji İnstitunun filologiya fakültəsində aspirant, müəllim, baş müəllim olmuş, xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, bir müddət Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi vəzifələrində çalışmısdı. Daha sonra “Azərbaycan” jurnalında baş redaktor, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi, SSRİ Yazıçılar İttifaqının katibi olmuşdu. 1986-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri, 1991-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilmişdi. 1995-ci il iyulun 26-da vəfat edib…
O, dünyaya gələndə Azərbaycan Demokratik Respublikası cəmi bir il idi ki, qurulmuşdu. Ölkədə güclü ictimai-siyasi proseslər gedirdi. Atası Qəhrəman kişinin halal müəllim süfrəsində gələcək şöhrətindən xəbərsiz böyüyürdü. Və bir gün, on doqquz yaşında ikən ilk “Quşlar” şeiri “Ədəbiyyat” qəzetində dərc olundu. Bu onda böyük həvəs yaratdı. Başı müharibəyə qarışsa da qələbədən bir il sonra “İnqilab və mədəniyyət” jurnalında çap etdirdiyi “Həkimin nağılı” hekayəsi ilə mükəmməl ədəbi yaradıcılığa başladı. O vaxtdan son nəfəsinədək özünü ədəbiyyata həsr etdi…
Başladığı işi sona çatdırmağı xoşlayırdı. Möhkəm iradə və fiziki gücə, eyni zamanda idarəetmə qabiliyyətinə sahib idi. Həllini tapmamış problemlərə nifrət edirdi. Davamlı olaraq yenilik arzusunda olması onun ən diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri olub. Heç zaman özünü məhdudlaşdırmağa çalışmazdı. Ona nəyisə bəyəndirməyə cəhd etmək mənasız olsa da olduqca həssas insan idi…
Ərsəyə gətirdiyi əsərlər çoxdur. Amma ona ümumxalq məhəbbəti gətirən əsəri isə “Dəli Kür” oldu. Bəlkə də əsərin baş qəhrəmanı Cahandar ağa obrazı onun daxili dünyasının təzahürü idi. Onun vasitəsi ilə Cahandar ağanı sevdik, qəlbimizdə, yaddaşımızda yuva qurdu. Nə qədər ki, Cahandar ağa yaşayır, haqqında söhbət açdığım xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı da yaşayacaq. Bəli, illər ötəcək, əsrlər bir-birini əvəz edəcək, Azərbaycan ədəbiyyatının Cahandar ağası- İsmayıl Şıxlı heç zaman unudulmayacaq…
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Bu gün xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının doğum günüdür
İsmayıl Şıxlı zahirən çox yaraşıqlı kişi idi və toylarda inanılmaz gözəlliklə rəqs edirdi. Daha çox “Ruhani” havasına oynayardı.
Çoxu elə bilir ki, İsmayıl Şıxlının övladları, xüsusən Elçin Şıxlı orta məktəbi rus dilində oxuyub. Hətta buna görə İsmayıl müəllimə irad bildirənlər də olub. Ancaq belə deyil. Elçinin sadəcə dayəsi Tyotya Matilda rus olub. Volqaboyu qaçqınlarından imiş. Elçin valideynləri ilə azərbaycanca, Tyotya Matilda ilə rusca danışırmış.
Elçin Şıxlı yaradıcılıq evlərinin birində tanış olduğu rus qızı ilə evlənmək istəyirmiş. İsmayıl Şıxlı onun qərarında qəti olduğunu görüb sakit səslə deyir: “Özün bilərsən, həyat sənindi, amma əgər o qızla evlənsən, bir daha mən olan evə ayaq qoymayacaqsan!” Bundan sonra Elçin Şıxlı fikrindən daşınır.
Qəribədir ki, “Urus Əhməd” İsmayıl Şıxlının “Dəli Kür” romanının sevimli obrazı idi. Cahandar ağanın qızı da ona vurulmuşdu. Amma həyatda…
Həyat yoldaşını düz 7 il ona verməyiblər. Baxmayaraq ki, qohumdurlar. Nəsilləri arasına qan davası düşübmüş. Sonralar barışıblar.
İsmayıl Şıxlı Bakıya gələndə ilk düşdüyü ev gələcək qayınatasının evi olub. Qohum kimi gəlib. O bina sonralar Yazıçılar İttifaqına verilib və İsmayıl müəllim Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri olanda həmin kabinetdə oturub. İndi həmin otaq AYB sədri Anarın iş otağıdır.
İsmayıl Şıxlının Azərbaycan Yazıçılar İttifaqından getməsini istəyən bir qrup qələm adamına yazıçı ağayana bir jest edir: Ərizəsini evdən göndərir və bir daha Yazıçılar İttifaqına getmir. Deyir, vəzifəyə görə yaxın adamlarımın belə əcaib sifətə düşməsini görmək istəmirəm. İntriqalar səhhətinə də pis təsir edirmiş. Həm də bu, onun ilk istefası deyildi. İlk dəfə ittifaqın 3-cü katibliyindən, daha sonra “Azərbaycan” jurnalının baş redaktorluğundan öz ərizəsi ilə getmişdi.
