“Xəzan” ədəbi-bədii jurnalın növbəti – mart-aprel (2025) sayı çapdan çıxıb. Sıralama sayı üzrə 65-ci olan 100 səhifəlik dərgi müxtəlif səpkili yazılarla zəngindir. Yazı düzümü aşağıdakı kimidir:
1.Redaktor guşəsi -Leyninin buqələmun törəmələri
2.Publisistika -Əli BƏY AZƏRİ – “Polad İbrahimoğlunun poetik dünyası” -Sevinc ƏLİYEVA – “Dağların o üzü bizim vətəndir” -Günay RZAYEVA – “Göylərin zərif qəhrəmanları: Azərbaycan və Türkiyə pilot qadınları” -Sevil MİRZƏLİYEVA – “Su dəyirmanları” -Əli BƏY AZƏRİ – “Bal kimi süzülən misralar” (Bəxtiyar Kavanlının “Həkərinin nəğmələri” kitabına) -Tapdıq ƏLİBƏYLİ – “Poeziyasına ilahi eşq hakim olan həkimin könülləri feyz şəbnəmlərinə qərq edən “EŞQNAMƏ”sinin ovqatında” -İbrahim İLYASLI – “Uğurlama” (Kəramət Əmirlinin şeirlər kitabına) -Kərim ŞÜKÜRLÜ – “Tək bir dəfə deyilmiş yalan, yaxud, qalib bacım nəvələri”
3.Poeziya -Mikayıl BOZAL – “Gedirəm”, “Gəlim”, “Gördüyüm gözlər”, “Adamam”, “Kölgəm və mən”, “Söz və zaman”, “Özümə ad günü hədiyyəm”, “Anlayar bir gün”, ““Dilqəmi” dinlədim elə indicə”, “Sən mənə tanış gəlirsən”, “Bu da sənin şeirin”, “Qadın” (şeirlər) -Məhəmməd ƏLİ – “Yetmiş beş yaşıma” (şeir) -Polad İBRAHİMOĞLU – “Keçsin”, “Bilmərəm”, “Bilmirəm”, “Açılır”, “Adamı”, “Məzarlar”, “Getdi”, “Olmuşam”, “Necəsən?”, “Sonra”, “Qaldı” (şeirlər) -Xosrov NATİL – “Gəldim kədərinə şərik çıxmağa” (şeir) -Natella NUR – “Xan qızı Natəvan” (poema) -Əbülfəz ƏHMƏD – “Nəzmə çəkilmiş hekayətlər” -Asya ƏHMƏDOVA – “Vətən, görüşünə gəlmişəm sənin”, “Utopik düşüncələr”, “Qaçaydım bu şəhərdən”, “Mən səni görmək üçün gələ bilmirəm, vətən”, “Bir yol gedir bizim kəndə”, “Bir arzu tut”, “O kənd, bizim kəndimizdi”, “Bir yol, bir də mən varam”, “Yenə bu şəhərdə üz-üzə gəldik”, “Payız – 2020”, “Dönüşün mübarək, xəyallarımız”, “Layla deyim, yurdum sənə”, “Günbəzin dağılmayıb, yerindədi, İlahi”, “Şəhid” (şeirlər) -Bəxtiyar KAVANLI – “Yük”, “Yalandı”, “Yadımdan çıxıbdı”, “Şəhidlər – müqəddəslər”, “Soruş”, “Mənim Zəngəzurum”, “Xoş gördük sizi”, “Sarıbaba”, “Mənim arzum”, “Gəzirəm”, “Gənclik”, “Əllər”, “Düşmüşəm”, “Durna qatarı”, “Dəymə ürəyimə”, “Bəs nə üçün?”, “Dağlar”, “Bəvövşə həsrəti”, “Arazın sahilində”, “Səksən ildə” (şeirlər) -Elman ABBAS – “Dərbənd qalası”, “Yurd yeri” (şeirlər) -Kəramət ƏMİRLİ – “Gedirsən”, “Səsdə çıx”, “Bir şeir yazmışam sənə bu gecə”, “Yazığı gəlmir”, “Qoyma məni yoxluğuna öyrənim”, “İndi ağlamağın nə mənası var”, “İnsafın olsun”, “Kişilər ağlayan zamana düşdü” (şeirlər) -Məmmədhəsən BAYATLI – “Dərbənd”, “Ədalət olmayan yerdə” (şeirlər)
4.Nəsr -Əzizağa ELSEVƏR – “İt qohumluğunun aqibəti” (hekayə) -Əli YUSİF – “Nankor övlad” (bir həyat hekayəsi) -Aytən AĞASƏLİMQIZI – “Taleyin sınağı” (hekayə) -Kərim ŞÜKÜRLÜ – “Bir yumurtalıq qətl” (hekayə) -Əli BƏY AZƏRİ – “İradə ilə Valehin nağılı” (fantastik hekayə)
Jurnalı redaksiyadan və “KİTABEVİM.AZ” kitab mağazalarından əldə edə bilərsiniz.
Adı: Yasmine Abdel Salam Harmoush Yerləşdiyi yer: Şimal Lübnan/Səfira Doğum tarixi: 15 avqust 1988 Təhsil: – Mühasibatlıq üzrə ekspertiz və audit üzrə ixtisaslaşma – Böyük Britaniya Dil Mərkəzinin sertifikatı – Student World Institute-dən ingilis dili üzrə sertifikat Ədəbiyyat nailiyyətləri: – “Qətuf Al-Yasmeen” adlı toplusu – “Yasəmən” adlı kitab Yayımlama və tərcümə: Yasmine işlərini çoxlu ərəb qəzetlərində və jurnallarında dərc edib.
