Bu gün el sənətkarı Aşıq Ələsgərin anadan olduğu gündür
Martın 22-si ustad sənətkar, şeirləri dillər əzbəri olan Aşıq Ələsgərin anadan olduğu gündür.
“Aşıq olub, tərki-vətən olanın, Əvvəl, başda pür kamalı gərəkdir…”
belə söyləyirdi ustad aşıq Ələsgər… Dədə Ələsgər, həqiqətən də, Azərbaycan aşıq ədəbiyyatının fəth olunmaz zirvəsidir. O, ömrünü əsl ustad, el sənətkarıtək yaşayaraq Azərbaycan aşıq yaradıcılığında zəngin ədəbi xəzinə qoyub getdi. Bu gün Dədə Ələsgərin vəfatından 204 il keçir. Məkanın cənnət olsun, ustad Aşıq!
Aşıq Ələsgər 1821-ci il martın 22-də Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində anadan olmuşdur. Atası Alməmməd kəndin hörmətli şəxslərindən sayılırdı; əsas məşğuliyyəti dülgərlik idi. Eyni zamanda, bədahətən söz demək, şeir qoşmaq istedadı vardı. Ara-sıra qoşma, bayatı, gəraylı söyləyərdi. Alməmməd kişinin ailəsi böyük idi: dörd oğlu, iki qızı vardı. Uşaqlarını saxlamaq üçün o, Cavanşir mahalının meşələrindən quru ağac, odun daşıyır, Göyçə mahalının kəndlərində satır, 8 nəfər külfətini bir qarın ac, bir qarın tox dolandırırdı. Uşaqları böyüdükcə Alməmməd kişinin qayğıları da çoxalırdı. Artıq o, ailəsinin ehtiyaclarını ödəyə bilmir, tez-tez maddi çətinlik qarşısında qalırdı. Buna görə də böyük övladı Ələsgəri 14 yaşında Kərbəlayı Qurban adlı bir varlıya nökər verir. Ələsgər 2 il Kərbəlayı Qurbanın həyətində nökərçilik edir.
Təbiətcə mülayim, insanpərvər bir şəxs olan Kərbəlayi Qurbanın Səhnəbanı adında 10–12 yaşlı bir qızı vardı. Yeniyetmə Ələsgərlə onun arasında mehriban, səmimi münasibət yaranmış, onlar bir-birini sevmişlər. Ancaq Kərbəlayı Qurbanın Məhərrəm adlı bir qardaşı vardı. Var-dövləti çox olduğuna görə mahalda ona “pullu Məhərrəm” deyirdilər. O, Səhnəbanını öz oğluna almaq istəyirdi. Buna görə gənclərin bir-birinə olan məhəbbətindən xəbər tutan kimi Ələsgəri Kərbəlayı Qurbanın həyətindən qovdurur. Səhnəbanını isə öz oğluna alır. Uşaqlıq və yeniyetməlik illərini Ağkilsədə keçirən Aşıq Ələsgər xüsusi təhsil ala bilməmişdi. O, sənətin sirlərini kənd camaatının içində, el sənətkarlarının və ağsaqqallarının yanında öyrənmişdi. Hələ kiçik yaşlarından tez-tez müxtəlif məclislərə gedən Ələsgər mollaların hadisələrinə, dərvişlərin nağıllarına, aşıqların dastanlarına həvəslə qulaq asır. Güclü yaddaşı olduğundan eşitdiyi söhbətlərin hamısını hafizəsində saxlayar, sonra heç bir çətinlik çəkmədən başqalarına danışardı.
Aşıq Ələsgər xalq şeirimizi əsil xalq dilində, şirin bir ovqatla yaşadan, yaradan, aşıq sənətini zənginləşdirən, özünün Ustad möhürünü vuran sənətkar idi. Onun yaradıcılığına dövlət səviyyəsində həmişə yüksək qiymət verilmiş, Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1972-ci ildə Moskvada böyük sənətkarımızın 150 illik yubileyi qeyd olunmuşdur. Dahi sənətkarın Ağkilsədə büstü qoyulmuşdur. 1972-ci ildə Ustadın anadan olmasınınm 150 illiyi keçirilmiş, 1997-ci ildə Ulu öndərin sərəncamına əsasən, 175 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edilmişdir. Bu, Heydər Əliyev tərəfindən Aşıq Ələsgər yaradıcılığına, qədim el sənətinə, Göyçənin sənətkar oğluna verdiyi yüksək dəyərdir.
Bu zəngin ənənə Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilib, Onun sərəncamı ilə 2011-ci ildə Ustad Aşığın 190 illik yubileyi ölkəmizdə böyük təntənə ilə qeyd olunmuş, Heydər Əliyev Sarayında yubiley tədbiri keçirilmişdir. Cənab Prezidentin yüksək diqqətinin nümunəsi kimi Gədəbəydə “Aşıq Ələsgər adına Aşıq Məktəbi”i açılmışdır. Azərbaycan Aşıqlar Birliyi 2011-ci ili “Aşıq Ələsgər ili” elan etmişdir. 2021-ci ildəl sənətkarının 200 illik yubileyi geniş şəkildə qeyd olunmuşdur.