Səməd Vurğun öz yerində, Süleyman Rüstəmi də şair kimi çox sevib. Onun ölüm xəbəri gələndə Neftçalada imiş. Adamlardan aralanıb və eyvana çıxaraq ağlayıb.
Böyük Vətən Müharibəsi İsmayıl Şıxlının həyatına pozulmaz izlər qoyub. Onun bu barədə çoxlu yazıları, eyni zamanda xatirələri var. Qələbə günün müjdəsini xatırlayan yazıçı yazır: “Katerin radiosundan Levitanın səsini eşitdim: ”Düşmən danışıqsız olaraq təslim edilmişdir. May ayının 9-u Qələbə günü hesab olunur”. Qaçıb yoldaşlarıma dedim, inanmadılar. Dan yeri qızarırdı. Ətrafa sükut çökmüşdü.”
Bir tələbəsi ona dəlicəsinə vurulmuşdu. Həyat yoldaşı da bilirdi.
Şəkər xəstəliyindən gözləri tutulub, sonuncu əsəri olan “Ölən dünyam”ı diktə edib. Həyat yoldaşı yazıb. Sonra bir dəfə də üzünə oxutdurub qulaq asıb və deyib: “Hə, indi rahat ölə bilərəm.”
Vəsiyyət etməyib, amma övladlarına ilk və son sözü bu olub: “Adam olun, kişi kimi yaşayın!”
Belə soyuq olma bu bahar çağı, Qar kimi başıma çox ələnibsən. Özgəyə açılmaz qəlbimin bağı, Gözümə, könlümə ilmələnibsən.
Əgər üzük yoxsa nə lazım qaşı… Həsrət ağrı kimi gəzir canında. Əzəldən belədir dünyanın işi, Kimin qəlbindəsən, kimin yanında…
Qaldım çox üz-üzə daş inadınla, Eh mən də sonunda dəyişkən oldum. Özümü sevirəm sənin adınla, Düşünə-düşünə eyni sən oldum.
Keçir günlər, aylar, illər beləcə, Razıyam dərya ol, say damla məni. Gəl mənim ömrümə bir aylı gecə, Gəl başına dönüm, tamamla məni.
Gəl, ömrün payızı, qışı gəlmədən, Beş-on gün qalıbdı yazdan, yaşayaq, Heç bir ayrılığa olmasın nədən, Bu eşqə təzədən – başdan başlayaq.
22.03.2025
AD GÜNÜNƏ HƏDİYYƏM
Həyatın yolları düz, dolanbacı, Kiminə şirindir, kiminə acı, Kökdən gəlir gücün, çinar ağacı, Bir məktub asıram budaqlarına, Çatsın, ad gününə hədiyyəm olsun.
Köksün bu dünyanın rahat yerimi?! Orda unuduram dərdi-sərimi, Bir quşa öyrədim sevgi şeirimi Göndərim, qonaraq ayaqlarına Ötsün, ad gününə hədiyyəm olsun.
O bir eşq quşudur, sevgi quşudur, Dünyada ən dadlı tamın nuşudur, Səadət quşudur, sevinc quşudur, Uçub dodağımdan dodaqlarına Öpsün, ad gününə hədiyyəm olsun.
Hələ roman və povest nədir bilmirdim, heç düzəməlli nağıl da oxumamışdım; nə sonralar dəli kimi ucdantutma əsərlərini oxuyacağım Heminqueyin adını eşitmişdim, nə də Borxesin; Knut Qamsun, İvan Bunin, Stefan Svayq, Alber Kamyunu tələbəlik illərində kəşf edəcək; antik və orta əsrlər ədəbiyyatını isə daha da gec tanıyacaqdım.
Uşaq idim, heç məktəbə də başlamamışdım, amma İsmayıl Şıxlının adını eşidirdim evdə. Evimizdə bir İsmayıl Şıxlı kultu var idi…
Akademik Azad Mirzəcanzadə atamın da müəllimi və elmi rəhbəri olmuşdu. Atam tez-tez əziz müəllimimizin “Kitabı dəyərli qılan onun rəfdə hansı kitabın yanında durmasıdır həm də” kəlamını təkrarlayardı. Gənc yaşlarımda tez-tez başımı qaldırıb kiçik evimizin böyük kitabxanasına baxar, atamın İsmayıl Şıxlı ilə Səməd Vurğunun rəflərdəki kitablarının yanına hansı əsərləri düzdüyünə baxardım. Mənim üçün həm də bir başlanğıc nöqtəsi, tramplin idi bu nəhəng ədiblər. Oxuduğum bütün digər kitablar onların yanındakılardan başlayıb uzaqlara qədər uzanırdı sanki. Sanki İsmayıl Şıxlı, Səməd Vurğun, Hüseyn Cavid olmasaydı mən bu qədər oxumaz, məsələn Fukididdən başlayıb gedib, məsələn, Yukio Misimaya qədər çıxmazdım.
