BALACA PULUN BAŞAĞRISI (miniatür) Pul da bel kimi, balta kimi bir şeydi. Nə qədər çox işlənsə, yəni cibdən-cibə girsə, o qədər də damarlarına isti qan yeriyər. Pul ona can verənə “can” deyir. Məni niyə istəsin ki?! Əlimə düşən kimi can qurtarmaq istəyirəm ondan. Ya xərcləyirəm, ya da aparıb tapşırıram yad əllərə – bir sözlə banka qoyuram. O günü SOCAR istiqrazının dividendini almağa getmişdim. Çox deyildi, pula məhəbbətim qədər ola-olmazdı – cəmi 540 dollar. Əməliyyatçı xanım qəribə bir sual verdi mənə: –Hamısını götürəcəksiniz? Düzü, mat qaldım. Birdən fikirləşdim, bəlkə alacağım 540 yox, 5400-dü?! Yalançı Allahın düşmənidi, düzü bərk sevincək oldum: –Necə hamısını?! Nə qədərdi ki, alacağım? –540 dollar. –Bu qədər yoxdu məgər bankda? –Bir nəfərin 50 min alacağı var, qoy xəzinəçidən soruşum, görüm nə deyir. – Zəng elədi… – Bir az gözləyin, 10-15 dəqiqəyə fasilədən qayıdacaq. Başımı əyib, gözümü dikdim əlimdəki kitaba. Çox keçmədi… –Allo… – əməliyyatçının səsinə diksindim. – 540 dol¬lar var xəzinədə? – Eşitdiyi cavaba dodağını büzdü. – Bəs nə vaxt olacaq? Sabah?! – xanım üzümə baxdı. –Niyə sabah? – Qaşlarımı çatdım. –50 minin başı yarımçıqdı. 540 dolları sizə versək, o müştərimizin işi sabaha qalmalı olacaq. Bu da bizim operativlik imicimizə 500 minlik ziyan deməkdi. Sizin alacağınız isə cəmi 540 dollardı. Bunun da bizə elə bir isti-soyuqluğu olmaz. Mən əlimi ağ saçlarıma apardım. –Müəllim, sizi yaxşı başa düşürəm. Amma pul insanların saç-saqqalına baxmır. –Baxsaydı yaxşı olardı! –Metroya minəndə, ağ saçlarınıza görüb, durub yer verən olurmu sizə? Ayağa qalxdım: –Salamat olun, sabah gələrəm…
ƏZRAYILIN TANIMADIĞI ADAM (hekayə) Elə ki, ev işləriylə bağlı bir çətinlik çıxır qarşıma, əlüstü Usta Söhrabı tapıram. –Xeyirdimi, müəllim? –Şərə lənət, ay Söhrab! Dəmirçi lazımdı mənə. Sən Allah çalış, halal süd əmmiş olsun! –Müəllim, indi halal südəmmişdən törəyənlərin çoxu zay çıxır. Ancaq bir dəmriçi tanıyıram, əslən Zəngilanlıdı, Qarabağ müharibəsindən qabaq Xankəndinin yaxınlığında – Kərkicahanda yaşayıblar. Bilmirəm milləti nədi, amma görəcək də adı var – nə Azərbaycan türkcəsinə uyğun gəlir, nə kürdcəyə. –De, bəlkə kimliyini tapdım? –Adı Misardı. –Həəə… doğrudan da görəcək adı var. Yox, başım o dərinliyəcən işləməz. Neyləyək, Misardı, Misar olsun! Təki adı özünə, əlinin dadı bizə qalsın. Elə səhəri gün Misar gəlib çıxdı. Orta yaşlı, bəstəboy, dolubədənli, gülərüz bir kişiydi. Ətəyi kəmərindən çıxıb şalvarının üstünə düşən köynəyinin qolları əlinin baş barmağınacan sallanırdı. Hiss olunurdu ki, bir az səliqə-sahmansızdı. Salam verməyiylə özünü açıb tökməyi bir oldu: –Birinci Qarabağ müharibəsi qazisiyəm, müəllim. Ona görə demirəm ki, qədrimi biləsiniz. Tanış olmaq da, vəsiyyət eləmək kimi yüngüllükdü! İki qardaş, bir ata əvvəldən axıracan Qarabağda can qoymuşuq. –Soruşmaq eyib olmasın, bu nə addı, ay Misar, veriblər sənə?! –Müəllim, mənə qədər beş oğlan doğubmuş anam. Yazıqlar da bir yaşına çatar-çatmaz valideynlərimin ürəyinə dağ çəkirmiş. Atam da axırda hirslənib deyir, bu səfər də oğlan doğ, söz verirəm ki, qoymayacam bizi peşman eləsin! Anam mat-mat baxır atamın üzünə: –Ay kişi, peyğəmbərlik eləmə! –Deyirəm da sənə! Anamın karxanası da ənənəni pozmur, bu dəfə də konveyerdən oğlan zühur eləyir. –Dünyaya, xoş gəlmisən, ay Misar! – Atam mə¬ni boyu bərabəri qaldırıb, boynumu-boğazımı iyləyir. –A kişi, Misar nədi? –Bu oğul balanın adı! Anam zarıya-zarıya etiraz eləyir: –Ətin tökülməsin, camaatı bizə güldürmə! Uşaqlar bunu lağa qoyacaq, vallah. – Mişar gəldi, Mişar getdi. –Nə deyirlər desinlər, təki qardaşlarının dalıyca getməsin! – Anam ölüm-dirim söhbətini eşidən kimi “xırp…” səsini kəsir. – Ona görə belə ad qoymuşam ki, Əzrayıl öldürəcəkləri adamlar haqqında Allaha hesabat verəndə çaşsın. Axı “Misar” türk adı deyil. Əzrayıl da Allahın qəzəbindən qorxduğu üçün deməyəcək, bir türkün də canını alacam. Doğrudan da, necə ki, indi görürsünüz, 50 ildir, Əzrayıl məndən xəbərsizdi! Heç müharibədə də girəvə tapmadı məni qardaşlarımın yanına göndərsin. Burnumun ucu belə qanamadan sağ-salamat çıxdım odun-alovun içindən… Belə şirin-şirin danışan Misar, darvazanın yarı xərcini alıb, ətli-gombul barmaqlarıyla asta-atsa sayıb, təbəssümlə üzümə baxdı: –Halal elə, müəllim! –Halal xoşun olsun! Pulu qoydu cibinə. Əvə¬zin¬də yağ¬lı bir vədə ilə mənimlə xudahafizləşdi: –Salamat qalın, əziz insan, 10 günəcən darvaza bəzəkli gəlin kimi gəlib durmasa hasarınızın çərçivəsində… – üzümə baxdı. Mən də sual dolu nəzərlərimi dikdim onun ağzına. – Niyə soruşmursunuz nə olacaq?! –Nə olacaq? –Adımı dəyişəcəm! –Dəyişmə. –Niyə?! –Əzrayıl gəlib tapar səni! –Ha-ha-ha… yaman dediniz, ha, müəllim! –Ay Misar, öz aramızdı, de görüm, cəbhədə papağını günə yandırmamısan ki?! –Nə danışırsınız, müəllim?! Kəşfiyyatçıydım, ermənicəni yaxşı bildiyimdən iki gündən bir ya danaboyun eləyib “dil” gətirirdim, ya da aldadıb salırdım tora. Amma sonralar bu fədakarlığımın bəhrəsini görməyəndə it peşmanı oldum. Hirsimi tökdüm “Cəbhə gündəliyi”min üstünə – kibrit çəkdim… cırradan çıxdı. –“Gündəliyi” yandırmaqda səhv etmisən. –Gücüm ona çatdı, müəllim! Axı hələ də qazi sənədini vermirlər mənə. Burnuna barıt iyi dəyməyənlərin ürəyi döyünəndə, sinələrinə düzdükləri orden-medalın çaqqıltısından qulaq batır. Gəl ki, mən hələ də “qazi” sözünə tamarzıyam. –Niyə? –Pul istəyirlər. –Palaza bürün, elnən sürün! –Müəllim, mənim vicdanım qəbul eləməz ki, döyüşüb, vuruşub, gündə yüz dəfə ölüb-dirildiyim cəbhədə olmağımı təsdiq eləyən kazğızı pulnan alım. –Ay Misar, ölüb-dirildiyin epizodlardan birini danış, hekayədən-zaddan düzəldim. –Müəllim, hansını deyim, birdimi-ikidimi?! Həəə… Şuşa yaxınlığında əlbəyaxa döyüşdən sonra on beş əsgərdən üç nəfər qalmışdıq. Mən idim, Kürdəmirli Vahid Sərxanoğluydu, bir də adını unutduğum Bakılı balası – doqquz bacının tək qardaşı. Düşmənin sipər kimi çəkdiyi güllələrin arasından keçib, Şuşa türməsinin divarına sığınmışdıq. İnan, müəllim, ölümün ovcundaydıq. Amma minamyotların işığı Əzrayılın gözünə necə düşürdüsə, yerlə-göy arasında çaşıb qalmışdı, görə bilmirdi bizi. Biz isə bərk həyəcana düş¬müşdük. Vahid də özümüzə ürək-dirək vermək üçün atası Molla Sərxanın məzəli söhbətlərindən danışmağa çalışsa da, nə dili söz tuturdu, nə də bizim qulağımız eşidirdi. Birdən minamyotla bizi vurdular. Xoşbəxtlikdən mərmi divarı tutdu. Toz dumana qarışdı. Doqquz bacının tək qardaşı əvvəlcə diksindi, sonra nə fikirləşdisə, “Qaçmaq da igidlikdəndi” deyə, qəflətən ayağa durdu. –Adə, otur! – Vahid çığırdı. Yapışdım ətəyindən: –Yerimizi er¬mənilərə nişan vermə, qağa! –Yox, – deyə dartındı. Mənə güc gəlməyindən hiss elədim ki, dəli olmaq dərəcəsinə çatıb. Elə bil bir saat əvvəl gözünü qan tutmuş, şir kimi döyüşən bu deyildi: “Baxın, doqquz bacının tək qardaşı, görün, düşmənin başına nə od ələyir!”