Qeyd edək ki, ustad el sənətkarı Aşıq Ələsgər 1926-cı il mart ayının 7-də doğulduğu kənddə vəfat etmiş, Ağkilsə qəbiristanlığında dəfn olmuşdur.
Dərin hörmətlə yad edirik.
Yazını hazırladı, Aynurə Əliyeva, ADPU-nun ETM-nin elmi işçisi, Filologiya fakültəsinin müəllimi.
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış simalarından biri olan Zaur USTAC 1975-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Ali təhsillidir. Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, ehtiyatda olan zabitdir. Bədii-publisistik kitabların, metodiki-tədris vəsaitlərinin və balacalar üçün (ingilis dilindən) tərcümələrin müəllifidir. Milli ruhda qələmə alınıb hər iki qrafika ilə (müasir və əski əlifba ilə Ana dilimizdə) çap olunmuş kitabları Bütöv Azərbaycan coğrafiyasında yayımlanır. Xüsusi ilə kiçik yaşlı məktəblilər üçün ana dilimizdə olan öyrədici (Ana dili və Hesab) şeirlərdən ibarət kitabları geniş oxucu kütləsinə tanış olmaqla bərabər 2019-2020-ci təris ilindən etibarən məktəb və liseylərin məktəbəhazırlıq qruplarında tədris vəsaiti kimi tətbiq olunur.. Zaur USTAC 1988-ci ildən fasiləsiz olaraq dövri mətbuatda dərc olunur, 40-dan artıq kitabın müəllifidir. 2007-ci ildən özünün təsis etdiyi “Yazarlar” jurnalı, 2010-cu ildən isə yazarlar.az saytı idarəçiliyindədir. Zaur Ustacın əsərlərinin 2011-ci ildən etibarən internet vasitəsi ilə bir neçə stabil və təhlükəsiz portalda pulsuz yayımlanmasının nəticəsi olaraq bu gün o internet üzərindən ən çox oxunan yazarlarımızdan biri, bəlkə də birincisidir. Zaur Ustac yaradıcılığı Ana dilimizdə oxuyub, anlamağı bacaran dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, internetə çıxışı olan hər bir şəxs üçün əlçatandır. Biz də Zaur Ustaca yeni-yeni uğurlar arzulayırıq və aşağıda onun bir neşə şeirini dəyərli oxucularımıza təqdim edirik.
BAYRAQ, BİZİM BAYRAĞIMIZ!!!
(Arazın o tayında bayrağımız dalğalanıb)
Üstündən yüz Araz axsın, Torpaq, bizim torpağımız!!! Güney, Quzey fərq eləməz, Oylaq, bizim oylağımız!!!
Göyçə dustaq, Urmu ağlar, Yaşmaq düşər, börü ağlar, Qaşqayda bir hürü ağlar, Papaq, bizim papağımız!!!
Dörd bir yanın qarabağlı, Dəmir qapı çoxdan bağlı, Bir ağacıq qol, budaqlı, Yarpaq, bizim yarpağımız!!!
Ustac boşa deməz əlbət; -“Sərhədinə elə diqqət”, Bu kəlamda var bir hikmət, Sancaq bizim sancağımız!!!
ARAZ
Halına acıdım lap əzəl gündən, Bu qədər qınanır bilmirəm nədən, Arazı heç zaman qınamadım mən, Hər iki tərəfə məhrəmdir Araz! Yaralı torpağa məlhəmdir Araz!
Sarıyıb Yurdumun şırım yarasın, Açmayıb, bağlayıb qardaş arasın, İndi mən qınayım bunun harasın? Hər iki tərəfə məhrəmdir Araz! Yaralı torpağa məlhəmdir Araz!
Çəkib acıları, yığıb suyuna, Sakitdir, bələddir hamı huyuna, O da qurban gedib fitnə, oyuna, Hər iki tərəfə məhrəmdir Araz! Yaralı torpağa məlhəmdir Araz!
Xudafərin qucaqlayan qoludur, Keçidləri salam deyən əlidir, Bayatılar pöhrələyən dilidir, Hər iki tərəfə məhrəmdir Araz! Yaralı torpağa məlhəmdir Araz!
O tayda çifayda deyir Şəhriyar, Bu tayda dardadır indi Bəxtiyar, Yarını gözləyir hər gün Lütfiyar, Hər iki tərəfə məhrəmdir Araz! Yaralı torpağa məlhəmdir Araz!
