TƏZADLI DÜNYA (təmsil) Nəhəng Qaya dibində Kök atsa da bir Ağac, Yordu onu susuzluq, Gah qidasız qaldı ac. Dedi: Mənim ömrümü Çəkdi sınağa həyat. Ağır oldu yüklərim, Öz gücümdən neçə qat. Kənarda da bir Ağac Hey özünü öyürdü: -Çox gözəldir bu aləm, Lap cənnətdir, deyirdi. Qaya bunu görüncə Kədərləndi yaman çox, Bilsə də ki, bu işdə Kiminsə günahı yox. Yada saldı o bir-bir Ötüb keçən illəri, Onu məyus eyləyən Neçə-neçə dərd-səri. Dedi: Ey qəmli Ağac, Üzülmə bu halına. Çətin tale həyatda Yazılsa da alnına. Gedir əldən ixtiyar Bəzən İstəmədən biz, Fərqli tale yaşadıq Həyatda hər birimiz. Yaranışdan təzadlı Varlıqlara bu aləm, Verir birinə sevinc, Digərinə əzab, qəm. Güclü etməz canlını Yalnız xoş keçən günlər, Çətinlikdə üzüağ Məğrur qalmaqdır, hünər.
Yaraşıqlı bir Evin Üstün çən- duman aldı Qurduğu xoş xəyallar Yavaş-yavaş yox oldu. Gündən-günə sıxıldı, O gördükcə öz halın, Bir gün gücü tükəndi, Dərd-qəm pozdu əhvalın. Dedi: “Əvvəl içimdə Yaşanırdı səadət, Hər sözdə, hər əməldə Vardı düzlük, ədalət. Ərlə-arvad siması Bəzəyirdi bu Evi, Hər ikisi deyirdi, Qadir çox şeyə sevgi. Dəyişdikcə zəmanə, Münasibət pozuldu, Ən qiymətli dəyərlər Tamam fərqli yozuldu. İndi məni üşüdür Otaqların havası, Sanki bura olmayıb Sevənlərin yuvası. Hətta ər ilə arvad Tay ayrılmaq istəyir, İş o yerə çatıb ki, Bir-birini pisləyir.” Davam edib sözünə, Ev çox dərdli danışdı O özünü bir vaxtlar Ali məbəd sanmışdı. Gördü, indi dağılır Yavaş-yavaş bu məkan, Səhv atılan addımlar, Verir bu işə təkan. Gəl, dağıtma, ey insan, Öz əlinlə Evini, Çətin olur qaytarmaq İtirilmiş sevgini.
İKİ EŞŞƏYİN ARPASI Beş-on eşşəyə baxan Danabaş bir avara. Arpa-samanı qoydu Bir axurda onlara… Eşşəklər gəmirişib, Əl-ayağa qalxdılar. Fınxırıb, şıllaqlayıb Bir-birini qapdılar Boz qəfil bir təpiklə Çalın dişini qırdı. Tayqulaqsa hayqırıb, Çəpin gözündən vurdu… Danabaş baxdı ki, yox, Ara yaman qarışıb… Tez qaçdı idarəyə: Eşşəklərim qapışıb… Dedilər: Çərənləmə! Sən iş bilən deyilsən, Heç iki eşşəyə də Arpa bölən deyilsən… Danabaşın yerinə Şişmanı götürdülər. Elə bil ki, ac qurdu Sürüyə ötürdülər.
DAMĞA Naxırda çopur dana Dolmuşdu ətə-qana. Hər yanından ötənə O bir kəllə atırdı. Ürkək, xam düyələri Bir-birinə qatırdı. Döllük buğayam deyib Burnu yelli gəzirdi. Körpə buzovları da Dırnaqlayıb əzirdi. Nə örüşdə dayanır, Nə tövlədə dururdu Sağmal inəklərə də Hərdən kəllə vururdu. “Döllük buğa” axırda Həddini yaman aşdı. Bir gün boğaz inəyin – Ombasına dırmaşdı… Həmin gün boz dananı Çataqlayıb burdular. Sonra donqar alnına Qızmar damğa vurdular!