… Doğrudan da sığınacağa girməzdən əvvəl divar boyu erməni meyitlərinin tökülüb qaldığını görmüşdük. Elə özümüzün də itkimiz az deyildi. Tək bir ağacın altında 12 cavan ölüm sükutuna dalmışdı. Düşündüm – müharibə ölüləri sevmir, onları tapdayıb keçir… –Burax məni! –Doqquz bacının tək qardaşı sıyrılıb, çıxdı əlimdən. 10 metr getməmiş vurdular. Ağzı üstə yıxıldı. Bayaqdan öldüyümüzə əmin olan ermənilər sağ qaldığımızı görüb, üstümüzə od ələməyə başladı. Birtəhər sürünə-sürünə əks tərəfdən – kol-kosun altından çıxıb, özümüzünkülərə sarı getdik. Bir də onu gördüm ki, qarşıdan qaratikan yığılmış araba kimi ləngər vura-vura bir nəfər gəlir. Diqqətlə baxanda gördüm atamdı. Kişinin gözləri kəsilməyə aparılan mal gözləri kimi bərələ qalmışdı. Hətta gəlib yanıma çatanda belə üzümə baxsa da, məni tanımadı. –Ay bala, deyirlər Misargili vurublar, bilmirsən hardaydılar? –Həəə… dayı, türmənin divarının yanındadı meyitləri, – dedim. Atam tüfəngin ağzından güllə çıxan kimi tərpəndi. Durub, dalıyca baxmağa başladım. 30-40 addım getməmiş dayandı. Hiss elədim ki, ağlı üstünə qayıdıb. Çevrilib, mənə tərəf gəldi: –Adə, köpəyoğlu, məni arıya qoymusan?! –Dədə, vallah, səni sınayırdım! –Nəyimi sınayırdın, yaramaz?! –Deyirdim, görüm ölməyim sənə necə təsir eləyəcək! Qucaqlaşdıq…
Nəfsin meyvəsi – ehtiras və ya hekayə janrına təzə nəfəs – Yahya ABBASOV
Əksər hallarda şairin nəsri şeirə, nasirin şeiri də nəsrə bənzəyir. Ona görə də şair poeziyasında, yazıçı da nəsrində daha möhtəşəmdir. Heç dahi Füzuli də nəsr yaradıcılığında poeziyasındakı Füzuli deyil. Çünki onun nəsrində nəzəri müddəlar daha çox qabardılıb. Deməli, cəmiyyət yaradıcı sənətkarı, zatən, şair və ya zatən nasir kimi qəbul etməkdə haqlıdır. Qəşəm İsabəyli ədəbi ictimaiyyətdə bənzərsiz uşaq şairi kimi tanınmışdır. Diqqət edilsin, tayı-bərabəri olmayan demirəm, bənzərsiz deyirəm. Ədəbiyyatımızda uşaq şairləri və uşaq şeirləri lazımıncadır. Qəşəm İsabəylinin isə uşaq poeziyası həm uşaqlar üçün uşaq şeirləri, həm də böyüklər üçün uşaq şeirləridir. Qəşəmin özü demişkən, o, həm də əvvəli “şir”, sonu “şir” olan nəşriyyatın yaradıcısı və rəhbəri kimi tanınır. Yazıçının son illərdə iki hekayələr kitabı işıq üzü görüb. “Beş hərflik faciə” (2022) və “İlk məhəbbətin intiqamı” (2024). Görünür, içində yaşadığı zamanın və üstündə yaşadığı torpağın dərdləri, özünün daxili çarpışması, rast gəldiyi insan xarakterləri, cəmiyyətdə bir-birini sürətlə əvəz edən hadisələr müəllifin doğma mövzusuna (uşaq şeirlərinə) sığınmamış və onun nəsrinin yaranmasını şərtlən¬dirmişdir. Doğrudan da, Qəşəm İsabəylinin nəsrindəki vaqeə və hadisələri uşağa təqdim etmək olmaz. Poeziyada öz dəst-xəttini yaratmış Qəşəm İsabəylinin nəsrə müraciəti gözlənilən idi. İçində Əlahəzrət Ədəbiyyat gəzdirən bir söz adamının qələmi çağımızın həftəbecər olaylarına biganə qala bilməzdi. Yazıçı müdrik yaşındadır. Əslində, bu yaşda nəsrə keçmək çiynini ağır yükün altına vermək deməkdir; məsuliyyət yükü. Bunun uğuru, uğursuzluğu var, ortalığa qoyduğun mətahın qəbul edilib-edilməməyi var. İstedad, özünəgüvən və yazıçı səmimiyyəti Qəşəm İsabəyliyə nəsrin qapısını azacıq aralayıb içəri boylanmağa yox, bu qapını taybatay açıb daxil olmağa cəsarət verdi. İstər şifahi nitqdə, istər bədii əsərdə, lap publisistikanın özündə də səmimi ol, sənə inanacaqlar. “İlk məhəbbətin intiqamı” kitabına yazdığı Ön sözdə müəllifin ovqatı bütünlüklə səmimi notlara köklənib. Ön sözü çox ləzzətlə oxudum. Demə, orta həcmli bir hekayələr kitabının on altı səhifəlik Ön sözü ola bilərmiş və bu Ön sözdə müəllif həyatının irili-xırdalı bütün detallarının xülasəsini verə bilərmiş. Ön sözü oxuyan hər kəs hekayələri oxumağa ruhən məhkumdur. Çünki Ön söz kitab üçün mənəvi açar rolu oynayır və oxucu hekayələrdə də müəllifin səmimiyyətinin axtarışına meyillənir. “İlk məhəbbətin intiqamı” kitabı öz orijinal nəsr üslubunu mükəmməl şəkildə nümayiş etdirə bilən hekayələr toplusudur. Kitabda müəllifin on dörd hekayəsi, beş novellası və bir povesti yer almışdır. Əslində, kitabdakı bütün əsərlər novella sayıla bilər. Novellaya xas olan yığcamlıq və son dərəcə gözlənilməz sonluq bu yazıların hamısını novella kimi səciyyələndirməyə yetər. Yəni hekayələrin əksəriyyəti novellanın parametrlərini ödəyə bilir. Bircə qalır hekayə ilə novellanın əsas sərhədini ayıran yumor. Qəşəmin hekayələrində güclü yumor da yetərincədir. Lakin hekayələrdə çağın insanının ciddi düşüncəsi və bu düşüncədən doğan etiraflar daha güclüdür. Novellalarda isə müəllif həm mətnlərin fonunu yumorla “hörüb”, həm də finalını yumorla bitirib və beləliklə, bu janrın ən gözəl nümunələrini yaratmaqla çağımızda postmodernist düşüncənin elementlərini də sərgiləyə bilib. Hekayələrin sırasında verilmiş “Çörək ağacı” və “Qasımov cəbhəyə gedir” povestindəki parçaların hamısı sırf novelladır. Bu mənada müəllif tam səlahiyyətlə povestini “Novellalar povesti” adlandıra bilər. Hekayələrdə yazıçının üslub faktını şərtləndirən amillər çoxdur. Qəşəmin nəsrini hansı dərgidən oxusan, imzaya baxmadan müəllifini dəqiq deyə bilərsən. Bu fakt üslubu olan yazıçılara aiddir. Üslubun rüşeymi, işartıları yazıçının içində, ruhunda olur. Bu rüşeymi bəsləyib, böyüdüb, qoruyub özünü təsdiq etmək gərgin zəhmətlə başa gəlir. Ona görə də Balzak yazırdı: “Üslub şüşəyə bənzəyir, nə qədər çox silsən, o qədər çox parıldar”. Onun hekayələrində oxucuya layla çalan nəinki səhifə, abzas, heç cümlə də yoxdur. Hadisələr yüyrək dillə təqdim olunur, ona görə də sürətlə oxunur. Bu əsərlərdə sanki zamanın nəbzi döyünür. Hekayələrdəki sürət çağdaş insanın səbrinə köklənib. Sürəti yaradan dialoqlardır. Qəşəm İsabəylidə dialoqlar