Yaraşıqlı bir Evin Üstün çən- duman aldı Qurduğu xoş xəyallar Yavaş-yavaş yox oldu. Gündən-günə sıxıldı, O gördükcə öz halın, Bir gün gücü tükəndi, Dərd-qəm pozdu əhvalın. Dedi: “Əvvəl içimdə Yaşanırdı səadət, Hər sözdə, hər əməldə Vardı düzlük, ədalət. Ərlə-arvad siması Bəzəyirdi bu Evi, Hər ikisi deyirdi, Qadir çox şeyə sevgi. Dəyişdikcə zəmanə, Münasibət pozuldu, Ən qiymətli dəyərlər Tamam fərqli yozuldu. İndi məni üşüdür Otaqların havası, Sanki bura olmayıb Sevənlərin yuvası. Hətta ər ilə arvad Tay ayrılmaq istəyir, İş o yerə çatıb ki, Bir-birini pisləyir.” Davam edib sözünə, Ev çox dərdli danışdı O özünü bir vaxtlar Ali məbəd sanmışdı. Gördü, indi dağılır Yavaş-yavaş bu məkan, Səhv atılan addımlar, Verir bu işə təkan. Gəl, dağıtma, ey insan, Öz əlinlə Evini, Çətin olur qaytarmaq İtirilmiş sevgini.
İKİ EŞŞƏYİN ARPASI Beş-on eşşəyə baxan Danabaş bir avara. Arpa-samanı qoydu Bir axurda onlara… Eşşəklər gəmirişib, Əl-ayağa qalxdılar. Fınxırıb, şıllaqlayıb Bir-birini qapdılar Boz qəfil bir təpiklə Çalın dişini qırdı. Tayqulaqsa hayqırıb, Çəpin gözündən vurdu… Danabaş baxdı ki, yox, Ara yaman qarışıb… Tez qaçdı idarəyə: Eşşəklərim qapışıb… Dedilər: Çərənləmə! Sən iş bilən deyilsən, Heç iki eşşəyə də Arpa bölən deyilsən… Danabaşın yerinə Şişmanı götürdülər. Elə bil ki, ac qurdu Sürüyə ötürdülər.
DAMĞA Naxırda çopur dana Dolmuşdu ətə-qana. Hər yanından ötənə O bir kəllə atırdı. Ürkək, xam düyələri Bir-birinə qatırdı. Döllük buğayam deyib Burnu yelli gəzirdi. Körpə buzovları da Dırnaqlayıb əzirdi. Nə örüşdə dayanır, Nə tövlədə dururdu Sağmal inəklərə də Hərdən kəllə vururdu. “Döllük buğa” axırda Həddini yaman aşdı. Bir gün boğaz inəyin – Ombasına dırmaşdı… Həmin gün boz dananı Çataqlayıb burdular. Sonra donqar alnına Qızmar damğa vurdular!
TƏHLÜKƏ Yer Kürəsi çatılmış ocaq! Hər çınqılı – atom, neytron… qalaq-qalaq. Səmasında qatar-qatar ağ qanadlı göyərçin. Dolmuş gözlərində vahimə çin-çin… Keşik çəkir: – Durnalar, a durnalar… Lələk salmayın, qığılcım qopar! Qanad çalmayın, təhlükə var!
DAĞ DA QOPDU YERİNDƏN Asta-asta gəzirdi Çay kənarında bağa. Balaca cüssəsini Bənzədirdi bir dağa… Əsdi soyuq bir külək, Yağış gücləndi birdən. Üzüldü əı-ayağı, Külək bağanı yerdən Yuvarladı yarğana. Ah çəkib yana-yana, Köks ötürüb dərindən. Dedi: sən bir işə bax, “Dağ da qopur yerindən!”.
GÖZ ÜSTƏ – Qurbandı sənə Bu şirin canım, Sənsən əzəldən Dinim, imanım. – Çox sağ ol, dostum, Bilirsən nə var?.. Bircə aylığa bir az borc… olar? – Eh, pul nədir ki, Məndən can istə. Pul can deyil ki, Deyəm göz üstə.
ZƏNGLİ SAAT Sübhdən elə bağırır Maşınlar dar dalanda… Susub zəngli saat da Mat qalır həmin anda.
Maral ilə bir Cüyür Virtual dost oldular, Meyillərin daha çox, Şəbəkəyə saldılar. Nəhayət ki, bu işdən Sıxıldılar bir qədər, Gördülər ki, burada Gedir xeyli vaxt hədər. Onlar canlı görüşmək Qərarına gəldilər, Bunu daha faydalı, Həmdə doğru bildilər. Ancaq Cüyür görərkən Tanımadı Maralı, Sıçrayaraq kənara Durdu xeyli aralı. Dedi: “Qorxunc buynuzun, Həmin Maral deyilsən. Mən təsəvvür edənə Oxşamırsan qəti sən. Yox-yox, istəmirəm tay Dostluq edəm sizinlə. Bu halını görərkən İnanmadım gözümə”. Maral dedi: “Ey Cüyür, Etmə peşiman məni. Bilirsən ki, doğma tək Əziz bilirdim səni. Ancaq bu gün olanlar Məni qorxuya saldı, Çox pis hallara düşdüm, Əlim-üzümdə qaldı. Gərək yox imiş sizə Bağlanmağa bu qədər, Bizim qiyabi dostluq Mənə yaşatdı kədər”. İbrət götür, ey insan, Yaxşı tanı yoldaşı, Bil ki, virtual dostluq Bəzən ağrıdır başı.