TƏHLÜKƏ Yer Kürəsi çatılmış ocaq! Hər çınqılı – atom, neytron… qalaq-qalaq. Səmasında qatar-qatar ağ qanadlı göyərçin. Dolmuş gözlərində vahimə çin-çin… Keşik çəkir: – Durnalar, a durnalar… Lələk salmayın, qığılcım qopar! Qanad çalmayın, təhlükə var!
DAĞ DA QOPDU YERİNDƏN Asta-asta gəzirdi Çay kənarında bağa. Balaca cüssəsini Bənzədirdi bir dağa… Əsdi soyuq bir külək, Yağış gücləndi birdən. Üzüldü əı-ayağı, Külək bağanı yerdən Yuvarladı yarğana. Ah çəkib yana-yana, Köks ötürüb dərindən. Dedi: sən bir işə bax, “Dağ da qopur yerindən!”.
GÖZ ÜSTƏ – Qurbandı sənə Bu şirin canım, Sənsən əzəldən Dinim, imanım. – Çox sağ ol, dostum, Bilirsən nə var?.. Bircə aylığa bir az borc… olar? – Eh, pul nədir ki, Məndən can istə. Pul can deyil ki, Deyəm göz üstə.
ZƏNGLİ SAAT Sübhdən elə bağırır Maşınlar dar dalanda… Susub zəngli saat da Mat qalır həmin anda.
Maral ilə bir Cüyür Virtual dost oldular, Meyillərin daha çox, Şəbəkəyə saldılar. Nəhayət ki, bu işdən Sıxıldılar bir qədər, Gördülər ki, burada Gedir xeyli vaxt hədər. Onlar canlı görüşmək Qərarına gəldilər, Bunu daha faydalı, Həmdə doğru bildilər. Ancaq Cüyür görərkən Tanımadı Maralı, Sıçrayaraq kənara Durdu xeyli aralı. Dedi: “Qorxunc buynuzun, Həmin Maral deyilsən. Mən təsəvvür edənə Oxşamırsan qəti sən. Yox-yox, istəmirəm tay Dostluq edəm sizinlə. Bu halını görərkən İnanmadım gözümə”. Maral dedi: “Ey Cüyür, Etmə peşiman məni. Bilirsən ki, doğma tək Əziz bilirdim səni. Ancaq bu gün olanlar Məni qorxuya saldı, Çox pis hallara düşdüm, Əlim-üzümdə qaldı. Gərək yox imiş sizə Bağlanmağa bu qədər, Bizim qiyabi dostluq Mənə yaşatdı kədər”. İbrət götür, ey insan, Yaxşı tanı yoldaşı, Bil ki, virtual dostluq Bəzən ağrıdır başı.
YETMİŞ DOQQUZUNCU YAZI SÖZÜN GÜZGÜSÜNDƏ CƏMİYYƏT (Mikayıl Məxfinin təmsillərində mənəvi aşınma, saxta şöhrət və yer davası) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu tanınmış şair, satira ustası Mikayıl Məxfinin təmsilləri və onun sifətinə güzgü tutduğu cəmiyyət nümayəndələri olacaq. Satira ustasının mənə məlum olan dörd kitabından elə üç nümunə seçmişəm ki, Mikayıl Məxfi güzgüsündə daha çox sifət görə bilək. Mikayıl Məxfi yaradıcılığına müraciət etməyimin çox ibrətamiz tarixçəsi var. Valeh Heydər yaradıcılığından bəhs edərkən artıq bu məsələylə toxunmuşam. Təssüf ki, bu gün bu yazımda ənənəvi “QISA ARAYIŞ” bölümunə şairin ad, soyad, ata adından və dörd kitabının adından başqa heç nə yaza bilmirəm. QISA ARAYIŞ Mikayıl Məxfi – Əliyev Mikayıl Hüseyn oğlu, Naxçıvanda anadan olub. Ötən əsrin 80-90-cı illərində çox məşhur olub. Mənə aşağıdakı dörd kitabı məlumdur: – “Təmsillər”, – “Belələri də var”, – “Kim kimdir…”, – “Mənəm sənsən”. Bəzən belə fikirlərə rast gəlirəm ki, deyirlər hamı indi sözünü birbaşa dediyinə görə təmsil janrına ehtiyac yoxdur. Bu kökündən yalnış fikirdir. Təmsil iki fərd arasında olan söz güləşi deyil. Tam tərsi, görən, düşünən bir aydının (şairin, qələm adamının) ümumiləşdirilmiş şəkildə cəmiyyətə mesajıdır. Biz bunun gözəl ornəyini müasirimiz Valeh Heydərin yaradıcılığında aydın görürük. Eləcə də haqqında söhbət açacağım Mikayıl Məxfidən seçdiyim təmsillərin timisalında buna şahid olacağıq.