təsvir və təfərrüatları, eyni zamanda vizual detalları da öz içinə alıb əridir. Bu dialoqlarda yazıçı realist üslubla ironik üslubu incə ustalıqla bir-birinə qovuşdurub birbaşa özünün üslub parametrlərindən birinə çevirir. Qəşəm İsabəyli haqlı olaraq kitabını “Ehtiras” hekayəsi ilə açır. Hekayə müəllifin dünyagörüşünü, məlumatının bolluğunu, hadisələrə yanaşma metodunu, nəhayət, bədii cəsarətini tam göstərə bilən nümunədir. “Ehtiras” hekayəsi sonrakı hekayələrə marağı artırır, yəni digər yazılar üçün açar rolu oynayır. Yazıçı Sadıq Elcanlı yazılarının birində hekayəyə yüksək qiymət verərək abzasın əvvəlində “Ehtiras” hekayəsi, az qala, bir romanın yükünü təqdim edir” kimi dəyərləndirir. Həmin abzasın sonunda bir daha “Bu, kiçik hekayənin böyük roman ağırlığında qələbəsidir”, – deyə səciyyələndirir (“Ədəbiyyat qəzeti”, 1 iyun 2024-cü il, səh. 26). Təbii ki, Sadıq Elcanlı kimi səliqə-sahmanlı bir qələm sahibinin qəlbən əsərə verdiyi yüksək qiyməti biz də səmimi qəlbdən alqışlayırıq. Müəllif qısa həcmli hekayəsinə maraqlı süjet qura bilib, məzmun olduqca cəlbedicidir. “Narkotik alverçisi” böhtanı ilə şərlənən Vüsalın azadlığı rəzil bir prokurorun əlindədir. Vüsalın özünü qurtarmağa pulu yoxdur. Prokuror onun yalvarışlarına məhəl qoymur. Əli hər yerdən üzülən Vüsal bacısını və arvadını prokurora təklif edir. Bu epizodda oxucunun əsəbi tarıma çəkilir. Bu nədi? Yoxsa, heka¬yənin müəllifi də, qəhrəmanı da mental dəyərlərin üstündən xətt çəkir?! Hətta bir çoxları düşünür ki, Vüsalın “bacım” və “arvadım” dedikləri, görəsən, onun doğmalarıdırmı? Bəlkə, onlar Vüsalın “təşkil elədiyi” başqa qadınlardır?! Qoy oxucu qərar verməyə tələsməsin və hekayənin finalını oxusun. Hekayənin finalı bizə tamamilə fərqli rakursdan görünür. Müəllif prokurorun düşdüyü acınacaqlı durumu göstərməklə, ulu Zərdüştdən üzü bəri Əlahəzrət sözün haqqın, ədalətin xidmətində bulunduğunu ifadə edə bilmişdir. Müdriklərdən biri deyib: “Ədəbiyyat olub-keçənləri, indi olanları və gələcəkdə olasıları özündə ehtiva edən sənət növüdür”. Əslində bu təsirli hekayə cəmiyyətin sosial-mənəvi deformasiyasına yazıçı baxışıdır. Bu, müəllifin sosial problemlərə yönəlik dərdi və harayıdır. Qəşəm İsabəyli hekayəni mətnin metaforu üstündə qurmuşdur. Metaforla cəmiyyətə ötürülən mesaj: zalımlıq eləsən, zülm görərsən. Prokurorun Vüsala elədiyi zülmü Tanrı iki qat artıq onun özünə qaytarır; ailəsi dağılır, sərvəti əlindən çıxır, ciyərparası, bircə oğluna həsrət qalır və cəmiyyətdə rüsvay olur. Əsərdə nəfsin insanın başına gətirdiyi fəlakətlər və harınlamışların heç vaxt ondan sığortalanmadığı da məntiqlə açılır. Çünki ehtiras nəfsin meyvəsidir. “Ehtiras” hekayəsi nüvədir. Bu nüvənin həlqələri açıldıqca daha çox mətləblər üzə çıxır. Yazıçının hekayədə yaratdığı təzad da maraqlıdır – həzz-iztirab; hər ikisi qadın əməli ilə. Prokurora həzz verən də qadındır, iztiraba salan da. Həzzi verən yad və haram – iztirab verən doğma və halal. Prokurorla Vüsal təzadı da diqqət çəkir. Vüsalda əvvəl iztirab, sonra həzz – prokurorda əvvəl həzz, sonra iztirab. Beləliklə, yazıçı insan həyatının iztirabla həzzin növbələşməsindən ibarət olduğunu kiçik bir hekayədə müddəa kimi ortaya qoymuşdur. Hekayədə mətnaltı ifadələrin işlədilməsi onun bədiiliyini bir daha artırır. Prokurorun Vüsala dediyi “Ora Amerikadı, orada qanun var” fikri prokurorun savadsızlığına işarədir. Səviyyəli hüquq işçisi belə sözü dilinə gətirməli deyil. Və yaxud əsərdəki yekun hadisəyə mətnaltı işarələr verilir: “Həyat yoldaşım mənalı-mənalı üzümə baxdı. Sonra da şaqqıldayıb güldü.
Bu nə gülüşdü, ay qız?!
Tələsmə, səsini eşitdin, dadını da görərsən!” Hekayədə reallığın mühüm bir faktoru da diqqətə çatdırılır; insan bioloji varlıqdır və bütün canlılar kimi onun da cinsi maraqları təmin olunmalıdır. Prokurorun arvadı Sevinc evdən həmişəlik çıxır, Vüsala qoşulub Türkiyəyə gedir. Oradan da prokurorun telefonuna mesaj göndərir: “Sən də adını kişi qoymusan. Hünərin-zadın da yox idi, ay yazıq. Hardan olaydı ki, onun-bunun arvadıyla oturub-dururdun. İndi baxıram, mən ərdə olmamışam ki! Ərin nə olduğunu da indi bilirəm”. Amerika yazıçısı, dünyaca məşhur Uilyam Folkner yazır: “Yalan kitablara yol tapa bilər, amma heç vaxt ədəbiyyat ola bilməz. Yalan bir xalqı aldadıb yolundan sapdıra bilər, amma heç vaxt böyük ədəbiyyata çevrilə bilməz”. Qəşəm İsabəylinin nəsri bu yazının əvvəlində ifadə olunmuş düşüncəyə alternativ variant kimi üzə çıxdı. Yəni o, poeziyasında şair, nəsrində yazıçı kimi görünə bildi. Həm də yazı texnologiyasından tutmuş bədii keyfiyyətə qədər, təzə olan bu nəsr göstərdi ki, maksimal dərəcədə yığcam bir mətnə geniş bir məzmunu yerləşdirə bilmək üçün mütləq mənada yazıçı olmalısan. Yaradıcılıq məhsulu səni içinə alırsa, ruhuna hopursa, yaddaşına köçürsə, daxili enerjisi sənin enerjinlə uyğunlaşa bilirsə, deməli, əsər də, onun müəllifi də “ədəbiyyata qalan” nominasiyasını yerinə yetirir; Qəşəm İsabəylinin nəsri kimi. Təbii ki, bir məqalədə kitabın bütün hekayələrindən söz açmaq imkan xaricindədir. Yazını hazırlayarkən məlumat aldım ki, yazıçının üçüncü nəsr kitabı da işıq üzü görüb. Sağlıq olsun, Qəşəm müəllimin nəsri ilə növbəti görüşlərədək. (“Ədəbiyyat qəzeti”, 17 may 2026)
ARMUD AĞACI (hekayə) Qapımızın Armudu hər il o qədər gül açırdı, o qədər meyvə gətirirdi ki, hətta budaqları bu ağırlığa dözmür – şaqqa-şaq qırılıb tökülürdü. Payıza yaxın bar-bəhərini yığmaqla qurtara bilmirdik. Özümüz yeyirdik, qonum-qonşu aparırdı, bir vedrə də Marala verirdik. Maral da hər səhər bir sərnic armud ətirl, üstü köpüklü südüylə əvəzini çıxırdı. Bir gün də… nənəm demişkən, elə bil göz dəydi Armuda. Yaz gəldi, ağac özünə gəlmədi. Üç həftədən sonra ağacın əl-ətəyində adda-budda yarpaqlar görünməyə başladı. Gəl ki, yaz da qurtardı, amma Armudun gül açmağa gücü çatmadı. –Ay baba, – dedim, – sənin kimi qocalıb ey, Armudumuz! –Armud ağacının nə yaşı var ki, bala?! –Deyirdin, göz açıb, onu həyətimizdə görmüşəm! –Armudun olsa-olsa 60 yaşı var, mə¬nim də 55. Hələ ömrümüzün gözəli qabaqdadır! –Nə oldu bəs buna?! –Sənin kimi tənbəllik eləyir, Şəmşəm! Ağlı başına gəlməsə, cəza verəcəm ona. –Adamdı bu, ay baba?! – Ağacın da canı var, bala. Duyur, hiss eləyir, hətta qorxunun nə oldu¬ğunu bilir.