NADANLIQ
Urmu axan göz yaşımdı, Yanağımda duz olubdu… Urmu, Urmu söyləməkdən Bağrım başı köz olubdu…
Şümürə lənət deyənlər Susuz qoyubdu dindaşın… İnsan insana qənimdi, Günahı nə dağın, daşın?
Savalanı dərd qocaltdı, Murov soyuqdan üşüyür… Araz sükütun pozmayır, Kür əlçatana döşüyür…
Dəmir Qapım pas atıbdı, Neçə körpüdən keçmirik… Kərkük, Mosul unudulub, Bağdada iraq demirik…
Yudumun dörd bir yanın Hürr görmək istəyirəm! Şanlı zəfər tuğuma Zər hörmək istəyirəm!
İrəvan peşkəş olub Beş sətirlik kağızla… Zəngəzuru naxələf Verib quru ağızla…
Bədnam Araz illərdir Olub qargış yiyəsi… Top doğrayan qılıncın O taydadır tiyəsi…
İstəyirəm bu bayraq Dalğalansın Təbrizdə! Urmuda üzsün balıq, Sanki üzür dənizdə…
Xoyda, Mərənddə bir gün, Olum qonaq üzü ağ. Ərdəbilə, Tehrana Qurulmasın ta duzaq…
Qarsdan, Ağrıdan baxım, Qaşqayadək görünsün! Qapıcıqdan, Qırxqıza Ağ dumanlar sürünsün!
Bu arzular həyata Keçməsə, mən heç nəyəm! Neynim, mayam belədir, Mən zəfərə təşnəyəm!!!
SEVİN, A TƏBRIZ!
Zəfər libasında sevinc göz yaşı, Hər iki sahildə dayanıb ərlər! Ayrılıq atəşi elə qarsıyıb, İçərək qurudar Arazı nərlər!
Göylərdən boylanır Tomris anamız, Əlində qan dolu o məşhur tuluq! Xain yağıların bağrı yenə qan, Canı əsməcədə, işləri şuluq…
Uşaqdan böyüyə hamı əmindir, Tarix səhnəsində yetişib zaman! Bu dəfə biryolluq bitəcək söhbət, Nə güzəşt olacaq, nə də ki, aman!
İllərdir həsrətdən gözləri nəmli, Mamırlı daşların gülür hər üzü! Neçə qərinədir qalmışdı çılpaq, Yamyaşıl çayırla gəlib bu güzü!
Al donun geyinir Günəş hər səhər, Səmamız masmavi, göy üzü təmiz! Duman da yox olub, itib buludlar, Gözün aydın olsun, sevin, a Təbriz!
ÜÇ QARDAŞ
(Azərbaycan, Türkiyə, Pakistan qardaşlığına)
Bir qardaş sağında, biri solunda, Təpəri dizində, gücü qolunda, Qardaşlıq məşəli yanır yolunda, Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan!
Xətai amalı bu gün oyaqdır, Nadirin əməli bu gün dayaqdır, İlhamın təməli bu gün mayakdır! Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan!
Zamanla yaşadıq xeyli qeylü-qal, Görməsin bir daha bu birlik zaval, Dağlara biryolluq qayıdır Hilal, Yeni çağ başladır xan Azərbaycan! Türkiyə, Pakistan, can Azərbaycan!
Tutduğun yol tək Tanrının yoludu, Aydın zəka, tər düşüncə sənindi! Çoxu deyir, tay dünyanın sonudu, Fəqət bilməz, yeni dünya sənindi!!!
ANA DİLİM
Bu şipşirin Ana dilim, Həm də qutlu sancağımdır! Min illərdir Ata Yurdun Sərhədini bəlirləyir… Ta Şumerdən üzü bəri, Dədəm Qorqud öyüd verib, Şah İsmayıl fərman yazıb, Qoç Koroğlu nərə çəkib… Ulu Babəkin fəryadı, Füzulinin ah-naləsi, Nəsimin şah nidası, Bu dildədir!!! Bu dil, Tomrisin dilidir; Layla deyib, Hökm verib… Min illərdir Ata Yurdun Sərhədinin keşiyində Əsgər kimi durub, bu dil!!! Ana dilim həm əsgərdir, Həm də sərhəd!!! Toxunulmaz bir tabudur!!! 19.02.2023. Bakı.
Bu gün Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının anadan olmasından 106 il ötür
Martın 22-si Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının anadan olmasının 106 ili tamam olur. Görkəmli yazıçını böyük ehtiram və hörmətlə yad edirik!
İsmayıl Şıxlı 1919-cu il martın 22-də Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində anadan olub. Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (ADPU-nun) Filologiya fakültəsində aspirant, müəllim, baş müəllim olmuş, Xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, bir müddət Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi kimi çalışıb. “Azərbaycan” jurnalında baş redaktor , Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi, SSRİ Yazıçılar İttifaqının katibi olub. Daha sonra Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilib.