Ədəbiyyat tarixən təkcə gözəllik axtarışı olmayıb; o, həm də cəmiyyətin aynası, vicdanın səsi, yanlışların ifşası olub. Bu baxımdan təmsil janrı xüsusi çəkisi olan ədəbi formadır. Təmsil zahirən sadədir, amma dərin mənalar daşıyır; obrazlar çox vaxt heyvanlar, əşyalar, ya da tipik insan fiqurları olsa da, əsl hədəf insanın özüdür. Mikayıl Məxfinin təhlil üçün seçdiyim; “Görüş”, “Züyçü”, “Boş yer” təmsilləri də məhz bu missiyanı yerinə yetirir. Cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə toxunur, saxtakarlığı, lovğalığı, mənəvi aşınmanı göstərir və kəskin satira ilə tənqid edir.
“Görüş” təmsili ilk baxışda köhnə kitablarla “qonarar aşiqi”nin qarşılaşması kimi görünür. Amma bu görüş əslində vicdanla riyakarlığın, zəhmətlə qazanılmış dəyərlə fürsətçiliyin üz-üzə gəlməsidir. Anbarda toz basmış kitablar – zamanında ümidlə yazılmış, oxucu həsrəti çəkən sözlər – cəmiyyətin yaddaşdan sildiyi mənəvi sərvətləri simvolizə edir. Qonarar aşiqi isə bir vaxtlar “ildə bir kitab yazıb” ad qazanmış, amma sözə deyil, qazanca bağlanmış tipdir. O, ədəbiyyata məhəbbət iddiasındadır, amma nəticədə kitabları “tullantı”ya çevirən sistemin bir parçasına dönür. Təmsilin finalında “indi bizimlə birgə verilərsən utilə” misrası sərt hökm kimidir: sözə xəyanət edən, ədəbiyyatı alver predmetinə çevirən adam gec-tez öz yaratdığı boşluğun qurbanı olur. Bu təmsil müasir ədəbi mühit üçün də açıq mesajdır: kitabın dəyəri tirajda, qonorar məbləğində yox, onun daşıdığı həqiqətdədir.
“Züyçü” təmsili mədəniyyət mühitində saxta avtoritetlərin necə yaradıldığını parlaq şəkildə göstərir. Bir “naşı züy tutanı”nın böyüdülüb “maestro” elan olunması, orkestrin başına keçirilməsi təsadüfi deyil. Bu obraz savadsızlığın və səs-küyün sistemli şəkildə sənət adı ilə təqdim olunmasının simvoludur. Züyçünün tarı, kamanı, sazı – yəni milli musiqinin köklü simli alətlərini – kabinetə çağırıb hədələməsi, onları kənarlaşdırmaq istəməsi xüsusilə simvolikdir. Burada yalnız bir adam yox, bütöv bir düşüncə tərzi tənqid olunur: kökü, ənənəni, zəhməti inkar edən, yalnız pulu düşünüb, qazanc və ucuz uğur dalınca qaçan düşüncə. Mikayıl Məxfi bu təmsillə açıq deyir: sənət səsin gur olması ilə ölçülmür. Musiqidə olduğu kimi, həyatda da səs-küy çox vaxt boşluğun göstəricisidir.
