Nəfsin meyvəsi – ehtiras və ya hekayə janrına təzə nəfəs – Yahya ABBASOV
Əksər hallarda şairin nəsri şeirə, nasirin şeiri də nəsrə bənzəyir. Ona görə də şair poeziyasında, yazıçı da nəsrində daha möhtəşəmdir. Heç dahi Füzuli də nəsr yaradıcılığında poeziyasındakı Füzuli deyil. Çünki onun nəsrində nəzəri müddəlar daha çox qabardılıb. Deməli, cəmiyyət yaradıcı sənətkarı, zatən, şair və ya zatən nasir kimi qəbul etməkdə haqlıdır. Qəşəm İsabəyli ədəbi ictimaiyyətdə bənzərsiz uşaq şairi kimi tanınmışdır. Diqqət edilsin, tayı-bərabəri olmayan demirəm, bənzərsiz deyirəm. Ədəbiyyatımızda uşaq şairləri və uşaq şeirləri lazımıncadır. Qəşəm İsabəylinin isə uşaq poeziyası həm uşaqlar üçün uşaq şeirləri, həm də böyüklər üçün uşaq şeirləridir. Qəşəmin özü demişkən, o, həm də əvvəli “şir”, sonu “şir” olan nəşriyyatın yaradıcısı və rəhbəri kimi tanınır. Yazıçının son illərdə iki hekayələr kitabı işıq üzü görüb. “Beş hərflik faciə” (2022) və “İlk məhəbbətin intiqamı” (2024). Görünür, içində yaşadığı zamanın və üstündə yaşadığı torpağın dərdləri, özünün daxili çarpışması, rast gəldiyi insan xarakterləri, cəmiyyətdə bir-birini sürətlə əvəz edən hadisələr müəllifin doğma mövzusuna (uşaq şeirlərinə) sığınmamış və onun nəsrinin yaranmasını şərtlən¬dirmişdir. Doğrudan da, Qəşəm İsabəylinin nəsrindəki vaqeə və hadisələri uşağa təqdim etmək olmaz. Poeziyada öz dəst-xəttini yaratmış Qəşəm İsabəylinin nəsrə müraciəti gözlənilən idi. İçində Əlahəzrət Ədəbiyyat gəzdirən bir söz adamının qələmi çağımızın həftəbecər olaylarına biganə qala bilməzdi. Yazıçı müdrik yaşındadır. Əslində, bu yaşda nəsrə keçmək çiynini ağır yükün altına vermək deməkdir; məsuliyyət yükü. Bunun uğuru, uğursuzluğu var, ortalığa qoyduğun mətahın qəbul edilib-edilməməyi var. İstedad, özünəgüvən və yazıçı səmimiyyəti Qəşəm İsabəyliyə nəsrin qapısını azacıq aralayıb içəri boylanmağa yox, bu qapını taybatay açıb daxil olmağa cəsarət verdi. İstər şifahi nitqdə, istər bədii əsərdə, lap publisistikanın özündə də səmimi ol, sənə inanacaqlar. “İlk məhəbbətin intiqamı” kitabına yazdığı Ön sözdə müəllifin ovqatı bütünlüklə səmimi notlara köklənib. Ön sözü çox ləzzətlə oxudum. Demə, orta həcmli bir hekayələr kitabının on altı səhifəlik Ön sözü ola bilərmiş və bu Ön sözdə müəllif həyatının irili-xırdalı bütün detallarının xülasəsini verə bilərmiş. Ön sözü oxuyan hər kəs hekayələri oxumağa ruhən məhkumdur. Çünki Ön söz kitab üçün mənəvi açar rolu oynayır və oxucu hekayələrdə də müəllifin səmimiyyətinin axtarışına meyillənir. “İlk məhəbbətin intiqamı” kitabı öz orijinal nəsr üslubunu mükəmməl şəkildə nümayiş etdirə bilən hekayələr toplusudur. Kitabda müəllifin on dörd hekayəsi, beş novellası və bir povesti yer almışdır. Əslində, kitabdakı bütün əsərlər novella sayıla bilər. Novellaya xas olan yığcamlıq və son dərəcə gözlənilməz sonluq bu yazıların hamısını novella kimi səciyyələndirməyə yetər. Yəni hekayələrin əksəriyyəti novellanın parametrlərini ödəyə bilir. Bircə qalır hekayə ilə novellanın əsas sərhədini ayıran yumor. Qəşəmin hekayələrində güclü yumor da yetərincədir. Lakin hekayələrdə çağın insanının ciddi düşüncəsi və bu düşüncədən doğan etiraflar daha güclüdür. Novellalarda isə müəllif həm mətnlərin fonunu yumorla “hörüb”, həm də finalını yumorla bitirib və beləliklə, bu janrın ən gözəl nümunələrini yaratmaqla çağımızda postmodernist düşüncənin elementlərini də sərgiləyə bilib. Hekayələrin sırasında verilmiş “Çörək ağacı” və “Qasımov cəbhəyə gedir” povestindəki parçaların hamısı sırf novelladır. Bu mənada müəllif tam səlahiyyətlə povestini “Novellalar povesti” adlandıra bilər. Hekayələrdə yazıçının üslub faktını şərtləndirən amillər çoxdur. Qəşəmin nəsrini hansı dərgidən oxusan, imzaya baxmadan müəllifini dəqiq deyə bilərsən. Bu fakt üslubu olan yazıçılara aiddir. Üslubun rüşeymi, işartıları yazıçının içində, ruhunda olur. Bu rüşeymi bəsləyib, böyüdüb, qoruyub özünü təsdiq etmək gərgin zəhmətlə başa gəlir. Ona görə də Balzak yazırdı: “Üslub şüşəyə bənzəyir, nə qədər çox silsən, o qədər çox parıldar”. Onun hekayələrində oxucuya layla çalan nəinki səhifə, abzas, heç cümlə də yoxdur. Hadisələr yüyrək dillə təqdim olunur, ona görə də sürətlə oxunur. Bu əsərlərdə sanki zamanın nəbzi döyünür. Hekayələrdəki sürət çağdaş insanın səbrinə köklənib. Sürəti yaradan dialoqlardır. Qəşəm İsabəylidə dialoqlar təsvir və təfərrüatları, eyni zamanda vizual detalları da öz içinə alıb əridir. Bu dialoqlarda yazıçı realist üslubla ironik üslubu incə ustalıqla bir-birinə qovuşdurub birbaşa özünün üslub parametrlərindən birinə çevirir. Qəşəm İsabəyli haqlı olaraq kitabını “Ehtiras” hekayəsi ilə açır. Hekayə müəllifin dünyagörüşünü, məlumatının bolluğunu, hadisələrə yanaşma metodunu, nəhayət, bədii cəsarətini tam göstərə bilən nümunədir. “Ehtiras” hekayəsi sonrakı hekayələrə marağı artırır, yəni digər yazılar üçün açar rolu oynayır. Yazıçı Sadıq Elcanlı yazılarının birində hekayəyə yüksək qiymət verərək abzasın əvvəlində “Ehtiras” hekayəsi, az qala, bir romanın yükünü təqdim edir” kimi dəyərləndirir. Həmin abzasın sonunda bir daha “Bu, kiçik hekayənin böyük roman ağırlığında qələbəsidir”, – deyə səciyyələndirir (“Ədəbiyyat qəzeti”, 1 iyun 2024-cü il, səh. 26). Təbii ki, Sadıq Elcanlı kimi səliqə-sahmanlı bir qələm sahibinin qəlbən əsərə verdiyi yüksək qiyməti biz də səmimi qəlbdən alqışlayırıq. Müəllif qısa həcmli hekayəsinə maraqlı süjet qura bilib, məzmun olduqca cəlbedicidir. “Narkotik alverçisi” böhtanı ilə şərlənən Vüsalın azadlığı rəzil bir prokurorun əlindədir. Vüsalın özünü qurtarmağa pulu yoxdur. Prokuror onun yalvarışlarına məhəl qoymur. Əli hər yerdən üzülən Vüsal bacısını və arvadını prokurora təklif edir. Bu epizodda oxucunun əsəbi tarıma çəkilir. Bu nədi? Yoxsa, heka¬yənin müəllifi də, qəhrəmanı da mental dəyərlərin üstündən xətt çəkir?! Hətta bir çoxları düşünür ki, Vüsalın “bacım” və “arvadım” dedikləri, görəsən, onun doğmalarıdırmı? Bəlkə, onlar Vüsalın “təşkil elədiyi” başqa qadınlardır?! Qoy oxucu qərar verməyə tələsməsin və hekayənin finalını oxusun. Hekayənin finalı bizə tamamilə fərqli rakursdan görünür. Müəllif prokurorun düşdüyü acınacaqlı durumu göstərməklə, ulu Zərdüştdən üzü bəri Əlahəzrət sözün haqqın, ədalətin xidmətində bulunduğunu ifadə edə bilmişdir. Müdriklərdən biri deyib: “Ədəbiyyat olub-keçənləri, indi olanları və gələcəkdə olasıları özündə ehtiva edən sənət növüdür”. Əslində bu təsirli hekayə cəmiyyətin sosial-mənəvi deformasiyasına yazıçı baxışıdır. Bu, müəllifin sosial problemlərə yönəlik dərdi və harayıdır. Qəşəm İsabəyli hekayəni mətnin metaforu üstündə qurmuşdur. Metaforla cəmiyyətə ötürülən mesaj: zalımlıq eləsən, zülm görərsən. Prokurorun Vüsala elədiyi zülmü Tanrı iki qat artıq onun özünə qaytarır; ailəsi dağılır, sərvəti əlindən çıxır, ciyərparası, bircə oğluna həsrət qalır və cəmiyyətdə rüsvay olur. Əsərdə nəfsin insanın başına gətirdiyi fəlakətlər və harınlamışların heç vaxt ondan sığortalanmadığı da məntiqlə açılır. Çünki ehtiras nəfsin meyvəsidir. “Ehtiras” hekayəsi nüvədir. Bu nüvənin həlqələri açıldıqca daha çox mətləblər üzə çıxır. Yazıçının hekayədə yaratdığı təzad da maraqlıdır – həzz-iztirab; hər ikisi qadın əməli ilə. Prokurora həzz verən də qadındır, iztiraba salan da. Həzzi verən yad və haram – iztirab verən doğma və halal. Prokurorla Vüsal təzadı da diqqət çəkir. Vüsalda əvvəl iztirab, sonra həzz – prokurorda əvvəl həzz, sonra iztirab. Beləliklə, yazıçı insan həyatının iztirabla həzzin növbələşməsindən ibarət olduğunu kiçik bir hekayədə müddəa kimi ortaya qoymuşdur. Hekayədə mətnaltı ifadələrin işlədilməsi onun bədiiliyini bir daha artırır. Prokurorun Vüsala dediyi “Ora Amerikadı, orada qanun var” fikri prokurorun savadsızlığına işarədir. Səviyyəli hüquq işçisi belə sözü dilinə gətirməli deyil. Və yaxud əsərdəki yekun hadisəyə mətnaltı işarələr verilir: “Həyat yoldaşım mənalı-mənalı üzümə baxdı. Sonra da şaqqıldayıb güldü.
Bu nə gülüşdü, ay qız?!
Tələsmə, səsini eşitdin, dadını da görərsən!” Hekayədə reallığın mühüm bir faktoru da diqqətə çatdırılır; insan bioloji varlıqdır və bütün canlılar kimi onun da cinsi maraqları təmin olunmalıdır. Prokurorun arvadı Sevinc evdən həmişəlik çıxır, Vüsala qoşulub Türkiyəyə gedir. Oradan da prokurorun telefonuna mesaj göndərir: “Sən də adını kişi qoymusan. Hünərin-zadın da yox idi, ay yazıq. Hardan olaydı ki, onun-bunun arvadıyla oturub-dururdun. İndi baxıram, mən ərdə olmamışam ki! Ərin nə olduğunu da indi bilirəm”. Amerika yazıçısı, dünyaca məşhur Uilyam Folkner yazır: “Yalan kitablara yol tapa bilər, amma heç vaxt ədəbiyyat ola bilməz. Yalan bir xalqı aldadıb yolundan sapdıra bilər, amma heç vaxt böyük ədəbiyyata çevrilə bilməz”. Qəşəm İsabəylinin nəsri bu yazının əvvəlində ifadə olunmuş düşüncəyə alternativ variant kimi üzə çıxdı. Yəni o, poeziyasında şair, nəsrində yazıçı kimi görünə bildi. Həm də yazı texnologiyasından tutmuş bədii keyfiyyətə qədər, təzə olan bu nəsr göstərdi ki, maksimal dərəcədə yığcam bir mətnə geniş bir məzmunu yerləşdirə bilmək üçün mütləq mənada yazıçı olmalısan. Yaradıcılıq məhsulu səni içinə alırsa, ruhuna hopursa, yaddaşına köçürsə, daxili enerjisi sənin enerjinlə uyğunlaşa bilirsə, deməli, əsər də, onun müəllifi də “ədəbiyyata qalan” nominasiyasını yerinə yetirir; Qəşəm İsabəylinin nəsri kimi. Təbii ki, bir məqalədə kitabın bütün hekayələrindən söz açmaq imkan xaricindədir. Yazını hazırlayarkən məlumat aldım ki, yazıçının üçüncü nəsr kitabı da işıq üzü görüb. Sağlıq olsun, Qəşəm müəllimin nəsri ilə növbəti görüşlərədək. (“Ədəbiyyat qəzeti”, 17 may 2026)
ARMUD AĞACI (hekayə) Qapımızın Armudu hər il o qədər gül açırdı, o qədər meyvə gətirirdi ki, hətta budaqları bu ağırlığa dözmür – şaqqa-şaq qırılıb tökülürdü. Payıza yaxın bar-bəhərini yığmaqla qurtara bilmirdik. Özümüz yeyirdik, qonum-qonşu aparırdı, bir vedrə də Marala verirdik. Maral da hər səhər bir sərnic armud ətirl, üstü köpüklü südüylə əvəzini çıxırdı. Bir gün də… nənəm demişkən, elə bil göz dəydi Armuda. Yaz gəldi, ağac özünə gəlmədi. Üç həftədən sonra ağacın əl-ətəyində adda-budda yarpaqlar görünməyə başladı. Gəl ki, yaz da qurtardı, amma Armudun gül açmağa gücü çatmadı. –Ay baba, – dedim, – sənin kimi qocalıb ey, Armudumuz! –Armud ağacının nə yaşı var ki, bala?! –Deyirdin, göz açıb, onu həyətimizdə görmüşəm! –Armudun olsa-olsa 60 yaşı var, mə¬nim də 55. Hələ ömrümüzün gözəli qabaqdadır! –Nə oldu bəs buna?! –Sənin kimi tənbəllik eləyir, Şəmşəm! Ağlı başına gəlməsə, cəza verəcəm ona. –Adamdı bu, ay baba?! – Ağacın da canı var, bala. Duyur, hiss eləyir, hətta qorxunun nə oldu¬ğunu bilir.
Üzümüzə gələn ili də Armud ağacı gül açmadı. Görürdüm, babam hər dəfə deyinə-deyinə keçir ağacın yanından. –Ay ata, babam yaman deyinir, ey. –Şəmşəm, Avropalılardan fərqli olaraq deyinmək bizim Şərqli kişilərin xasiyyətidir. Görürsən, arvaddan inciyir, uşaqdan inciyir, söz demir onlara, başlayır öz-özünə danışmağa, yəni deyinməyə. Bununla da ürəyini boşalıdır, hirsini yatırdır. İnfarkdan, insultdan qaça bilir. Bir də ki, deyinməsin, neyləsin, Armudu gül açmayıb… –Ay baba, armudun yanından keçəndə nə deyirsən? –Danlayıram onu! –Bıy… uşaqdı Armud ağacı, danlayasan onu?! –Özünə demişəm, əgər üçüncü ili də, hiss eləsəm ki, meyvə vermək fikri yoxdu, dibindən kəsəcəm onu! –Baba, yazıqdı, kəsmə! – Bu da Zeynəb idi. Ağacları yaman çox istəyirdi. Birinin bir yarpağı qopub, yerə düşsəydi, qaçıb evdən yapışqan gətirib, həmin yarpağı ağacın budağına yapışdırırdı. – Dərsdə oxumuşuq, – deyərdi, – ağaclar yarpaqlarıyla nəfəs alır. Nə qədər çox yarpağı olsa, o qədər çox nəfəs alar. Meyvəsi də dadlı olar! –Amma, Zeynəb, Armud ağacına söz vermişəm ki, bar gətirməsən, kəsəcəm səni! Sözümün yalan olduğunu görsə, day məndən qorxmaz. –Sən onu kəssən, o öləcək, baba. Ondan sonra nəyi qorxacaq səndən?! –Yaman dedin, ha, Zeynəb! Qorxma, kəsməcəm… –Baba, “kəsməcəm” yox, “kəsməyəcəm” de. –Ay maşallah sənə! Niyə bəs Şəmşəm deyir, Zeynəb pis oxuyur dərsini?! –Desin də, baba, ondan ötrü oxumuram ki, özüm üçün oxuyuram. O günü “əla” almışam Azərbaycan türk¬cəsindən. –Əhsən! Əhsən! –Söz verirsən kəsməyəcəksən Armud ağacını?! –Söz verirəm. Şəmşəm dedi: –Kəsəcək! –Əgər babam Armudu kəsmək istəsə, gəlib duracağam ağacın dibində. – Zeynəb dedi. –Niyə dibində durursan? –Qoy o kəsiləndə aşıb düşsün üstümə! Baba Zeynəbin başını sığallayıb, üzündən öpdü.
Yaz gələn kimi badam ağacları çiçək¬lədi. O yandan da alçalar gül açdı. Arıların vızıltısı həyəti başına götürdü. Bir səhər də Zeynəb məktəbə gedən kimi babam məni çağırdı: –Şəmşəm, get baltanı gətir. –Neylirsənı, baba? –Armud ağacının dərsini verəcəm! –Zeynəb ağlayacaq axı! –Ağlamaz. – Babam bığaltı gülümsədi. Gətirib baltanı verdim. – Get aralıda dayan. Babam baltanı başının üstünə qaldırıb cumdu Armud ağacına, – ətrafına iki-üç dövrə vurub, sol əliylə yapışdı gövdəsindən: –İndi səni dibindən kəsəcəyəm, ay ağac! – Baltanı dik qaldırıb, cəld ağaca tərəf apardı… baltanın ağzını astaca dirədi gövdəsinə. – Çiçək aç, bar ver! – Kişi dərindən nəfəs alıb, baltanı yenidən başının üstünə qaldırdı, geri çəkilib yenidən cumdu ağaca. – Dibindən kəsəcəyəm səni! Çiçək aç, bar ver! – Baltanı qəflətən endirib, yavaşca ağzını dirədi ağacın gövdəsinə. – Sonra da baltanı yerə atıb, alnının tərini sildi: –Yaman yoruldum, Şəmşəm! –Nə iş gördün ki, baba?! –Bu həyəcana hər ürək dözməz, bala! Elə bilirsən təkcə Armud ağacıydı qorxan?! Mən özüm ondan da bərk qorxurdum! –Ağac da qorxar, ay baba?! –Nəfəs alırsa, gül açırsa, bar verirsə, niyə də qorxmasın?!
Yaz girəndən 20 gün sonra bir səhər gördük Armud ağacı yarpaqlayıb. Bir gün də babam Zeynəblə məni çağırdı: –Ay bala, nə yatmısınız, Armud ağacı ayılıb! –Çiçəəək… – Bağırışdıq. Armud gül içində üzürdü… 2 illik fasilədən sonra Armud ağacı bar verdi. Ağacın bizə bəxş elədiyi sevincə Maral da öz payını qatırdı – hər səhər armud ətirli bir sərnic süd verirdi bizə.
1966-dan ilk kitabından tanıyıb, 1967-dən görüşüb, daimi ünsiyyət bağladığım və kiçik qardaşa çevrildiyim ustad Məmməd İsmayıl bu gün doğulduğu Əsrik Cırdaxan (Tovuz) kəndində dəfn edildi. Dünyaya gələn gündən bu son gününə qədər ustadın həyatında xeyli məhrumiyyətlər, ağrılı-acılı günlər olub. Az qala hamısının da şahidi olmuşam. Yadımdadı, deyərdi, hər iki ildən bir vuruluram, sonra yenə həyatımda yüksəlişlər başlayır. Yatağa düşəndən sonra onu da deyərdi ki, 3 nisgilim qaldı sinəmdə. Biri şair İlyas Tapdığın, o biri ilk gənclik illərindən etibarlı dost olub, bir otaqda kirayənişin olmuş şair Müzəffər Şükür Məchulun qəbrini ziyarət edə bilməməsiydi. Hətta Türkiyədən qayıdanda, onu aeroportda qarşıladım, İlyas Tapdığın rəhmətə getməsini xatırlayıb, dedi, Qəşəm, çalış vaxt tapasan məni aparasan onun qəbri üstünə. Özüm də Tovuza gedəndə, gedib Akstafada Müzəffərin qəbrini ziyarət edəcəm. Bu, mənim boynumun borcudu. Necə oldusa, İlyas Tapdığın da ziyarətinə gedə bilmədi, Müzəffər Şükürün də. Bir nisgili isə Xalq şairi Nəbi Xəzriylə bağlıydı: -Nəbi müəllim mənə kömək edib, özümə bağışlaya bilmirəm ki, nədənsə xəstə yatanda gedib onu yoluxa bilmədim. Ruhun şad olsun, ustad! Gündəkindən dinc yatasan! Yüzlərlə insan sənin son günündə gəlib səni yola sala bilməyib. Elə biri mən özüm, vaxtında mənə deyilmədiyindən sənə “yoldaşlıq” eləyə bilmədim. İnşallah, gedib Əsrikdə “həmsöhbətin” olacam!