Onun yaradıcılığında tərcümə ədəbiyyatı da mühüm yer tuturdu. O, XIX əsr fransız ədəbiyyatının məşhur realist yazıçısı Gi de Mopassanın, Türkiyəli yazıçı Əziz Nesinin “Taxtalıköydən məktublar” sərlövhəli satirik hekayələrini ilk dəfə 1980-ci illərdə tərcümə edərək azərbaycanlı oxucuya təqdim etmişdi.
“Qızıl Ulduz”, “Şərəf nişanı”, “Qırmızı əmək bayrağı”, II dərəcəli “Böyük Vətən müharibəsi” ordenləri və medalların, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanının və Azərbaycan Respublikasının “Şöhrət” ordeninin sahibi olan Xalq yazıçısı 1995-ci il iyulun 26-da Bakıda vəfat edib və Fəxri xiyabanda dəfn olunub.
Bu gün -martın 22-də, anadan olmasının106-cı ilində İsmayıl Şıxlının aşıq Ədalət Nəsibova yazdığı “A dünya” şeirini təqdim edirik:
Səndə neçə möcüzə var deyirlər, Ən alisi Ədalətdi, a dünya. Günəş batsa, “Kərəmi”nin alovu Yerə-göyə kifayətdi, a dünya.
Şah pərdədə dilə gəlir o sirlər, Sərraf görüb yel kimicə əsirlər. Ədalətin sazındakı sehirlər, Sevən qəlbə səadətdi, a dünya.
Xəyal yenə nə tez uçdu uzağa, Vurğun məni vurğun edib Qazağa. Şıxlı çıxan o müqəddəs ocağa Nə vaxt getsəm, ziyarətdi, a dünya.
Haray baxır bu varlığa, vəhdətə, Alqış deyir o ilahi qüdrətə. Möcüzəli sənətkara, sənətə Səcdə etmək sədaqətdi, a dünya.
Yazını hazırladı, Aynurə Əliyeva, ADPU-nun ETM-nin elmi işçisi, Filologiya fakültəsinin müəllimi.
Nadir fotolar silsiləsindən Bu foto Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızı Sara xanımın dəfn günü çəkilib. Soldan: Oleq Sarayev (Sara xanımın oğlu, Tağıyevin nəvəsi), Fuad Abdullayev (Sara xanımın nəvəsi, Tağıyevin nəticəsi), Rəsmi Abdullayev (Sürəyya xanımın oğlu, Tağıyevin nəvəsi), Püstəxanım Əzizbəyova (Dövlət Tarix Muzeyinin direktoru, akademik), Lev Sarayev (Sara xanımın oğlu, Tağıyevin nəvəsi), Dmitriy Sarayev (Lev Sarayevin oğlu, Sara xanımın nəvəsi və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin nəticəsi). Foto 1991-ci ilin 15 dekabrında, Dövlət Tarix Muzeyində çəkilib.
Abbas Mirzə Şərifzadə həyat yoldaşı Hənifə xanım və böyük oğlu Ərtoğrolla. 1923-cü il. Görkəmli aktyor, Azərbaycan SSR Xalq artisti Abbas Mirzə Şərifzadə dekabrın 4-də evində həbs olunur. O, Hüseyn Cavidin və Mikayil Müşfiqin əsərlərini təbliğ etməkdə günahlandırılır. Etiraz olaraq “ümumiyyətlə, mən teatrdan başqa bir şey bilmirəm” deməsinə rəğmən noyabrın 16-sı, 1938-ci ildə güllələnir. Abbas Mirzə Şərifzadə iki dəfə ailə həyatı qurub. Fotodakılar, yuxarıda qeyd etdiyim kimi, onun həyat yoldaşı Hənifə xanım və oğlu Ərtoğroldur. Çox insan onun Hənifə adında həyat yoldaşının və Ərtoğrul adında oğlunun olduğundan xəbərsizdir. Ona görə bu fotonu seçdim ki, izləyicilər bu məlumatdan hali olsunlar. Abbas Mirzə Şərifzadə 1921-ci ildə Hənifə Akçurina ilə ailə qurur. Bu evlilikdən onların iki oğlu olub. Abbas Mirzənin ikinci həyat yoldaşı isə aktrisa Mərziyyə Davudova olub. 1936-cı ildə onların hər ikisi Xalq artisti adına layiq görülüb. Cütlüyün Firəngiz adlı qızları doğulub. Firəngiz Şərifzadə də sonralar valideynlərinin yolunu davam etdirərək aktyorluq sənətini seçir. Bu gün Abbas Mirzə Şərifzadənin doğum günüdür. O, səhnəmizin ilk “Hamlet”i idi…
Ideen om at udvælge en lille antologi “Nutidig dansk poesi” og oversætte digtene til aserbajdsjansk blev forslået af Hüseyin Duygu, da han var i Baku, han er dansk statsborger af tyrkisk oprindelse, forfatter og oversætter – jeg accepterede med glæde hans forslag i sommeren 2024. Jeg mødte ham gennem den fremtrædende danske digter Niels Hav, hvis digte er med i denne samling. En dag modtog jeg et brev. Niels meddelte, at hans tyrkiske ven Hüseyin kom til Baku, og bad mig om at afse tid til ham. Jeg havde mødt Niels ved den international poesifestival i Iasi, Rumænien.