Üzümüzə gələn ili də Armud ağacı gül açmadı. Görürdüm, babam hər dəfə deyinə-deyinə keçir ağacın yanından. –Ay ata, babam yaman deyinir, ey. –Şəmşəm, Avropalılardan fərqli olaraq deyinmək bizim Şərqli kişilərin xasiyyətidir. Görürsən, arvaddan inciyir, uşaqdan inciyir, söz demir onlara, başlayır öz-özünə danışmağa, yəni deyinməyə. Bununla da ürəyini boşalıdır, hirsini yatırdır. İnfarkdan, insultdan qaça bilir. Bir də ki, deyinməsin, neyləsin, Armudu gül açmayıb… –Ay baba, armudun yanından keçəndə nə deyirsən? –Danlayıram onu! –Bıy… uşaqdı Armud ağacı, danlayasan onu?! –Özünə demişəm, əgər üçüncü ili də, hiss eləsəm ki, meyvə vermək fikri yoxdu, dibindən kəsəcəm onu! –Baba, yazıqdı, kəsmə! – Bu da Zeynəb idi. Ağacları yaman çox istəyirdi. Birinin bir yarpağı qopub, yerə düşsəydi, qaçıb evdən yapışqan gətirib, həmin yarpağı ağacın budağına yapışdırırdı. – Dərsdə oxumuşuq, – deyərdi, – ağaclar yarpaqlarıyla nəfəs alır. Nə qədər çox yarpağı olsa, o qədər çox nəfəs alar. Meyvəsi də dadlı olar! –Amma, Zeynəb, Armud ağacına söz vermişəm ki, bar gətirməsən, kəsəcəm səni! Sözümün yalan olduğunu görsə, day məndən qorxmaz. –Sən onu kəssən, o öləcək, baba. Ondan sonra nəyi qorxacaq səndən?! –Yaman dedin, ha, Zeynəb! Qorxma, kəsməcəm… –Baba, “kəsməcəm” yox, “kəsməyəcəm” de. –Ay maşallah sənə! Niyə bəs Şəmşəm deyir, Zeynəb pis oxuyur dərsini?! –Desin də, baba, ondan ötrü oxumuram ki, özüm üçün oxuyuram. O günü “əla” almışam Azərbaycan türk¬cəsindən. –Əhsən! Əhsən! –Söz verirsən kəsməyəcəksən Armud ağacını?! –Söz verirəm. Şəmşəm dedi: –Kəsəcək! –Əgər babam Armudu kəsmək istəsə, gəlib duracağam ağacın dibində. – Zeynəb dedi. –Niyə dibində durursan? –Qoy o kəsiləndə aşıb düşsün üstümə! Baba Zeynəbin başını sığallayıb, üzündən öpdü.
Yaz gələn kimi badam ağacları çiçək¬lədi. O yandan da alçalar gül açdı. Arıların vızıltısı həyəti başına götürdü. Bir səhər də Zeynəb məktəbə gedən kimi babam məni çağırdı: –Şəmşəm, get baltanı gətir. –Neylirsənı, baba? –Armud ağacının dərsini verəcəm! –Zeynəb ağlayacaq axı! –Ağlamaz. – Babam bığaltı gülümsədi. Gətirib baltanı verdim. – Get aralıda dayan. Babam baltanı başının üstünə qaldırıb cumdu Armud ağacına, – ətrafına iki-üç dövrə vurub, sol əliylə yapışdı gövdəsindən: –İndi səni dibindən kəsəcəyəm, ay ağac! – Baltanı dik qaldırıb, cəld ağaca tərəf apardı… baltanın ağzını astaca dirədi gövdəsinə. – Çiçək aç, bar ver! – Kişi dərindən nəfəs alıb, baltanı yenidən başının üstünə qaldırdı, geri çəkilib yenidən cumdu ağaca. – Dibindən kəsəcəyəm səni! Çiçək aç, bar ver! – Baltanı qəflətən endirib, yavaşca ağzını dirədi ağacın gövdəsinə. – Sonra da baltanı yerə atıb, alnının tərini sildi: –Yaman yoruldum, Şəmşəm! –Nə iş gördün ki, baba?! –Bu həyəcana hər ürək dözməz, bala! Elə bilirsən təkcə Armud ağacıydı qorxan?! Mən özüm ondan da bərk qorxurdum! –Ağac da qorxar, ay baba?! –Nəfəs alırsa, gül açırsa, bar verirsə, niyə də qorxmasın?!
Yaz girəndən 20 gün sonra bir səhər gördük Armud ağacı yarpaqlayıb. Bir gün də babam Zeynəblə məni çağırdı: –Ay bala, nə yatmısınız, Armud ağacı ayılıb! –Çiçəəək… – Bağırışdıq. Armud gül içində üzürdü… 2 illik fasilədən sonra Armud ağacı bar verdi. Ağacın bizə bəxş elədiyi sevincə Maral da öz payını qatırdı – hər səhər armud ətirli bir sərnic süd verirdi bizə.
1966-dan ilk kitabından tanıyıb, 1967-dən görüşüb, daimi ünsiyyət bağladığım və kiçik qardaşa çevrildiyim ustad Məmməd İsmayıl bu gün doğulduğu Əsrik Cırdaxan (Tovuz) kəndində dəfn edildi. Dünyaya gələn gündən bu son gününə qədər ustadın həyatında xeyli məhrumiyyətlər, ağrılı-acılı günlər olub. Az qala hamısının da şahidi olmuşam. Yadımdadı, deyərdi, hər iki ildən bir vuruluram, sonra yenə həyatımda yüksəlişlər başlayır. Yatağa düşəndən sonra onu da deyərdi ki, 3 nisgilim qaldı sinəmdə. Biri şair İlyas Tapdığın, o biri ilk gənclik illərindən etibarlı dost olub, bir otaqda kirayənişin olmuş şair Müzəffər Şükür Məchulun qəbrini ziyarət edə bilməməsiydi. Hətta Türkiyədən qayıdanda, onu aeroportda qarşıladım, İlyas Tapdığın rəhmətə getməsini xatırlayıb, dedi, Qəşəm, çalış vaxt tapasan məni aparasan onun qəbri üstünə. Özüm də Tovuza gedəndə, gedib Akstafada Müzəffərin qəbrini ziyarət edəcəm. Bu, mənim boynumun borcudu. Necə oldusa, İlyas Tapdığın da ziyarətinə gedə bilmədi, Müzəffər Şükürün də. Bir nisgili isə Xalq şairi Nəbi Xəzriylə bağlıydı: -Nəbi müəllim mənə kömək edib, özümə bağışlaya bilmirəm ki, nədənsə xəstə yatanda gedib onu yoluxa bilmədim. Ruhun şad olsun, ustad! Gündəkindən dinc yatasan! Yüzlərlə insan sənin son günündə gəlib səni yola sala bilməyib. Elə biri mən özüm, vaxtında mənə deyilmədiyindən sənə “yoldaşlıq” eləyə bilmədim. İnşallah, gedib Əsrikdə “həmsöhbətin” olacam!
QƏŞƏM İSABƏYLİNİN YENİ YAŞINA 14 Avqust qədim dostum, qələm yoldaşım şair Qəşəm İsabəylinin doğum günüdür. Bu münasibətlə əziz dostumuzu təbrik edir, şairə sağlam həyat, yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Yeni yaşınız mübarək olsun, Qəşəm müəllim!
Qəşəm İsabəyli Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında bədii sözün qüdrətinə dəyər verən, uşaq psixologiyasının ciddi, həm də dərin müşahidəçisi kimi çox maraqlı əsərlər yazan və yazdıqlarının mayasını həyat gerçəkliklərindən əxz edən qələm sahibidir. Yazıçı araya-ərsəyə gətirdiyi poeziya və nəsr nümunələri ilə yetmişinci illərdən üzübəri yol gəlir. Bu yollarda ədəbi, mənəvi yaddaşımızı “Balaca, bapbalaca”, “Şam nağılı”, “Əkil-Bəkil”, “Ü-ü-ü”, “Nənəm təkdir” kimi əsərləri ilə zənginləşdirib. Bu əsərlərdən sonra onun yazdıqlarının kəmiyyəti, keyfiyyəti ötən zamanlar içində oxucularda heyrət doğurub. Çoxlu sayda kitabları geniş auditoriyalarda maraqla qarşılanıb.