Səfira
Dekorasiya olunmuş gəlin… Təmizlik pərdəsi ilə… Gözəlliyin kraliçası… Ey ürəyin bacısı… Sənin sevginlə sərxoşam… İzzət bağçası… Gözəlliyin bulaqlarından, bizə təzə su və sədaqət verir… Sənin adların çoxdur… Və sənin parıltın təkdir… Şairlər və yazıçılar nə qədər şişirdilsələr də… Səni tərifləməkdə və öyməkdə sənə ədalət edə bilməzlər… Ey cənnət oazisi… sən yüksək dağlardan enmisən… Tarix öz hərflərini yazıb hikmət və misralarla… Və qayaların arxasından qürur sürünür… və şamlar hüzurla baş əyir… Sənin üçün hisslər qarışır… Ən gözəl xüsusiyyətləri təkrarlayır… Və mükəmməllik xüsusiyyətləri… Sevginin həddindən artıq çoxluğundan məhəbbətim daşır… Bir yüngül alma budağı kimi… Və meyvə ona ağırdır… Üstümə kölgə salan üzüm sarmaşığı… Və mənim ətrafımda asılan şamdanlar… Səhər küləyi əsir… “Yasəmən” və kəklikotları çiçəklərini oxşayır… Necə nəzakətlisən yaxşılıqda… Yaxşılıq və səxavət verən bir bulud kimi… Həsədin gözümdən sığınmaq üçün səndən yardım istəyirəm… Ey sivilizasiya ki, biz oxuduq… Atalarımızın keçmişində… Səndə lider və qəhrəman var… Torpağı suvaran və namusu qoruyan… “Və səndən” Əsəd və Səid
Ey ruhum, Tom
Səni sevməm necə mümkün ola bilər? Və göz yalnız səni görür? Necə ola bilər ki, görüşdükdə dəli hiss etməyim? İnsanların qəlblərini oğurladım. Sənin hisslərin hərəkət etmədi… Bilməlisən ki… Əgər ay parçalanarsa… Və ulduzlar çöksə… Həyatım boyu sənin üçün gözləyəcəyəm… Səndən başqa heç kimə aid deyiləm və olmayacağam… Bütün hisslərimlə səni sevirəm… Əgər ruh sənin üzərində asılıdırsa, mənim nə günahım? Sənin gözəlliyin ürəyimi və hər hissimi işğal edib… Ey sevginin zəncirləri ilə bağlı olan… Ey gözlərindən minlərlə şeir yaradan… Əgər şərqə və qərbə dönsən, qorxma, Həmişə sənin sevginlə… Sənin səsin qucağa çağırır… Ayrılığın acılığını daşıya bilmirəm… Ey məni tərk edən… Və qəlbim sənə görə zədələndi… Sənin ruhunu dərinlərimdə eşitdim… Və üzümə işıq şüası dalğalanır… Adın qanımda axan bir çay kimidir… Qiyamət gününə qədər!
Şeirimi sənə həsr edə bilərəmmi?!
Anam!!! Bütün insanlara açıq şəkildə bildir… Bir görüş gəldi mənə ki, ən yaxşı insan… Kölgəsi ilə, ulduzlar və ay işıq saçdı… İşığın parıltısından gözlərim kor oldu… Bir damla yaş yanağımdan süzüldü, və xoşbəxtliyin odları ürəyimdə yanırdı. Addımları qumluqlar üzərində şöhrət yazır, və tər onun üzərində damır, Zəmzəmdən saf və baldan şirin… Üz xüsusiyyətlərində sevgi və gözəllik izləri vardı. Ən nəzakətli insanı gördüm… Necə çox ürəklər ona həsrət qalır… Heç bir qadın belə bir kişi doğmaz… Onun adını hər çəkəndə… Yasəmən bir budaq əyildi Və çiçək onun ətirini yayır… Gözəlliyin Yaradıcısına dua edəcəyəm… Ümid dualarını təkrarlayacağam… Seçilənlə görüş bir daha qaytarılsın… Dünyanın ağası ilə ünsiyyət necə də gözəldir! O, işıq göndərdi qaranlığa və həqiqət və rəhbərlik dinini kainatlar arasında yaydı… Ey ümmətinin şəfaətçisi… Səninlə bir görüş və ya bir şeir yetərli deyil… Sənin yanındayam… İlham və şeir dolu deyiləm, amma hər zaman xatırlayacağam adını… Ayıq və yuxuda… Sayılmayacaq bir xatırlama… Nə qədər də gözəl və şirin sənin yaddaşın…
Bir foto – bir tarix Yazıçı Əlfi Qasımovun xatirələrindən: “1961-ci ilin yayı idi. Şair dostum İslam Səfərli ilə Şuşada istirahət evində dincəlirdik. Bəstəkar Fikrət Əmirov, Elmlər Akademiyasının prezidenti Həsən Abdullayev, həkim İbrahim Balakişiyev də öz ailələri ilə birlikdə Şuşada idilər. Günlərimiz bir-birindən mənalı keçirdi. Söhbətlərimiz tuturdu. Bir gün bəstəkar Süleyman Ələsgərov bizi qonaq çağırdı. Onun arana baxan eyvanında istirahət etməyin özgə ləzzəti var idi. İstirahət evinin həyətində qardaşım Fazili gördüm. Öz dostları ilə Ağdamdan gəlmişdilər ki, bizi qonaq aparsınlar. Düzü, nəinki yeyib-içməyə, heç adi söhbətə belə halımız yox idi. Dincəlmək istəyirdik. Amma qardaşımgilin xətrinə dəymək də yaxşı düşməzdi. Mənim tərəddüd elədiyimi görən qardaşım İslam Səfərlinin qulağına nəsə pıçıldadı. İslam təntənə ilə:
Gedirik! – dedi. Qonşularımız xudafizləşib ayrıldılar. Həyat yoldaşlarımız da ev-uşaq qayğısını bəhanə elədilər. İslamın həyat yoldaşı Anaxanım bacı astadan:
İslam, – dedi – uzağa getməyin nə mənası, bəlkə elə bu armud ağacının kölgəsində süfrə açaq… İslam ürəkdən güldü və dedi:
Anaxanım, istirahətçilər cəhənnəm, turistləri umsaq edərik. Sonra Fazilə döndü:
Fazil, hara gedirik?
İslam müəllim, İsa bulağı necədir? İslam etiraz etdi:
İsa bulağında çox olmuşuq. Gözəlliyinə söz ola bilməz. Amma hər gözəlin bir eybi olan kimi İsa bulağının da eybi var. Xəfədir, ağacdan başqa heç nə görünmür. Başqa yerə, görmədiyimiz yerə.