Hüseyin Duygu kom, han besøgte mig i Aserbajdsjans forfatterforening med sine rejsekammerater, vi blev venner, mødtes flere gange i Baku og senere igen i Istanbul.
Selvom jeg primært tog udgangspunkt i den liste, Hüseyin udarbejdede, og de digte, han foreslog, undersøgte jeg også mange andre navne og tekster og foretog forskellige valg. For tidligere, i 2020, hvor pandemien rasede, havde jeg læst en masse tekster fra det 20. århundredes dansk poesi, og i september 2020-udgaven af “Litteraturavisen” (10 dage før vores 44 dages sejrskrig) udkom en række af mine oversættelser fra Peter Poulsen, som blev betragtet som en af de danske mestre i poesien, for nylig afgik han ved døden.
Således etablerede vi den aktuelle liste over forfattere og bogen, baseret på de tyrkiske oversættelser præsenteret af Hüseyin Duygu sammen med originalerne, og min egen læsning og sammenligninger, hovedsageligt fra russisk og delvist fra engelsk. Udvalg fra oversættelserne blev offentliggjort på hjemmesiden www.mustaqil.az i en måned som led i projektet “Poesi Dag”, og derefter blev 12 digtere præsenteret, et digt af hver digter blev offentliggjort i magasinet “Ulduz” i afsnittet “Bog i magasinet” (udgave januar-februar 2025). Niels var i øvrigt en forfatter, der behandlede tyrkere og aserbajdsjanere med kærlighed og respekt, og i den henseende var han meget værdifuld for mig personligt. Jeg inviterede ham også til det online “Shushaya sa lam” internationale poesiprojekt, som jeg implementerede for 3 år siden, og gudskelov holdt han sit ord.
Jeg tvivler på, at der er væsentlige forskelle i oversættelsen og studiet af dansk litteratur til vores sprog, hvad enten det er fra den klassiske periode eller den moderne periode. Mest sandsynligt, når ordet dansk litteratur bliver nævnt, tænker de fleste ligesom jeg umiddelbart på enten HC Andersen (1805-1875) eller Søren Kierkegaard (1813-1855). Måske tager jeg fejl.
I hvert fald er dansk litteraturhistorie, dansk (jeg har lånt dette udtryk fra tyrkerne, og jeg synes, det er okay at bruge det) ikke så ældgammel. 1100-tallets “Dansk Krønike” af Sven Aggesen eller “Danmarks Historie” af Saxo Grammaticus, en samling gamle danske og norske episke myter og sagn, skrevet på latin og er et højdepunkt i den latin-danske middelalderlitteratur.
Baseret på et nu forsvundet håndskrift blev Saxos Danmarkskrønike først 600 år senere udgivet i 1514 af Cristiern Pedersen (1480-1554), og en dansk oversættelse udkom 60 år senere. Omtrent samtidig skrev ærkebiskop Anders Sunesens på latin sit didaktiske digt Hexaëmeron, en skabelsesberetning i det klassiske versemål hexameter.
Grundlæggeren af det danske litterære sprog er Pedersen, som jeg nævnte tidligere, han studerede i Paris og var forfatter til den første vellykkede oversættelse af Bibelen til dansk.
Danskernes største poetiske monument, grundstenen i dansk litteratur, er naturligvis folkeviserne, 500 episke og lyriske poetiske tekster, hvis forfattere er ukendte eller anonyme. De fleste af temaerne refererer til gammel skandinavisk mytologi, kristne apokryfe og vestlige og sydeuropæisk folklore.
Forskerne anser folkeviserne for at være begyndelsen på dansk digtning, og selv om dansk litteratur bevarede sin skandinaviske identitet i løbet af de næste fem århundreder, tenderer folkeviserne mod mystik, melankoli, litterær gotik og senere dekadence, og deler således temaer med paneuropæiske litteratur.
I de følgende århundreder frembragte dansk litteratur og lyrik store forfattere som Thomas Kingo (1634–1703), N.F.S. Grundtvig (1783–1855), og de førnævnte Andersen og Kierkegaard, og i det 20. århundrede William Heinesen, Piet Hein, Tove Ditlevesen, Johannes Madsen, Michael Strunge og Inger Christensen og mange andre. Og efterhånden, mere eller mindre samtidig med os, blev bundne versemål afløst af frie vers og åben poesi. Digteren Christensen, fastslår, at “rimet i sig selv begrænser udtrykket og fører dig i retning af det, du ikke vil sige”. Frie vers er nu normen i dansk digtning.