“Boş yer” təmsili sosial münasibətlərdə tez-tez rast gəlinən bir mənzərəni ustalıqla canlandırır. Qonaqlığa çağırılmadan gələn Dəvə, başda Maralın yanında boş yer görüb ora iddia edir. Onun bu iddiası təkcə təkəbbür deyil, həm də yerini bilməmək, həddini aşmaq problemidir. Maral – zərifliyin, ləyaqətin rəmzi, Fil – gücün və çəkisinin təcəssümü olduğu halda, Dəvənin onların yanında yer axtarması ironikdir. Cavab isə təmsilin əsas dərsidir: “Boş yer çoxdur, keç otur Eşşəklə bir sırada!” Bu misra cəmiyyətdə hər kəsin layiq olduğu mövqenin olduğunu, yersiz iddiaların isə gülünc vəziyyət yaratdığını açıq şəkildə bildirir. Burada müəllif təkcə bir fərdi yox, status, vəzifə, kürsü davasına düşənləri hədəfə alır. Təmsil – gülüş arxasındakı ciddi sözdür! Mikayıl Məxfinin bu üç təmsili bir-birindən fərqli süjetlər üzərində qurulsa da, ortaq bir xətti var: dəyərin aşınması. Kitabın, sənətin, mövqenin, hörmətin dəyəri itəndə cəmiyyət səs-küyə, boş iddiaya və mənasız yarışlara sürüklənir. Bu təmsillər oxucunu güldürməklə kifayətlənmir, düşündürür, silkələyir, xəbərdarlıq edir: sözə, sənətə, yerə hörmət itməsə, nə anbarlar tulantı yerinə çevrilər, nə züyçülər maestro olar, nə də dəvələr filin yerinə göz dikər. Mikayıl Məxfi satiranın gücü ilə bizə bir həqiqəti xatırladır: cəmiyyət öz dəyərlərini tanımadıqca, qiymətləndirmədikcə, həyatın özü təmsillərə çevriləcək. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun. Ümidvaram ki, növbəti yazılarımın birində Mikayıl Məxfi haqqında tam məlumat verə biləcəm.
ƏHSƏN Bir gün çanaqlı bağa Səsləyib qurbağanı, Dedi: – Dostum, yaxın gəl, Gör qənimin ilanı Nə hala salmışam mən. Qanına qəltan edib, Canını almışam mən. Qurbağa dedi: – Əhsən!.. Afərin, qardaş, sənə. Öldür, ye o ilanı, Yaxın gəl, demə mənə.
ZƏRGƏR Zərgərlik peşəsinə Qurşanmış bir Sağsağan, Qızıla misi qatır, – Qışqırır: “Daşqaş” alan.
ÖZGƏ KÖLGƏSİ Bir qaya kölgəsində Tirlənib yatan köpək, Deyirdi: – Kölgəmi var – Baxın mənim kölgəm tək (kölgəmtək)! Müəllif: Mikayıl Məxfi
Evdə süni Çiçəyi Qoymuşdular güldana, Təbii Gül də vardır Onunla lap yan-yana. Bura gələn hər bir kəs Sevirdi Gül ətrini, Gözəl sözlər söyləyib Xoş edirdi xətrini. Çiçək bunu görüncə, Həsəd çəkdi bu Gülə. Kinayəli baxaraq Gəldi həmən də dilə. Dedi: “Bura gələnlər Zövqsüzdürlər yaman çox , Məndəki gözəlliyi Bir hiss edib duyan yox. Məgər təbii olan Bu qədərmi cəlb edir? Onu sevir adamlar, Məndən isə yan gedir.” Eşidincə Gül bunu Dedi: “Ey süni Çiçək, Həsəd çəkmək yerinə Bunu bilməyin gərək. Süni olan heç bir şey Vermir təbii yerin Bu yaranış sirridir Mənası da, çox dərin. Olmayanlar həqiqi Çox tez nəzərdən düşür Təbiilik hər zaman, Xoş duyğular bölüşür.”