QƏŞƏM İSABƏYLİNİN YENİ YAŞINA 14 Avqust qədim dostum, qələm yoldaşım şair Qəşəm İsabəylinin doğum günüdür. Bu münasibətlə əziz dostumuzu təbrik edir, şairə sağlam həyat, yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Yeni yaşınız mübarək olsun, Qəşəm müəllim!
Qəşəm İsabəyli Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında bədii sözün qüdrətinə dəyər verən, uşaq psixologiyasının ciddi, həm də dərin müşahidəçisi kimi çox maraqlı əsərlər yazan və yazdıqlarının mayasını həyat gerçəkliklərindən əxz edən qələm sahibidir. Yazıçı araya-ərsəyə gətirdiyi poeziya və nəsr nümunələri ilə yetmişinci illərdən üzübəri yol gəlir. Bu yollarda ədəbi, mənəvi yaddaşımızı “Balaca, bapbalaca”, “Şam nağılı”, “Əkil-Bəkil”, “Ü-ü-ü”, “Nənəm təkdir” kimi əsərləri ilə zənginləşdirib. Bu əsərlərdən sonra onun yazdıqlarının kəmiyyəti, keyfiyyəti ötən zamanlar içində oxucularda heyrət doğurub. Çoxlu sayda kitabları geniş auditoriyalarda maraqla qarşılanıb.
Yeri gəlmişkən, Qəşəm müəllimin “Ü-ü-ü” nəsr əsərinin redaktoru olmuşam. Haqqında bir neçə məqalə ilə dövri mətbuatda çıxış etmişəm. Məni şairin yaradıcılığında özünə cəlb edən xüsusiyyətlər yetərincədir. İlk olaraq, dəyişən, yeniləşən zamanı duya bilməsi, həyatı öz rəngində görməsi, ədəbi qəhrəmanlarının xarakterini ustalıqla yarada bilməsi, şifahi xalq ədəbiyyatından, milli dəyərlərdən ustalıqla bəhrələnməsidir…
Şairin əsərləri müxtəlif vaxtlarda bir çox ədəbi təşkilatların mükafatlarına layiq görülüb. Onların içərisində 2021-ci ildə Beynəlxalq Kitab Şurasının Andersen “Fəxri Diplom”una layiq görülməsi qələm dostlarını daha çox sevindirdi. Xatırladım ki, bu mükafatı ilk dəfə Azərbaycana gətirən məhz Qəşəm İsabəylidir…
Zaman ömürdən sürət qatarı kimi ötüb keçir, yaş üstünə yaş gəlir. Qəhrəmanımız – Söz xiridarı, qələm Adamı Qəşəm İsabəyli isə uçan illərin fərqinə varmadan yenə də gənclik şövqü ilə yazıb-yaradır, həyatın doğurduğu mövzularda ərsəyə gətirdiyi əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə öz töhfəsini verir. Doğum gününüz mübarək olsun, Şair! P.S. İndicə Mark mənə Qəşəm İsabəylinin doğum gününə yazdığım digər təbriki çıxardı. Düşündüm ki, onu da bu təbrikə əlavə edim. Fərqli təbriklərdi…
BU GÜN AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TANINMIŞ NÜMAYƏNDƏSİ QƏŞƏM İSABƏYLİNİN DOĞUM GÜNÜDÜR
Doğum günün mübarək olsun, Qəşəm İsabəyli. Düşünürəm ki, sən dünyaya gəlməsəydin, bu gün Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bir yanı (həm poeziya, həm də nəsrdə) boş qalardı. Sən öz yaradıcılığınla ədəbiyyatımızın bu qanadında şedevrlər yaratmısan. Ələlxüsus da son dövr – son aylar mükəmməl əsərlərin (böyüklər üçün də!) günümüzün reallıqlarını, acılarını, insan psixologiyasında baş verən təbəddülatları güzgü kimi əks etdirir. Bax elə buna görə də əziz dost, öz üslubun, dəst-xəttinlə həmişə diqqətimdəsən. Sənin yaratdıqların mükəmməldir! Allah sənə can sağlığı, bol yaradıcılıq imkanları versin. Təbrik edirəm!
877 İLDƏN SONRA BİR-BİRİNƏ QOVUŞAN YEZNƏ-QAYIN (hekayə) –Fikir vermişəm ki, biz Şirvanlılarda dövlətçilik ənənəsinə sadiqlik instinkti güclü olduğu halda, Qubalılarda peyğəmbər əleyhissəlamın sənətinə – tacirliyə məhəbbət istedadı daha yüksək səviyəyə çatıb. BDU-nun geoloji şöbəsində oxuyurdum. İkinci kursu bitirib, hazırlaşırdım ki, çıxıb gedim Şamaxıya – evimizə, bir də gördüm tələbə yoldaşım Qubalı Valeh sevinə-sevinə girdi qapıdan: –Nə tapmısan, ay Valeh, belə sevinirsən?! –İş yeri tapmışam… –İş yeri var indi bəyəm?! –Özümüzə uyğun… hə! –Hardadı?! –Balakən-Zaqatala filiz rayonuna geoloji təcrübəyə gedə bilərik. 3 ay evdə oturub neyləyəcəyik, tətili orda keçirtsək nəyimiz ziyana gedəcək?! Yeyib-içməyimiz bir yana, heç olmasa beş-on manat da qabağa düşərik. –Düz deyirsən, vallah, evdən pul istəməyə adamın üzü gəlmir day. İnan ki, köynək-köynək ət tökürəm əliboş rayona qayıdanda. Ata-ana yazıq nə qazanır ki?! Beləcə 2 nəfər biz, 2 nəfər də yuxarı kursdan rus, Balakənə getmək uçün təyyarəyə bilet aldıq. Hava şəraiti imkan vermədiyindən 2 dəfə bileti dəyişsək də, işimiz düz gətirmədi. Axırda gördük, vaxt itirməyə dəyməz, avtobusa minib, kürəyimizi dayadıq söykənəcəyə. Balakənə elə bir vaxtda çatdıq ki, nə dükan-bazar, heç yeməkxanalar da açıq deyildi. Ümidsizliyə qapılmağın faydası nəydi ki?! Düşdüyümüz şəraitlə də barışmalıydıq. Barışmaq, yəni ac qarına yatıb, bir də səhər gözlərimizi açmalıydıq. Elə yerimizə girməyə hazırlaşırdıq otğımızın qapısı, deyərdim ki, ərklə döyüldü. Bir-birimizin üzünə baxdıq: –Kimdi tanıyan Balakəndə bizi, görəsən?! –Valeh, Qubada ləzgilər çoxdu, – ona söz atdım, – bəlkə ləzgi dostlarının qohumları sənin Balakənə səfərindən xəbər tutub, dalınca gəlib, qonaq aparmaq istəyirlər?! –Birincisi, hardaydı məndə o bəxt, ikincisi də Balakəndə az qala ləzgilər yaşamır, Azərbaycan türkləriylə yanaşı avarlar daha çoxdu burda. –Valeh gedib qapını açdı. Bir nəfər uca boy adam girdi içəri. Verdiyi “salam”dan, qalın kərpicvari bığından gürcüyə oxşayırdı. Danışmağa başlayanda gördük ki, yanılmamışıq: –Xoş gəlmisiniz! – Deyə, keçib oturdu stolun baş ucunda. – Aşağıda qapıçıdan soruşdum ki, qonaq-qaradan gəlib-eləyən yoxdu ki, var, dedi, 4 tələbə gəlib Bakıdan. Deyə bilərsiniz nəyimə lazımdı gəlib-gedən?! Biz gürcülər ünsiyyətə öyrənmişik, tək qalanda darıxırıq. Neçə aydı ki, buradayam, ürəyim tutan bir adam tapa bilmirəm ki, həmsöhbət olum. Özüm də memaram, Balakənin baş planını hazırlayıram. Bəs siz kimsiniz? –Biz də gələcəyin geoloqlarıyıq. –Əla! Həm yaxşı peşəyə yiyələnirsiniz, həm də sizin işinizdə pomantika var. Sevirəm belə peşəni! Valeh köndələn bir sual verdi: –Nəyi yaxşıdı geoloqluğun?! Gürcü sualı sualla qarşıladı: –Nəyi yaxşı deyil ki?! Bax, sizin geoloqlar vaxtilə nefti kəşf eləyib, verib xalqın öhdəsinə. –Neft özü özünü kəşf eləyib bizdə. Azərbaycan torpağının nefti tarixi-qədimdən üzdə olub. – Dedim. Gürcü təslim olmaq fikrində deyildi: –Bəs dəmirə, qızıla, misə nə deyirsiniz, bəs Neft daşlarını kim tapıb çıxardıb üzə? Etiraz eləməyin yeri yox idi: –Doğrudu… – xorla cavab verdik. –Nə olsun ki, neftdi, qızıldı, dəmirdi, misdi… Moskvaya axıb gedir faydası, amma iş yerləri ki, özünüzdə qalır. On minlərlə neftçiniz var… Özümüz ac, əsnəmək də əsnəmək dalıyca… başımızda yeməkdən və yatmaqdan başqa ayrı fikir yox idi. Gürcü də yəqin yaxşı yeyib, çaxırını da vurub, indi də söhbət eləməyə adam tapmışdı. Başladı yer-yurdumuzla maraqlanmağa. Sanki bizimlə bir rayondan çıxacağına əmin imiş. Əvvəlcə ruslara üzünü tutdu: –Hardansınız? –Bakılıyıq! Tez də bizə tərəf çevriləndə, Valeh qabağa düşdü: –Mən də Qubalıyam. –Bəs siz? – Gürcü mənə baxdı. –Şamaxılıyam, – dedim. Hiss elədim ki, qonağımız oturduğu yerdə bir qədər dikəldi: –Haralı, dediniz, yaxşı eşitmədim?! –Şamaxılı! –Axx… Şamaxı… Şamaxı… –Adınız nədi? –Pasportda adım Ağamahmuddu, qısa olsun deyə, Mahmud deyirlər mənə. – Mahmud, ey əziz insan! – Cəld yerindən durub, gəlib dayandı mənim qarşımda. Mən də tez ayağa qalxdım. – İcazə verin, əlinizi sıxım! – İkiəlli əlimi əlinin içənə alıb, gözünü zillədi gözümə, – qohum olduğumuzu bilirsinizmi, Mahmud?! Nə deyəcəyini başa düşmədiyimdən mat-mat üzünə baxdım. –Yox, belə olmaz, bu “siz” məni dar paltar kimi ya¬man sıxır. Qohum qohumla rəsmi dillə danışmaz. Mən “sən” deyəcəm sənə, Mahmud. Razılıq əlaməti olaraq gülümsədim. –Mən “qohum” deyəndə sən niyə şübhəylə yanaşdın sözümə?! –Axı mən Azərbaycan türküyəm, siz gürcü?! –Baxmayaraq ki, memaram, amma xalqımın tarixini öyrənmişəm. İcazə ver, səndən soruşum, Birinci Axsitan kim olub? –Şirvanşah. –Onun işini-əməlini də bilməmiş olmazsan yəqin?! –Heyf ki, tarixçi deyiləm. –Mahmud, atalar məsəli var, qarı düşmən dost olmaz! Dostumuzun, düşmənimizin kim olduğunu biz yalnız tarixdən öyrənə bilərik. Mütləq onları tanımalıyıq! Min il əvvəlin dostu yenə də dostumuzdu, düşməni də düşmənimiz. Axsitan kimdi, dedin? –Şirvanşah Birinci Axsitan Şirvanşah Üçüncü Məniçöhrün oğlu… –Əhsən! Bəs onların ailələri haqqında nə bilirsən? –Əslində heç nə. –Belə olmaz, qohum, belə olmaz, bilməlisən.– Gürcü tez əllərimi buraxıb, çevrilib, otaqdan çıxdı. –Ay Mahmud, işə saldın da bizi, – Valeh məzəmmətlə mənə baxdı, – deyə bilmirdin Bakıdanam, gərək Şamaxı-lıyam deyəydin?! İndi bu memar bizi qoysa yatmağa, adımı dəyişərəm. Gürcü 10 dəqiqədən sonra yekə bir kitabla içəri girdi. Baxdım ki, “Gürcüstan tarixi”di. –Mahmud, dalımca gəl, qoy yoldaşların bu kitabla tanış olsunlar. –Çək cəzandı, – Valeh dedi, – get o biri kitabları da vur qoltuğuna, gətir tök qabağımıza, gürcü bizə tarix dərsi keçsin. Tələbə yoldaşlarımın yanından çıxıb, gedik gürcünün otağına. 2 qutunu mənə nişan verdi: –Mahmud, adımı demədim sənə bayaq, Vaxtanqdı adım. Bu qutunu sən götür, düş qabağa, bunu da mən. Bizi qucağı dolu görən yoldaşlarım dik atıldı. Cəld başladılar stolun üstünü səliqəyə salmağa. –Qohum, qutuların içindəkiləri yığ süfrəyə. Bir qutunun ağzını açmağımı gördüm. Bir qazança soyutma ət, doktor kolbasası, 2 təndir çörəyi, duz-istiot, pendir, göy-göyərti, 2 şüşə də çaxır… –Əyləşin, əziz qonaqlar. Bir-iki tikə siz yeyin, bir-iki dəqiqə də mən danışım, Mahmudla qohumluğumuzun sir-rini açmaiıyam axı. –Buyurun, buyurun… – yer-yerdən bağırışdıq. –Mən bu nemətləri ona görə gətirdim ki, qohumluğumuzun şərəfinə badə qaldıraq. Əvvəlcə bu qohumluğun üzə çıxmasında bizə yardımçı olan “Bakı-Balakən avtobusu”nun sağlığına içmək istəyirəm. Gülüşdük. –Dostlar, sözüm sizə gülməli gəlməsin, əgər bu avtobus vaxtında gəlib çatsaydı mənzil başına, güman ki, siz də vax¬tında şam eləyib, indi gəzirdiniz Balakən küçələrində. Gözləriniz də qalmışdı türk gözəllərinə oxşayan sarı saç, gözü göy avar qızlarında. Sabah səhər isə mən də, hər şeydən xəbərsiz, olacaqdım Laqadoxidə, yəni Vətən torpağında. Nə Mahmudu görəcəkdim, nə qohumluğumuzu yad eləyəcəkdik. Odur ki, içək “Bakı-Balakən avtobusu”nun sağlığına! –Yaşasın “Bakı-Balakən avtobusu”! Urra… – badələri başımıza çəkib, yeməyə davam elədik. –Mahmud, mənə baxmayın, mən bəs deyincə yemişəm,. – Vaxtanq canıyananlıqla bizi yeməyə həvəsləndirdi. – Amma mən tarixi keçmişimizi vərəqləmək istəyirəm. –Buyurun, buyurun… –xorla cavab verdik. –Bayaq Mahmuddan nahaq yerə soruşmadım Şirvanşahlar haqqında. Gürcüstanı vahid dövlət halına salan Qurucu David uzaqgörən olub. O, siyasi məqsədlər üçün qıpçaq hakimi Ətrəkin qızı Quranduxtla evlənib, 1118–1120-ci illərdə 45 minlik süvari orduyla birgə 200 min qıpçağı Şimali Qafqazdan Şərqi Gürcüstana köçürtmərlə onların təcavüzündən xilas eləyib ölkəmizi. Həmçinin bizim Qurucu atamız David, səlcuqlara qarşı mübarizədə Şirvanşahlarla eyni mövqedə olduqlarını görüb, qızı Tamarı verib Şirvanşah Əfridunun oğlu Məniçöhrə. Deyim ki, Şirvan şahlığının da bu qohumluğa ehtiyacı vardı. İki qonşu dövlət xarici müdaxiləyə qarşı birgə duruş gətirə bilərdilər. Şahbanu Tamar qadınlıq həyatını əyləncələrlə keçirtməyib, Şirvan dövlətinə 3 igid, bir mələk bəxş eləyib. Məniçöhrlə Tamarın böyük oğlu ki, Birinci Axsitan idi, ona da Gürcü çarı Üçüncü Georginin bacısı qızı İsmət ət-Dini alıblar. Mahmud, bildin da qohumluğumuzun tarixçəsini?! Burdan da, yəni 1111-ci ildən – Məniçöhrlə Tamarın evləndiyi tarixdən səninlə mən olmuşuq yeznə-qayın, ey gözəl insan! –Çox sağ olun bu məlumatlara görə, əziz Vaxtanq! –Mahmud, uşaqlara de əl saxlasın, çaxırı qoymayaq istilənməyə. Dostlar, bu badələri də içək Şirvanşalardan və Qurucu Daviddən yadigar qalan qohumluğun və 877 ildən sonra bir-birini tapan yeznə-qayın Mahmudla Vaxtanqın sağlığına! Biz gülüşüb, badələri çaqqıldatdıq: –Var olsunlar! Var olsunlar!– Çığırıb-bağırıb, çaxırı başımıza çəkdik. –Böyük şairləriniz Xaqani Şirvani və Fələki Şirvaninin əsərlərində Məniçöhr və Axsitan haqqında dəyərli fi-kirlər var. Xaqaninin Təbrizdə tapılan bir məktubunda deyilir ki, Gürcü çarı III Georginin başının üstünü qara buludlar alanda, Axsitan Şirvanın cəsur döyüşçüləriylə Şəkinin cənubundan Abxaza yollandı. Burada üsyan eləyən dəstələri güclü zərbə ilə məğlubiyyətə uğradıb, ölkəmizi, sevimli Gürcüstanımızı fəlakətdən xilas elədi… Siz bir dostluğun, qohumluğun gücünə baxın, Axsitan istəsəydi Gürcüstanı işğal eləyərdi, amma bir müttəfiq kimi belə yanlış fikirlər onun heç ağlının ucundan da keçməmişdi. Biz maraqla gürcü memarın söhbətinə qulaq asırdıq. –Allaha şükür, biz gürcülərlə siz Azərbaycan türkləri dostumuzu-düşmənimizi yaxşı tanıyırıq, Mahmud! – Vaxtanq dedi, – bu badələri də qaldıraq – yeznələrimiz Şirvanşah Məniçöhrlə Şahbanu Tamarın, Şirvanşah Axsitanla İsmətin müqəddəs ruhlarının şərəfinə! Şad olsun ruhları! – Şad olsun! Şad olsun!– Biz də onun səsinə səs verdik. –Belə olmaz, dostlar, belə olmaz, – Vaxtanq bizi məzəmmət elədi, – müsəlmançılıq yeri deyil, o boyda şəxsiyyətlərin şərəfinə ayağa qalxmaq lazımdı! Tez atılıb durduq yerimizdən. Badələri başımıza çəkən kimi də oturub, yenidən əl uzatdıq yeməyə. Vaxtanq hərdən bir-iki tikə götürüb, bizim həvəslə yeməyimizə tamaşa eləyirdi. Bir azdan axır ki, doyub, süfrədən əl çəkdik. Rus tələbələrdən biri gözləmədiyimiz halda danışmağa başladı: –Tarixlə maraqlanan biri kimi bu həqiqətləri eşitmək ləzzət elədi mənə. Doğrusu mən tarix fakültəsinə girməyə hazırlaşırdım. Odur ki, Azərbaycanın orta əsrlər tarixiylə maraqlanırdım. İş elə gətirdi balım çatmadı, konkursa düşdüm. Növbəti ili geoloji fakültəyə üz tutdum. Bir sualım var, yoldaş Vaxtanq, sizə? –Buyurun. –Doğrudan da Şirvanşahla Gürcü çarları belə yaxın qohum idilərsə niyə Qurucu David 3 dəfə Şirvana hücum eləyib. Onun ölümündən sonra 1139-cu ildə Gəncədə baş verən zəlzələ böyük dağıntılara səbəb olanda, belə ağır vaxtda şəhəri qarət eləməyə gələn gürcülər məşhur Gəncə qapılarını götürüb aparıb Gürcüstana. İndi də bir tayı Gelati monastrında saxlanılır. Vaxtanq sualı eşidən kimi əvvəlcə mənə baxdı, sonra da üzünü tutdu rusa: –Adın nədir sənin? –İqor. –Millətin nədi bəs? –Rus. –Rusdillisən, yoxsa rus?! –Xalis rusam. –Bərəkallah, deməli xalis russan?! Unutma ki, qardaşın da qardaşla arası dəyir hərdən, hətta əlbəyaxa da olurlar. Bu o demək deyil ki, onlar düşmən olaraq qalır. Axırda barışırlar. Ona görə ki, yad deyillər, doğmadırlar. – Gürcü yenidən üz tutdu mənə. – Mahmud, vallah, biz XIX əsrə qədər Qafqazda çox mehriban yaşayırdıq. Elə ki, aramıza yad millət gəlib girdi, bizi öyrədib, saldırdı bir-birimizin üstünə – rahatlığımız pozuldu. Bu gün də onun əzabını çəkirik, qohum! 24-31.05.2025
Hələ də avtobus qıtlığı var Bakıda. İllah da ki, metronun basa-basından çıxırsan, qan-tər içində qışın soyuğu, yayın istisində saatlarla avtobus gözləməli olursan. Gələn kimi də hamı hücum çəkir dal qapıya. Nə qadın bilirlər, nə uşaq bilirlər… kimin qolu zorludusa o da basıb girir içəri. O günü qızım ali məktəbdən, mən də işdən qayıdanda 20 Yanvar stansiyasında görüşüb, birgə çıxdıq metrodan. Allahdan olan kimi də marşuruta minə bildik. Tək-başına olsaydım, bəlkə hələ də küçədəydim. Nahaq deməyiblər ki, dünyanı gözəllik xilas eləyəcək. Yaxşı ki, qızım yanımdaydı. Belə basdırıqlarda hərdən gözəlliyin də qabağından geri çəkilənlər olur. Allah pis nəzərdən saxlasın, qızım da gözəgəlimlidi. Onu görüb, bir dəstə cavan yana çəkildi ki, biz qabağa keçək. İçəri girib, təzəcə əltutacağından yapışıb dərindən nəfəs almışdıq, bir kişi qəfil-dən bağırmağa başladı. Özü də elə bağırırdı, elə bil ətini kəsirdilər. Dedim, yəqin qazidi, müharibədən qalma sağalmaz yarası var, kimsə yazığın bərk toxunub. Çox keçmədi adamların gur yerində duran qadınlardan biri ondan da bərk bağırdı. Daha bir qadın səsini başına atıb, yaxınlaşıb, bu iki nəfərə qoşuldu. Başladı bu onu itələməyə, o bunu itləməyə, axırda əl qatdılar bir-birinə. –Bunlarınkı heç böyük adamın davasına oxşamır, ay ana, elə bil, yekə uşaqlardı, zarafatlaşırlar. –Bala, görmürsən acıqlı sifətlərini, qəzəbli səslərini eşitmirsən?! Dolanışıq ağırdı, hər gün avtobusda kimisə kiminləsə dalaşan görürəm. Adamlar acığını bir-birinin üstünə tökür. Özü də axşamlar daha güclü olur bu davalar. –Niyə axşamlar? –Səhər tezdən hamı evdən ümidlə çıxır ki, bəlkə çörəkpulu gətirə bildi balalarına. Gətirən gətirir, gətirməyən də dönüb olur zəhər tuluğu – yan-yörəsindəki adamları it kimi qapır. Birdən kişiylə qadınlar bir-birini söyə-söyə, itələyə-itələyə sərnişinlərə dəyib-dolaşmağa başladı. Az qaldı bizi də vurub qapıdan salsınlar yerə. Yana çəkilib, qısıldıq bir-birimizə. –Buna bax ey, sən Allah, adını kişi qoyub, qadınlara qarşı gör nə şiddət eləyir, – dedim. –Ana, fikir vermə, eşidib, bu dəfə də bizi qatarlar özlərinə. Bir azdan kişi növbəti dayanacaqda deyinə-deyinə düşdüb getdi. Sonrakı dayanacaqda qadınlar da düşdü avtobusdan… Səs kəsildi. –Qulağımız dincəldi axır ki! – Qızım gülümsədi. Evə çata-çatda dedim, oğluma zəng edim, çıxsın dayanacağa. Çiynimdəki əl çantasını qarşıma tərəf sürüşdürdüm. –Qıı-zıı-m?! –Nədi, ana? –Çantamın ağzını sən açmısan? –Yo-ox… –Çantama, baxıram, telefonum da yoxdu içində. –Nə danışırsan?! –Vallah! –Bəlkə işdə qoymusan?! –Zəng elə, görüm. Qızım nömrəmi yığdı. –Bu nömrəyə zəng çatmır, telefon ya söndürülüb… –Apardılar, telefonu, bala! Qızım ağzını açdı ki… –Sən Allah, ağzını qarğışa açma, qarğışın iki başı olur! –Ağzımın acısını almayım, deyirsən?! –O günü 1 manatım düşüb itəndə, sən deyildin deyən, ana, o pul qismətin deyil-miş, ona görə də itirmisən?! –Nə olsun ki, demişdim?! –O olsun ki, halal puluma aldığım telefonu axıracan işlətmək görünür qismətim deyilmiş!