I dag er “hovedtemaet i dansk poesi dødelighed, eksistentiel intethed og forsøg på at lappe mørkets sorte huller.” Al elegance, subtile lyriske nuancer, landskaber og intellektualisme er dækket af tilværelsens slør, den til tider dygtigt skjulte subtile ironi fra nutidens postmoderne æra.
Er det sådan? Er det ikke sådan?
Den beslutningen bliver naturligvis taget af vores ærede læsere, baseret på vores oplæg og denne første og lille antologi “Dansk Nutidsdigtning” til det aserbajdsjanske poetiske publikum.
Kiçik “Çağdaş Danimarka poeziyası” antologiyasını hazırla maq, şeirləri Azərbaycan dilinə çevirmək təklifini Bakıdaykən türk əsilli Danimarka vətəndaşı, şair-tərcüməçi Hüseyn Duyğu verib, 2024-cü ilin yayında, mən də məmnuniyyətlə qəbul eləmişəm. Onunla isə şeirləri bu topluda yer almış, görkəmli Danimarka şairi Nils Havın vasitəsilə tanış olmuşam. Bir gün məktub aldım. Nils türk dostu Hüseynin Bakıya gələcəyini bildirir, mənim ona vaxt ayırmağımı xahiş edirdi. Nilslə isə Rumıniyada, Yaş şəhərində keçirilən beynəlxalq poeziya festivalında tanış olmuşduq.
Hüseyn Duyğu gəldi, səfər yoldaşları ilə birlikdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyini ziyarət elədi, dostlaşdıq, Bakıdaykən bir neçə dəfə, sonradan bir dəfə də İstanbulda görüşdük.
Xüsusən onun hazırladığı siyahı və təklif etdiyi şeirləri əsas götürsəm də bir xeyli başqa adları və mətnləri də araşdırdım, fərqli seçmələr elədim. Çünki daha əvvəl, 2020-ci ildə, pandemiyanın tüğyan elədiyi vaxtlarda XX əsr Danimarka şeirindən bir xeyli mətn oxumuşdum və “Ədəbiyyat qəzeti”nin 2020-ci ilin sentyabr sayında (44 günlük Zəfər savaşımızdan 10 gün öncə idi) çağdaş Danimarka şeirinin metrlərindən sayılan, bu yaxınlarda dünyasını dəyişmiş Peter Poulsendən bir silsilə tərcümələrim də dərc edilmişdi.
Beləcə Hüseyn Duyğunun orijinalları ilə birlikdə təqdim etdiyi türkcə tərcümələri, mənim isə əsasən rus və qismən də ingiliscədən oxuduqlarım, tutuşdurduqlarım əsasında hazırkı müəllif siyahısını, anadilli kitabı ərsəyə gətirdik. Tərcümələrdən seçmələr bir ay boyunca “Şeirli günlər” layihəsi çərçivəsində www.mustaqil.az saytında dərc edildi, sonra isə 12 şairin hə
rəsindən 1 şeir olmaqla “Ulduz” jurnalında, “Dərgidə kitab” rubrukasında (2025-ci il, yanvar-fevral sayı) işıq üzü gördü. Yeri gəlmişkən, Nils türklərə və azərbaycanlılara sevgi və hör mətlə yanaşan ədibdi, bu baxımdan da şəxsən mənim üçün çox qiymətlidi. Onu 3 il əvvəl gerçəkləşdirdiyim onlayn “Şuşaya sa lam” beynəlxalq poeziya layihəsinə də dəvət etmişdim ki, sağ ol sun, sözümü yerə salmamışdı.
İstər klassik dövr olsun, istər yeni dövr, Danimarka ədə biyyatının dilimizə tərcüməsi və tədqiqi ilə bağlı əsaslı mən bələrin olmasından şübhəliyəm. Çox güman böyük əksəriyyət Danimarka ədəbiyyatı deyəndə elə mənim kimi o dəqiqə ya Hans Xristian Anderseni (1805-1875), ya da Sören Kyerkeqoru (1813-1855) xatırlayacaq. Bəlkə də yanılıram.
Hər necəsə Danimarka ədəbiyyatı, danca (bu deyişi tür kiyəlilərdən götürdüm və düşünürəm, istifadə eləmək olar) yazılı ədəbiyyatın tarixi elə də qədim deyil. XII əsrə aid Sven Aqqesenin yazdığı “Danimarka salnaməsi”, yaxud Sakson Qrammatikin daha çox qədim dan, norveç qəhrəmanlıq dastan və rəva yətlərinin toplusu olan “Danimarkanın tarixi” əsəri latıncadır, latın-dan orta əsrlər ədəbiyyatının böyük abidələridi. Sonuncunun itmiş nüsxəsi yalnız 600 il sonra tapılacaq, 1514-ci ildə Kristyern Pedersen (1480-1554) tərəfindən nəşr ediləcək, 60 il sonra isə dancaya çevrilmiş nüsxəsi çap olunacaqdı. Təxminən eyni dövrdə hekzametrlə və latın dilində arxiyepiskop Anders Sensenin yaradılış barədə didaktik poeması da ərsəyə gələcəkdi.