Yeri gəlmişkən, Qəşəm müəllimin “Ü-ü-ü” nəsr əsərinin redaktoru olmuşam. Haqqında bir neçə məqalə ilə dövri mətbuatda çıxış etmişəm. Məni şairin yaradıcılığında özünə cəlb edən xüsusiyyətlər yetərincədir. İlk olaraq, dəyişən, yeniləşən zamanı duya bilməsi, həyatı öz rəngində görməsi, ədəbi qəhrəmanlarının xarakterini ustalıqla yarada bilməsi, şifahi xalq ədəbiyyatından, milli dəyərlərdən ustalıqla bəhrələnməsidir…
Şairin əsərləri müxtəlif vaxtlarda bir çox ədəbi təşkilatların mükafatlarına layiq görülüb. Onların içərisində 2021-ci ildə Beynəlxalq Kitab Şurasının Andersen “Fəxri Diplom”una layiq görülməsi qələm dostlarını daha çox sevindirdi. Xatırladım ki, bu mükafatı ilk dəfə Azərbaycana gətirən məhz Qəşəm İsabəylidir…
Zaman ömürdən sürət qatarı kimi ötüb keçir, yaş üstünə yaş gəlir. Qəhrəmanımız – Söz xiridarı, qələm Adamı Qəşəm İsabəyli isə uçan illərin fərqinə varmadan yenə də gənclik şövqü ilə yazıb-yaradır, həyatın doğurduğu mövzularda ərsəyə gətirdiyi əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə öz töhfəsini verir. Doğum gününüz mübarək olsun, Şair! P.S. İndicə Mark mənə Qəşəm İsabəylinin doğum gününə yazdığım digər təbriki çıxardı. Düşündüm ki, onu da bu təbrikə əlavə edim. Fərqli təbriklərdi…
BU GÜN AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TANINMIŞ NÜMAYƏNDƏSİ QƏŞƏM İSABƏYLİNİN DOĞUM GÜNÜDÜR
Doğum günün mübarək olsun, Qəşəm İsabəyli. Düşünürəm ki, sən dünyaya gəlməsəydin, bu gün Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bir yanı (həm poeziya, həm də nəsrdə) boş qalardı. Sən öz yaradıcılığınla ədəbiyyatımızın bu qanadında şedevrlər yaratmısan. Ələlxüsus da son dövr – son aylar mükəmməl əsərlərin (böyüklər üçün də!) günümüzün reallıqlarını, acılarını, insan psixologiyasında baş verən təbəddülatları güzgü kimi əks etdirir. Bax elə buna görə də əziz dost, öz üslubun, dəst-xəttinlə həmişə diqqətimdəsən. Sənin yaratdıqların mükəmməldir! Allah sənə can sağlığı, bol yaradıcılıq imkanları versin. Təbrik edirəm!
877 İLDƏN SONRA BİR-BİRİNƏ QOVUŞAN YEZNƏ-QAYIN (hekayə) –Fikir vermişəm ki, biz Şirvanlılarda dövlətçilik ənənəsinə sadiqlik instinkti güclü olduğu halda, Qubalılarda peyğəmbər əleyhissəlamın sənətinə – tacirliyə məhəbbət istedadı daha yüksək səviyəyə çatıb. BDU-nun geoloji şöbəsində oxuyurdum. İkinci kursu bitirib, hazırlaşırdım ki, çıxıb gedim Şamaxıya – evimizə, bir də gördüm tələbə yoldaşım Qubalı Valeh sevinə-sevinə girdi qapıdan: –Nə tapmısan, ay Valeh, belə sevinirsən?! –İş yeri tapmışam… –İş yeri var indi bəyəm?! –Özümüzə uyğun… hə! –Hardadı?! –Balakən-Zaqatala filiz rayonuna geoloji təcrübəyə gedə bilərik. 3 ay evdə oturub neyləyəcəyik, tətili orda keçirtsək nəyimiz ziyana gedəcək?! Yeyib-içməyimiz bir yana, heç olmasa beş-on manat da qabağa düşərik. –Düz deyirsən, vallah, evdən pul istəməyə adamın üzü gəlmir day. İnan ki, köynək-köynək ət tökürəm əliboş rayona qayıdanda. Ata-ana yazıq nə qazanır ki?! Beləcə 2 nəfər biz, 2 nəfər də yuxarı kursdan rus, Balakənə getmək uçün təyyarəyə bilet aldıq. Hava şəraiti imkan vermədiyindən 2 dəfə bileti dəyişsək də, işimiz düz gətirmədi. Axırda gördük, vaxt itirməyə dəyməz, avtobusa minib, kürəyimizi dayadıq söykənəcəyə. Balakənə elə bir vaxtda çatdıq ki, nə dükan-bazar, heç yeməkxanalar da açıq deyildi. Ümidsizliyə qapılmağın faydası nəydi ki?! Düşdüyümüz şəraitlə də barışmalıydıq. Barışmaq, yəni ac qarına yatıb, bir də səhər gözlərimizi açmalıydıq. Elə yerimizə girməyə hazırlaşırdıq otğımızın qapısı, deyərdim ki, ərklə döyüldü. Bir-birimizin üzünə baxdıq: –Kimdi tanıyan Balakəndə bizi, görəsən?! –Valeh, Qubada ləzgilər çoxdu, – ona söz atdım, – bəlkə ləzgi dostlarının qohumları sənin Balakənə səfərindən xəbər tutub, dalınca gəlib, qonaq aparmaq istəyirlər?! –Birincisi, hardaydı məndə o bəxt, ikincisi də Balakəndə az qala ləzgilər yaşamır, Azərbaycan türkləriylə yanaşı avarlar daha çoxdu burda. –Valeh gedib qapını açdı. Bir nəfər uca boy adam girdi içəri. Verdiyi “salam”dan, qalın kərpicvari bığından gürcüyə oxşayırdı. Danışmağa başlayanda gördük ki, yanılmamışıq: –Xoş gəlmisiniz! – Deyə, keçib oturdu stolun baş ucunda. – Aşağıda qapıçıdan soruşdum ki, qonaq-qaradan gəlib-eləyən yoxdu ki, var, dedi, 4 tələbə gəlib Bakıdan. Deyə bilərsiniz nəyimə lazımdı gəlib-gedən?! Biz gürcülər ünsiyyətə öyrənmişik, tək qalanda darıxırıq. Neçə aydı ki, buradayam, ürəyim tutan bir adam tapa bilmirəm ki, həmsöhbət olum. Özüm də memaram, Balakənin baş planını hazırlayıram. Bəs siz kimsiniz? –Biz də gələcəyin geoloqlarıyıq. –Əla! Həm yaxşı peşəyə yiyələnirsiniz, həm də sizin işinizdə pomantika var. Sevirəm belə peşəni! Valeh köndələn bir sual verdi: –Nəyi yaxşıdı geoloqluğun?! Gürcü sualı sualla qarşıladı: –Nəyi yaxşı deyil ki?! Bax, sizin geoloqlar vaxtilə nefti kəşf eləyib, verib xalqın öhdəsinə. –Neft özü özünü kəşf eləyib bizdə. Azərbaycan torpağının nefti tarixi-qədimdən üzdə olub. – Dedim. Gürcü təslim olmaq fikrində deyildi: –Bəs dəmirə, qızıla, misə nə deyirsiniz, bəs Neft daşlarını kim tapıb çıxardıb üzə? Etiraz eləməyin yeri yox idi: –Doğrudu… – xorla cavab verdik. –Nə olsun ki, neftdi, qızıldı, dəmirdi, misdi… Moskvaya axıb gedir faydası, amma iş yerləri ki, özünüzdə qalır. On minlərlə neftçiniz var… Özümüz ac, əsnəmək də əsnəmək dalıyca… başımızda yeməkdən və yatmaqdan başqa ayrı fikir yox idi. Gürcü də yəqin yaxşı yeyib, çaxırını da vurub, indi də söhbət eləməyə adam tapmışdı. Başladı yer-yurdumuzla maraqlanmağa. Sanki bizimlə bir rayondan çıxacağına əmin imiş. Əvvəlcə ruslara üzünü tutdu: –Hardansınız? –Bakılıyıq! Tez də bizə tərəf çevriləndə, Valeh qabağa düşdü: –Mən də Qubalıyam. –Bəs siz? – Gürcü mənə baxdı. –Şamaxılıyam, – dedim. Hiss elədim ki, qonağımız oturduğu yerdə bir qədər dikəldi: –Haralı, dediniz, yaxşı eşitmədim?! –Şamaxılı! –Axx… Şamaxı… Şamaxı… –Adınız nədi? –Pasportda adım Ağamahmuddu, qısa olsun deyə, Mahmud deyirlər mənə. – Mahmud, ey əziz insan! – Cəld yerindən durub, gəlib dayandı mənim qarşımda. Mən də tez ayağa qalxdım. – İcazə verin, əlinizi sıxım! – İkiəlli əlimi əlinin içənə alıb, gözünü zillədi gözümə, – qohum olduğumuzu bilirsinizmi, Mahmud?! Nə deyəcəyini başa düşmədiyimdən mat-mat üzünə baxdım. –Yox, belə olmaz, bu “siz” məni dar paltar kimi ya¬man sıxır. Qohum qohumla rəsmi dillə danışmaz. Mən “sən” deyəcəm sənə, Mahmud. Razılıq əlaməti olaraq gülümsədim. –Mən “qohum” deyəndə sən niyə şübhəylə yanaşdın sözümə?! –Axı mən Azərbaycan türküyəm, siz gürcü?! –Baxmayaraq ki, memaram, amma xalqımın tarixini öyrənmişəm. İcazə ver, səndən soruşum, Birinci Axsitan kim olub? –Şirvanşah. –Onun işini-əməlini də bilməmiş olmazsan yəqin?! –Heyf ki, tarixçi deyiləm. –Mahmud, atalar məsəli var, qarı düşmən dost olmaz! Dostumuzun, düşmənimizin kim olduğunu biz yalnız tarixdən öyrənə bilərik. Mütləq onları tanımalıyıq! Min il əvvəlin dostu yenə də dostumuzdu, düşməni də düşmənimiz. Axsitan kimdi, dedin? –Şirvanşah Birinci Axsitan Şirvanşah Üçüncü Məniçöhrün oğlu… –Əhsən! Bəs onların ailələri haqqında nə bilirsən? –Əslində heç nə. –Belə olmaz, qohum, belə olmaz, bilməlisən.