Elə isə Çarığbulağa gedək. Suyuna, mənzərəsinə söz ola bilməz. Amma…
Nə amma? – deyə İslam soruşdu. Fazil onun sorğusunu cavabsız qoydu. Dili-dinc durmazlardan biri kimsə bu “amma”nı qadınlara xəbər verdi. Sən demə, bulağın yolu bərbadmış. Ora ancaq üstü açıq maşınla getmək mümkünmüş. Yolun bərbadlığı yoldaşlarımızın ciddi narazılığına səbəb oldu. Amma getməməkdə olmazdı. İslam artıq maşının üstündə idi. Mən də maşına qalxdım. Dağların döşünə kəmər kimi dolanan daşlı-dolay yolla Turşsuya tərəf irəlilədik. Mən daxili narahatçılığımı İslama bildirdim:
Heç yaxşı olmadı – dedim – Qadınları nigaran qoyduq. İslam narazılıqla əlini yellədi:
Eh, heç nə olmaz. Mənə qalan bu olacaq. Gəzmək, görmək, götürmək! Mən İslamın sözlərini ürəyimdə dolandırdım. Birdən qəlbimdə bir hiss baş qaldırdı.
İslam, – dedim – əsl şeir mövzusudur: “Mənə qalan bu olacaq”. İslamın qaşları çatıldı. Gözündə qəribə bir ifadə parladı.
Ay uşaq, bir kağız verin, şeir yazacağam.
Yan-yanadır yüz alaçıq, Gah yamaca, gah yala çıx. Ürək geniş, süfrə açıq, Kefim duru, damağım çağ, Mənə qalan bu olacaq.
Bir bələdçim ol, ay yollar, Daşlı yollar, qolay yollar. Dolay yollar, dolay yollar, Xoş xəbərli “Sağsağan dağ”, Mənə qalan bu olacaq.
Otlar üstə izim qaldı, Gah dirsəyim, izim qaldı. Min çiçəkdə gözüm qaldı, Turşsu üstü, “Çarıq bulaq”, Mənə qalan bu olacaq.
Göy buludlu, hava sərin, Çırpı yığın, moruq dərin. Çubuq şişdə kabab verin, Yağar yağış, sönər olacaq, Mənə qalan bu olacaq.
Günlər keçir birəm-birəm, Bir uğurlu yol gedirəm. Yurdumuzu vəsf edirəm, Əldə qələm, dizdə varaq, Mənə qalan bu olacaq.
Bu ellərin bil ki, hər dəm, Sevinciyəm, kədəriyəm. Dəmə gəldi-gedəriyəm, Mən İslama, ay Qarabağ, Vallah, qalan bu olacaq..”.
İslam Səfərlinin “Mənə qalan bu olacaq” şeiri belə yazılmışdı. Şeirin ilk dinləyicisi də yazıçı dostu Əlfi Qasımov olmuşdu. Bu şeir isə Azərbaycanın dilbər güşələrindən olan Şuşada yaranmışdı. Təqdim etdiyimiz foto da həmin istirahət günləri zamanı çəkilmişdir…
İlkin mənbə: “Poeziyamızın İslam Səfərli Zirvəsi” kitabı, Bakı 2003
Hələ də avtobus qıtlığı var Bakıda. İllah da ki, metronun basa-basından çıxırsan, qan-tər içində qışın soyuğu, yayın istisində saatlarla avtobus gözləməli olursan. Gələn kimi də hamı hücum çəkir dal qapıya. Nə qadın bilirlər, nə uşaq bilirlər… kimin qolu zorludusa o da basıb girir içəri. O günü qızım ali məktəbdən, mən də işdən qayıdanda 20 Yanvar stansiyasında görüşüb, birgə çıxdıq metrodan. Allahdan olan kimi də marşuruta minə bildik. Tək-başına olsaydım, bəlkə hələ də küçədəydim. Nahaq deməyiblər ki, dünyanı gözəllik xilas eləyəcək. Yaxşı ki, qızım yanımdaydı. Belə basdırıqlarda hərdən gözəlliyin də qabağından geri çəkilənlər olur. Allah pis nəzərdən saxlasın, qızım da gözəgəlimlidi. Onu görüb, bir dəstə cavan yana çəkildi ki, biz qabağa keçək. İçəri girib, təzəcə əltutacağından yapışıb dərindən nəfəs almışdıq, bir kişi qəfil-dən bağırmağa başladı. Özü də elə bağırırdı, elə bil ətini kəsirdilər. Dedim, yəqin qazidi, müharibədən qalma sağalmaz yarası var, kimsə yazığın bərk toxunub. Çox keçmədi adamların gur yerində duran qadınlardan biri ondan da bərk bağırdı. Daha bir qadın səsini başına atıb, yaxınlaşıb, bu iki nəfərə qoşuldu. Başladı bu onu itələməyə, o bunu itləməyə, axırda əl qatdılar bir-birinə. –Bunlarınkı heç böyük adamın davasına oxşamır, ay ana, elə bil, yekə uşaqlardı, zarafatlaşırlar. –Bala, görmürsən acıqlı sifətlərini, qəzəbli səslərini eşitmirsən?! Dolanışıq ağırdı, hər gün avtobusda kimisə kiminləsə dalaşan görürəm. Adamlar acığını bir-birinin üstünə tökür. Özü də axşamlar daha güclü olur bu davalar. –Niyə axşamlar? –Səhər tezdən hamı evdən ümidlə çıxır ki, bəlkə çörəkpulu gətirə bildi balalarına. Gətirən gətirir, gətirməyən də dönüb olur zəhər tuluğu – yan-yörəsindəki adamları it kimi qapır. Birdən kişiylə qadınlar bir-birini söyə-söyə, itələyə-itələyə sərnişinlərə dəyib-dolaşmağa başladı. Az qaldı bizi də vurub qapıdan salsınlar yerə. Yana çəkilib, qısıldıq bir-birimizə. –Buna bax ey, sən Allah, adını kişi qoyub, qadınlara qarşı gör nə şiddət eləyir, – dedim. –Ana, fikir vermə, eşidib, bu dəfə də bizi qatarlar özlərinə. Bir azdan kişi növbəti dayanacaqda deyinə-deyinə düşdüb getdi. Sonrakı dayanacaqda qadınlar da düşdü avtobusdan… Səs kəsildi. –Qulağımız dincəldi axır ki! – Qızım gülümsədi. Evə çata-çatda dedim, oğluma zəng edim, çıxsın dayanacağa. Çiynimdəki əl çantasını qarşıma tərəf sürüşdürdüm. –Qıı-zıı-m?! –Nədi, ana? –Çantamın ağzını sən açmısan? –Yo-ox… –Çantama, baxıram, telefonum da yoxdu içində. –Nə danışırsan?! –Vallah! –Bəlkə işdə qoymusan?! –Zəng elə, görüm. Qızım nömrəmi yığdı. –Bu nömrəyə zəng çatmır, telefon ya söndürülüb… –Apardılar, telefonu, bala! Qızım ağzını açdı ki… –Sən Allah, ağzını qarğışa açma, qarğışın iki başı olur! –Ağzımın acısını almayım, deyirsən?! –O günü 1 manatım düşüb itəndə, sən deyildin deyən, ana, o pul qismətin deyil-miş, ona görə də itirmisən?! –Nə olsun ki, demişdim?! –O olsun ki, halal puluma aldığım telefonu axıracan işlətmək görünür qismətim deyilmiş!