Qırx yaşımı keçəndə artıq ata evindən çıxmışdım. Atamın böyük kitabxanası anam və qardaşıma əmanət idi. Türkiyədən Bakıya hər gələndə ata evimə girər-girməz özümü ilk əvvəl o otağa atardım. Atam dünyasını dəyişəndən sonra anam bütün özəl əşyalarını toplayıb o otağa keçmişdi. Kitabxana anamın otağı olmuşdu. Orada kitabların arasında yatır, xəstələnib yatağa düşəndə isə bütün gününü orada keçirirdi. “Otaqda bir kitablar vardı, bir də atamın ruhu”, – anam belə deyirdi…
Anamın son ayları idi. Bakıya gəldim Yeni il ərəfəsində. Otağına girəndə yatırdı. Yanında oturub əlini ovcumun içinə alıb öpməyə başladım. Gözlərini açıb təbəssüm etdi, “yaxşıyam mən…ac deyilsən ki” dedi, cavabımı eşitmədən yenidən yatdı. Əllərini buraxmadım, başımı qaldırıb ətrafa, divara asdığı şəkillərə, rəflərdəki saysız-hesabsız kitablara baxmağa başladım.
“Ortadakı rəf”də, “başlanğıc nöqtə” adlandırdığım yerdə “Dodaqdan qəlbə” kitabı durmuşdu. Gözlərimə inanmadım, axı atam Reşat Nuri Güntekinin kitabını heç vaxt bu rəfə qoymazdı…
Anamın əlini buraxıb yavaşca kitabı götürdüm. Açan kimi xatırladım, atam bu kitabı anamla nişanlı ikən ona hədiyyə etmişdi. Anam illər sonra, ömrünün son dəmində onun üçün çox dəyərli kitabı götürüb ən dəyərli yazarların əsərlərinin yanına qoymuşdu…
Əlli yaşımı keçəndə “orta rəf”dəki kitabların yazarlarına başqa gözlə baxmağa başladım. Məsələn, akademik Mirzəcanzadəni təkcə bir alim kimi yox, dönməzliyin, dissidentliyin; Hüseyin Cavidi romantizmin və Türkçülüyün; Səməd Vurğunu Vətənə və Ana dilimizə vurğunluğun, İsmayıl Şıxlını kişiliyin simvolları kimi görürdüm artıq.
Ağabəyim Məmməd Musayevin təbiri ilə desək İsmayıl Şıxlı həm də Qazağın Konstitusiyasının müəllifidir. O Konstitusiya nə vaxt yazılıb, necə yazılıb, onu görən varmı – bilən yoxdur. Amma onu sanki biz hamımız oxumuşuq. Və ona bəzilərimiz hələ də riayət eləməyə çalışırıq…
İstidə isinib, soyuqda üşüyürsənsə, Xəyallara dalıb, kimisə düşünürsənsə, Bu dünyaya gəlib, insan kimi yaşayırsansa, Daha nə istəyirsən?
Zirvələrə dırmanmağa ayaqlarının gücü çatırsa, Bu dağlar, bu meşələr könlünə yatırsa, Şəlalələrin şaqraq səsi Sevincinə sevinc qatırsa, Daha nə istəyirsən?
Ətirli çəmənlərdə gəzə bilirsənsə, Dənizlərdə, göllərdə üzə bilirsənsə, Məhəbbətin şirin əzabına dözə bilirsənsə, Daha nə istəyirsən?
Gözəl görəndə gözlərin gülürsə, Ürəyin sevgidən inləyə bilirsə, qulaqların yarpaqların pıçıltısını, ləpələrin, quşların səsini dinləyə bilirsə, Daha nə istəyirsən?
Baxışların güllərin rəngini görə bilirsə, Əllərin sevgilinin saçlarını hörə bilirsə, qızlara vermək üçün çiçək dərə bilirsə, Daha nə istəyirsən?
Gözlərin bir cüt ilahi gözə əsirsə, Qəlbinin telləri sevgidən əsirsə, Sevdalı ürəyin görüşə tələsirsə, Daha nə istəyirsən?
İnsanların doğmasını, yadını bilirsənsə, Dünyada hər şeyin adını bilirsənsə, Yaşamağın ləzzətini, dadını bilirsənsə, Daha nə istəyirsən?
Tanrı səni bu dünyaya gətiribsə, Gözlərindən qəflət pərdəsini götürübsə, Qəlbində arzu gülləri bitiribsə, Səni səadətə, xoşbəxtliyə yetiribsə, Daha nə istəyirsən? – Xoşbəxtlik bu deyilmi?! 11. 08. 2001
Müəllif: Rafiq YUSİFOĞLU, şair, Əməkdar mədəniyyət işçisi, filologiya elmləri doktoru, professor.