DİLSİZ-AĞIZSIZ GƏLİN QAYNANASINI NECƏ RAM ELƏDİ (hekayə)
1. Ali məktəbi bitirsəm də, ərə getmək haqqında heç fikirləşmirdim də. İlan vuran ala çatıdan qorxan kimi, gəlin köçəndən sonra bibim qızını yola verməyən qaynanasının anti-demokratik hərəkətləri gözümü qorxutmuşdu. Allaha yalvarırdım ki, bəxtimi açmasın! Amma… qurbanolduğum yalvarışlarıma da baxmamışdı, bəxtimi də açmışdı, elçi də elçi dalıyca gəlirdi. Mən də acığa düşüb, hərəsinin, bir bəhanəylə ağzını boza verirdim. Gah deyirdim, oğlan xoşuma gəlmir, gah deyirdim, qaynanalı yerə getmərəm, gah vəzifəsi balacadı, gah da – “kəsəsi ərə getmək istəmirəm!”. Bəlkə də bütün bu bəhanələr sərbəstliyimdən irəli gəlirdi. Axı ingilis dili kursu aparırdım, yaxşı da məvacib alırdım, geyim-kecim sarıdan ata-anamdan da asılılığım yox idi. Necə deyərlər, əlim pulla oynayırdı, ürəyim bütöv idi. Düzdü, anam hərdən deyirdi, bala, bəxtin də bir oyaq dövrü olur, qollarını açdısa, at özünü qoynuna, sonrakı peşmançılıq fayda verməz. Gülməyə salırdım. Axı gözəlliyimdən arxayın idim. Kimə isti baxsaydım, bilirdim ki, ayaqyalın, başaçıq dalımca qaçasıdı. Demə, çox bilən quş dimdi-yindən tora düşərmiş.
2. Tədris ilinin ikinci yarısı apardığım ingilis dili kursuna Bakının müxtəlif iarələrindən xeyli cavan gəlmişdi. Ay yarım sonra çalışqan oğlanlardan biri qəflətən yoxa çıxdı. Direktor məni çağırdı ki, filan filankəs niyə kursa gəlmir? Dedim, elə bir anlaşılmazlıq olmayıb aramızda. Kursa gəlməməyi mənimçün də qaranlıqdı! İstirahət günlərinin birində evdə oturmuşdum, anam da həyətdə iş görürdü. Birdən darvazamız bərk-bərk döyüldü. Başımı qaldırıb pəncərədən eşiyə baxdım. Anam çöl qapını açan kimi bir qadınla yeniyetmə bir qız girdi içəri: –Bacı, Gülər müəllimə burada yaşayır? –Burada yaşamağına burada yaşayır, amma evdə uşaq hazırlamır. –Bilirsiniz, mənim oğlum Nazim ingilis dili kursuna gedirdi… –Necəəə?! – Pəncərədən başımı çıxardıb, az qala çığırdım. – Ana, qoy gəlsinlər içəri! Haçandı həmin gənci axtarıram. Onun taxsırı ucundan direktor məvacibimi də vermir. Qonaqlar otağa girib, yığışıb oturdular stolun ətrafında. Qadın gözünü zilləyib gözümə, çəkinə-çəkinə dedi: –Bala, bizi yaman çətinə salmısan! Gzlərim bərələ qaldı: –Məəənn?! Nə münasibətlə?! –Oğlumun bir könüldən min könülə vurulub sənə. –Bunun kursa nə dəxli?! – Soruşdum. –Oğlum deyir, ana, qızı görən kimi bəyəndim. Odur ki, özündən xəbərsiz dalıyca getdim, izlədim, lap qulağa durdum, Gülər müəllimə haqqında yalnız yaxşı sözlər eşitdim. Ona görə də qorxdum ki, kursa getsəm, özümü saxlaya bilmərəm, istəyimdən biri xəbər tutar, sözümü yayar, müəllimənin adına kölgə düşər. –Xala, hələ bu sözləri saxlayın, – gedin, – oğlunuza deyin, sabah məktəbə gəlsin!
3. Ürəyimdə qəribə hisslər baş qaldırdırmışdı deyə səhərəcən narahat yatdım. Oğlan ucaboy, çatmaqaş, yarlı-yaraşıqlı olmaqla yanaşı, həm də gözəl idi. Səhər tezdən evdən çıxanda anam dalımca su atdı. –Ay ana, əsgərliyə getmirəm, ey, kursa gedirəm! –Ay bala, yolun açıq olsun! Yaxşı oğlandısa, ana qurban, daşı tök ətəyindən. Məktəbə çatan kimi keçib stolun dalında dik oturdum. Elə bil hakim idim – gözümü zillədim qapıya. Bir də görüm budur, oğlan suyu süzülə-süzülə gəlir. İçəri girib ehtiyatla salam verdi. Hökmlə dedim: –Əyləşin!. Birinci sinif şagirdi kimi keçib oturdu qarşımda, əllərini qoydu stolun üstünə. Gözucu baxdım ki, barmaqları titrəyir. Ürəyimdə gülmək tutsa da məni, sifətimə bir az da ciddilik verdim: –Kursa niyə gəlmirdiniz?! –Bilirsiniz?! –Heç nə bilmirəm! –Anam yəqin… deyib sizə. –Hələ bu sözləri saxlayın, imtahanları verin, görək nə alırsınız?!
4. Kurs başa çatan kimi ailə qurduq. Gəlin gedəndən sonra gördüm, bunlar bir həsirdi, bir Məmməd Nəsir. Anası hələ də dəmir çarpayıda yatır. Mən də ayda bir ətək pul alırdım. Başladım evi abad eləməyə. Hətta qaynanama mebel də aldım. Gəl ki, arvadın yava xasiyyəti vardı, hər addımda məni sındırmağa çalışırdı. Heç nədən günümü qara eləmişdi, əppəyimi para. Bir səhər yatmışdım, gördüm yoldaşım səsini atıb başına. Tez sıçrayıb durdum, qaçdım mətbəxə. –Ay arvad, bu nədi, bu nə maddədi?! – Sarı paket idi, çaynikə atanda yoldaşım görübmüş. Demə dua yazdırıb, cadu eləyibmiş mənə. Ağzım açılmadı – dişimin dibindən çıxanları dedim: –Ay arvad, məndən nə istəyirsən?! 22 min dollar cehiz gətirdim, gördüm dəmir çarpayı kürəyini yara eləyib, ürəyim dözmədi, cibimin puluyla taxt aldım sənə, sür-sümüyünü yıxasan üstünə! Pal-paltarını stulun üstünə qoyurdun, gedib bir ətək pul verib, şifoner aldım, gənə də ağzın əyri qaldı məndən. Ağır xəstələndin, mən bu evə gəlin gəlməsəydim, indi sümüklərin Qurd qapısı qəbiristanlığında çürüyürdü. Evdə pul tapılmırdı səni əməliyyat etdirməyə. Cibimin puluyla Əzrailın əlindən satın aldım taxta canını. Ayağın yer tutan kimi gənə də başladın məni buynuzlamağa. İndi də dua-bitik yazdırıb, mənə ziyan yetirmək istəyirsən ki, ölüm, cehizlərimi verəsən qızına! Yoldaşım acıqlandı, keçib getdim otağıma.
5. Bir gün işdən qayıdıb, qapını açıb içəri girəndə elə bildim paltarını soyunmuş uşaqdı evimiz – nə divarda gəbə, nə yerdə xalça-palaz… Qaynanam da əli qoynunda oturub divanda. –Bu nədi, ay xala?! Oğru girib evimizə, nədi?! –Ay bala, istədim sən gəlincə yır-yığış eləyim, hünərimi göstərim. Gəbəni divardan saldım, xalça-palazı da yerdən götürüb bürüb-büküb aparıb qoydum liftin yanına. 15 yaşlı qız kimi döşəməni silib-süpürdüm, divarların tozunu aldım, ev saldım səliqəyə. Getdim ki, xalça-gəbəni gətirim, baxdım ki, Lələ köçüb, yurdu qalıb. Ay dad, ya aman… hansı qonşudan soruşdum, gördüm deyən olmadı. Namərd köpəyuşağı elə bil məni güdürmiş – daşıyıb aparmışdı xalma-palazı. –Nə danışırsan, ay xala, günün günorta çağı da oğurluq olar?! –Qızım, oğurluq elə günün günorta çağı olur da, qonum-qonşu şübhələnməsin! –Atam bu xalça-gəbəyə 7 min beşyüz manat verib Sədərəkdən almışdı. Özü də Təbriz malıydı. Mən heç nə bilmirəm, necə oğurlatmısınız, elə də alıb qoyun yerinə. –Bizim pulumuz var, ay bala, gənə də atana de, gör neyləyir. Axır ki, atama zəng elədim, gedib 2500 dollar verib xalça-palaz alıb gətirdi bizə. Bir vaxtdan sonra gördüm qaynanam yerə-divara baxıb, dodağını büzüb, çiynini atır. –Nə olub, ay xala?! –Nə olacaq, köhnələr bunlardan yaxşıydı!
6. Oğurluqdan 5 ay sonra yoldaşımın əmisi qızı bizə gəlmişdi: –Gülərl, – dedi, – sənə bir söz desəm, heç kimə deməzsən ki?! –O nə sözdü, ay qız, əlbəttə demərəm. –Bilirsən xalçaların hardadı indi?! –Oğru tapılıb?! – Sevincək oldum. –Oğurlanmışdı bəyəm?! –Qaynanam elə deyirdi. –Xalçalar qaynananın bacısı uşaqlarının evindədi. –Aman Allah, bu qız nə danışır?! –Amanın günüdü, bilməsinlər, ha! –O necə gedib çıxıb ora?! –Necəsi yoxdu ki, arvad səliqə-sahmanla xalçanı-gəbəni bürüb-büküb yığıb eşiyə, zəng eləyib bacısı oğlanlarına ki, gəlin bunları aparın! –Necəəə? – Heyrətə gəldim. –Məbadə heç kim bilməsin, ha, Gülər! Dodaqlarımı büzüb, başımı yellədim: –Qurban olsunlar sənə!
7. Novruz bayramı qabağı bibim qızı bizə gəlmişdi. –Bacı, küpəgirən qarı gənə də səni incidir? – Deməyimi gördüm, bayaq o boyda gəlin dəli kimi başladı gülməyə. –Bismillah! Buna cin yoluxdu, nədi?! – Kəsmək biləcəkdi bəyəm?! – Ay qız, sən-dən söz soruşuram! Handan-hana sakit olub, dəsmalını çıxardıb, yanağı boyu axan göz yaşlarını sildi. –Nə oldu sənə birdən-birə? –Bacı, – dedi, – qaynanamın heç ağlı başında olur ki, mənə də dəyib-dolaşa?! –Necə yəni?! –Dəli eləmişəm. –Gözünün odunu almısan?! –Bacı, bir dəfə acıq eləyib atamgilə getmişdim. Gördüm evdə qonaq var. Baxdım ki, atamın dosttudu. Girib xoş gəldin elədim. Məni qanı qara görüb, məsələdən xəbər tu-tan kimi, o da başladı gülməyə. Atam dedi: –Ay Həsən, nə oldu sənə, niyə gülürsən? –Nə verirsən qaynananın dilini-ağzını bağlayım, bala?! –Boğaza yığılmışıq, nə desən verəcəm! – Mənim əvəziməatam dilləndi. –Bir dənə “Göy Göl” konyakı alırsan. –Evdə varımdı, onu versəm sənə, iş düzəlir? –Mənə yox, Gülərə. –Başın xarab olub-nədi, Həsən?! – Atam hirsindən qıpqırmızı qızardı. –Qızışma, sözümü eşit. Gülər balam evinə qayıdan kimi yaxşı çay dəmləyir, bir çay qaşığı da konyakdan tökür arvadın stəkanına. Yəqin qızılgül yağınız da olar?! – Razılıqla başımı tərpətdim. – Bir çay qaşığı da qızılgül yağı əlavə edir bu nemətin üstünə. Qoca arvaddı, beyni büzüşüb quş başı boyda qalıb indi. Bir stəkan içəndən sonra kəlləsini atıb yatmasa, sənə bir qonalğa məndə… –Elədin, bacı?! –Elədin də sözdü?! Allahıma qurban olum, 2 aydı gözü yuxudan açılmır. –Bəs yoldaşın nə deyir?! –Bilmir ki! Hərdən soruşur, bu arvada nə olub, elə bil yuxu azarına tutulub. Deyi-rəm, qoca arvaddı, qoy istirahət eləsin. –Mən də sən deyən kimi eləyə bilərəm, bacı?! –Qulağının dinc olmasını istəyirsən?! –Əlbəttə! 08-14.03.2025
MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR, GÜLAĞA TƏNHA VƏ ŞİRVAN MILYONÇULARI Təsisçisi və direktoru olduğum “Şirvannəşr” təzəcə işə başlamışdı ki, mərhum yazıçı Zaman Qarayev jurnalist Şakir Abdullayevi kitab çap elətdirmək üçün nəşriyyatımıza gətirdi. Əlyazmasını stolun üstünə qoyan kimi Şakir müəllim soruşdu: – Mən bura gələn neçənci şirvanlı müəllifəm? – Hələ ki, birincisiniz, Şakir müəllim, – dedim. Gülə-gülə qayıtdı ki: –Qorxun ki, elə axırıncı da mən olam! Maraqla üzünə baxdığımı görüb: –Vallah, bir şirvanlı kimi and içərəm ki, bura şirvanlı gəlməyəcək. –Niyə, Şakir müəllim? –Siyasətindən. Gülüşdük. Onda “Şirvan” adının hörmətdən salınan vaxtları idi. Şirvanlıya da yuxarılar ağlar zənciyə baxan kimi baxırdılar. Guya Azərbaycanın ilk prezidenti Ayaz Mütəllibov da şirvanlıymış. Düzü, bu söz-söhbətə qədər elə bilirdim ki, Mütəlli¬bov ba¬kılıdı. Amma diqqət eləyib görəndən sonra ki, onun ətrafında yüksək vəzifə tutanlardan biri də şirvanlı olmayıb, bildim ki, Mütəllibov həqiqətən şirvanlıymış. Birini ki, gətirib vəzifəyə qoyurlar, çatan kimi yan- yörəsindəki yerlilərini pərən-pərən salırsa, bilin ki, o adam şirvanlıdı. Sabir nahaq deməyib ki:
–Öz qövmümüzün başına əngəl-kələfiz biz.
Yerlilərini yola verməmək biz şirvanlıların anadangəlmə xasiyyətidi, qardaş. Neyləyə bilərik ki, Allah bizi özümüzünkülərə qarşı qanısoyuq yaradıb. Amma özgəsinə can qurban eləmək… o nə sözdü?! Elə götürün biz kürdəmirliləri. Dostlarımız ya qazağlılar olar, ya tovuzlular olar, ya da gürcüstanlı, ya yeraz. Kürdəmirlinin kürdəmirliylə dostluğu… eşit… inan¬a. Vallah, billah, türk şairi Tofiq Fikrətin “Torpaq– vətənim, növi-bəşər – millətim… insan”ı elə bu şirvanlıdı ki, var. Həqiqəti demək də şirvanlının alnına yazılıb. Ona görə də zindana atılan şirvanlını görərsən, vətəndən didərgin salınan şirvanlını görərsən, dərisi soyulan şirvanlını görərsən… Bəli, rəhmətlik Şakir müəllim uzaqgörən imiş. Mənim müəlliflərimin ən azı 70 faizi naxçıvanlılar oldu. Bir müddətdən sonra yerlilərim gördü ki, adə, qorxusuz-ürküsüz “Şirvan” adına da gələn var. Odur ki, arada-bərədə azıb-təzən şirvanlı müəlliflər də qapımızı döyməyə başladı. Hamısı da cılxa kasıb… Məgər Şirvan belə yaman günə qalıb?! Məgər onun pulluları, milyonluları belə zəlil olub?! Bax, burda görürsən ki, Seyid Əzim bilərəkdən onlara qarğış eləyib:
–Neçə dövlətli var, Allah alacaq dövlətini!