Qəribədir, nədənsə Azərbaycanda hər hansı bir təşkilata yeni rəhbər gələndə, sanki özündən əvvəlki rəhbərin xidmətlərini görmür və onu gözdən salmağa çalışır…
Bu gün Mətbuat Şurasının binasında olarkən, şahidi olduğum bir mənzərəni sizinlə bölüşmək istəyirəm. Binanın ikinci mərtəbəsindəki dəhlizin ən görməli yerində təşkilatın sabiq sədri Əflatun Amaşovun portreti asılıb. Mən Əflatun Amaşovu yaxından tanımıram, amma bu mənzərə mənə ABŞ-da olarkən, müxtəlif təşkilatlarda rast gəldiyim görkü xatırlatdı və çox sevindim. Sevindim ki, Azərbaycanda da kin-küdurətdən, xəbislikdən uzaq rəhbərlər var…
Rəşad Məcidi yaxından tanımasam da, necə deyərlər, nə dostluğum, nə yoldaşlığım olmasa da geniş ürəyinə görə ona rəğbətim artdı. Onun bu nümunəsi- məndən gözəl yoxdur, yox- prinsipi ilə yaşayıb, özündən müştəbeh olan rəhbərlərə örnək olmalıdır…
“Azərbaycan Oftalmoloqlar Cəmiyyətinin sədr müavini, həkim-oftalmoloq Yazgül Abdiyeva Laçın şəhərinə ikinci səfəri çərçivəsində yenidən Laçın Simurq Kitabxanasının qonağı olub. Görüş zamanı kitabxanamıza dəyərli kitablar hədiyyə edərək bizə mənəvi töhfə verib.” Doktor Yazgül xanım Abdiyevaya təşəkkür edirik.
Mən də cavan idim Nə tez qocaldım Məni qocaldanlar utanmadımı? Mən çiçək kimiydim, mən gül kimiydim Məni solduranlar utanmadımı? Mən günəş kimiydim, Şəfəq saçardım Mən bulud kimiydim dolub qaçardım Mən ulduz kimiydim göyün üzünə Gecə düşən kimi səpələnərdim Mən səma kimiydim mavili, ağlı… Mən necə gözəldim, necə ağıllı. İçimdə bağ saldı qaranquşlar da İçimdə uçuşdu kəpənəklər də Qəlbimi buz edib, soyuqlatdılar Məni daş edənlər utanmadımı? İndi cavanlığım qalıb arxada, Daha dalaşmadım, susdum axırda Barışdım taleyin oyunu ilə… Ömürdü də… Keçdi, getdi. İndi geriyə baxanda Yadımda düşür Gələcəyə ha boylansam Ümidlərim o vaxtdadı… Bilirəm qayıdan deyil O yaz ətirli günlərim. Mən ki bu dünyada doğan Günəşdim Məni söndürənlər utanmadımı?
Avarların Qara dəniz sahillərinə gəlməsi də maraqlı bir dövrü əhatə edir. Eramızın VI əsrində başda İstemi xan olmaqla göytürklər Qərbə yürüş edirlər. Göytürklərdən qaçan avarların vəziyyəti ilk baxışdan çox pis görünür. Çünki arxadan güclü bir ordu gəlirdi. Odur ki, onların əsas məqsədi göytürklərdən daha uzaq məsafədə olmaq idi. Bu zaman Orta Asiyada eftalitlər fəallaşmağa başladılar və İstemi xanın fikrini avarlardan yayındırdılar.
Göytürklərdən yayınan avarlar özlərinə müttəfiq axtarmağa başladılar. Onlar alan başçısı Sarosdan Bizansla dostluq əlaqələrinin qurulmasını xahiş etdilər. Alan başçısı Saros avarların Bizansla əlaqə qurmasına kömək etdi və avar səfirini Konstantinopola göndərdi. Amma Bizans paytaxtında Yustinianın avarlara münasibəti birmənalı olmasa da və onlara inamsız yanaşsa da, cavab olaraq imperator onların məskunlaşdığı bölgəyə müxtəlif hədiyyələrlə birlikdə səfir göndərir və təklif edir ki, avarlar, imperiyanın əzəli düşmən olan sasanilərin üzərinə hücum etsinlər. İmperiyanın düşmənləri üzərinə yerimək əvəzinə avarlar müttəfiqlərinin üzərinə hücuma keçirlər..
VI əsrin ortalarında avarların birinci qurbanı sabirlər oldu, hansı ki, sabirlər onların yeni bir xalq kimi qəbul edərək “var” adlandırırdılar. Bu anlaşılmazlıq avarların tam qələbəsini təmin etdi. Daha sonra avarlar Bizansın müttəfiqlərini bir bir sıradan çıxarmağa başladı. Qafqazda əgər avarların müttəfiqləri alanlar idisə, Qara dəniz sahilində kuturqurlar onları daim dəstəkləyirdi.