– Gürcü tez əllərimi buraxıb, çevrilib, otaqdan çıxdı. –Ay Mahmud, işə saldın da bizi, – Valeh məzəmmətlə mənə baxdı, – deyə bilmirdin Bakıdanam, gərək Şamaxı-lıyam deyəydin?! İndi bu memar bizi qoysa yatmağa, adımı dəyişərəm. Gürcü 10 dəqiqədən sonra yekə bir kitabla içəri girdi. Baxdım ki, “Gürcüstan tarixi”di. –Mahmud, dalımca gəl, qoy yoldaşların bu kitabla tanış olsunlar. –Çək cəzandı, – Valeh dedi, – get o biri kitabları da vur qoltuğuna, gətir tök qabağımıza, gürcü bizə tarix dərsi keçsin. Tələbə yoldaşlarımın yanından çıxıb, gedik gürcünün otağına. 2 qutunu mənə nişan verdi: –Mahmud, adımı demədim sənə bayaq, Vaxtanqdı adım. Bu qutunu sən götür, düş qabağa, bunu da mən. Bizi qucağı dolu görən yoldaşlarım dik atıldı. Cəld başladılar stolun üstünü səliqəyə salmağa. –Qohum, qutuların içindəkiləri yığ süfrəyə. Bir qutunun ağzını açmağımı gördüm. Bir qazança soyutma ət, doktor kolbasası, 2 təndir çörəyi, duz-istiot, pendir, göy-göyərti, 2 şüşə də çaxır… –Əyləşin, əziz qonaqlar. Bir-iki tikə siz yeyin, bir-iki dəqiqə də mən danışım, Mahmudla qohumluğumuzun sir-rini açmaiıyam axı. –Buyurun, buyurun… – yer-yerdən bağırışdıq. –Mən bu nemətləri ona görə gətirdim ki, qohumluğumuzun şərəfinə badə qaldıraq. Əvvəlcə bu qohumluğun üzə çıxmasında bizə yardımçı olan “Bakı-Balakən avtobusu”nun sağlığına içmək istəyirəm. Gülüşdük. –Dostlar, sözüm sizə gülməli gəlməsin, əgər bu avtobus vaxtında gəlib çatsaydı mənzil başına, güman ki, siz də vax¬tında şam eləyib, indi gəzirdiniz Balakən küçələrində. Gözləriniz də qalmışdı türk gözəllərinə oxşayan sarı saç, gözü göy avar qızlarında. Sabah səhər isə mən də, hər şeydən xəbərsiz, olacaqdım Laqadoxidə, yəni Vətən torpağında. Nə Mahmudu görəcəkdim, nə qohumluğumuzu yad eləyəcəkdik. Odur ki, içək “Bakı-Balakən avtobusu”nun sağlığına! –Yaşasın “Bakı-Balakən avtobusu”! Urra… – badələri başımıza çəkib, yeməyə davam elədik. –Mahmud, mənə baxmayın, mən bəs deyincə yemişəm,. – Vaxtanq canıyananlıqla bizi yeməyə həvəsləndirdi. – Amma mən tarixi keçmişimizi vərəqləmək istəyirəm. –Buyurun, buyurun… –xorla cavab verdik. –Bayaq Mahmuddan nahaq yerə soruşmadım Şirvanşahlar haqqında. Gürcüstanı vahid dövlət halına salan Qurucu David uzaqgörən olub. O, siyasi məqsədlər üçün qıpçaq hakimi Ətrəkin qızı Quranduxtla evlənib, 1118–1120-ci illərdə 45 minlik süvari orduyla birgə 200 min qıpçağı Şimali Qafqazdan Şərqi Gürcüstana köçürtmərlə onların təcavüzündən xilas eləyib ölkəmizi. Həmçinin bizim Qurucu atamız David, səlcuqlara qarşı mübarizədə Şirvanşahlarla eyni mövqedə olduqlarını görüb, qızı Tamarı verib Şirvanşah Əfridunun oğlu Məniçöhrə. Deyim ki, Şirvan şahlığının da bu qohumluğa ehtiyacı vardı. İki qonşu dövlət xarici müdaxiləyə qarşı birgə duruş gətirə bilərdilər. Şahbanu Tamar qadınlıq həyatını əyləncələrlə keçirtməyib, Şirvan dövlətinə 3 igid, bir mələk bəxş eləyib. Məniçöhrlə Tamarın böyük oğlu ki, Birinci Axsitan idi, ona da Gürcü çarı Üçüncü Georginin bacısı qızı İsmət ət-Dini alıblar. Mahmud, bildin da qohumluğumuzun tarixçəsini?! Burdan da, yəni 1111-ci ildən – Məniçöhrlə Tamarın evləndiyi tarixdən səninlə mən olmuşuq yeznə-qayın, ey gözəl insan! –Çox sağ olun bu məlumatlara görə, əziz Vaxtanq! –Mahmud, uşaqlara de əl saxlasın, çaxırı qoymayaq istilənməyə. Dostlar, bu badələri də içək Şirvanşalardan və Qurucu Daviddən yadigar qalan qohumluğun və 877 ildən sonra bir-birini tapan yeznə-qayın Mahmudla Vaxtanqın sağlığına! Biz gülüşüb, badələri çaqqıldatdıq: –Var olsunlar! Var olsunlar!– Çığırıb-bağırıb, çaxırı başımıza çəkdik. –Böyük şairləriniz Xaqani Şirvani və Fələki Şirvaninin əsərlərində Məniçöhr və Axsitan haqqında dəyərli fi-kirlər var. Xaqaninin Təbrizdə tapılan bir məktubunda deyilir ki, Gürcü çarı III Georginin başının üstünü qara buludlar alanda, Axsitan Şirvanın cəsur döyüşçüləriylə Şəkinin cənubundan Abxaza yollandı. Burada üsyan eləyən dəstələri güclü zərbə ilə məğlubiyyətə uğradıb, ölkəmizi, sevimli Gürcüstanımızı fəlakətdən xilas elədi… Siz bir dostluğun, qohumluğun gücünə baxın, Axsitan istəsəydi Gürcüstanı işğal eləyərdi, amma bir müttəfiq kimi belə yanlış fikirlər onun heç ağlının ucundan da keçməmişdi. Biz maraqla gürcü memarın söhbətinə qulaq asırdıq. –Allaha şükür, biz gürcülərlə siz Azərbaycan türkləri dostumuzu-düşmənimizi yaxşı tanıyırıq, Mahmud! – Vaxtanq dedi, – bu badələri də qaldıraq – yeznələrimiz Şirvanşah Məniçöhrlə Şahbanu Tamarın, Şirvanşah Axsitanla İsmətin müqəddəs ruhlarının şərəfinə! Şad olsun ruhları! – Şad olsun! Şad olsun!– Biz də onun səsinə səs verdik. –Belə olmaz, dostlar, belə olmaz, – Vaxtanq bizi məzəmmət elədi, – müsəlmançılıq yeri deyil, o boyda şəxsiyyətlərin şərəfinə ayağa qalxmaq lazımdı! Tez atılıb durduq yerimizdən. Badələri başımıza çəkən kimi də oturub, yenidən əl uzatdıq yeməyə. Vaxtanq hərdən bir-iki tikə götürüb, bizim həvəslə yeməyimizə tamaşa eləyirdi. Bir azdan axır ki, doyub, süfrədən əl çəkdik. Rus tələbələrdən biri gözləmədiyimiz halda danışmağa başladı: –Tarixlə maraqlanan biri kimi bu həqiqətləri eşitmək ləzzət elədi mənə. Doğrusu mən tarix fakültəsinə girməyə hazırlaşırdım. Odur ki, Azərbaycanın orta əsrlər tarixiylə maraqlanırdım. İş elə gətirdi balım çatmadı, konkursa düşdüm. Növbəti ili geoloji fakültəyə üz tutdum. Bir sualım var, yoldaş Vaxtanq, sizə? –Buyurun. –Doğrudan da Şirvanşahla Gürcü çarları belə yaxın qohum idilərsə niyə Qurucu David 3 dəfə Şirvana hücum eləyib. Onun ölümündən sonra 1139-cu ildə Gəncədə baş verən zəlzələ böyük dağıntılara səbəb olanda, belə ağır vaxtda şəhəri qarət eləməyə gələn gürcülər məşhur Gəncə qapılarını götürüb aparıb Gürcüstana. İndi də bir tayı Gelati monastrında saxlanılır. Vaxtanq sualı eşidən kimi əvvəlcə mənə baxdı, sonra da üzünü tutdu rusa: –Adın nədir sənin? –İqor. –Millətin nədi bəs? –Rus. –Rusdillisən, yoxsa rus?! –Xalis rusam. –Bərəkallah, deməli xalis russan?! Unutma ki, qardaşın da qardaşla arası dəyir hərdən, hətta əlbəyaxa da olurlar. Bu o demək deyil ki, onlar düşmən olaraq qalır. Axırda barışırlar. Ona görə ki, yad deyillər, doğmadırlar. – Gürcü yenidən üz tutdu mənə. – Mahmud, vallah, biz XIX əsrə qədər Qafqazda çox mehriban yaşayırdıq. Elə ki, aramıza yad millət gəlib girdi, bizi öyrədib, saldırdı bir-birimizin üstünə – rahatlığımız pozuldu. Bu gün də onun əzabını çəkirik, qohum! 24-31.05.2025