Vallah, yüzlərlə şirvanlı tanıyıram ki, sağlıqlarına qismət, topdağıtmaz mülkləri, oğulba-oğul yeməyə çörəkləri, yüz il xərcləsələr qurtarmayası pulları var. Bəlkə də Azərbaycan milyon¬çuları arasında şirvanlılar qədər varlısı yoxdu, desəm, yalan olmaz. Amma faydası nə imiş görəsən?! Sabir babamız onları yaxşı xarakterizə edib:
–Çinlə sənduqə pulu…
Bu şirvan pulluları deyildi Xaqanini zindana atdıran, Hadini ac-yalavac qoyan, Seyid Əzimi Allah evində – məsciddə basdırığa salıb öldürən, Sabiri çərrədən?! İndi də… Biri milyonlarının başını düzəltməklə məşğuldu, biri milyarddan təzəcə keçib. Biri də yağlı bir “malades”ə “ağa, mən yaxşı nökərəm!” farağatında dayanıb. Amma bu Kərbəla meydanında Şirvan milyonçu¬la¬rının gözü qabağında vətənimizin cənub bölgəsindən bir Gülağa Tənha da çıxıb. Ürəyinin səxavətindən cibinin ağzını açıb, ədəbiyyat-incəsənət yolunda var-dövlətindən keçməklə məşğuldu. Bu cavan adam bu günkü günü şöhrətinə yaraşmayan şahlar şəhəri Şamaxıya da nəzər yetirdi. O burda Mirzə Ələkbər Sabirə elə bir qəbirüstü abidə qoydurdu ki, bu işiylə cəmi milyonçularımızı tərəzinin bir gözünə yığdı, özü də çıxıb durdu o biri gözündə. Və onlardan ağır gəldi. Biz şirvanlılar pulu pul gətirən yerə qoyuruq, qardaş. Yoxsa… Pah atonnan, ürəyə bax ey! Canına qəsd elə, pul qazan, gətir Sabirə abidə qoydur!? Rəhmətlik Kürdəmirin Xəlsəsindən olan Ağahüseyn əmimin sözü olmasın, a malım başına dönsün, yəni Şirvan pulluları sənin qədər də bilmir?! Bilmirlər ki, Sabirin abidəsinə nə gəlib. O boyda “Hophopnamə” nədi bəs?! Qazağlıların sözüylə demiş olsaq, eloğlum, sənətşünas Ziyadxan Əliyev danışırdı ki, İrandan bir dəstə adam Sabiri ziyarətə gəl¬mişdi. Ustadın məzarını görəndə mat qaldılar: –Baba, budu Sabirin qəbri?! Dedim: –Bəli. Dedilər: –Dövləti qoyaq bir qırağa, məgər buranın pullularının gözü kor olub nədi, bu boyda kişini görmürlər?! Dinəndə farsa şovinist deyirsiniz. Gedin Təbrizdə Şəhriyarın mavzoleyinə baxın. Görün İran dövləti Azərbaycan türkü-nə nə böyük bir ehtiram göstərib! Burda yadıma İranın Azərbaycandakı səfiri hörmətli Əfşar Süleymani düşür. Görəsən Şəhriyarı “fars” eləyən ağanı rəncidə salmadı ki, bu söz-söhbət, nəüzibillah?! Götürüb hökumətimizə notadan-zaddan verməzmi görəsən, Allah irağ eləsin?! Bilirəm ağanın ağrıması hardandı. Bilirəm, istəyir Xəzər dənizindən bizə düşən payın yarısını kəsib verək İrana. Adama deyərlər, ay İran, nə tez yadından çıxıb bir söyüşə Xəzəri rusa bağışladığın?! Sən deyildin məgər vəzir Sən deyildin məgər vəzir gəlib deyəndə: –Şah sağ olsun, bəs ruslar Xəzəri də istəyir! Deyib: –Abəki-şurist, çi faidə darəd? Bedeh birizəd beguri pədərəş! ( Yəni, “şor sudur, nə faydası var, ver töksün atasının gooruna.), Xəzərin dalından dəyən?! İndi 170 ildən sonra Xəzər yadına düşüb, yanuyu çimdikləyib, ağlayırsan ki, səhv eləmisən? Bəs Sabir demirdi ki: Ağladıqca kişi qeyrətsiz olar, Necə ki, ağladı İran, – oldu.
Gecdi, malım başına dönsün, gecdi. Lap gedib er¬mə¬niyə dindaş desən də, bizi, tələbə yoldaşım İxtiyar demiş¬kən, həvsələdən çıxarda bilməzsən. Erməni dedim… lənətulla! Bir dəfə xalçaçı rəssam Lətif Kərimovdan soruşdum ki, ustad, nə yaxşı ermənilər bizdən Qarabağı istəyir, amma İranda baş qaldıra bilmir? Rəhmətlik dedi ki, İran fahişəxanalarında ən aşağı sort erməni qızları sayılır. Tutalım bir ağa gəlib deyir, mənə bir ərəb qızı verin, deyirlər məşğuldu, ağa. Deyir, onda bir rus matişkəsi verin, deyirlər, o da məşğuldu, ağa. Nə isə, görürlər ağa istəyən qızların heç biri sərbəst deyil, onda deyirlər, ağa, bəlkə bir erməni qızı verək, məşğuliyyət qılasan, sonrası Allah kərimdi… Bax, İranda erməni kişiləri buna görə başı aşağıdı. Və biqeyrət olduqlarına görə də səslərini çıxarda bilmirlər. Bəli, ağayi-səfir, erməniyə “qardaş” da desəniz, bizim hesabımıza düzəldə bilməzsiniz səhvinizi. Bə niyə indi Xəzərə “şor sudur” demirsiniz?! Balı çıxıb Xəzərin?! Ağ balıq ki, Allah iraq eləsin, yemirsiniz, kürü ki, yemirsiniz, bəs neyləyirsiniz Xəzəri?! Yoxsa rusnan əlbir olmağın ləzzətini duymusan, bəradər?! Bu rusdu, ey, dovşanı arabayla tutan rus deyərdilər buna keçmişdə. Bir az ehtiyatlı olun… Acığınızı üstümüzə töküb, Şəhriyara nahaq yerə “fars” deyirsiniz, ağayi-səfir. Biz türklər acıqlananda söyüş söyərik. Fars adı, əstəğfürulla, haçandan söyüş olub, ay ağa?! Bir cənublu qardaşlığım var, danışır ki, İrandan gələn kişi qohumlarım burda bəs deyincə vurandan sonra ağızlarını yaxalayıb, deyirlər, Allahın birli birliyi xatirinə pak olarıq, inşallah. Sonra da arxayınca oturub namazlarını qılırlar. Yəqin Şəhriyarın ruhunu təhqir eləyəndən sonra ağayi Süleymani də ağzını pak eləyib təmizə çıxarıb. Yoxsa… əyilərdi ağzı. Bah, deyəsən dövlətimizə aid olan məsələlərə baş qoşuruq, ha! Axı Şirvandan danışırdıq. Doğrudanmı Şirvan milyonçularının Sabirin gorgah evini abadlaşdırmağa gücü çatmadı?! Çatmadıya bax, ey! Allaha and olsun, yüz mavzoley tikdirərdilər, heç pullarının burnu da qanamazdı. Amma neyləyək ki, rəhmətlik Şakir müəllim demişkən, siyasətnən iş görür Şirvan pulluları. Bir də ki, ay milyonçu yerlilərim, nəyinizə lazımdı ölü Sabirin ruhunun şad olub sizdən razı qalması. Sizi dirilərin təşəkkürü məmnun eləsin gərək. Odur ki, az qala hər il bir topa adamı başınıza yığıb Həcc ziyarətinə uçursunuz. Yüzlərlə insan sizin sayənizdə hacı olur. Bəli, ölkəmizdə nə qədər hacı çox olsa bin-bərəkətimiz də o qədər çox olar, inşallah! Amma özgə hesabına hacı olana heç mənim inamım yoxdu. Dində də var ki, gərək adama hacılıq gəlsin. Adam öz puluyla gedib hacı olsa yaxşıdı. Bir dəfə Kürdəmirdə Hacı Bahadır əmoğlunun qızının toyuna getmişdim. Tamada mənə növbə çatanda elan elədi ki, “söz verilir Hacı Qəşəmə”. Məni görəndə üzr istəməsindən bildim ki, bu onun sözü deyil. Amma… Çıxış edib yerimə qayıdandan sonra fikir məni götürdü. Öz-özümə dedim, adə, bəlkə bu “buynuzuqarnında”nın acığına bir-iki minimdən keçib, özümü vurum Kəbəyə, hacı olub qayıdım?! Birdən ömrümün qalan hissəsi gəlib durdu gözümün qabağında. Gördüm yo-o-x… “hacı”lıq elə-belə ad deyil, qardaş, bu ağır bir imtahandı. Elə bir imtahan ki, ömrü boyu verməlisən. Bu imtahandan isə bizim milyonçuların paçka-paçka düzəltdiyi hacılardan bəlkə də üç-dördü üzü ağ çıxa, ya çıxmaya. Hələ Molla Cümə dövründə öz puluna hacı olanların çoxu cələqırmış idi, onda qalmış indi özgə puluna hacı olanlar ola.
Xalq sizə “hacı” deyir, utanmırsız adınızdan… Allahı, peyğəmbəri çıxarıbsız yadınızdan, Mələklər qaçır sizin cəhənnəmdə dadınızdan… Əlinizdən əlaman, batdı vilayət, hacılar, Yüz cürə bədbəxtliyə çatdı vilayət, hacılar!
Lap tutaq ki, Molla Cümə “Hacılar” həcvini yazanda səhv eləyib. Lap tutaq ki, bi¬zim milyonçuların səxavətindən ölkə vətəndaşları başdan-başa dönüb oldu hacı. Dəyişən nə olacaqmış görəsən?! Özgə puluna hacı olanlar tanıyıram ki, elə özgə puluna da şirnikir – xətt buraxır, ağ köynək geyir, başına ağ təsək qoyub, əlinə də əsa alıb, düşür idarələrin canına. Gözünüz aydın, ay milyonçularımız, bu da sizin kadrlarınız. Ona-buna “hacı”lıq bağışlayıb, savab “qazanmaq”dansa, gedin, ay biçarələr, Xaqaninin əsərlərini nəşr etdirin, Seyid Əzimin külliyyatını işıq üzünə çıxardın, Mirzə Əli Möcüzü “kiril”dən qurtarın, Dəxilə həyat verin, Qumrunu, Racini çap elətdirib yayın. Deyim ki, halal olsun, kişilər elm yolunda, din yolunda savab qazanır. Yoxsa min adamı Həccə apar, gəlib onlar da özləriyçün şellənsinlər ki, bəs biz də hacıyıq. Heç yeri düşəndə deməyəcəklər də ki, bizi filankəs aparıb “hacı” eləyib. Təbii ki, ölüm haqdı. O hacılar da bir gün ölüb gedəcək. Və sizin də missiyanız bununla başa çatacaq, ay Şirvan xeyriyyəçiləri! Allah xatirinə deyim ki, varlılarımız arasında səxavətliləri də yox deyil. Göyçaylı Elxan Süleymanov, bərdəli Nofəl bəy belələrindəndi. Birincinin adını eşitmişəm və bilirəm ki, şair Əli Kərimin şərəfinə park saldırıb, heykəlini qoydurub və Göyçayda panteon yaradıb. Ölkədə, Bakıdan başqa, hələ ki yeganə olan bu panteonda üç yazıçı uyuyur Əli Kərim, İsgəndər Coşqun və bu yaxınlarda rəhmətə getmiş Əli Səmədli… Nofəl bəy isə… Bu cavan adam nəşriyyatımıza bir kitabın sorağıyla gəlmişdi. Qocaman yazıçımız Əli İldırımoğlu göndərmişdi onu. Nofəl bəy kitabla tanış olub, onun dəyərini biləndən sonra dedi ki, 200 kitab da mənim hesabıma nəşr edib paylayın. Bəlkə də sponsorluq tarixində bu ilk hadisəydi… Xeyriyyəçi dəvətsiz-filansız müəllifə yardım əlini uzadırdı. Bir var gözün tuta, hansısa bir xanım müğənniyə spon¬sorluq eləyəsən, bir də var xalq üçün vacib olan bir ədəbi abidəni işıq üzünə çıxardasan. Belələrini görəndə adamın qəlbindən bir nida qopur: “Halal olsun!” Amma siz… ay milyonçu eloğlularım… Siyasətiniz yol vermədi ki, bu dünyanın ən böyük savabını qazanasınız. Bu böyük savabı götürüb öz əlinizlə Gülağa Tənhaya verdiniz. Gülağa Tənha da yad deyil, o da bizim vətənin övladıdı. Amma o haqq ki, var, onu siz əda eləməliydiniz, o elədi. İndən belə, inşallah, Gülağa bəy tənha qalmayacaq. Adı yüz illərlə Sabirin adıyla qoşa çəkiləcək. Bax, belə yerdə deyiblər, kişinin pulu da var, ağlı da var, siyasəti də. Vallah, ay adını xeyriyyəçi qoyan Şirvan milyonçuları, dərindən düşünsək, bundan böyük söyüş tanımıram! 03-23.06.2006
–Əmi, sərhədlər açılan kimi səni Təbrizə apacağam. Onda ki, adına “umacaq”dan başqa bir şey düşməyən bu şirin vədəyə nəinki Məmmədi, elə özümü də arxayın salmışdım. Baxmayaraq ki, bizə qismət olacağına güman yeri olmayan arzularımdan idi bu. Dünyanın işini bilmək olmazmış – sərhədlər də açıldı, Məmmədi də Təbrizə apardım. – Xalq şairi Söhrab Tahir “Seçilmiş əsərləri”nin növbəti cildini oğlu Tahirlə nəşriyyatımıza gətirəndə bu söhbəti eləmişdi. – Məmməd Təbrizi görəndə peşman oldu.– Dedi. Gözüm böyüdü. – Adı gələndə ürəyi atlanan şair qardaşımı Təbriz dükan-bazarıyla, ticarət köşkləriylə, şıdırğı alış-verişiylə qarşılayırdı. Məmməd ayaq saxlayıb üzümə baxdı: –Əmi, bəs Təbriz hanı?!…
30 dekabr 1967-ci il
Götür-qoy eləyəndə gördüm Məmməd Arazla bəzi doğmalığımız da varmış. Birincisi, hər ikimiz eyni fakültəni – coğrafiyanı bitirmişdik. İkincisi, Məmməd Araza cavankən dərs deyən və onun sevgisini qazanan mərhum pedaqoqlar – Məmməd Axundovla Məmməd Zülfüqarov ahıl vaxtla-rında mənim də sevimli müəllimlərim olmuşdu. Üçüncüsü, Məmməd Arazın da coğrafiyaçı olması ədəbiyyata yeni gələn, şöhrətə iştahlı cavan kimi sözlə özünə abidə qoymaq arzuma real nümunə idi. Lap sonuncusu, Məmməd Arazın boynumda ən böyük haqqı, sözü bədii demək, orijinal qafiyələrlə demək, böyük mətləbləri az sözlə demək vərdişləri aşılamasıydı mənə. Bu, müəllim-şagird anlamında – üz-üzə, göz-gözə yox, ustad şairin poeziyasından görüb-götürmək mənasındaydı. Bir dəfə Məmməd Arazdan söz düşmüşdü, görkəmli şair İlyas Tapdıq dedi: “Biz ədəbiyyat fakültəsini bitirənlər ali məktəbdə ürəyimiz istədi-istəmədi proqrama daxil edilən yaxşı-pis nə varsa hamısını oxumağa məcbur idik. Məmməd Araz isə ürəyi istəyən kitabları oxuyub. Ona görə də yaxşı şairdi.”. Universitetə girdiyim 1967-ci ildə, dərslərimiz başlayandan az sonra elə ilk görüşümüzdə şeir haqqında müqəddəs düşüncələrimə çat salan – hər şairi şair, hər kitabı kitab saymayan Məmməd İsmayıldan az qala şübhəylə xəbər almışdım: –Bəs kimi oxuyum? –Rəsul Rzanı, Əli Kərimi, Məmməd Arazı, – demişdi. Səməd Vurğunun adını bu siyahıda görməyəndə, ürəyimdə narazı qalsam da, üzə vurmamışdım. Sonralar bu barədə ondan soruşanda: “Gözümüzü ədəbiyyata Səməd Vurğunla açmamışıq məgər?!” – Demişdi. Məmməd Arazın ilk dəfə şeirlərini toplu halında gördüyüm kitabı “Ömür karvanı” oldu. Onda I kursda oxuyurdum. Kitabı aldığım günü elə onun ilk səhifəsində “əbədiləşdirmişdim” – 30 dekabr 1967-ci il. Kitab tezliklə təkcə mənim yox, tələbə dostlarım Ağamahmud Səmədovun, Nadir Rüastəmovun, Nizami Hüseynovun, Telmanın və rəhmətlik Vaqifin də sevimlisinə döndü. Bu da səbəbsiz deyildi. Açığı, kasıbın olanından yox, bizə lazım olandan – dadımlıq-doyumluq tapmağımız idi bu topluda. Burdakı şeirlər xəyal gücüylə hardansa, Məmməd Arazın öz diliylə demiş olsaq, oğranıb, oxşanıb araya-ərsəyə gətirilməmişdi. Şairin özünə təlqin etdiyi fikirlərdən də doğulmamışdı heç. Hay-küydən uzaq, bəlağətdən uzaq, şirin çıxmasıyçün əruz avazına söykənməyən, bir sözlə mayası görüb-bildiyimiz həqiqətlərdən tutulmuş əsərlər idi Məmməd Arazın yazdıqları. “Şəhərdən köçən təpə”ni, “Professor Gülə məktub”u, “Əlvida, dağlar”ı, “Uçqun”u biz coğrafiyaçılar az qala xorla oxuyurduq.
Bu gün yaman məyus oldum, Bu gün səhər – Gördüm – şəhər kənarında Bir təpəni sökürdülər… Orda çoxlu çöl nanəsi, Orda çoxlu xınalı daş… Dayan bir az, dayan bir az, Maşın yoldaş!
Belə deyimi, belə müraciəti eşitməmişdik axı! Məmməd Araz poeziyanı ruhlar, xəyallar, əlçatmazlıqlar aləmindən ayırıb, göz görən, əl çatan, anlaşıqlı eləmişdi. On illər keçsə də gəncliyimin “Ömür karvanı” bəzi sevimli kitablarımla çiyin-çiyinədi. Bu yazıya “bismillah” eləyəndə yenidən onunla həmsöhbət oldum – peşman eləmədi məni. Sanki nə yaşımın üstünə yaş gəlibmiş, nə də zövqümə payız yeli əsdirən zamanın əli dəyibmiş bu kitaba – həmin təravət, həmin həyəcan, həmin heyrət… Hətta “Özümdən şikayət məktubu” şeirinin bu –
İşıq sürəti var şair səsinin, Sənət dünyasının yaşıl donuyuq. Sevgilər, dostluqlar cazibəsinin Bəlkə də birinci Nyutonuyuq.
misralarından sonra 44 il əvvəl yazdığım, açması özümə də sirr olan bir yozuma rast gəldim: “Nyutonun qanunu cisimlər üçündür. Məhəbbət üçün bir qanun var –F=f. m1.m2.r2” İndi ha baş sındırıram, bu nə tənlikdi, bu nə tapmacadı, bu rəqəmləri hardan götürmüşəm, ifadə etdiyi məna nədir? Rəhmətlik anam demişkən ha ələşəni küləşənə qatıram, ağlım bu sirrin gözünə çökən kor dumanı yarıb keçə bilmir ki, bilmir… “Ömür karvanı”yla mənə doğmalaşan, rus şairi Sergey Yeseninin sözüylə desəm “canlı şair”lə harda tanış oldum, necə tanış oldum, bilməsəm də, bir fakt mənim üçün aydın idi ki, biz gənclər onda Məmməd Arazı dabanqırma izləyirdik. Onun qulaq qafiyələrini, obrazlı deyimlərini, orijinal ifadələrini adına şeir dediyimiz yazılarımızda ha ört-basdır eləməyə çalışırdıq, misralarımızda Məm-məd Araz fikirlərinin bığısaqqalı görünürdü. Biz cavanlar boynumuzda minnət təki hiss etdiyimiz Məmməd Araz haqqının əvəzini maddi olmasa da, axır ki, mənəvi ödəyə bildik – bizim “şəyird” adımız ona “ustad” deyimi gətirdi.