Dan/Danimarka ədəbi dilinin banisi az əvvəl adını çəkdiyim, Parisdə təhsil almış,“İncil”in danca ən uğurlu ilk tərcüməsinin müəllifi Pedersendir.
Əlbəttə dancanın, Danimarka ədəbiyyatının ən böyük poetik abidəsi 500 epik və lirik poetik mətndən ibarət, müəllifləri naməlum, yaxud anonim, “meşə-xalq nəğmələri”dir. Əksər sü jetlər qədim skandinav əsatirlərini, xristian apokriflərini/ hədislərini, bir qismi isə Qərbi və Cənubi Avropa xalqlarının folklorunu nişan verir.
Tədqiqatçılar hesab edir ki, məhz bu “meşə-xalq nəğ mələri”ni Danimarka poeziyasının başlanğıcı hesab etmək olar. Və şəksiz, bir çox Avropa xalqlarının ədəbiyyat tarixində olduğu kimi sonrakı beş əsr boyunca Danimarka ədəbiyyatı skandinav özünəməxsusluğunu saxlasa da, mistisizmə, melanxoliyaya, ədəbi qotikaya, sonradan dekadansa meyllənib, ümumAvropa təma yüllərindən yayına bilməyib.
Sonrakı əsrlərdə Danimarka ədəbiyyatı və poeziyası Tomas Kinqo (1634–1703), Nikolay Qruntviq (1783-1855) və bayaq adlarını çəkdiyim Andersen və Kyerkeqor, XX əsrdə isə Vilyam Haynesen, Pit Hayn, Tove Ditlevesen, İnqer Kristensen və bir çox başqaları kimi böyük ədiblər yetişdirib. Və tədricən də, aşağı-yuxarı bizimlə eyni vaxtda, intizamlı, heca şeirlərini sərbəst və ağ şeir əvəzləməyə başlayıb. Yuxarıdakı sadalamada son ad, şairə Kristensen “qafiyə özü nüifadəni məhdudlaşdırır, səni söyləmək istəmədiklərinin səmtinə aparır” bəyanatı indi Danimarka şeirində normadır.
Bu gün “Danimarka şeirinin baş qəhərmanı fanilik, ek zistensial heçlik, daha çox zülmətin qara dəliyini yamamaq cəhdidir”. Bütün zərifliyin, incə, lirik çalarların, peyzaj və əqlinəticələrin üzərinə məhz ekzistensiyanın, indiki postmodern və post-postmodern dövrün bəzən ustalıqla gizlənmiş xəfif ironiyasının örtüyü atılıb.
Belədirmi? Belə deyilmi?
Qərarı bizim təqdimatımızda və Azərbaycan poetik auditoriya sı üçün ilk və bu kiçik “Çağdaş Danimarka poeziyası” antologiyası əsasında əlbəttə, hörmətli oxucular verəcək.
“Pakistan’s Glaciers in Peril: The Looming Water Crisis and Urgent Need for Climate Action” This year’s World Water Day theme, Glacier Preservation, brings to the forefront a growing environmental crisis that directly impacts billions of people across the globe. As glaciers melt at unprecedented rates due to climate change, they are not only contributing to rising sea levels but also jeopardizing water security, ecosystems, and the livelihoods that depend on them.Glaciers, often referred to as “nature’s water towers,” store vast amounts of freshwater, slowly releasing it throughout the year to feed rivers, lakes, and wetlands. Yet, with only 0.5% of the Earth’s water being accessible and fit for human use, the rapid loss of these ice reserves poses a critical threat to the availability of water for agriculture, drinking, and industry. The effect of this crisis is especially pronounced in regions like South Asia, where communities rely heavily on glacial melt-water for their daily needs. Asia is home to approximately 100,000 glaciers, with the majority of them located in the Himalayan, Karakoram, and Hindu Kush mountain ranges. These glaciers are crucial sources of freshwater for many countries in the region, including Pakistan, India, China, and Nepal. Pakistan is rich in over 7,000 glaciers, mainly in the Karakoram, Himalayas, and Hindu Kush ranges. These glaciers are crucial for the country’s water supply, with 60-70% of Pakistan’s freshwater coming from them, primarily feeding the Indus River and its tributaries. Notable glaciers like Siachen, Baltoro, Biafo, and Hispar provide vital water for agriculture, drinking, and energy. However, their rapid retreat due to climate change threatens Pakistan’s water security and ecosystems. Climate change is rapidly affecting Pakistan’s glaciers, with some losing about 25-30% of their mass over the past 50 years. Glaciers in the Karakoram Range are retreating at 10 meters per year, and Siachen Glacier has receded by 500 meters in the past three decades. This accelerated melting reduces the flow of meltwater into rivers, threatening water security for agriculture, drinking, and energy. Additionally, climate change is increasing the frequency of floods and droughts, further exacerbating water scarcity and natural disasters in the country. The Pakistani government has initiated several efforts to combat the challenges of glacier retreat and water