Sabirlər tərəfindən avarların “var” adlandırılmasını L.N.Qumilyov “böyük olmayan linqvistik səhv” adlandırır. Lakin bu fikirlə razılaşmamaq da olar. Belə ki, göytürklər də avarları “varxunit” adlandırır. Məsələn, L.N.Qumilyov Bizans tarixçisi Menandra istinadən yazır:
“Türksanf səkkiz əylətdən birinin knyzı idi və o, Bizans səfiri Valentini qəbul edərək deyir: “Sizin şah zamanı ələndə cəzalanacaq ona görə ki mənimlə dostluq söhbətləri etdiyiniz halda, qullarım olan varxuintlərlə… (avarları nəzərdə tuturdu – L.N.Qumilyov) müqavilə bağlayırsınız. Amma varxunitlər (türküt – LN.Qumilyov – göytürk – Y.O.) türkün təbəəsi kimi, mən istədiyim zaman yanıma gələcəklər…”
Bu zamandan başlayaraq avarlar artıq Mərkəzi Avropaya sahiblik edirlər. Avarlar o qədər güclənmişdilər ki, Bizans imperiyasından və Avropanın digər ölkələrindən bac alırdılar. Hətta birinci avar xanı Bayan 10 min kuturquru Bizansın üzərinə göndərmişdi.
Biz bilərəkdən VI əsrdə avarların fəaliyyəti haqqında bir qədər geniş yazdıq, hərçənd “var” və “varxunit” etnosları, onların müqayisəli analizi ilə də kifayətlənə bilərdik. Lakin bizi məsələnin başqa tərəfi daha çox maraqlandırır. Nəzərə alaq ki, L.N.Qumilyovun qeyd etdiyi “var/varxuintlər”, yaxud avarlar VI əsrdə Avropada kifayət qədər möhkəmlənmişdilər. İstemi xanın əlindən qurtulan avarlar, əvvəlcə Şimali Qafqaza, sonra Don sahillərinə, daha sonra isə Qara dənizin şimal hissələrinə və Mərkəzi Avropaya qədər gedib çıxmışdılar.
Beləcə məntiqi bir sual meydana gəlir; Strabonun Avropanın qərbində yerləşdirdiyi var-avarlar nə zaman buraya gəlib çıxıb? Burada var-avarlar nəinki yaşamış, hətta Varon adlı şəhər də salıblarmış. VI əsrdə göytürklərin əlindən qurtulan, Şərqdən Qərbə böyük axın edən avarlar imperiya qurmamışdan 600 il öncə, sən demə var-avarlar Avropada yaşayırlarmış. Haradan gəlibmiş bura var-avarlar? Bəlkə onlar aborigendilər? Yaxşı dalan olsa da çıxış yolunu tapmaq çox çətindir. Amma mümkündür. Türklərin Şərqdən Qərbə axınından öncə, tarixin müəyyən qırılmış anında Qərbdən Şərqə böyük türk axınları olmuşdur.
Eramızdan çox-çox əvvəllər Avropada yaşamış var -avarların bir hissəsi hansısa səbəbdən (bu səbəblər müxtəlif ola bilər; müharibə və quraqlıq təbii fəlakət – sel, daşqın, zəlzələ və sair) Şərqə köç etmiş və sonradan bu kontekstdə olduğu kimi, göytürklərin təzyiqi nəticəsində məğlub olaraq yenidən Qərbə köç edib, bu dəfə böyük imperiya qura bilmişlər.
Bunun səbəbini L.N.Qumilyov belə göstərir:
“Bizi etnosun tarixi, etnogenezi – etnosların yaranması və yox olması maraqlandırmalıdır. Belə ki, birincisi bizə qədər etnosların yaranma və yox olma prosesi açılmamışdır, ikincisi isə bu prosesi açıb göstərmək üçün bizə o material lazımdır ki, arxiv məlumatları ondan imtina edir. Belə olduqda problemin həllinə yaxınlaşa bilərik. Beləsi isə tarixi hadisələr, onların əlaqələri və ardıcıllığıdır” .
Bu tarixi hadisələri, onların əlaqə və ardıcıllığını L.N.Qumilyov “Qədim türklər” kitabında gözəl verir,ancaq bir xətt üzrə – Şərqdən Qərbə axın üzrə. Əks proses yoxdur. O yazır:
“…Beləliklə, türkütlər (göytürklər-Y.O.) ilyarım ərzində bütün Mərkəzi Qazaxıstanı, Yeddisuarasını və Xarəzmi özlərinə tabe etdilər. Sonra da çox çətinliklər başladı. Aral dənizinin şimalında göytürklər, xuni, var və oqor tayfalarının müqaviməti ilə üzləşdilər. Yalnız 558-ci ildə bu tayfalar darmadağın edildi və türkütlər (göytürklər – Y.O.) Volqaya çıxıb, onlara tabe olmayanları bu yerlərdən qovub uzaqlaşdırırdılar. Bu var və xuni tayfalarının 20 min adamı qalmışdır ki, sonradan bu iki tayfa birləşərək avar adını aldı”. Göründüyü kimi L.N.Qumilyov tarixi prosesləri, etnosların yaranmasını ardıcıllıqla versə də, bu birtərəfli olub. Ola bilməzdi ki, hörmətli professor Q.Stratanovski tərəfindən 1964-cü ildə tərcümə edilmiş “Coğrafiya” kitabı ilə tanış olmasın. Bu kitabda göstərilən türk toponimləri, hidronimləri və etnonimləri nəzərdən keçirilməsin. Sual açıqdır.
Strabondan iqtibas çəkdiyimiz sətirdə o “bermet”lərin də adını çəkir. M.Kaşğaridə “ber”dən yaranmış sözlər aşağıdakı mənaları verir:
“Ber = vermək, gəlmək
Beriqsə = vermək, istəmək
Beril = verilmək
Bergə = qamçı, qırmanc (bərkə)
Berklək = qorutdurmaq
Bert = ağanın kölədən aldığı vergi.
“Qədim türk sözlüyü”ndə “ber” sözü demək olar ki, eyni mənaları verir.