Gənc şair, alim-şairlər…
Gərək ki, səksəninci illərin axırlarıydı, Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) rektoru olmuş mərhum akademik Şəfayət Mehdiyev bədii əsərlər yazırdı. Hətta, gərək ki, M.F. Axundov haqqında pyesi də nəşr edilmişdi. Bunu görən bəzi elm adamları – niyə o alim ola-ola bədii əsər yazır, biz yazmayaq?!– iddiasıyla bərk həvəsə düşmüşdülər. Ədəbiyyata gəlmək istəyən alimlərin Ş. Mehdiyevlə fərqi o idi ki, mərhum akademik nəsr yazırdı, amma onlar, o cümlədən fakültəmizin iki alimi şairlik eşqinə düşmüşdülər. Bizim coğrafiyaçı alimlərin biri “Badamlı”, “Sirab” və s. kimi mineral suları kəşf eləmiş professor Əziz Əsgərov, o biri də Məmməd Axundov idi. Onda mən tələbələri ola-ola bu iki alimin gözündə onların qələm yoldaşı səviyyəsinə ucalmışdım. Bu da mənimçün fəxr idi ki, heç kimi görməyə özünü borclu bilməyən Əziz Əsgərov məni uşaqların arasında seçir, hətta başını tərpətməklə birinci özü salam verirdi. Bir dəfə tələbə yoldaşımız Nadir idi, gərək ki, Əziz müəllimlə aramızdakı bu səmimiliyi görüb, gözlərini qıyıb diqqətlə üzümə baxıb, salyan ləhcəsiylə heyrətləndi: –Alə, öynən səni, nə yaxşı?! –Qələm yoldaşıyıq. Mənalı-mənalı başını tərpətdi: –Həəə… Bir gün də Nadir o vaxtı məşhur “Kirpi” jurnalı əlində başılovlu otağa girdi: –Baxın, şeirim çıxıb. Doğrudan da jurnalda “Nadir Rüstəmov” imzasıyla bir neçə şeir verilmişdi. Elə bil ayıldım: –Bu sən deyilsən! – Dedim. –Necə mən deyiləm, adım-soyadım nədi?! Nizami dedi: –Nadir Rüstəmov. –Deməli, mənəm. –Bu Nadir Rüstəmov nazirdi, sən hardan oldun?! – Güldüm. –Canımçün, yaymışam Salyana, elə bilirlər şair Nadir Rüstəmov mənəm. Onu da deyim ki, həmin naziri sonralar şairliyinə görə də işdən götürdülər. Eşitdiyimizə görə Heydər Əliyev deyib, qoy gedib şeirini yazsın. Qeybətçil adamların sözü olmasın, onu deyirdim axı… Əziz müəllimlə Məmməd müəllim gərək ki, hərəsi bir dəfə şeirlərini də oxumuşdular mənə. Hətta professor Ə. Əsgərovun bir misrasının üçdəbiri hələ də yadımda təzə-tərdi: “Zər-diba xətrinə…”. Günahkarammı, nəyəmmi, deyə bilmərəm, misranın ardı fikrimdə nəqş bağlaya bilməmişdi. O da yadımdadı ki, professorun qulaqlarımızın eşitməyə vərdiş etdiyi “Zər-ziba” əvəzinə “Zər-diba” yazmasını, üzdə “aqilanə” başımı tərpətməklə “ustadsayağı” təqdir eləsəm də, ürəyimdə gülmüşdüm – Əziz müəllim görünür ləzgi olduğu üçün dilimizi yaxşı bilmir. Elə bu şübhəylə yataqxanaya qayıdıb, “Ərəb və fars sözləri lüğəti”ni açıb qabağıma qoyanda, çaşıb qalmışdım – “bəzəkli ipək” mənasını verən “diba” hə-qiqətən də varmış. Yanıldığımı özüm özümə də olmuş olsa etiraf eləmişdim: “Deməli, dilimizi mən pis bilirəmmiş!” Bir az quru, bir az adamı saymaz təsiri bağışlayan, yerişində belə iş qayğılarıyla baş-başa görməyə vərdiş elədiyimiz Əziz müəllimdən fərqli həlim təbi-ətli Məmməd Axundovla təkcə mənim yox, tələbə yoldaşlarımın hamısının ünsiyyəti vardı. Bir gün universitetin dəhlizində yoldaşlarımla söhbət elədiyim yerdə, kimsə qolumdan tutdu. Baxdım ki, Məmməd müəllimdi: –Qəşəm, tapşırıq almaqla aran necədi?! Gülümsədim… –Birincisi, söz vermişdim ki, səni Məmməd Arazla tanış edim. İkincisi, özümün də işim düşüb ona. Bu məktubu al, bir də mənim bu şeirimi, apar ver Məmmədə. Salamımı da çatdır ona. Gör məni unutmayıb ki?! Elə həmin günü öz şeirlərimi də müəllimimin ikibəndliyinə qatıb, daban aldım “Ulduz” jurnalına. Yolda birdən yadıma düşdü ki, qoy görüm Məmməd müəllim nə yazıb, bəlkə şair demiş “qətlimə fərman” aparıram: “Məmməd, salam! Səni başqalarına tapşırdığım kimi, bu cavan oğlanı da sənə tapşırıram, kömək elə. Mənim də şeirimi jurnalında verməyi unutma.” M. Axundovun “Səni başqalarına tapşırdığım…” fikri, bu tapşırığın nə olub-olmadığının fərqinə varmadan, mənə qəribə gəlmişdi: “Bax ey, Məmməd Araz boyda şairi də tapşıran olubmuş!” Məmməd Araz, onda “Ulduz” jurnalının məsul katibiydi – məktub və şeirləri oxuyub, gülümsədi: – Məmməd müəllim yaxşı kişidi, məndən salam deyərsən ona. Yolda fikir məni götürdü – doğrudanmı Məmməd Araz Məmməd Axundovun, müəllimimiz olduğuna görə zəif şeirini çap edəcək?! Bir neçə nömrədən sonra “Ulduz”da mənim də atımın nalına gün doğdu; “Qızlar yaxşı bilər” şeirim bu gənclik məbədgahında böyüklər üçün çap edilən birinci əsərim oldu. Sonra mən bütünlüklə uşaqlar üçün yazmağa keçdim. Çox-çox sonralar isə uşaq şeirlərim “Ul¬duz”un səhifələrində özüm istəyəndən-istəyənə boy göstərməyə başladı. Onda artıq jurnalın baş redaktoru ipək təbiətli şair Ələkbər Salahzadə idi. Axır ki, Məmməd Araz nigarançılıqdan qurtardı məni – Məmməd Axundovun ikibəndliyi “ərgənlik” (bu sözü də ilk dəfə ustadın şeirlərindən oxumu-şdum) olmadığından bəxti açılmadı. Ürəyimdə böyük şairimizə, müəllimimizi mənasız çızmaqaraçılıqdan və gülüş obyekti olmaqdan qurtardığına görə “çox sağ olun!” dedim. İnsafən M. Axundov da sonralar (əvvəllər bir-iki dəfə soruşmuşdu) day ikibəndliyinin adını tutmadı. Amma hərdən özünəməxsus təbəssümlə soruşardı: –Qəşəm, Məmmədi görürsən? –Bəli, Məmməd müəllim, sizə salam yollayır. –Məndən də salam deyərsən. –Salam göndərən sağ olsun! Əslində, ədəbi orqanların qapısını yağır eləməklə aram olmadığından heç Məmməd Arazı da, küçədə-bacada təsadüfən rast gəlməsəydi, görüb eləmirdim və “Ulduz”a da getmirdim. Müəllimimin könlünü xoş etmək xatirinə, bizim Kürdəmirin Xəlsə kəndində yalan əvəzinə işlədilən “uçurtma” (acısı çıxarılmış yalan) danışırdım. Nəinki coğrafiya və şeir müəllimlərim Məmmədlər, heç özüm də bundan ziyana düşmürdük. İki sevimli insan arasında “məhəbbət körpüsü”ydü qoruduğum.
Tofiq Bayram… Hüseyn Arif…
Hərdən xatirələrdə saxlaya bildiyim uzaq keçmişlə baş-başa qalanda gö-rürəm, o vaxtlar Məmməd Araz yaradıcılığı təkcə oxucuların, ədəbiyyat həvəsli gənclərin marağında deyildi. Qələm yoldaşları belə səbrsizliklə onun söz deyəcəyi vaxtı, şeirləri çap ediləcəyi mətbu orqanını, nəşr ediləcək kitablarını gözləyirdi. Ala-toran xatırıma gəlir, gərək ki, “Yazıçı” nəşriyyatındaydıq, bilmirəm, məndən başqa kimlər vardı orda, bir o yadımdadı ki, şair Tofiq Bayram da ordaydı. Onda T. Bayram “Yazıçı”nın baş redaktor müaviniydi. Kimsə əlindəki qəzeti açan kimi “Məmməd Arazın bir silsilə şeirini ve-riblər” deməyini gördüm. Bayaq Tofiq Bayram həyəcana gəldi, “hanı?” deyə yay kimi irəli dartınıb, az qala qəzeti həmin adamın əlindən, çəkib alıb, sözün həqiqi mənasında gözünə təpməyə başladı. Şeirləri oxuyandan sonra nə dedi, nə demədi, yadımda qalmayıb, amma fikirli halda qəzeti qaytarıb, barmaqlarının arasında yanıb qaralmış siqareti dodaqlarına aparanda, kötüyü qaldığını görüb, tullayıb, yenisini yandırdı. Tüstünü sinə dolusu sümürüb, sonra da başını dik qal-dırıb, ah çəkib, ürəyini boşaldırmış kimi uzun-uzadı havaya üfürdü… Mərhum xalq şairi Hüseyn Arifin də Məmməd Araza rəğbətini görmüşdüm. Rəhmətlik o vaxtı çoxlarının həsrətlə arzuladığı “Jiquli” markalı bir maşın almışdı. İndiki Fəvvarələr bağının girişində Hüseyn Arif idi, Məmməd Araz idi, özüm də təbii ki, ordaydım, başqa yazıçılar da vardı, sadəcə adları yadımdan çıxıb. Cavanlığının gülü burnunda bədbəxt Arif də (H.Arifin oğlu – Q.İ.) həmin “Jiquli”siylə gəlib çıxdı. Hüseyn müəllim fəxrlə bir oğluna baxdı, bir maşına baxdı, bir yan-yörəsindəki dost-tanışa baxdı – üz-gözündə sevinc nuru oynayırdı. Maşına yaxınlaşıb üzünü Məmməd Araza tutdu: –Məmməd, otur, səni aparaq! Hamımızın bu təklifə müsbət cavab verəcəyini gözlədiyimiz Məmməd müəllim nədənsə “Yoox!” dedi. Hüseyn Arif nə illah elədi, Məmməd müəllim maşına minmədi… Bu maşıngördüsünün üstündən elə də vaxt keçmədi, bir gün Hüseyn müəllim qəzaya düşmüş ciyərparasi Arifin yasına oturmalı oldu.
“Əmi”lər və ya “Hardasan, ey könlümün birdənəsi…”
O uzaq keçmişdə biz cavanlar ürəyə yatmağı, qəlbə girməyi kor-koranə dərk eləsək də, yaltaqlığın nə olduğunu, necə olduğunu yaxşı başa düşmürdük. Bilmirdik ki, yaltaqlığın buynuzu, qulağı olmur – kiməsə şirin, xoşa gələn söz demək, situasiyadan asılı olaraq bəzən dönüb yaltaqlıq olur. Bu məlun haqqında nə bilirdiksə ibtidai bilirdik. Fikrimizdə yaltaqlıq niyyəti olmadan, üzümüzə xoş baxan qələm sahiblərinin yanında yerimizi yaxşı salmaq üçün ən azından onlara könüllərinə yatan sözlə müraciət etməyə çalışırdıq. Ən çox başına yığışdığımız isə, dərnək rəhbərimiz, Ağacavad Əlizadəni istisna etsək, ikiydi – Məmməd Araz və Söhrab Tahir. Rəhmətlik Ağacavad müəllim ustad idi, müəllim idi. Şeirlərimizi az qala söküb-töküb, yaxşısını, yamanını elə iştahla təhlil edirdi, heyrətə gəlməyə bilmirdik. Onda şeir yazırdımı, yazmırdımı, deyə bilmərəm, ancaq xeyli əvvəl, gərək ki, 1964-cü ildə kitabı da nəşr edilmişdi. Söz-söhbətindən belə anlamışdıq ki, Səməd Vurğun poeziyasının heybətindən qorxub, geri durmuşdu. Sonralar özündə cəsarət tapıb qələmi əlinə alanda isə, artıq şair demişkən, “yaş o yaş deyil”di… Özümüzə yaxın bildiklərimiz Məmməd Arazla Söhrab Tahiri isə, iki doğma qardaş kimi bir-birindən ayrı təsəvvür eləyə bilmirdik. Fərqli yaradıcılıq üs-lubu olan bu sənət adamlarının xarakterində balaca bir bənzərsizlik də vardı. Məmməd Araz fərqinə varmazdı ki, ona “müəllim”mi deyirlər, “şair”mi deyirlər, ya da sadəcə, əlbəttə tay-tuşları və özündən böyük qələm dostları, “Məmməd”mi deyir… Ancaq Söhrab Tahir “şair”in, “müəllim”in, “ustadı”n rəsmiliyindən sıyrılıb, əvəzində, ədəbiyyat adamlarının dilinə deyilişin¬ən doğmalıq duyulan bir “əmi” salmışdı. İlk “əmi” də özü olmaqla, bu “əmi”nin ətrafında bütpərəstlikdənfilandan iraq balaca bir kult yaratmışdı. Söhrab müəllim özü “əmi”ləp peyğəmbəri olmasına baxmayaraq, tanıdı-tanımadı hamıya “əmi” deyərdi. Onu da deyim ki, bu müraciət onun dilində olduqca təbii səslənirdi. Lakin bir çox cavanlar Məmməd Araza da “əmi” deyirdi. Cavan ikən Allahın rəhmətinə qovuşmuş Əyyub Sədiylə Pərviz Əliyev “əmi” sözünün gözünə az qala şingilim (keçmişdə qara saqqızı yumşaldıb, elastiki hala salmaq üçün ona vurulan maddə) qatırdılar. “Əmi” onların dilində elə yapışıqlı olmuşdu ki, “Məmməd”lə “Söhrab”ı ixtisara salıb, sadəcə “əmi” deyirdilər. Eşidən-bilən şübhəyə düşürdü – doğrudanmı Məmməd Arazla Söhrab Tahir bunların əmisidi?! Burda özünütərifdən uzaq deyə bilərəm ki, mənim dilim “Məmməd müəllim”dən başqa ayrı sözə dönmürdü. Az qala hamının “əmi” çağırdığı Söhrab Tahirə də küyə düşüb “əmi” deyəndə, sıxılırdım. Bəlkə də heç demirdim. Bir dəfə isə belə sıxıntılardan birini Məmməd Arazın bir məhəbbət şeiri yaşatdı mənə. Sanki onun halal məhəbbətinə əl uzatmışdım. Tələbə yoldaşlarım sonradan danışırdı – “Yerşünaslıq” dərsində (dərsin adını ona görə yazıram ki, qoy Məmməd müəllimin ruhu şad olsun, o da bu elmi dinləyib, oxuyub, imtahan verib) fənn müəllimimiz rəhmətlik Şamil Kərimov, baxır ki, mühazirəni unudub, başı aşağı nəsə bərk məşğulam. Qarşıma uzalı, dəf-tərdən yapışan əli görəndə, diksindim… Bir də baxdım ki, “Anadan, bacıdan gizlətdiklərim” (M.Araz) Şamil müəllimin əlindədi, özü də ağır baxışlarını dikib üzümə. Bərk narahat oldum. Bu da səbəbsiz deyildi. Şamil müəllimin fakültəmizin dekanı mərhum Rizvan Piriyevlə nəyə görəsə arası yox idi. Bilirdi ki, mənim bu pak ruhlu insanla (həyat yoldaşı atamın bibisi qızıydı – Q.İ) qohumluğum var. O da gözlərindən yayınmamışdı ki, dekanla qohumluğumu əldə dəstəvuz eləməyən (bu da rayonumuzun Beyi kəndində işləyən, qazağlı mərhum Şəfaqət müəllimin bizə doğmalaşdırdığı söz idi), iddiadan uzaq sa¬kit bir tələbəyəm. İndi isə Şamil müəllimə hörmətsizlik eləmişdim – mühazirəsində, rəhmətlik Quba nənəm demişkən, “Qumru” oxuyurdum (məşhur mərsiyə şairi Qumru. Biz dərs kitabını qoyub, bədii ədəbiyyat oxuyanda, nənəm bizə acıqlanardı: “Bəsdi “Qumru” oxudunuz!”). Şamil müəllim dəftəri gözünə tutub (cavan idim, xəcalətimdən yer yarıl-saydı, girərdim), qızlı-oğlanlı tələbə yoldaşlarımın qulağı eşidəeşidə oxumağa başladı:
Gözümdən getməyir camalın sənin, Köçüb bu yerlərdən hayana getdin?! Kəpəzmi, Qoşqarmı oldu məskənin, Yoxsa onlardan da o yana getdin?!
Sonra da yanpörtü mənə baxdı: –Kimdi bu? Sual dolu nəzərlərimi zillədim üzünə – yəni, kim? –Gözündən camalı getməyən? Başımı aşağı saldım. –Sən yazmısan? –Xeyr, Məmməd Arazındı. –Bəzi məsələlər olmasaydı mən səni Universitetdən qovdurardım… – dedi. Rusca “podsoznaniya”, Azərbaycanın “ərəb” türkcəsində “təhtəlşüur”, müasir anlamda “şüuraltı” bu hadisəni yazdığım gecəsi qoymadı kirpiklərim üst-üstə düşə. Bu həqiqətpərəst kəşfiyyatçı nə az, nə azacıq düz 44-45 il bundan əvvəlki ayrı bir məqamı da yaşatdı mənə – onda bizə hidrologiyadan dərs deyən Nəriman adlı müəllimimiz Məmməd Arazın “Hardasan” şeiri üstdə tutmuşdu məni.
Onda bu şeir parçası mənim əhval-ruhiyyəmin güzgüsü olmasa da, tələbə yoldaşlarımın, xüsusən də qızların bunları elə mənim əhval-ruhiyyəm saydıqlarını düşünür və Nəriman müəllimin ağır avazıyla zühura gələn hər kəlməylə başıma qaynar su tökülürdü. Həm şeir Nəriman müəllimlik deyildi, həm də onun yaşı bu şeirlik olmadığından “Təlatüm dənizində nicatım…”da məni lağ obyektinə çevirmək üçün səsinə verdiyi əruz avazı təravətdən düşdü… misranın dalını gətirməyə nəfəsi çatmadı. Pərtlikdən qurtarmağın bir yolu qalırdı – dəftər ovçu gülləsinə tuş gəlmiş quş kimi birdən qabağıma atılıb, səyridi… Az qala böyük bir biabırçılıqdan qurtarmağın sevincini yaşadım. Töyşümü dərib, köks dolusu nəfəs aldım. İndi fikirləşirəm, şəkərdi, stressdi, nədi, əslində belə hadisələrin üst-üstə yığılmasından ömrümüzə düşən ləkələrdi. Zəng eşiyə vurulan kimi, tələbə yoldaşım Nadir cəld yaxınlaşıb qolumdan tutdu, belini büküb, başını bir az da qabağa uzadıb, əyilib altdan-altdan üzümə baxdı: –Alə, kimdi bu “hardasan?”, öynən səni, bizə niyə deməmisən?! – Ha… ha… ha… – Qolumu buraxıb, çiynimə bir şapalaq vurdu. – Vecüə də alma!