Hələ də avtobus qıtlığı var Bakıda. İllah da ki, metronun basa-basından çıxırsan, qan-tər içində qışın soyuğu, yayın istisində saatlarla avtobus gözləməli olursan. Gələn kimi də hamı hücum çəkir dal qapıya. Nə qadın bilirlər, nə uşaq bilirlər… kimin qolu zorludusa o da basıb girir içəri. O günü qızım ali məktəbdən, mən də işdən qayıdanda 20 Yanvar stansiyasında görüşüb, birgə çıxdıq metrodan. Allahdan olan kimi də marşuruta minə bildik. Tək-başına olsaydım, bəlkə hələ də küçədəydim. Nahaq deməyiblər ki, dünyanı gözəllik xilas eləyəcək. Yaxşı ki, qızım yanımdaydı. Belə basdırıqlarda hərdən gözəlliyin də qabağından geri çəkilənlər olur. Allah pis nəzərdən saxlasın, qızım da gözəgəlimlidi. Onu görüb, bir dəstə cavan yana çəkildi ki, biz qabağa keçək. İçəri girib, təzəcə əltutacağından yapışıb dərindən nəfəs almışdıq, bir kişi qəfil-dən bağırmağa başladı. Özü də elə bağırırdı, elə bil ətini kəsirdilər. Dedim, yəqin qazidi, müharibədən qalma sağalmaz yarası var, kimsə yazığın bərk toxunub. Çox keçmədi adamların gur yerində duran qadınlardan biri ondan da bərk bağırdı. Daha bir qadın səsini başına atıb, yaxınlaşıb, bu iki nəfərə qoşuldu. Başladı bu onu itələməyə, o bunu itləməyə, axırda əl qatdılar bir-birinə. –Bunlarınkı heç böyük adamın davasına oxşamır, ay ana, elə bil, yekə uşaqlardı, zarafatlaşırlar. –Bala, görmürsən acıqlı sifətlərini, qəzəbli səslərini eşitmirsən?! Dolanışıq ağırdı, hər gün avtobusda kimisə kiminləsə dalaşan görürəm. Adamlar acığını bir-birinin üstünə tökür. Özü də axşamlar daha güclü olur bu davalar. –Niyə axşamlar? –Səhər tezdən hamı evdən ümidlə çıxır ki, bəlkə çörəkpulu gətirə bildi balalarına. Gətirən gətirir, gətirməyən də dönüb olur zəhər tuluğu – yan-yörəsindəki adamları it kimi qapır. Birdən kişiylə qadınlar bir-birini söyə-söyə, itələyə-itələyə sərnişinlərə dəyib-dolaşmağa başladı. Az qaldı bizi də vurub qapıdan salsınlar yerə. Yana çəkilib, qısıldıq bir-birimizə. –Buna bax ey, sən Allah, adını kişi qoyub, qadınlara qarşı gör nə şiddət eləyir, – dedim. –Ana, fikir vermə, eşidib, bu dəfə də bizi qatarlar özlərinə. Bir azdan kişi növbəti dayanacaqda deyinə-deyinə düşdüb getdi. Sonrakı dayanacaqda qadınlar da düşdü avtobusdan… Səs kəsildi. –Qulağımız dincəldi axır ki! – Qızım gülümsədi. Evə çata-çatda dedim, oğluma zəng edim, çıxsın dayanacağa. Çiynimdəki əl çantasını qarşıma tərəf sürüşdürdüm. –Qıı-zıı-m?! –Nədi, ana? –Çantamın ağzını sən açmısan? –Yo-ox… –Çantama, baxıram, telefonum da yoxdu içində. –Nə danışırsan?! –Vallah! –Bəlkə işdə qoymusan?! –Zəng elə, görüm. Qızım nömrəmi yığdı. –Bu nömrəyə zəng çatmır, telefon ya söndürülüb… –Apardılar, telefonu, bala! Qızım ağzını açdı ki… –Sən Allah, ağzını qarğışa açma, qarğışın iki başı olur! –Ağzımın acısını almayım, deyirsən?! –O günü 1 manatım düşüb itəndə, sən deyildin deyən, ana, o pul qismətin deyil-miş, ona görə də itirmisən?! –Nə olsun ki, demişdim?! –O olsun ki, halal puluma aldığım telefonu axıracan işlətmək görünür qismətim deyilmiş!
DİLSİZ-AĞIZSIZ GƏLİN QAYNANASINI NECƏ RAM ELƏDİ (hekayə)
1. Ali məktəbi bitirsəm də, ərə getmək haqqında heç fikirləşmirdim də. İlan vuran ala çatıdan qorxan kimi, gəlin köçəndən sonra bibim qızını yola verməyən qaynanasının anti-demokratik hərəkətləri gözümü qorxutmuşdu. Allaha yalvarırdım ki, bəxtimi açmasın! Amma… qurbanolduğum yalvarışlarıma da baxmamışdı, bəxtimi də açmışdı, elçi də elçi dalıyca gəlirdi. Mən də acığa düşüb, hərəsinin, bir bəhanəylə ağzını boza verirdim. Gah deyirdim, oğlan xoşuma gəlmir, gah deyirdim, qaynanalı yerə getmərəm, gah vəzifəsi balacadı, gah da – “kəsəsi ərə getmək istəmirəm!”. Bəlkə də bütün bu bəhanələr sərbəstliyimdən irəli gəlirdi. Axı ingilis dili kursu aparırdım, yaxşı da məvacib alırdım, geyim-kecim sarıdan ata-anamdan da asılılığım yox idi. Necə deyərlər, əlim pulla oynayırdı, ürəyim bütöv idi. Düzdü, anam hərdən deyirdi, bala, bəxtin də bir oyaq dövrü olur, qollarını açdısa, at özünü qoynuna, sonrakı peşmançılıq fayda verməz. Gülməyə salırdım. Axı gözəlliyimdən arxayın idim. Kimə isti baxsaydım, bilirdim ki, ayaqyalın, başaçıq dalımca qaçasıdı. Demə, çox bilən quş dimdi-yindən tora düşərmiş.
2. Tədris ilinin ikinci yarısı apardığım ingilis dili kursuna Bakının müxtəlif iarələrindən xeyli cavan gəlmişdi. Ay yarım sonra çalışqan oğlanlardan biri qəflətən yoxa çıxdı. Direktor məni çağırdı ki, filan filankəs niyə kursa gəlmir? Dedim, elə bir anlaşılmazlıq olmayıb aramızda. Kursa gəlməməyi mənimçün də qaranlıqdı! İstirahət günlərinin birində evdə oturmuşdum, anam da həyətdə iş görürdü. Birdən darvazamız bərk-bərk döyüldü. Başımı qaldırıb pəncərədən eşiyə baxdım. Anam çöl qapını açan kimi bir qadınla yeniyetmə bir qız girdi içəri: –Bacı, Gülər müəllimə burada yaşayır? –Burada yaşamağına burada yaşayır, amma evdə uşaq hazırlamır. –Bilirsiniz, mənim oğlum Nazim ingilis dili kursuna gedirdi… –Necəəə?! – Pəncərədən başımı çıxardıb, az qala çığırdım. – Ana, qoy gəlsinlər içəri! Haçandı həmin gənci axtarıram. Onun taxsırı ucundan direktor məvacibimi də vermir. Qonaqlar otağa girib, yığışıb oturdular stolun ətrafında. Qadın gözünü zilləyib gözümə, çəkinə-çəkinə dedi: –Bala, bizi yaman çətinə salmısan! Gzlərim bərələ qaldı: –Məəənn?! Nə münasibətlə?! –Oğlumun bir könüldən min könülə vurulub sənə. –Bunun kursa nə dəxli?! – Soruşdum. –Oğlum deyir, ana, qızı görən kimi bəyəndim. Odur ki, özündən xəbərsiz dalıyca getdim, izlədim, lap qulağa durdum, Gülər müəllimə haqqında yalnız yaxşı sözlər eşitdim. Ona görə də qorxdum ki, kursa getsəm, özümü saxlaya bilmərəm, istəyimdən biri xəbər tutar, sözümü yayar, müəllimənin adına kölgə düşər. –Xala, hələ bu sözləri saxlayın, – gedin, – oğlunuza deyin, sabah məktəbə gəlsin!