Ber = vermək, təqdim etmək, bağışlamaq.
Ber = ərə vermək (qızımin qalinsiz bertdim – qızımı ərə verəndə qan bahasını almadım).
Ber = ödəmək
Beri = bura
Berkit = möhkəmləndirmək, tutmaq
Bert = ağanın kölədən aldığı vergi
Bertü = gödəkcə
Berü = bura”.
Eləcə də Strabonun qeyd etdiyi “bardul”lar da az maraq kəsb etmir. Bu sözün açmasını iki mənada vermək olar. Belə ki, “bardul” sözünü bar+dul, həm də bard+ul kimi oxumaq olar. “Bard” sözündə “a” hərfinin “o” hərfinə fonetik dəyişməsi nəticəsində “börd” kimi də oxuna bilər.
Bəllidir ki, saitlər sistemində tarixi dialektologiya baxımından gözə çarpan xüsusiyyətlərdən biri o – a səs uyğunluğu ilə bağlıdır. Müasir türk dillərində bir sıra sözlərə (avlax, çavqun, qavurma) yazılı mənbələrimizdə o – a formasında təsadüf edilir. Məsələn, “ov” sözü “Dədə Qorqud”da “av” kimi oxunur; “av ovlayıb”, “ava çıxdı”, “qara qavurma” (100) və s. yaxud, “Gözü can avutmağa xumar imiş” (Q.Burhanəddin), “Avlıxda bu gün avlar ikən yarə yoluxdum” (Xətai), “Əyninə geyib qırmızı, yalav-yalav yanır üzü” (Qurbani), “Avçısı olmuşam sən tək maralın” (101). Göründüyü kimi “a/o” səs əvəzləməsi nəticəsində “bard” sözü “börd” kimi də oxuna bilər. Bord/borü/buri isə qədim türk dilində “qurd” mənasını verir. Əlavə edək ki, qurd totemi “Dədə Qorqud” eposunda önəmli yerlərdən birini tutur. Məsələn, “qara başım qurban olsun qurdum sana”, “Azvay qurd əniyi erkəgində bir köküm var” və s. buna bənzər ifadələr əsatir vaxtlarda ulu babalarımızın qurdu soykök-totem saymalarına işarədir.
Daha sonra Strabon Astur, Kallan, Saqobrid, Bilbilis şəhərlərinin adını çəkir.
Məlumdur ki, müasir Azərbaycan və digər türk dillərində bil-bilmək sözü çox geniş yayılıb. “Qədim türk sözlüyü”ndə “bil” sözü müxtəlif mənalar verir:
“1. Bil = bilmək
2.bil = öyrənmək, dərk etmək;
3. bil = məsuliyyət hiss etmək;
4.bil = bilmək, fikirləşmək;
5.bildür = xəbər vermək;
Bilgə = aqil, çox bilən;
Bilgə bilig = ağıllı, hər şeyi dərk edən” .
M.Kaşğaridə bu söz demək olar ki eyni mənanı verir:
“Bil = bilmək;
Bildüz = bildirmək, öyrətmək;
Bilməsin = bilirmiş kimi görünmək;
Bilgə = bilgə, ağıllı, müdrik, alim, hakim;
Biligsə = ağıllı olmağı istəmək”.
Yaddan çıxarmayaq ki, qədim şumerlərdən bizə gəlib çatan dastanın baş qəhrəmanı da Bilqamısdır. F.Ağasıoğlu “Azər oğlu” kitabında bu barədə yazır:
“Bilqamıs adında “Gilikli” anlamı olduğu üçün şumerlər də bu qəhrəmanı “hər şeyi bilən”el başçısı kimi öygüləmişlər. Akkadlar da bu dastanın ilk misrasını “Dünyagörmüş barədə” sözləri ilə vermişlər. Bilqamısın adı türk dövlət başçılarına verilən “Bilgə” titulu ilə də izah oluna bilər, məsələn, 581-ci ildə göytürklərin batı qolunda xaqan elan edilən Tardu xaqan “Bilgə” titulu almışdı, məşhur Tonyukuk da bu titulu daşımışdır”.
Göründüyü kimi, təkcə Strabonun “Coğrafiya” kitabında nə qədər türkmənşəli hidronimlər, toponimlər, etnonimlər var. Onlardan bir neçəsini- Avropada göstərilən sözləri sizə təqdim edirik:
Toponimlər Hidronimlər Etnonimlər Şəxs adları
Abu Akuti Akarnan Aqis
Albiy Albiy Aliy Alet
Albu Albula Aksibiy Arat
Alor Ana Albek Bark
Alp Araq Aparn Qarpaq
Apatur Asay Artabr Palak
Arelat Atgis Arvak Tarkon
Asta Atak Arver Tarkvin
Burxani Bat Astur Temen
Elatey Batiy Atamon Timux
Et Duriy Azan Tusnel
Etay İlissu Balar Us
Evbey Kallant Bard Tumelik
Girmin Qalat Bardul
Xalkis Sal Dondar
Kalpa Taq Etrusk
Kamarin Tavr Gel
Kamik Tirren Karpatan
Karsul Var Kuri
Kumar Kimmer
Kor Qaba
Kenay Parat
Kenoba Sabin
Menova Sakvan
Olbiy Salas
Onoba Salar
Salas Talar
Salqan Turdul
Tusk
Varaç
Biz hələ bu siyahını xeyli uzada bilərdik. Amma məqsəd bu deyil. Məqsəd odur ki, faktlar əsasında yazdığımız nəzəriyyəni bir daha sübut edək, yəni L.N.Qumilyovun “Şərqdən Qərbə axın” nəzəriyyəsi öz-özünə əhəmiyyətini itirmiş olur. Bu yaxınlarda işıq üzü görmüş “Şumer kilidi” kitabının müəllifi Rizvan Cəbiyev yazır:
“Türklərin Şumer əsilli olmasını əngəlləyən ən başlıca maneə – tarixdə ilkin geniş miqrasiyasının Qərbdən Şərqə deyil, Şərqdən Qərbə, yəni Orta Asiyadan Avropaya doğru olması barədə yanlış ideyadır. Şübhə etmirəm ki, bu ideyanı siyasətçilər düşünmüş və “elm dəllalları”nın əli ilə həyata keçirmişlər. Məqsəd türkləri öz köklərindən qoparmaq və Orta Asiyanın qızmar günəşi altında “susuzluqdan” qurudub məhv etmək olmuşdur. Amma yüzlərlə, minlərlə təkzibolunmaz dəlil bunun əksini sübut edir: xalqların ilk “Böyük köçü” batıdan doğuya doğru idi, yoxsa 6 min il əvvəl Nippurda və digər Şumer şəhərlərində tikilən çoxpilləli zikkuratların eynisini e.ə. I minillikdə Altun-Təpədə tapılmasını başqa nə ilə izah etmək olar?”