“Bağışlasın məni bəzi oratorlar…” və ya ürək həbləri
Məmməd Araz haqqında fikirləşdikcə yadıma təzə-təzə məqamlar düşür. Sergey Yeseninin dediyi kimi “şairlik azarı”na tutulduğum vaxtlar idi, bir dəfə indiki Elmlər Akademiyası metrosu tərəfdən Universitetə gedirdim, qəflətən yolun o üzüylə yeriyən Məmməd Arazı gördüm. Cəld tərpənib, bərabərinə çatdım – az qala xəfiyyə ehtirasıyla onun hər hərəkətinə göz qoymağa başladım. Özümü elə unutmuşdum ki, ayağımın altında daş qalsaydı, yıxılardım. Məmməd müəllim tələsik gedirdi, gərək ki, qoltuğunda qovluq da vardı. Birdən əlini cibinə saldı, ağ (rəngi də yadımdadı), bir az da iri bir həb çıxardıb atdı ağzına. Fikirləşdim ki, üstündən su içmədən bu dərmanı necə udacaq Məmməd müəllim. Bu o vaxtlar idi ki, ustad şairin öz ustadı Səməd Vurğuna havadar misraları ədəbi aləmin əks qütbünü titrətmişdi:
“Bağışlasın məni bəzi oratorlar, Bu gecəyə bir azacıq əlavəm var… Mən də şeirin xidmətçisi, Mən də şeirin yiyəsiyəm, Var sözümü bir məzarın Qulağına deyəsiyəm. …Tərif, tərif, səhnə dolu – yetməz sona, Alqış, alqış! Az qaldı ki, tavan sına, Sən gəlmədin bu axşama, səsin gəldi, Səsin əzəl qulağıma həzin gəldi. Sonra bir az nəfəsinə qüvvət gəldi, Çox xəbislər elə bildi Səməd gəldi. Ön sırada büdrədilər, Ön sırada titrədilər… Lent qurtardı, nəfəs dərib, “ox” dedilər…
Məhz bu poetik kişilikdən sonra Məmməd Araz düşmən cəbhəsinə döndü. Dişinə zəhər çökmüş hücumlar, namərd qisasalmaları, bunların canda-qanda qoyduğu sarsıntılar sonralar Məmməd müəllimin səhhətindən yan keçmədi. Göz açıb bir də gördük ki, ustad xəstələnib. Söhrab Tahir danışırdı ki, Məmmədlə Moskvaya Kreml xəstəxanasına müayinəyə getmişdik. Analizlərin cavabını alınca Məmməd özündən çox nigaran idi. Tez-tez deyirdi, qorxuram mənimki də anamın xəstəliyindən ola. Analizlər təmiz çıxdı. Rəhmətlik uşaq kimi sevinirdi… C.Cabbarlı ad. “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında işləyirdim, ömür boyu şux, qıvraq gördüyüm Məmməd Arazın “Sənədli filmlər Birliyi”nin baş redaktory Məmməd İsmayılla həyətə çıxdığını gördüm. Məmməd Arazı görmək, bir az da ondan doğma söz, ən azı “Qəşəm, necəsən?!” eşitmək sevinciylə qaça-qaça yanlarına gəldim. Mənim ürəkdən gələn hal-əhval sorğuma Məmməd müəllim az qala halsız halda könülsüzcə gülümsəyib, başını razılıqla tərpətdi. Məmməd İsmayıl danışır, o isə dodaqlarında təbəssüm fikirli-fikirli dinləyirdi. Heç mənim gördüyüm Məmməd Araza oxşamırdı. Qəfil bəd xəbər eşitmiş adam kimi simasından çaşqınlıq duyulurdu. Məmməd Araz gedəndən sonra Məmməd İsmayılın üzünə baxdım. O da: – Allah şəfasını versin, – dedi, – ağır xəstədi. Sonra bir dəfə də, bu tarix dəqiq yadımdadı – 1982-ci il idi, Azərbaycanda “Sovet xalqları ədəbiyyatı günləri” keçirilirdi. Onda artıq “Yazıçı” nəşriyyatında işləyirdim və aeroportda qonaqları qarşılayanlar sırasına məni də salmışdılar. Bir dəstə qonağı gətirib, “Azərbaycan” mehmanxanasının qabağında durmuşduq. Məmməd Araz da burdaydı. İlk baxışdan nəzərə çarpan görkəmiylə – şax dayanmışdı, ammi sakit idi. Rus şairi, ucaboy Anatoli Peredreyev avtobusdan düşən kimi sürətlə Məmməd müəllimə tərəf yeriyib, onu qucaqlayıb, deyərdim ki, doğma adam kimi üzündən öpdü. Məmməd müəllimin əhvalında isə bir dəyişiklik də olmadı – sakitcə gülümsəyirdi.
Aylar ötdükcə hiss olunurdu ki, Məmməd Araz artıq xəstəliyi haqqında az fikirləşir, hətta onun varlığını da unudub. “Azərbaycan” nəşriyyatında hansısa redaksiyada bir tədbirdəydik. Məmməd müəllim təklif elədi ki, hərə bir şeir oxusun. Kimsə, gərək ki, Flora Xəlilzadəydi, şeir oxudu. Ondan başqa qabağa çıxmağa ürək eləyən olmadı. –Birini də mən oxuyum! – Məmməd müəllimə sanki şeiri yazdığı anların həyəcanı gəldi. Oturduğu yerdəcə bir boy dikəlib, mən deyərdim ki, şeirini oxumağa söz aldığına sevinirmiş kimi başladı. Öz-özümə fikirləşdim: “Mən Məmməd müəllimdən xeyli cavanam, amma bu həvəslə, bu şövqlə, bu həyəcanla şeir oxuya bilmərəm!”… Oturub, nə haqdasa fikirləşəndə, yaddaşım ərinib eləmədən, qoca qarı köhnə sandığını eşələyib on illərin itiklərini tapıb çıxartdığı kimi hadisələri ordan-burdan götürüb, tökür adamın qabağına. Burda yadıma Məmməd müəllimi ev qayğısıyla baş-başa gördüyüm düşdü – 29 saylı avtobus Qoşa qala qapısının qabağında dayanmışdı. Mən də universitetə getmək üçün içəri girib, adəti üzrə arxa cərgədə oturmuşdum. Bir də gördüm Məmməd müəllim avtobusa qalxır – əlində üzüm qutusu vardı. Keçib sürücünün arxa tərəfində, köndələn oturacaqda əyləşdi və qutunu dizləri üstdə sahmanlayıb, əllərini qoydu üstünə. Şeir yazan, qələm tutan əllər indi taxta qutudan yapışmışdı. Bu əllər balasına dən aparan quş dimdiyinə bənzəyirdi. Bilmirəm, mənim nəzərimi hiss etdimi, etmədimi, ta avtobusdan düşənəcən oğrun-oğrun ona baxdım. Onda gərək ki, Məmməd müəllim Yasamalda yaşayırdı.
“Elə bildim başqa adamdı…”
Mən Bəxtiyar Vahabzadəni, Məmməd İsmayılı hələ kənddə ikən, orta məktəb illərindən tanısam da, Məmməd Araz yaradıcılığıyla tanışlığım nədənsə şəhərə gələndən sonra baş tutmuşdu. Şairlə bu münasibətim əlbəttə şəxsi tanışlıqdan çox, şəxsi yaradıcılıqla bağlı idi. Sonralar Məmməd müəllimlə yaxından ünsiyyət qursam da, başqalarından fərqli tanışlığımızın əslində kasıb süfrəsinə bənzəri vardı. Belə ki Məmməd Araz bilirdi ki, tələbəyəm, adım Qəşəmdi, şeir yazıram, mən də bilirdim ki, Məmməd Araz görkəmli şairdi, məni tanıyır. Özümdən yaşlılarla ünsiyyətimin elə məqamıydı ki, qaynayıb qarışmaqdan çox əlimi çənəmə verib dinləmək, nəsə öyrənmək havası vardı başımda. Şəhərdə kitab mağazalarını gəzdiyim günlərin birində Məmməd müəllimlə rastlaşdım. Qoltuğunda bükülü nəsə vardı: –Verin götürüm, Məmməd müəllim. Etiraz eləmədi. Mənimlə yol boyu danışıb-danışmadığı da yadıma gəlmir. Çox getməmişdik, rəhmətlik şair Sərdar Əsəd qarşımıza çıxdı. Məmməd müəllimlə görüşdü. Gərək ki, mənimlə də əl tutdu. Sonra yanpörtü, bir az da döyükmüş halda üzümə baxıb, Məmməd müəllimi kənara çəkdi. Nə danışdı, nə danışmadı, deyə bilmərəm, xudahafizləşib getdi. –Sərdar soruşdu ki, bu oğlan kimdi? – Məmməd müəllim Sərdar Əsədin hərəkətinə görəmi, nəyəsə, mənim sualımı gözləmədən, onsuz da soruşmayacaqdım, özü dilləndi. – Dedim, cavan şairdi, tələbədi. Tanımırmış səni. “Elə bildim başqa adamdı…”,– dedi. – kiməsə oxşadıbmış məni. Bu görüşün üstündən 1-2 həftə keçməmiş Sərdar Əsəd intihar elədi. Ona qədər Sərdar Əsədin ölümə doğmalıq ifadə edən hansısa şeirini də oxumuşdum. Bu o vaxtlar idi ki, görkəmli şair Əli Kərimin vəfatı ədəbi ictimaiyyəti yandırıb yaxmışdı. Hətta xalq şairi Rəsul Rza Əli Kərimlə vida mərasimində, gərək ki, “ölmək növbəsi bizim idi”, demişdi. Əli Kərimin ölümüylə böyüklüyü üzə çıxdı. Sağlığında ona deyilməsi vacib olan tərifləri, təqdirləri indi qəzet-jurnal səhifələri tutmurdu. Az qala şöhrət həvəsli şairlər Əli Kərimin ölümünə qibtəkar olmuşdular. Mənim aləmimdə elə bil Sərdar Əsədin də ürəyində belə bir ölümə məhəbbəti oyanmışdı. Ancaq onun intiharı ədəbi ictimaiyyətdə Əli Kərim itkisinin ağrısını yaşada bilmədi. Sərdar Əsədin ölümünə, daha doğrusu intiharına təəssüfdən çox qınaq vardı.
Məmməd Arazla bir dəfə də söz yoldaşlığı eləmişdim. Şair Məmməd İs-mayılın televiziyada işlədiyi illər idi. “İlham” adlı bir proqram hazırlamışdı. Bu verilişin ilk iştirakçıları isə Xudu Məmmədovla Məmməd Arazla yanaşı o zaman gənc olan Zəlimxan Yaqubla mən idim. Bu verilişdən sonra Məmməd Arazla avtobusla qayıdarkən dediyi bir cümlə yadımda qalıb: “Hər il Nizaminin “İsgəndərnamə”sini təzədən oxuyuram”… Avtobusdan düşüb, ayrılmaq məqamında Xudu müəllimin “bəlkə bir çay içək” təklifindən Məmməd müəllim: “Təcili tərcümə işim var, sifariş veriblər, bir-iki günə çatdırmalıyam!” deyə boyun qaçırtdı. Açığı sonralar belə Məmməd Arazı bəzi şairlər kimi çayxanalarda yer salıb oturan görmədim. Bu görüşdən o da yadımda qalıb ki, bir dəfə Məmməd Araz əlimdə kalmık şairi David Kuqultinovun şeirlər kitabını görüb, alıb ötəri vərəqləyib, tez də qaytardı: – Şərqin çeynəyib tüpürdüklərini bu təzədən yazır. Hiss elədim ki, Məmməd müəllim onda ölkə miqyasında (SSRİ) təbliğ edilib tanıdılan kalmık şairinin yaradıcılığını xarakterizə etməkdən çox, ədəbiyyata gəlmək istəyən bir gənci qeyri-orijinal yoldan çəkindirmək istəyiylə demişdi bu fikri. Bu hadisə yadıma çox-çox qabaqlar keçirilən Yazıçılar İttifaqının qurultayını saldı. Bu ali tədbir Elmlər Akademiyasının İstiqlaliyyət küçəsindəki Akt zalında olmuşdu. Yığıncaqda iştirak eləməyə haqqım olmasa da, orada olmağı özümü borclu bilmişdim. Hətta fasilədə qarşılaşdığım dərnək rəhbərimiz mərhum şair Ağacavad Əlizadə bunu mənə irad tutmuşdu: – Qəşəm, burda neylirsən?! Əslində “Bura niyə gəlmisən?!” deməliydi. Onda ədəbi aləmdə böyük canlanma vardı, qurultay bir növ ədəbi müzakirələrlə yanaşı kiminsə qanqaraçılığı, kiminsə əsəblərini cilovlaya bilməməsiylə müşayiət olunurdu. Lap yaxşı yadımdadı, akademiklərdən biri poeziya üzrə məruzə eləyib tribunadan düşəndə adının çəkilmədiyini görən rəhmətlik Atif Zeynallı hirsini boğa bilmədi, az qala hamının eşitdiyi bir tərzdə “İt bundan yaxşı hürür” dedi. O da yadımdadı şair Fikrət Qoca qabaq cərgədən başını çevirib lal baxışlarla ona baxdı. Məhz belə məqamlara şahidliyimin hələ tez olduğunu nəzərdə tu¬tan Ağacavad müəllim iradında haqlıydı. Onu da unutmamışam ki, mərhum Mirzə İbrahimov Əkrəm Əylislinin “Kür qırağının meşələri” əsərini bərk tənqid eləmişdi. Azərbaycan KP MK-nin I katibi Heydər Əliyev də rəyasət heyətindəydi. Birdən qabaq sırada oturmuş Əkrəm Əylisli başını geri çevirib, özünə məxsus təbəssümlə arxa sırada oturan Fikrət Qocanı çağırdı: –Fikrət, ay Fikrət! Fikrət Qoca onu görməməzliyə vurub, zarafatla: –Məni çağırma,Heydər Əliyev baxır… – dedi. Yəni səni tənqid eləyiblər, elə bilər ki, mən də səninləyəm. Fasilədən sonra iclas ölkə rəhbəri olmadan davam edirdi. Bu zaman Məmməd Araz yan qapıdan sürətlə zala girdi, ondan da az sürətlə gəlməyən Tofiq Mahmud da dalıyca. Hiss olunurdu ki, Məmməd müəllimin kefi kökdü, özü də şux görünürdü. Tribunada isə Yazıçılar İttifaqının Naxçıvan bölməsinin sədrimi, katibimi, onda necə adlanırdı deyə bilmərəm, şair Müzəffər Nəsirli danışırdı. Sözünün sonunda Naxçıvanda bədii-ədəbiyyat nəşriyyatının açılmasına ehtiyac olduğunu da vurğuladı. Məmməd müəllim az qala hamının eşidəcəyi tərzdə replika atdı: –Nəşriyyatı neylirsən, ay zalım oğlu, onsuz da yaza bilmirsən… Geoloq dostum Ağamahmud Səmədov danışırdı ki, mən Məmməd Arazı şeirlərindən tanıyıb sevirdim. Amma onun millət sevgisi haqqında məlumatım yox idi. O vaxtlar Filizçay yatağında işləyirdim, tez-tez Məmməd Arazın baş redaktoru olduğu “Azərbaycan təbiəti” jurnalında Böyük Qafqazın geologiyası haqqında yazılarım çap olunurdu. Bir gün də ayrı bir millətin nümayəndəsiylə məqalə yolladım redaksiyaya. Heç gözləmədiyim halda “gündə sabah”a saldılar. Bir gün də getdim Məmməd müəllimin yanına. Dedi, onsuz da yerimizi özgələrə çox vermişik, sən çalış bu ənənəni davam etdirmə. Təkcə yaz. Bu iradına baxmayaraq rəhmətlik yazımı geri qaytarıb, məni iş yoldaşımın yanında pərt eləmədi.
“Son”a dönən ilk gəliş…
Badamdarda yerləşən nəşriyyatımızda – “Şirvannəşr”də oturmuşdum, işçilərdən kimsə tez-tələsik yanıma qalxdı: –Bəs Məmməd Araz maşınını yuduzdurur, kitab mağazamızın qabağında dayanıb. Tez yerimdən durub, pillələri enib yanına getdim. Həyat yoldaşı Gülsüm xanımla dayanmışdı. –Burda niyə durursunuz, yuxarı qalxıb bir stəkan çay içsəniz. Məmməd müəllim hərəkətə gəldi. Qolundan yapışdım. Gülsüm bacıya nə illah elədim, “Yox, maşını yuyurlar, burda gözləyəcəm” dedi. Danışmaqdan çox dinləməyi sevdiyimdən darıxmasın deyə Məmməd müəllimi söhbətə çəkmək üçün adda-budda suallar verirdim. O da bacardığı qədər marağımı təmin etməyə çalışırdı. Hiss edirdim ki, çox danışmaq istəyir, səsi titrəyib itirdi. Qürrələnməkdən-filandan uzaq, sadəcə söhbət xatirinə: –Evim də burdadı, nəşriyyatın arxasında,– dedim. O da: –Aqilin də (kürəkəni yazıçı Aqil Abbas – Q.İ.) evi burdadı, Ba¬damdarda. – cavabını verdi. Yenidən Məmməd müəllimin fikrini cəlb etmək üçün yerimdən durub, “Nənəm təkdi” kitabımı gətirib qoydum qarşısına: –Məmməd müəllim, istəyərdim bunu oxuyasınız. Kitabça nazik olduğundan, açıb baxmadan, bir kitab adamı kimi azca or-tadan qatlayıb pencəyinin yan cibinə qoydu. Başını tərpətdi: –Mütləq oxuyacam. Bir azdan darıxmağa başladı. Pəncərəyə tərəf baxdı: –Qurtarmadılar ki?! –Bu dəqiqə, Məmməd müəllim! – Eşiyə çıxıb, maraqlanıb geri qayıtdım. – Az qalıb. Qurtaran kimi xəbər verəcəklər. Bir qədər də ordan-burdan suallar verdim, özüm danışdım. Arada fasilə yaranan kimi yenidən pəncərəyə sarı boylandı. Gördüm durmaq istəyir: –Gedim… Qolundan tutub pillələrlə endirib, nəşriyyatın qabağına düşürtdüm… Bu, mənim Məmməd Arazla son görüşüm oldu.
P.S. Məmməd Araz Fransadan, o zaman dəbdə olan sözlə desək, yara¬dı-cılıq ezamiyyətindən qayıtmışdı, özü də qoynuqoltuğu dolu qayıtmışdı – adına “əla”dan başqa bənzətmə yaraşdırmaq mümkün olmayan bir silsilə poetik pay vardı boxcasında. İndi yadıma sala bilmirəm, hardasa təəssüratını danışırdı. Bir sözü açığı məni heyrətə saldı: “Fransada istəyir “dahi” ol, heç kimə dəxli yoxdu!”. Xeyli vaxt bu fikri başımdan çıxarda bilmədim – necə yəni, bizdə balaca bir şairi görəndə adam özünü ititrir, o boyda Fransada sözün bəxtinə doğrudanmı bu boyda ucuzluq düşüb?! Bu fikrə qail olmaq üçün nə az, nə azcıq, düz 40 il yaşayıb, bu günü görmək ehtiyacım varmış demə. Bu gün Azərbaycanda, istəyir dahi ol, Aşıq Ələsgər demişkən “özünə bəysən, malades!”.