3. Ürəyimdə qəribə hisslər baş qaldırdırmışdı deyə səhərəcən narahat yatdım. Oğlan ucaboy, çatmaqaş, yarlı-yaraşıqlı olmaqla yanaşı, həm də gözəl idi. Səhər tezdən evdən çıxanda anam dalımca su atdı. –Ay ana, əsgərliyə getmirəm, ey, kursa gedirəm! –Ay bala, yolun açıq olsun! Yaxşı oğlandısa, ana qurban, daşı tök ətəyindən. Məktəbə çatan kimi keçib stolun dalında dik oturdum. Elə bil hakim idim – gözümü zillədim qapıya. Bir də görüm budur, oğlan suyu süzülə-süzülə gəlir. İçəri girib ehtiyatla salam verdi. Hökmlə dedim: –Əyləşin!. Birinci sinif şagirdi kimi keçib oturdu qarşımda, əllərini qoydu stolun üstünə. Gözucu baxdım ki, barmaqları titrəyir. Ürəyimdə gülmək tutsa da məni, sifətimə bir az da ciddilik verdim: –Kursa niyə gəlmirdiniz?! –Bilirsiniz?! –Heç nə bilmirəm! –Anam yəqin… deyib sizə. –Hələ bu sözləri saxlayın, imtahanları verin, görək nə alırsınız?!
4. Kurs başa çatan kimi ailə qurduq. Gəlin gedəndən sonra gördüm, bunlar bir həsirdi, bir Məmməd Nəsir. Anası hələ də dəmir çarpayıda yatır. Mən də ayda bir ətək pul alırdım. Başladım evi abad eləməyə. Hətta qaynanama mebel də aldım. Gəl ki, arvadın yava xasiyyəti vardı, hər addımda məni sındırmağa çalışırdı. Heç nədən günümü qara eləmişdi, əppəyimi para. Bir səhər yatmışdım, gördüm yoldaşım səsini atıb başına. Tez sıçrayıb durdum, qaçdım mətbəxə. –Ay arvad, bu nədi, bu nə maddədi?! – Sarı paket idi, çaynikə atanda yoldaşım görübmüş. Demə dua yazdırıb, cadu eləyibmiş mənə. Ağzım açılmadı – dişimin dibindən çıxanları dedim: –Ay arvad, məndən nə istəyirsən?! 22 min dollar cehiz gətirdim, gördüm dəmir çarpayı kürəyini yara eləyib, ürəyim dözmədi, cibimin puluyla taxt aldım sənə, sür-sümüyünü yıxasan üstünə! Pal-paltarını stulun üstünə qoyurdun, gedib bir ətək pul verib, şifoner aldım, gənə də ağzın əyri qaldı məndən. Ağır xəstələndin, mən bu evə gəlin gəlməsəydim, indi sümüklərin Qurd qapısı qəbiristanlığında çürüyürdü. Evdə pul tapılmırdı səni əməliyyat etdirməyə. Cibimin puluyla Əzrailın əlindən satın aldım taxta canını. Ayağın yer tutan kimi gənə də başladın məni buynuzlamağa. İndi də dua-bitik yazdırıb, mənə ziyan yetirmək istəyirsən ki, ölüm, cehizlərimi verəsən qızına! Yoldaşım acıqlandı, keçib getdim otağıma.
5. Bir gün işdən qayıdıb, qapını açıb içəri girəndə elə bildim paltarını soyunmuş uşaqdı evimiz – nə divarda gəbə, nə yerdə xalça-palaz… Qaynanam da əli qoynunda oturub divanda. –Bu nədi, ay xala?! Oğru girib evimizə, nədi?! –Ay bala, istədim sən gəlincə yır-yığış eləyim, hünərimi göstərim. Gəbəni divardan saldım, xalça-palazı da yerdən götürüb bürüb-büküb aparıb qoydum liftin yanına. 15 yaşlı qız kimi döşəməni silib-süpürdüm, divarların tozunu aldım, ev saldım səliqəyə. Getdim ki, xalça-gəbəni gətirim, baxdım ki, Lələ köçüb, yurdu qalıb. Ay dad, ya aman… hansı qonşudan soruşdum, gördüm deyən olmadı. Namərd köpəyuşağı elə bil məni güdürmiş – daşıyıb aparmışdı xalma-palazı. –Nə danışırsan, ay xala, günün günorta çağı da oğurluq olar?! –Qızım, oğurluq elə günün günorta çağı olur da, qonum-qonşu şübhələnməsin! –Atam bu xalça-gəbəyə 7 min beşyüz manat verib Sədərəkdən almışdı. Özü də Təbriz malıydı. Mən heç nə bilmirəm, necə oğurlatmısınız, elə də alıb qoyun yerinə. –Bizim pulumuz var, ay bala, gənə də atana de, gör neyləyir. Axır ki, atama zəng elədim, gedib 2500 dollar verib xalça-palaz alıb gətirdi bizə. Bir vaxtdan sonra gördüm qaynanam yerə-divara baxıb, dodağını büzüb, çiynini atır. –Nə olub, ay xala?! –Nə olacaq, köhnələr bunlardan yaxşıydı!
6. Oğurluqdan 5 ay sonra yoldaşımın əmisi qızı bizə gəlmişdi: –Gülərl, – dedi, – sənə bir söz desəm, heç kimə deməzsən ki?! –O nə sözdü, ay qız, əlbəttə demərəm. –Bilirsən xalçaların hardadı indi?! –Oğru tapılıb?! – Sevincək oldum. –Oğurlanmışdı bəyəm?! –Qaynanam elə deyirdi. –Xalçalar qaynananın bacısı uşaqlarının evindədi. –Aman Allah, bu qız nə danışır?! –Amanın günüdü, bilməsinlər, ha! –O necə gedib çıxıb ora?! –Necəsi yoxdu ki, arvad səliqə-sahmanla xalçanı-gəbəni bürüb-büküb yığıb eşiyə, zəng eləyib bacısı oğlanlarına ki, gəlin bunları aparın! –Necəəə? – Heyrətə gəldim. –Məbadə heç kim bilməsin, ha, Gülər! Dodaqlarımı büzüb, başımı yellədim: –Qurban olsunlar sənə!
7. Novruz bayramı qabağı bibim qızı bizə gəlmişdi. –Bacı, küpəgirən qarı gənə də səni incidir? – Deməyimi gördüm, bayaq o boyda gəlin dəli kimi başladı gülməyə. –Bismillah! Buna cin yoluxdu, nədi?! – Kəsmək biləcəkdi bəyəm?! – Ay qız, sən-dən söz soruşuram! Handan-hana sakit olub, dəsmalını çıxardıb, yanağı boyu axan göz yaşlarını sildi. –Nə oldu sənə birdən-birə? –Bacı, – dedi, – qaynanamın heç ağlı başında olur ki, mənə də dəyib-dolaşa?! –Necə yəni?! –Dəli eləmişəm. –Gözünün odunu almısan?! –Bacı, bir dəfə acıq eləyib atamgilə getmişdim. Gördüm evdə qonaq var. Baxdım ki, atamın dosttudu. Girib xoş gəldin elədim. Məni qanı qara görüb, məsələdən xəbər tu-tan kimi, o da başladı gülməyə. Atam dedi: –Ay Həsən, nə oldu sənə, niyə gülürsən? –Nə verirsən qaynananın dilini-ağzını bağlayım, bala?! –Boğaza yığılmışıq, nə desən verəcəm! – Mənim əvəziməatam dilləndi. –Bir dənə “Göy Göl” konyakı alırsan. –Evdə varımdı, onu versəm sənə, iş düzəlir? –Mənə yox, Gülərə. –Başın xarab olub-nədi, Həsən?! – Atam hirsindən qıpqırmızı qızardı. –Qızışma, sözümü eşit. Gülər balam evinə qayıdan kimi yaxşı çay dəmləyir, bir çay qaşığı da konyakdan tökür arvadın stəkanına. Yəqin qızılgül yağınız da olar?! – Razılıqla başımı tərpətdim. – Bir çay qaşığı da qızılgül yağı əlavə edir bu nemətin üstünə. Qoca arvaddı, beyni büzüşüb quş başı boyda qalıb indi. Bir stəkan içəndən sonra kəlləsini atıb yatmasa, sənə bir qonalğa məndə… –Elədin, bacı?! –Elədin də sözdü?! Allahıma qurban olum, 2 aydı gözü yuxudan açılmır. –Bəs yoldaşın nə deyir?! –Bilmir ki! Hərdən soruşur, bu arvada nə olub, elə bil yuxu azarına tutulub. Deyi-rəm, qoca arvaddı, qoy istirahət eləsin. –Mən də sən deyən kimi eləyə bilərəm, bacı?! –Qulağının dinc olmasını istəyirsən?! –Əlbəttə! 08-14.03.2025