Türk dövlətlərinin yaranmasına gəldikdə isə professor Fazil Qaraoğlunun bu barədə maraqlı fikirlər vari: “İndiyə qədər aparılan tarixi araşdırmalar üzərində ən çox durulan və işlənən yerlər Ön Asiyadır… Tarixin qədim dövrlərində qurulmuş bir çox dövlətlər və mədəniyyətlər vardır…
Türklərin ana yurdu Orta Asiya olduğuna görə tarixən qədim türk dövlətlərinin də buralarda qurulmuş olması təbiidir. Fəqət, Orta Asiyada aparılan araşdırmalar hələ o qədər də irəli getməyib. Çin və yunan mənbələrindən əldə edilən məlumatlar da m.ö. I və II minillərdən o yana aşa bilmir. Belə səbəblər ən qədim türk dövlətlərinin zaman ölçüsündəki sırasını və yerini hələlik Ön Asiyaya buraxmışdır. Bu etibarla tarixdə qurulmuş türk dövlətlərini sıralarkən isə Ön Asiya məmləkətlərindən başladıq”.
Şeir – bu söz sənətinin ən yüksək forması, insanın düşüncələrinin və duyğularının musiqili ifadəsidir. Şeir ürəkdən doğur, qəlbə nüfuz edir, sözə çevrilib, bədiiyyətə rəng qatır. Onda insan həyatının, iztirablarının, arzularının, kədərinin və ən əsası – ruhunun ahəngi yaşayır. Məhz belə şeir nümunələri – insanlıq qəlbində əbədi iz qoyur. Qələm və ürək birləşdiyi nöqtədə yaranan əsərlər könüllərin mülkünə çevrilir. Sənət, xüsusilə də şeir, hansı formada, hansı janrda olursa olsun, insanlığa mənəvi nur, maarif və ruhi işıq paylayır. Bu mənada bəzi janrlar mövcuddur ki, onlar bu gözəlliyi daha səliqəli, incə və intizamlı şəkildə təqdim etməyə xidmət edir. Bundan biri – sonet janrıdır. Sonet – bu şeiriyyatın daxili intizamı, müəyyən ölçülərə salınmış bədii gözəlliyin formasıdır. Onda şair öz daxili aləminin ən dərin, ən saf halını poetik forma çərçivəsində ifadə edir. Bu isə təkcə ustalıq deyil, həm də daxili harmoniyanın, incə düşüncənin və estetik zövqün tələbidir. Şeiriyyatın gözəlliyi, rəngarəngliyi, incəliyi məhz sonet janrında öz mükəmməl ifadəsini tapır. Sonetdə yalnız duyğu deyil, həm də düşüncə, maarif, ruhi tərbiyə və milli qürur birləşir. Hər misrada, hər bənddə şairin ruhunun ən dərin qatları əks olunur. Bu yüksək janrda yaradıcılıq edən şairlərdən biri – Azərbaycanın tanınmış şairi və jurnalisti, “Yazıçılar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustacdır. Onun yaxınlarda nəşr olunan “Katren” sonetlər toplusu – bədii mükəmməllik, ruhi dərinlik və mənəvi yüksəklik harmoniyasının parlaq nümunəsidir.
Kitabı oxuyarkən, Zaur Ustacın şeirə, sözə, millətə, vətənə və insan qəlbinə olan sevgisi, şairanəlik hissləri, bədii düşüncəsi və incə müşahidələri ilə bir daha tanış oldum. Hər bir misrada duyğuların səmimiliyi, düşüncənin aydınlığı, bədiiyyətin yüksəkliyi, mövzuların rəngarəngliyi ürəyə təsir edir. Zaur Ustacın “Katren” toplusunda yer alan sonetlər arasında “Xudayar dastanı” və “Hürriyyət elçisi” xüsusi yer tutur. Bu iki sonet silsiləsi yalnız poetik gözəllik deyil, həm də tarixi, mənəvi və fəlsəfi dərinliklə də diqqəti cəlb edir. Şair bu sonetlər vasitəsilə öz vətəninə, xalqına, ana-babasına olan sədaqətini obrazlar vasitəsilə canlandırır. Məsələn, “Xudayar dastanı”nda aşağıdakı misralar oxucunu ana sevgisinin yüksəkliyinə, uşaqlıqda vətənpərvərliklə harmoniyanın birləşməsinə gətirir:
XUDAYAR DASTANI
(sonetlər çələngi) I Xudayar çağırdı anan adını, Söylədi: -Bəxtinə Xuda yar olsun! Qəlbində arzular yetsin murada Ömrünün yolları növbahar olsun!
Ana laylasıyla yurdsevərliyi, Hopdurdu qanına şirin bayatı. Hələ beşikdəykən qığıltıların, Kiminə “Cəngi”ydi, kimə “Heyratı”.
Bu ömür yolları fəsil-fəsildi, İnsanlar dünyada nəsil-nəsildi, Heç nə yayınmayır Tanrı gözündən
Anan sevgi ilə əl açdı göyə, Qəlbinə məhəbbət ələnsin deyə, Şəfqətlə əyilib öpdü üzündən.
II
Şəfqətlə əyilib öpdü üzündən, Dedi: Oğul balam, tanı özünü. Damarında axan qanınla qoru, Anatək müqəddəs “vətən” sözünü.
Sənə qucaq açan bu qoca diyar, Ulu babaların əmanətidir. Mənim söylədiyim ana öyüdü, Qoca nənələrin zəmanətidir.