POEZİYA VƏ TƏNHALIQ ÜÇÜN DOĞULMUŞ MƏMMƏD İSMAYIL (memuar) Mən Mədəniyyət Nazirliyinin “Şur” nəşriyyatında direktor işləyəndə tez-tez bəstəkarlar qonağımız olurdu. Bir gün də xalq artisti Aqşin Əlizadə gəlmişdi: “Bəstəkarlar İrtifaqının sədriydim, – əyləşən kimi sözə başladı, – bir gün Fikrət Əmirov otağıma girdi. Bu, təxminən ölümündən bir il əvvəl olardı, nə özü bilirdi, öləcək, nə də biz bilirdik. –Axır ki, rahat oldum! – Dedi. –Nə olub, Fikrət müəllim?! –Borcumun axırıncı hissəsini bu gün verdim! Görün, dünya şöhrətli bəstəkar da bizim kimi ehtiyac içində çapalayırdı…”. Hər bu söhbət yadıma düşəndə ustad şairimiz Məmməd İsmayıl gözümün qabağına gəlir. Cavanlıq çağlarından on illərlə birgə işləyib, görüşüb, tanıdığım Məmməd İsmayılı heç qədərincə pula məhəbbətli görmədim. İndinin özündə belə pul ondan ötrü ehtiyac deyil. Fikri-zikri sənət olan, poeziya olan Məmməd İsmayıl hətta pulu olanda belə, az qala “başını itirir”. Onun bir həyat həqiqəti var, o da düzlükdü, doğruluqdu. Gənclik illərində də belə görmüşəm onu, yaşlaşdığı dövrdə də, ahıl çağlarında da…
Kəndimizdə Qabil bibioğlunun mağazasının qabağı “Birlik” adlanardı. Bura kənd kişilərinin yığınaq yeriydi. Bir qayda olaraq yaşlı adamlara yaxın oturmağa çalışardım. Onların söhbəti mənə daha xoş gəlirdi. Odur ki, kənd uşaqları, məncə Həsənağa adımı “qoca” qoymuşdu. Sözə-söhbətə aşiqlik məni həm də məktəb kitabxanasına aparıb çıxartmışdı. Atam ibtidai məktəbin direktoru idi deyə, kitabxananın açarı məndə olardı. Kitabların arasında eşələnmək, təzə gələn kitab bağlamalarını açıb, mətbəə iyi verən vərəqlərə toxunanda ürəyim atlanardı. O da yadımdadır ki, əksər şeir kitablarının redaktoru bir nəfəri görərdim – İsmayıl Soltan. Onda İ.Soltandan və onun redaktorluq vəzifəzindən böyük titul tanımazdım. Bəlkə də məni sonralar nəşriyyata çəkib gətirən bu maraq oldu. Bakıda ali məktəbə imtahan verib, konkursa düşdüb kəndə qayıtdığım il idi – 1966. Bir gün kitabxanaya girəndə bir bağlama gördüm. Açanda 16 ədəd əl boyda, sarı rəngdə kitabça dağıldı ortalığa. Acgözlüklə vərəqləyib oxumağa başladım. Gördüm bu kitabçalardakı şeirlər indiyəcən oxuduqlarımdan fərqlənir. Bir kitabçanın üz qabığında “Məmməd İsmayıl” yazılmışdı, birində “Musa Yaqub”, o birində “Ağasəfda”, başqa birində “Abbasağa”… Onda bu qaraqaş, qarasaç, sifətlərindən həyat eşqi yağan gənclərin xırda tərcümeyi-hallarını gözümə təpmişdim. 1967-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin coğrafiya fakültəsinə qəbul olundum. Hardansa 4 nəfər doğmalaşıb yataqxanada bir otağı özümüzə ev elədik. Salyandan Nadir idi, Tovuzdan Nizamiydi, Şamaxıdan Telman idi, bir də mən – Kürdəmirdən. Firidun adlı bir oğlan da Nizamiylə gəlmişdi yanımıza. –Hardansan? – Soruşdum. –Tovuzdan. –Hansı kənddən? –Əsrik-Cırdaxandan. Sevincək oldum: –Doğrudan? –Vallah! –Məmməd İsmayılı tanıyırsan? –Necə tanımıram ki, əmimdi?! –Nə danışırsan?! –Ağlıma sığışdıra bilmədim ki, şair Məmməd İsmayıl bu adi qiyabıçı tələbənin əmisi ola bilər. –İstəyirsən, səni tanış eləyim Məhəmməd (düz oxudunuz, “Məhəmməd əmi”–Q.İ) əmiylə?! –İstəyirsən nədi?! Firidun mənə lap Məmməd İsmayıl kimi doğmalaşmışdı. Bir gün də məni apardı Qoca əmisigilə – şair Məmməd İsmayılla tanış eləməyə. Əlimdə təzə aldığım kiçik bir kitab da var-dı… Rus şairi Sergey Yesenin yazırdı: “ şair Klyuyevi görəndə, məni tər basdı. İlk dəfəydi canlı şair görürdüm.”. Mənim də ilk gördüyüm canlı şair Məmməd İsmayıl idi. Məni tər basmasa da, sadəcə onun Məmməd İsmayıl olmağına şübhə elədim. Fikirləşdim ki, görən kimdisə, heç bəlkə də düz əməlli də… Məmməd İsmayıl mənimlə mehriban söhbət eləsə də, qara qaşlarının altında acığa, hirsə oxşayan kölgə görürdüm. Sonralar Firidun dedi ki, bəs Məhəmməd əminin mədəsində problemi var… Qoca müəllimin açdığı süfrədə kolbasa, müxtəlif nemətlər olsa da Məmməd müəllim yalnız qatıqla kifayətləndi. Sonra da mənə şeirin qayda-qanunlarından danışdı, çoxlu mütaliə etməyi tapşırdı, sərbəst şeir ustası Rəsul Rzanı da oxumağı məsləhət bildi. Düzü R.Rza yaradıcılığına marağım yox idi. Məmməd İsmayıl əlimdəki kitabçanı alıb, şeirləri təhlil etməyə başladı və hərəsinin də bir yığın nöqsanını çıxartdı. “Bu nədir, bu boyda kitabda bir şeiri də bəyənmədi” narazılığı keçdi ürəyimdən. Çünki elə bilirdim nəşr edilən hər kitab bir sənət əsəridi. Amma Məmməd müəllim ürəyimə şübhə toxumu əkmişdi. O görüşdən sonra oxuduğum hər şeydən şübhələnməyə başladım. Asta-asta yaxşı nədir, pis nədiri öyrənməyə vərdiş yaranırdı məndə. Bəli, şair Məmməd İsmayılla görüşüm xarakterimə belə təsir etmişdi – əsl mənada xəsis olmuşdum – sözün az qala sıxıb cecəyini çıxardırdım. Hər hansı fikri ifadə etmək üçün ən az sözdən istifadə etməyə çalışırdım. Düzdü, bu bədii quruluğa aparıb çıxarırdı, amma inadımdan dönmürdüm. Təzə şeirlər yazır, tez də qaçırdım Məmməd İsmayılın yanına. Onda ustad Azərbaycan Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində işləyirdi. Beləcə şeirin-sözün sirlərinə vaqif olmağa başlamışdım. Hətta Məmməd müəllimin təşəbbüsü və redaktorluğuyla fəaliyyətə başlayan “İlham” adlı tele-verilişin ilkinə çıxartdıqlarından biri də mən oldum. Mərhum şair Məmməd Araz idi, alim Xudu Məmmədov idi, Zəlimxan Yaqub idi, bir də mən. Beləcə ünsiyyətimiz davam edirdi. Bir gün də “Torağaylar” adlı şeirimi yazdım. Bu, 1967-ci il idi. Məmməd müəllim şair Fikrət Qocaya zəng etdi ki, bəs bir cavan var… Dostum, gənc şair Tariyel Ümidlə getdim “Azərbaycan gəncləri” qəzeti redaksiyasına. Fikrət müəllim şeiri çox bəyəndi. “Yerdə daşdı, göydə quşdu torağaylar” tapıntıdı, dedi… Şeir gec də olsa qəzetdə çap edildi və hətta Zaqataladan bir qızdan məktub da aldım…
İllər yel kimi ötürdü. Ali məktəbi bitirib 3 il öz rayonumuzda müəllim işlədim. Onu da deyim ki, kəndimizə qayıtdığım ilk günlərdə işim o oldu ki, illərlə yazıb doldurduğum cızma-qaralarımla haqq-hesab çəkim. Bir gün “uf!” demədən içi “şeirlə” dolu dəftərlərimi təndirə töküb, od vurdum. Anam dedi, ay bala, neyləyirsən, bəlkə lazım olacaq. Baxmadım sözünə. İkinci dəfə isə evimizdə olan 20-30 illik istiqrazları yandırdım ki, bəs vaxtı keçib. Bir müddətdən sonra şeirlərimin bəxti açılmasa da, istiqrazların bəxti açıldı. Bizdə isə təndirin külü altda itkin düşən beş-on istiqraz qalmışdı… Axır ki, şeirin dalıyca yenidən Bakıya üz tutdum. İş yox, özüm də Bakı qeydiyyatından kənar. Qeydiyyatsız adam da onda Bakıda iş tapa bilməzdi. Dərdimi Məmməd müəllimə dedim. O da, mənəvi tellərdən başqa heç bir bağlılığı olmayan məni götürüb apardı qaynatası mərhum Hacı kişigilə. Beləcə Buzovna qəsəbəsinə – Hacı əminin evinə qeydiyyata düşdüm… Bir müddət sonra isə Məmməd müəllim Moskvaya – Qorki ad. Ali Ədəbiyyat Kurslarına getdi. Necə deyərlər, Bakıda tək qaldım. Bir də iki ildən sonra geri qayıtdı. Moskvadan rus dilində nəşr olunmuş kitablarla, jurnallarda yer almış şeilərlə qayıdan Məmməd İsmayıl nədənsə gözümə pərişan dəyirdi. Məftunxanım adlı bir şeir həvəskarının sözüylə desəm sanki “fikirlər onu dara çəkirdi”. Bir gün dənizə – çimərliyə getmişdik. Göz işlədikcə Günəşin altında balıq pulu kimi işıldayan ləpələrə baxıb köks ötürdü: “Bizi torpaq tarakan kimi altına alacaq, heyf bu gözəlliyi əbədi görməyəcəyik!”. Uzun müddət bu fikir xəyalımdan getmədi. Gənc idim deyə, ustadın bu pessimizmi əhval-ruhiyyəmə elə də sirayət eləmədi. Moskvadan sonra bir müddət işsiz qalan Məmməd müəllimi, böyük ziyalımız, C.Cabbarlı ad. kinostudiyanın direktoru, yazıçı Cəmil Əlibəyov şair Fikrət Sadığın yerinə “Xronika və sənədli filmlər birliyinə” baş redaktor təyin etdi. Mən də ora can atmağa başladım. Cəmil Əlibəyova məktub yazdım. Bu məktubumdan sonra məni də həmin Birliyə inzibatçı işinə götürdü. 1976-cı ildən 1982-ci ilə qədər Məmməd müəllimlə birgə işlədim. Burda isə ustaddan çox şey öyrəndim. Belə ki, inzibatçı olmağıma baxmayaraq hərdən xırda süjetlər də verirdi mənə ki, qonorar alım. Bir qayda olaraq süjetlərin təsviri materialı qısa olduğundan, söz ağızdan çıxan kimi gözdən itirdi. Tədricən qısa mətn yazmaqda püxtələşim. Beləliklə Məmməd müəllim mənim bir redaktor kimi yetişməyimdə fəal rol oynadı. Bir gün də Birliyimizin re-daktoru Allahverdi adlı şəxs işdən çıxıb getdi rayonlarına, redaktorluq yeri boşaldı. Mən də gözümü tikmişdim o yerə. Bilirdim ki, Birliyin direktoru Fərəməz müəllimlə Məmməd müəllimin arası sərindi. Mən də Məmməd müəllimin adamı. Qorxurdum ki, mənim redaktor getməyimə Fərəməz müəllim razı olmaz. Bir dəfə dedim, Fərəməz müəllim, bəlkə mən çıxım gedim burdan. Məşhur andı vardı rəhmətliyin, qayıtdı ki, balamın canı üçün redaktorluğu verəcəm sənə. Beləcə mənim namizədliyimi Cəmil müəllimin qarşısına qoydu. Burda bir sirri açmalı olacam. Kəndə, mərhum qardaşım Abdulbağıya zəng etdim və gedib balaca bir quzu cəmdəyi gətirdim Fəraməz müəllimə. Elə səhəri günü koridorda rastlaşanda Fərəməz müəllim məni məzəmmət elədi: –Ay Qəşəm, bu qədər əti kim yeyəcək?! –Fəraməz müəllim, pay gətirmişəm… Birliyimizdə Vaqif Hümbətoğlu şöbə müdiriydi, Dinara Gərəkməzli rus redaktoru, mən də Azərbaycan dili üzrə redaktor. İki otağımız vardı. Dinarayla mən bir otaqda otururduq, V.Hümbətoğlu isə iç otaqda çalışırdı. Bəzən görürdük ki, hansısa ssenari Məmməd müəllimin xoşuna gəlməyib. Deyərdi, filankəs bunu sol ayağıyla yazıb… Necə oldusa Vaqif Hümbətoğlu da kiminsə yazısını oxuyub, bu ibarəni təkrar etmək istəyəndə ağzından ayrı hava gəldi: “… vallah, filankəs bu yazını dal ayağıyla yazıb…” Gülüşdük.
Məmməd müəllimin acıqlı zamanını da görmüşəm, çətinə düşdüyünü də, incikliyini də. Amma bir dəfə də kiminləsə də olmuş olsa ucadan, dalaşmağa yaxın səslə öcəşdiyini görməmişəm. Hirsini də qarşısındakına təmkinlə bildirib. Bəzi bədxahlar, sözə inanan biri kimi onu hərdən yoldan çıxardıb, çoxlarından incik salıblar. Kimdənsə intiqam aldığı da olmayıb. O da var ki, Məmməd İsmayıl hələ bir adama borclu da qalmayıb. Kim sözünü danışıbsa, cavabını verib, kim balaca bir şeirinə yan baxıbsa, cavabını lap yekə alıb. Bir igidin ömrü qədər, düz 54 ildi Məmməd müəllimlə münasibətim var, heç vədə görməmişəm ki, eşidə-bilə biri onun xətrinə dəyən söz deyib, “it hürər, karvan keçər” desin. O, insani münasibətlərdə ikiüzlü siyasətdən uzaqdı. “Daşın cavabı daş olar” prinsipi də ona yad deyil – haqqına ədalı, sözübütöv, qorxmaz, çəkinməz… Bir dəfə dedim: – Məmməd müəllim, keçmişdə doğulsaydınız, Koroğlu olar¬¬dınız! Qara qaşları altdan gülümsəyib mənə baxdı… O da var ki, Məmməd İsmayıl tərifə də biganə deyil. Elə bu damarını tutan neçə-neçə özmənafeçilər tanıyıram ki, “ay qağa, səndən yoxdu”yla ondan verilişlər alıb, vəzifə alıb… Axırda da ona dönük çıxıblar. Sonra da Məmməd müəllimin gərgin günləri başlayıb: –Çörəyimin duzu yoxdu!..
Kiçik bir tanışlıq, xırda bir yaxşılıq da Məmməd müəllimin yadından çıxan deyil. Bu yaxınlarda səhhətimlə bağlı Məmməd müəllimin məsləhətiylə İzmir şəhərində oldum. Orda onun dostları, Azərbaycan türkləri – Afiq doktorla və Aydın müəllimlə ünsiyyət bağladım. Afiq doktor demişkən dərdim çözüldü və üst-üstə 20 günə yaxın Türkiyə havasıyla yaşadım. Aydın müəllimlə tez-tez görüşürdük. O, Məmməd müəllimdən hətta gileyləndi də: –Heç özünü gözləmir. Bir tanışı rəhmətə getsə, özü də indiki zamanda, mütləq durub yollar basacaq, gedib başsağlığı verib qayıdacaq. Uzaq ölkələrdə belə bir tədbirə dəvət alsa, mütləq gedəcək. İnsanları intizarda qoymaq Məmməd müəllimin xarakterinə yaddı. Aydın müəllimin bu sözləri yadıma cavanlıq dövrümü saldı. Bu yaxınlarda rəhmətə getmiş şair Məmməd Namaz oğluna toy eləyirdi, Məmməd müəllimi də, məni də çağırmışdı. Necə oldusa gedə bilmədim. Sonra Məmməd müəllim məni məzəmmət elədi:”Çağrılan yerə gedərlər!” Bu gün də Məmməd müəllimə laqeydlik yaddı. Baxmayaraq ki, hər səfərdən sonra bir yığın ağrıyla qayıdr: “Soyuqlamışam, ayaqlarım ağrıyır…”. Baxıram ki, Məmməd müəllim özünü də gözdən qoymur. Necə deyərlər, orqanizmində balaca bir, obrazlı desək, “vint” boşalsa tez qaçır həkimə, qorxmadan düşür bıçaq altına. Yaşının bu çağında belə ustadı həyat eşqi bir an belə tərk eləmir. Həyatın sonsuzluğu haqqında nağıllara inanmayan Məmməd İsmayıl mənimlə söhbətində 96 il yaşayacağını demişdi. Mən bu vədə inanıram. O günü danışırdıq telefonla. Görüb-görəcəyi işlərdən söhbət salmışdı: “O qədər qaralamam, yarımçıq yazılarım var, gərək onları axıra çatdırım. Məndən başqa kim edəcək onları. Gərək baş-ayağını bir yerə yığım.”. Məmməd müəllim danışdıqca təxmini hesabladım ki, ustada hələ bir 15-20 il də lazımdı ki, bu işləri görüb qurtara bilsin. İnandım ki, Allah bu ömrü ondan əsirgəməyəcək!
Məmməd İsmayıl kinostudiyada işləyəndə qələm dostları başına fır-fır fırlanırdı. Bunlar da kino sahəsində təcrübəsiz şair idi, yazıçı idi, jurnalist idi. Məmməd müəllim birini də əliboş yola salmazdı. Amma nəticədə görərdi ki, bu dostların yazdıqlarını təzədən yazmaq lazımdı. Bunu da kim edəcək? Məmməd İsmayıl. Onun da işi çox, vaxtı yox, əsəbiləri gərgin. Bir anda üzü dö¬nürdü… Bir dəfə dedim: –Məmməd müəllim, onsuz da sizin bu müəllif¬lərin aldıqları pulda gözünüz yoxdu. İkin-cisi də həmin müəlifləri öldürsəniz də yazdıqlarından artıq yaza bilməyəcəklər. Olmaz ki, özünüzə yeni-yeni düşmən qazanmayasınız?! –Vallah, düz deyirsən! – Dedi. Amma növbəti qələm yoldaşı ssenari gətirəndə görürdüm Məmməd İsmayıl mənim sözlərimi elə stolun üstündəcə qoyubmuş…
Nəyə görəsə, Məmməd İsmayılın məndən növbəti küsmək məqamlarından biriydi, gəlib bizim otağa girdi. İç otağa keçib, Vaqif Hümbətoğlunun yerində əyləşdi: –Dinara, gəl sənə təzə şeirlərimi oxuyum! Bu sözdə mənə acıq vermək notlarını da hiss elədim. Məmməd müəllimin bu jesti, xırda bir təbəssümdən, mehriban bir sözdən, ürəklə deyilmiş salamdan belə sevinc tapan Dinira xanıma bərk təsir elədi: –Oy…– lap orta məktəb şagirdi kimi yerindən sıçrayıb, iç otağa keçdi, stulu çəkib oturdu, əlini çənəsinə dirəyib, dünya-aləmdən diqqətini kəsib, gözlərini zillədi Məmməd İsmayılın ağzına… Məmməd müəllimçün Dinaraya şeir oxumaq nuş olmasa da, Dinara rus dilliydi, sətiraltı mənaları tuta bilmirdi, hiss elədim ki, şeiri elə mənə oxuyur. Son misra Məmməd müəllimin ağzından qopan kimi Dinara xaşıl kimi yayıldı: –Oyy… nə gözəl şeirdi! Haçan yazmısınız, Məmməd müəllim? Canı mənim fikrimdə qalan Məmməd İsmayıl hiss elədim ki, Dinaranın bu həyəcanlarını təbii qəbul elədi: –Gəl birini də oxuyum. Dinaranın əli gənə də getdi çənəsinə – gənə də dünya və aləmdən diqqətini kəsdi… Məmməd müəllim ikinci şeiri də oxudu, Dinara tərifini dedi… Məmməd müəllim durub qapıdan çıxdı. Kəsilə-kəsilə qalmışdım – o dəqiqə düşdüm Dinaranın üstünə: –Utanmırsan, ay qız? –Yoooxxx… niyə utanmalıyam?! –O nə yaltaqlıq idi eləyirdin?! Onun da atasının adı İsa idi, mənim də, incimirdik bir-birimizin sözündən. –Nə yaltaqlıq, yaxşı şeirlər idi?! –Yaxşı şeirlər idi?! Heç olmasa yaxşı qulaq asaydın, görmürdün, ürəklə də oxumurdu?! –Yaxşı da, Qəşəm, aranız dəyib, indi də onun şeirindən hayıf çıxmaq istəyirsən. –Yaxşı şeirə nə hayıf?! –Mənə oxuyurdu, mən də fikrimi dedim. –Bağışlayasan, Məmməd müəllim yaxşı şeiri sənə oxumaz. O ozü də bildiyinə görə şeiri alınmayıb, öz şübhəsini dağıtmaq üçün gəlmişdi sənin fikrini bilməyə. Sən də… şübhəylə də olsa qəbul elədi sənin yalanını…
Bir müddət sonra Məmməd müəllim “vuruldu” – onunla görüşəndə öpüşməkdən özlərini saxlaya bilməyən 5-6 rejissor, operator birləşib yuxarıların sifarişiylə ustaddan yuxarılara yazmışdılar. Amma nə istedadlı rejissor Cahangir Zeynalov, nə də Rauf Nağıyev bu dəstəyə qoşulmamışdı. Bu yaxınlarda Xronika şöbəsində assisent işləyən Fəxrəddin Hüseynov mənə dedi ki, Məmməd İsmayıl Cahangirə deyib, axı sən məndən narazıydın, mübahisə eləyirdin mənimlə, əslində bu dəstədə sən də olmalıydın?! Amma Raufla sən mərd çıxdınız. Məmməd müəllim kinostudiyadan getməyə məcbur oldu. Amma bunu özünə dərd eləmədi: “İki ildən bir mütləq tale məni sınağa çəkir. Çox keçməz haqq öz yerini tapar.” Doğrudan da tale onu nəzarətsiz qoymadı. Bu dəfə “Yazıçı” nəşriyyatına şöbə müdiri getdi. Mən də artıq kinostudiyada işsizlikdən özümü başqa yoldaşlarım kimi “sənət xadimi” kimi hiss eləməyə başlamışdım. Tez-tez Məmməd müəllimin yanına gedirdim. Burda gənc yazıçılar Mustafa Çəmənliylə, Adil Cəmillə, Azər Əbilov və Zərifə Bəşirqızıyla tanış olmuşdum. Mustafayla bir-birimizə quşumuz qonmuşdu. Məlum oldu ki, Azər kinostudiyaya getməyə can atır. Mustafa Azərlə söhbət elədi və Məmməd müəllim “Yazıçı” nəşriyyatının baş redaktoru Sabir Rüstəmxanlını da götürüb getdi Cəmil Əlibəyovun yanına ki,bizim yerdəyişməmizə razı olsun. Azərlə yerimi dəyişməli olduq. “Yazıçı” nəşriyyatın direktoru da mərhum Əjdər Xanbabayev A.Əbilovdan can qurtarmaq istəyirmiş demə. Yadımdadı, Mustafaydı, Azər idi, bir də mən, girdik Əjdər müəllimin yanına. Azər ərizəni qoydu onun qabağına. O da ərizəni oxuyub dedi, Azər, bura əlavə et ki, öz istəyimlə yerimi dəyişirəm. Bilmirəm, mən idim gərək ki, dedim, mən də belə ərizə yazmışdım. Əjdər müəllim mənalı şəkildə başını yellədi və göz vurdu, yox, qoy yazsın… Görünür Azərə beli bağlı deyildi deyə, onun geri qayıtmasından ehtiyat eləyirdi… Yeni kollektivdə – “Yazıçı” nəşriyyatının “Klassik ədəbiyyat və folklor” şöbəsində, Məmməd İsmayılın rəhbərliyi altında ürək açıqlığıyla işləyirdik. Mən gələndən iki il sonra Məmməd müəllimi “İşıq” nəşriyatına direktor qoydular. Mənə dedi, day səni aparmacam dalımca. Dinmədim. Amma 4-5 ay sonra zəng edib özü məni yanına çağırdı. Açığı düz adam kimi orda Məmməd müəllim, şair demişkən “biganələr arasında” idi. Məni “Sifariş ədəbiyyatı” şöbəsinə müdir təyin etdi. Bu işin alınmasında “Dövlətnəşrkom”un şöbə müdiri, mərhum İsmayıl Vəliyevin də böyük köməyi dəydi mənə. Onda artıq İsmayıl Vəliyev Mərkəzi Komitədə (İndiki Prezident aparatı – Q.İ.) işləməyə başlamışdı, “Dövlətnəşrkom”un sədri Nazim İbrahimov onun sözünü eşitməyə bilməzdi. Az qala qaranlığa batmış “İşıq” nəşriyyatını Məmməd müəllim öz haqq-ədalətiylə ayağa qaldırıb, həqiqi mənada işığa çıxartdı. Bu uğuru bir dəfə özü belə ifadə elədi: “Sədr Nazim İbrahimov dedi, qonşuluqda olan hansısa idarədən ona söyləyiblər ki, indi “İşıq” tamam ayrı bir nəşriyyat olub!”