insecurity. These include the Glacier Conservation Strategy, with the aim to protect vital glacial ecosystems, and the establishment of early warning systems to prevent Glacial Lake Outburst Floods (GLOFs). Additionally, over 250 engineering structures, such as check dams and irrigation channels, are being constructed to manage water, benefiting over 157,000 people, with 51% being women and girls. The government also supports traditional water conservation methods like glacial grafting and partners with initiatives such as the Asian Development Bank’s ‘Glaciers to Farms’ program, which aims to mobilize $3.5 billion for sustainable water use and food security. Furthermore, Pakistan protects key glacier regions, like the Central Karakoram National Park, covering 10,557 km², to preserve ecosystems and biodiversity. While Pakistan’s Glacier Conservation Strategy is a crucial step toward addressing glacier retreat, it has several shortcomings. The strategy lacks adequate funding and relies heavily on international support, which may limit its effectiveness. It focuses more on adaptation rather than addressing the root cause—climate change—by not setting ambitious emissions reduction goals. Additionally, weak enforcement of environmental laws, insufficient data collection on glaciers, and limited public awareness hinder its success. Furthermore, infrastructure projects may not be sustainable in rapidly changing conditions, and vulnerable communities often lack access to sufficient resources for long-term adaptation. To enhance the effectiveness of Pakistan’s Glacier Conservation Strategy, a more comprehensive approach is needed. This includes strengthening climate change mitigation by reducing emissions and promoting renewable energy, alongside increased funding for conservation efforts. A national glacier monitoring network should be established to provide accurate data, guiding adaptive strategies. Empowering local communities through training and alternative livelihoods can ensure long-term resilience. Improved enforcement of environmental laws, along with public awareness campaigns, is crucial for sustainable glacier management. Sustainable infrastructure development should focus on climate-resilient solutions, and regional collaboration with neighboring countries will help manage shared water resources effectively. Funding for glacier conservation in Pakistan can be managed through a combination of strategies. This includes establishing a dedicated glacier conservation fund, securing international climate finance from organizations like the Green Climate Fund, and fostering public-private partnerships for infrastructure and environmental projects. The government should prioritize glacier conservation in its annual budget, while eco-tourism and philanthropic donations can provide additional revenue. Innovative models like green bonds can also be explored to attract investment for long-term conservation efforts. Article by:
This article is written by Muhammad Atta ur Rehman, Chairman of the Institute of International Peace Leaders (IIPL), a global think tank dedicated to peace-building, human rights, and sustainable development. Under his leadership, IIPL advocates for the UN’s SDGs, climate action, and conflict resolution, fostering a more just and peaceful world.
Şeir ilk gənclik illərimin şeiridir. Sovet poeziyasının ruhu da var bu şeirdə. Əlbəttə, sonralar açılan bəzi söz-söhbətlər hamı kimi mənim də ürəyimi ağrıdır. O dövrü, o müdhiş zamanı yaşamadan kimlərisə rahatlıqla ittiham edə bilmərəm. Xalqımıza o anları, o dövrü yaşadanlara lənət oxumaqdan başqa əlimdən heç nə gəlmir. Onu bilirəm ki, şeir, poeziya deyəndə ilk başda ağıla gələn Səməd Vurğun olur. Dostlarım arasında Səməd Vurğunu sevənlər də çoxdur, sevməyənlər də. Hər kəsin düşüncəsinə hörmətlə yanaşıram. Poeziya gününüz mübarək olsun.
Mən sənin gözünlə dünyaya baxdım, Mən sənin ruhunla sevdim cahanı. Adi kəlmələrlə, sadə sözünlə Ucaltdın göylərə Azərbaycanı.
Tale yanmaq üçün yaratdı səni, Qəmli simlər qoşdu könül tarına. Bəşərin dərdini qəlbinə yığdın, Qoşuldun zəncinin arzularına.
Yanmadın ömrünün iki ilinə, O gözəl günlərin getmədi hədər. Sənin tərcümədə, sənin dilində Sevdim Tatyananı mən Humay qədər.
Bu ana torpağa borcunu verib, Bəxtini tapşırdın bizim ellərə. İnsan tək gəlmişdin bu dünyaya sən, Bir mələk qismində qalxdı göylərə.