İllər gəlib keçər bircə an kimi, Qoru torpağını öz anan kimi, Sadiqlik bu yurdun ərinə xasdı.
Bu torpaq böyüdür mərdi, qoçağı, Ərən babaların qeyrət ocağı, Səni məhəbbətlə bağrına basdı
Bu misralarda ananın övladına etdiyi dua vasitəsilə şair vətənə sədaqətin ilk toxumlarını göstərir. Oxucu bu misralar vasitəsilə uşaqlıqda olan saf sevgini, ana məhəbbəti və vətən sevgisinin harmoniyasını hiss edir. Ananın şirin ninnisi vasitəsilə vətən sevgisi uşağın qanına hopur – bu isə milli tərbiyənin və ruhi yüksəliyin şairanəliklə ifadəsidir. Və ya “Hürriyyət elçisi”ndə isə gənc əsgərin vətənə sadiqliyi, cəsarəti və arzuları ürəyə toxunur:
HÜRRİYYƏT ELÇİSİ (sonetlər çələngi)
I Bilirdi, “Sərhəddən başlanır Vətən!” Görmüşdü Vətəni vətən içində. Xəyalən keşikdə dururdu hər gün, Arzusu çin oldu bir gün içində.
Mundiri alan gün çox sevindi, çox… Həmən evə qaçdı sevinc içində, Üçrəngli bayrağı öpdü min dəfə, Sinəsi qabardı güvənc içində.
Az yaşda dynyanın görüb hər üzün, Bərkdə də, boşda da demişdi sözün. Əmələ keçməyin vaxtı yetmişdi…
Bəlkə də duyduğu ilk söz “Araz”dı, Qorunda bişdiyi köz də “Araz”dı, “Ata”, “Ana” deyil, “Araz” demişdi.
II “Ata”, “Ana” deyil, “Araz” demişdi, İlk gündən orduda qazandı hörmət. Təlimdən təlimə oldu peşəkar, Hər gün bir şücaət, yeni məharət.
“Təşəkkür” qazandı, “Çox sağol” aldı, Yoruldum demədi, durmadı bir an. Bilirdi, nə qədər olasa da çətin, Döyşüdə o qədər olacaq asan.
Təlimdə hər hədəf düşmən olurdu, Bütün hədəfləri bir-bir vururdu, “Qızğın döyüşlərdə qalib gələrkən”;
Vətəndi, torpaqdı sözü, söhbəti, Həzm edə bilmirdi heç cür möhnəti. Nisgili, həsrəti dadmışdı erkən. Bu misra adi bir ifadə deyil, bu – tarixi iztirab, kədər, arzu və şücaətin yığılmış musiqisidir. Araz çayı timsalında şair xalqın dərdini, ayrılıq hissini, həsrəti və birliyə olan arzusunu ifadə edir. Zaur Ustac özünün hər bir sonetində oxucunu düşündürür, duyğulandırır və ruhlandırır. O, şeiri sadəcə bədii bir vasitə kimi deyil, həm də tərbiyəvi, ruhi və mənəvi bir mənbə kimi istifadə edir. Şairin bu yanaşması onu müasir Azərbaycan şeirinin ən parlaq nümayəndələrindən birinə çevirir. “Katren” – bu yalnız sonetlər toplusu, sadəcə bir şeir külliyatı deyil, həm də mənəviyyat, tarix, vətənpərvərlik, sevgi, fədakarlıq, ürəkdən doğan, ruhdan çıxan, insanlıq hissləri, vətən sevgisi, cəsarət, sədaqət, həyat fəlsəfəsini özündə birləşdirən bədiiyyətin gül dəstəsi – çələngidir.. Hər bir sonetdə şairin ruh dünyası, onun daxili hissləri, dünyanı qavrayışı və vətənə olan sevgisi bədii formada öz əksini tapır. Bu toplu, müasir ədəbiyyatda sonet janrının nə qədər canlı, ilhamlı və zamanla uyğun olduğunu bir daha təsdiqləyir. Şairin sətirlərində yalnız gözəllik deyil, yüksək ideya, dərin düşüncə, xalq ruhu və milli qürur da var. Xüsusilə, “Hürriyyət Elçisi” kimi sonetlər toplusu vasitəsilə Z. Ustac, öz xalqının dərdini, tarixini, arzularını, igidliyini bədii obrazlar vasitəsilə yüksək ustalıqla ifadə edə bilmişdir. “Katren”dəki hər bir sətir – bir aləm mənadır. Hər bir misra – ürək dilində söylənən, ruha yaxın olan hisslər və duyğulardan toxunmuşdur. Onları oxuyarkən yalnız şairin qəlbinə deyil, öz qəlbimizə, daxili aləmimizə də nəzər salırıq. Bu sonetlər yalnız oxumaq üçün deyil – düşünmək, hiss etmək, duyğulanaraq yaşamaq üçün yazılmışdır. Zaur Ustacın yaradıcılığı – sözə olan hörmətin, bədii ifadənin yüksək səviyyəsinin və şeirə olan sadiqliyin simvoludur. Şair, sonetləri ilə oxucusunu ruhlandırır, onu öz arzuları, əzabları, kədər və sevinc dolu dünyasına aparır. Onun şeirləri zamanla, ürəklə, duyğularla ahəngdar şəkildə canlanır. Belə əsərlər yaradan və yaratmaqda davam edən bir sənətkara böyük hörmət və minnətdarlıq ifadə edərək, Zaur Ustaca gələcəkdə də sonsuz ilhamlar, yeni ideyalar və qəlbləri fəth edən yeni-yeni bədii tərənnüm nümunələri yaratmaq arzulayıram. “Katren” kimi əsərlər bu gün və gələcək nəsillərin qəlbində əbədi olaraq öz yerini tapacaq. Çünki, həqiqi şeir – zamanla deyil, qəlblərlə əlaqə qurur.
Müəllif: Cahangir NAMAZOV, “Butov Azərbaycan” qəzetinin, “YAZARLAR” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Özbəkistan üzrə təmsilçisi. Azerbaycan Jurnalistlar birliyinin üzvü.