20 yanvar 1990-cı il hadisələri bütün Azərbaycanda Moskvaya qarşı kin-küdurət yaratmışdı. Onlarla günahsız insan qanına qəltan edilmişdi. Amma yerlərdə olan Moskvapərəstlər hər vəchlə xalqın mübarizə əzmini qırmağa çalışırdı. Bu hadisədən 4-5 gün sonra tələbə yoldaşım, Salyan stansiyası məktəbinin direktoru işləyən Nadir yanıma gəldi. Məlum oldu ki, şagirdlərindən biri Sovet dövlətinə qarşı öz qəzəbini bildirməkdən ötrü qırmızı pioner qalstukunu itin boğazına bağlayıb. Dövlət təhlükəsizliyinin yerli şöbəsinin rəisi Aydın (soyadını unutmuşam) Nadir Rüstəmovun məsələsini rayon rəhbərliyi qarşısında qoyub. Dostumu işdən azad edib, cəza verəcəklər. Dedim, gedək Məmməd müəllimin yanına. Nadir dərdini danışdı. Məmməd müəllim dedi, get, 2 gün sonra gəlirəm. Vədə vaxtı Məmməd müəllimlə getdik Salyana. Dövlət təhlükəsizliyinin yerli şöbə müdiri Məmməd müəllimin tanışıydı. Məsələni şişirtmədi. Nadir bu gün də Məmməd müəllimin xeyirxahlığından ağız dolusu danışır.
Bir səhər kompüteri açıb, “Mail.ru”nu tıklayan kimi Məmməd müəllimin məktubu gözümə dəydi: “Salam, bəy!” “Bəy” sözündən bildim ki, inciyib məndən. Yəqin məktubuna gec cavab vermişəm. “Salam Məmməd müəllim, sabahınız xeyir…” və gecikmə səbəbini izah elədim. Sabahı poçtu açanda sevindim: “Salam, Qəşəm!”… Tufan ötdü… Bir dəfə, onda “İşıq” nəşriyyatında o direktor, mən redaksiya müdiri işləyirdik. Məni cavan bir oğlanla tanış elədi: –Yerlindi, Kürdəmirlindi, şairdi – Əlislam Bilal. Əlislam istiqanlı oğlan idi – ünsiyyət bağladıq. Aradan 2 ay keçməmiş Məmməd müəllim hirsli-hikkəli zəng elədi mənə: –O eloğlundu – xaloğlundu, nədi, Əislam Bilal, ona denən ağzını təmiz saxlasın! –Məmməd müəllim, Əlislamla siz tanış eləmisiniz məni. –Həəə… Bayaq dediyim kimi, rəhmətlik Əlislam istiqanlı oğlan idi, ürəyi də süfrə kimi açıq. Onunla tanış olub, mənim otağıma gələn kimi başladı tərcümeyi-halını danışmağa: –“Dövlətnəşrkom”da filankəsə pul vermişəm, o da burdakı baş redaktorla danışıb, məni “İşığ”a korrektor götürəcəklər. –İnanma! – dedim. –Niyə? –Məmməd İsmayıl olan yerdə sən pulla işə girə bilməzsən. –Ayə, yox, ey, bunlar həll edəcək! –İnanma! –Ayə, yox ey… Bu söhbətimizdən bir müddət sonra səhər tezdən hamıdan qabaq işə gələrkən poçtalyon bir məktub uzatdı mənə. Məmməd İsmayıla çatacaqdı. Şübhələndim – konvertin ağzını açıb, məktubu götürüb, oxudum. Məzmunu beləydi ki, Məmməd müəllim, siz təmiz adamsınız, böyük şairsiniz, bu Əlislam sizi gözdən salmaqla məşğuldu… Barmağımı dişlədim, – bildim ki, bu anonim məktub baş redaktorun quramasıdı ki, Əlislamın pul vermə sirri açılmasın. Tərs kimi də məktubun ağzını bağlayıb qoydum yerinə. Həmin günü də Məmməd müəllim mənə zəng etdi…
Deyirlər, insanın taleyi alnına yazılıb. Göz insan orqanizminin yeganə üzvirir ki, dəyişmir. Bunu da deyirlər. Amma insan hissinin, bu, gülməkmidir, ağlamaqmıdır, əsəbiləşməkmidir, sükut etməkmidir, nədir, yaşanan ömrün güzgüsü olduğunusa bəlkə də deyən olmayıb. Mən isə yaxın münasibət və müşahidələrimdən bu qənaətə gəlmişəm ki, taleyi gülüşünə yazılmış yeganə insanlardan biri də şair Məmməd İsmayıldır. Bunu deməklə heç də Amerika açmıram, sadəcə ağır həyatın ağrı-acılarını yaşamış, təəssüf ki, bu gün də yaşayan bir söz adamından danışıram. Siz bir fikir verin, Məmməd İsmayıl güləndə, əgər onun qıyılan gözlərini, tə¬bəssüm qonan sifətini görməsəniz elə bilərsiniz… ağlayır. Onun gülüşündə bir hönkürtü var. Atası müharibəyə gedib, qayıtmayıb, namuslu bir ana ümidinə qalıb, evdə də tək böyüyüb… nə qardaş, nə bacı… və ehtiyac… Yadımdadı, M.İsmayılın anası Gülzar xalanı, yanaqlarına lalə rəngi çökmüş bu qadını iki dəfə görmüşdüm. Birinci dəfə Məmməd müəllimin kirayədə qaldığı evə gələndə. Tovuzdan bir qoyun cəmdəyi gətirmişdi. Mən də Məmməd müəllimlə görüşməyə getmişdim. Evdə yox idi. Gülzar xala məni balası kimi qarşıladı: –Ay bala, keç otur, harda olsa bir azdan Məhəmməd də gələcək. Məmməd müəllim gərək ki, İlyas Tapdıqla və Müzəffər Şükürlə gəldi. Gülzar xala süfrə açdı, xörək çəkib qoydu ortalığa. Nə illah elədilər… yemədim. Yazıq arvad kor-peşman oldu: –Nə bilim, dedim, qoy Məhəmməd də gəlsin… Bilsəydim gec gələcəklər, sənə xörək çəkib verərdim. –Yox, vallah, xala, yeyib gəlmişəm. Əslində isə ac idim, bir dəfə ki, “yemirəm” demişdim, xasiyyətim pisdi, yeməzdim. Məmməd İsmayıl da gözünü öz boşqabından ayırmadan məzəmmətlə dilləndi: –Ortalığa xörək qoyulubsa, yemək lazımdı. Bu görüşdən bir az keçməmişdi ki, eşitdim, Gülzar xala xəstəxanada yatır. İnanmadım – yanağından qan daman bu qadın necə xəstələnə bilər?! Məmməd müəllimə qoşulub getdim onu yoluxmağa. Çarpayının üstündə oturmuşdu. Asta-asta danışır, elə bil Məmməd müəllimə “özündən muğayat ol” deyirdi. Sözündən o da anlaşılırdı ki, bir gün yaranan bir gün də öləcək, fikir eləməyə dəyməz… –Ana, bilsəm sənə bir şey olacaq, vallah, başımı divara çırpıb özümü öldürərəm. Düzü, Məmməd müəllimin sözü məni qorxutdu. Demə, Gülzar xala da qorxubmuş: –Bax, mən onu istəmirəm də, ay Məhəmməd! Sonra nə söhbət oldu, olmadı, bilmirəm, bir az oturub, xəstəxananın həyətinə düşdük. Məmməd İsmayıl əyilib çarhovuzdan su götürüb üzünə çırpdı. Bizimlə kim idisə onun bir şeirini əzbərdən dedi. Məmməd müəllim çevrilib təbəssümlə ona baxdı. Ürəyimdən yel kimi bir ağrı keçdi – nə yaxşı bu ağır günlərdə Məmməd müəllim gülümsəyə bilir?! Onda cavan idim, onda ölüm mənim üçün pak idi – hələ yaxın adamlarımın öldüyünü görməmişdim və ölümün acı nəfəsi üzümə dəyməmişdi. Tezliklə Cülzar xala dünyasını dəyişdi… Məmməd müəllimin anasının ölümünə yazdığı şeir yadıma düşdü:
“Nə deyim həyatın qanunlarına, Gör niyə fəryadlar qoparıram mən! Sən məni dünyaya gətirdin, ana, Sənisə dünyadan aparıram mən!”
Bu şeirin yaranma tarixinə baxsaq, görərik ki, Məmməd İsmayıl şeiri anası sağlığı yazıb. Ortalığa sual çıxır, şairi nə idi həyat həqiqətini pozmağa vadər edən?! Bu suala şairin və oxucuların nə cavab verəcəyini bilmirəm. Amma özümün başıma gələn bir hadisə, elə düşünürəm ustad Məmməd İsmayılın da başına gəlib. Bu, ananı itirmək qorxusudu. Orta mək¬təbdə oxuyurdum. Təbii ki, ailəvi bir otaqda yatırdıq. Bir dəfə, yuxudan ayılıb, anama göz qoymağa başladım. Gördüm ki, elə bil nəfəsi çıxmır. Elə bildim, anam ölüb. Tez yaxınlaşıb daha diqqətlə baxdım ki, görüm sinəsi üstdəki yorğan enib-qalxırmı. Anamın sağ olduğunu görəndən sonra yerimə çəkildim və həyəcandan xeyli vaxt yata bilmədim. Məmməd müəllim də ürəyinin dayağı olan anasının həyatından, görünür hər zaman nigaran imiş. Bu nigarançılıq da şeir olmaya bilməzdi…
Məni ədəyyat yoluna çıxaran, “yax¬şı nə¬di, pis nədi” öyrədən şair Məmməd İsmayılın bir dəfə də mənim fikrimə ehtiyacı olub. O, uşaqlar üçün yazdığı şeirini qarşıma qoydu: –Oxu, fikrini de. Onda mən artıq hər gün uşaq şeiri yazırdım. Uşaqlar üçün yazılan əsərlərin kitab kimi tez çap olunduğunu bildiyimdən, illərlə, az qala çırpınır, uşaq şeiri yazmağa çalışırdım, alınmırdı. Sonra qəlbimdə bir uşaq dünyaya gəldi, özü də bu, oğlan uşağıydı, o başladı mənə şeir diqtə eləməyə. Bir dəfə, o da yadımdadı, növbəti şeirimi Məmməd müəllimə göstərəndə, hətta bir az qibtə hiss elədim səsində: – Nə yaxşı hər gün yazırsan, əvvəllər yaza bilmirdin?! Gülümsədim… Artıq uşaqlar üçün yazdığım şeirlər Məmməd müəllimin xoşuna gəlirdi, odur ki, öz uşaq şeiri haqqında mənim rəyim onu təmin eləməyə başlamışdı: –Oxu, fikrini de…
Məmməd İsmayılı həmişə öz prinsiplərinin dalıyca gedən görmüşəm. Bir dəfə də görməmişəm ki, kiminləsə münasibəti pozulmaqdan qorxa. Amma onun qorxduğu bir şey həmişə diqqətimi çəkib. Bu, zarafat eləməkdi. Yadıma gəlmir onun kiminləsə gülüşə, eyhama çevrilən zarafat elədiyini. Zarafatında belə Məmməd İsmayıl ciddidi. Amma bir dəfə rəhmətlik şair Məmməd Kazıma sataşan gördüm onu:
Məmməd Kazım, Demək nə lazım!
Məmməd Kazımın: –Ay Məmməd, indi mən də ağzımı açacam, inciyəcəksən, – sözünə Məmməd İsmayıl tez də peşman oldu: –Məməd, Məməd, vallah, mən demirəm, Gülzarın sözüdü (M.İsmayılın qızı – Q.İ) !
Artıq tale Məmməd İsmayılı daha ağır sınaqlara çəkirdi. Əqidəsindən dönməyən, haqsızlıqla barışmayan Məmməd İsmayıl minnətli çörək yeməyi şəninə sığışdırmadığından Azərbaycandan gedib, qardaş Türkiyəyəyə sığınmalı olmuşdu. Universitet müəllimi idi. Orda da elmi adı olmadan çalışmaq əslində bir parça çörək qazanmağa bərabərdi… Sonralar müdafiə etdi, elmi dərəcə aldı və indi professordu. Bir dəfə Türkiyədən qayıdıb mənə zəng elədi: –Bəs filan jurnalist bərk xəstədi, vaxtı ilə şeirimi verib qəzetdə. Gedib ona dəyək. Bazar-lıq eləyib, getdik. Qapını üzümüzə açanda xəstənin öskürək səsiylə qarşılaşdıq. Yataq otağına keçdik. Xəstə, hər birimizin başına gələcək son vəziyyətdəydi – çarpayıyla bir olub getmişdi. Həyat yoldaşı əlində dəsmal onun ağzını silirdi. Hətta dəsmalı ağzının içinə salıb, xəsfənin hayxırağını götürürdü. Ürəyimdə dedim, əhsən belə qadına! Bu, lap anadı ki! Onu da deyim ki, xəstə bir anlıq sakit olan kimi yoldaşına acıqlandı da. Mən xəstələr görmüşəm, onların həyat yoldaşlarını görmüşəm. Xəstənin üstünə çığıran, onu yaşamaq ümidindən salan qadın da görmüşəm, ərini dərdiylə baş-başa qoyub, qonşularla söhbətə qaçan da. Amma indi ərin qulluğunda qul kimi dayanan qadın idi gördüyüm. Bu an-larda həm xəstə, bir kişi kimi, həm də qadın, bir həyat yoldaşı kimi gözümdə ucaldı. Xəstə jurnalist sakit olandan sonra Məmməd müəllim əyilib onu öpdü. Mən, elə bir yaxınlığımız olmadığından sadəcə başımla salamlaşdım. Hiss elədim ki, bizim gəlişimizlə xəstənin əhvalı dəyişdi. O biri otaqdan qızını çağırtdırdı. Məmməd müəllim məni təqdim etdi. Xəstə yalanmı-kerçəkmi adımı eşidəndə deyəsən bir az təəccüb qaldı: –Bu, Qəşəm müəllimdi!? Məşhur şairdi ki, bu! – Xəstə, fəxrlə başını qızına tərəf çevirdi. Məmməd müəllim bir xəstəyə, bir də mənə baxdı. Xəstəyə ba¬xışıyla deyirdi ki, bu nə deyir. Mənə baxışından isə: “Bu məşhurluğun haçandandı!? Bəlkə sənə də xalq şairi adı veriblər, xəbərim yoxdu?!” Mən gözümü qırpıb, bir növ şirvanlı him-cimiylə Məmməd müəllimə anlatdım ki, çöldə danışaram. Xəstənin fikrini əlüstü anlamışdım. O ailəsinin, xüsusən də qızının yanında öz dəyərini göstərmək istəyirdi – baxın, görün mənə kimlər dəyməyə gəlib – məşhur şairlər…
Məmməd İsmayılı söhbət zamanı, özünə qapıldığı vaxtı son dərəcə ciddi və fikirli gör-düyün halda şeir oxuyanda təbəssümsüz görə bilməzsən. Əslində bu heç təbəssüm də deyil, sadəcə sözün şairin üzünə düşən işığıdır ki, var. Özü də Məmməd İsmayıl şeir oxuyanda sanki qeybə çəkilir və sözlərin, misraların daxilinə nüfuz edir – məddi-mənasını açıb qoyur ortalığa. Ən korafəhim dinləyici belə şairin fikrini asanlıqla başa düşür. Bu isə onun yazdığı sözün haqdan gəldiyinə bir nümunədir:
Bu mənəm, a kəndim, tanımadınmı, Bu, həmin Məmməddi – Bir az sınıxıb, Bir az sıxıb onu şəhər havası, Dərmanı dağların səhər havası… Məni tanımayır təzə cavanlar, Özümmü çıxmışam yaddan, adımmı?! Sənin qucağında arzuladığım Günlərdən qayıdıb gəlmişəm sənə, Bu, mənəm, a kəndim, tanımadınmı?!
Hər yazıçı özünün söz ehtiyatı müqabilində yazır. Yazıçı var, 200-300 sözü ola-olmaya, elə bu sözlərlə də işləyir, on minlərlə sözlə belə kifayətlənməyən sənətkarlar da az deyil. Bu qədər sözü qazanmaq üçün gərək sənin güclü mütaliən də olsun. Ustad ədibimiz Məmməd İsmayılın söz ehtiyatı da geniş olduğundan deməzdim ki, fikrini ifadə eləməkdə əziyyət çəkmir, deyərdim ki, daha sərrast, daha səhih ifadələr işlətməyə can atır. Odur ki, onun bir sıra misraları az qala atalar sözünə çevrilib. “Hələ yaşamağa dəyər bir az da!”, “Kimi aldadırsan, a zalım oğlu!” , “Gözəldən gələcək bəla – gözəldi.”, “Yetimlik yetirsə – şair yetirər…”, “Dost-düşmən seçilər, Vətən seçilməz.”, “Yuxu hayandan gəlirsə, ölüm o yandan gələcək.”, “Haqdan gələn şairin səsi qürbətdən gələr.”…
Gərək ki, kəndimizdə müəllim işlədiyim illərdən biriydi, Bakıya gəlmişdim və özümlə 1-2 kq. da göy lobya (bizim Kürdəmir tərəflərdə “qın” deyirlər) aparmışdım Məmməd müəllimə. Elə bilirdim ki, mənim sevdiyim bu məcun ustadın da xoşuna gələcək. İş elə gətirdi ki, gecə, “Gənclər dostluğu” küçəsindəki (indiki Atatürk prospekti) evlərində (nəyə görəsə həyat yoldaşı, indi Allahın rəhmətinə qovuşmuş Əzizə bacı və uşaqlar evdə deyildi) onunla qalmalı oldum. Kəmali-ədəblə qını da suda bişirib, qoydum ortalığa. Məmməd müəllim bir-iki qın salxımı götürüb, dadına baxdı: –Axı bu yağda bişirilməlidi?! –Biz tərəflərdə suda bişirilir, duzla yeyilir… Gecə orda qaldım və elə bildim dünyanı verdilər mənə. Amma Məmməd müəllim narahat idi… Bu hadisədən illər, onillər keçəndən sonra dərk elədim ki, Məmməd İsmayıl dünyaya, sözün həqiqi mənasında, poeziya və tənhalıq üçün gəlib. 07.04.2011-13.12.2021