YETMİŞ DOQQUZUNCU YAZI SÖZÜN GÜZGÜSÜNDƏ CƏMİYYƏT (Mikayıl Məxfinin təmsillərində mənəvi aşınma, saxta şöhrət və yer davası) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu tanınmış şair, satira ustası Mikayıl Məxfinin təmsilləri və onun sifətinə güzgü tutduğu cəmiyyət nümayəndələri olacaq. Satira ustasının mənə məlum olan dörd kitabından elə üç nümunə seçmişəm ki, Mikayıl Məxfi güzgüsündə daha çox sifət görə bilək. Mikayıl Məxfi yaradıcılığına müraciət etməyimin çox ibrətamiz tarixçəsi var. Valeh Heydər yaradıcılığından bəhs edərkən artıq bu məsələylə toxunmuşam. Təssüf ki, bu gün bu yazımda ənənəvi “QISA ARAYIŞ” bölümunə şairin ad, soyad, ata adından və dörd kitabının adından başqa heç nə yaza bilmirəm. QISA ARAYIŞ Mikayıl Məxfi – Əliyev Mikayıl Hüseyn oğlu, Naxçıvanda anadan olub. Ötən əsrin 80-90-cı illərində çox məşhur olub. Mənə aşağıdakı dörd kitabı məlumdur: – “Təmsillər”, – “Belələri də var”, – “Kim kimdir…”, – “Mənəm sənsən”. Bəzən belə fikirlərə rast gəlirəm ki, deyirlər hamı indi sözünü birbaşa dediyinə görə təmsil janrına ehtiyac yoxdur. Bu kökündən yalnış fikirdir. Təmsil iki fərd arasında olan söz güləşi deyil. Tam tərsi, görən, düşünən bir aydının (şairin, qələm adamının) ümumiləşdirilmiş şəkildə cəmiyyətə mesajıdır. Biz bunun gözəl ornəyini müasirimiz Valeh Heydərin yaradıcılığında aydın görürük. Eləcə də haqqında söhbət açacağım Mikayıl Məxfidən seçdiyim təmsillərin timisalında buna şahid olacağıq.
Ədəbiyyat tarixən təkcə gözəllik axtarışı olmayıb; o, həm də cəmiyyətin aynası, vicdanın səsi, yanlışların ifşası olub. Bu baxımdan təmsil janrı xüsusi çəkisi olan ədəbi formadır. Təmsil zahirən sadədir, amma dərin mənalar daşıyır; obrazlar çox vaxt heyvanlar, əşyalar, ya da tipik insan fiqurları olsa da, əsl hədəf insanın özüdür. Mikayıl Məxfinin təhlil üçün seçdiyim; “Görüş”, “Züyçü”, “Boş yer” təmsilləri də məhz bu missiyanı yerinə yetirir. Cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə toxunur, saxtakarlığı, lovğalığı, mənəvi aşınmanı göstərir və kəskin satira ilə tənqid edir.
“Görüş” təmsili ilk baxışda köhnə kitablarla “qonarar aşiqi”nin qarşılaşması kimi görünür. Amma bu görüş əslində vicdanla riyakarlığın, zəhmətlə qazanılmış dəyərlə fürsətçiliyin üz-üzə gəlməsidir. Anbarda toz basmış kitablar – zamanında ümidlə yazılmış, oxucu həsrəti çəkən sözlər – cəmiyyətin yaddaşdan sildiyi mənəvi sərvətləri simvolizə edir. Qonarar aşiqi isə bir vaxtlar “ildə bir kitab yazıb” ad qazanmış, amma sözə deyil, qazanca bağlanmış tipdir. O, ədəbiyyata məhəbbət iddiasındadır, amma nəticədə kitabları “tullantı”ya çevirən sistemin bir parçasına dönür. Təmsilin finalında “indi bizimlə birgə verilərsən utilə” misrası sərt hökm kimidir: sözə xəyanət edən, ədəbiyyatı alver predmetinə çevirən adam gec-tez öz yaratdığı boşluğun qurbanı olur. Bu təmsil müasir ədəbi mühit üçün də açıq mesajdır: kitabın dəyəri tirajda, qonorar məbləğində yox, onun daşıdığı həqiqətdədir.
“Züyçü” təmsili mədəniyyət mühitində saxta avtoritetlərin necə yaradıldığını parlaq şəkildə göstərir. Bir “naşı züy tutanı”nın böyüdülüb “maestro” elan olunması, orkestrin başına keçirilməsi təsadüfi deyil. Bu obraz savadsızlığın və səs-küyün sistemli şəkildə sənət adı ilə təqdim olunmasının simvoludur. Züyçünün tarı, kamanı, sazı – yəni milli musiqinin köklü simli alətlərini – kabinetə çağırıb hədələməsi, onları kənarlaşdırmaq istəməsi xüsusilə simvolikdir. Burada yalnız bir adam yox, bütöv bir düşüncə tərzi tənqid olunur: kökü, ənənəni, zəhməti inkar edən, yalnız pulu düşünüb, qazanc və ucuz uğur dalınca qaçan düşüncə. Mikayıl Məxfi bu təmsillə açıq deyir: sənət səsin gur olması ilə ölçülmür. Musiqidə olduğu kimi, həyatda da səs-küy çox vaxt boşluğun göstəricisidir.
“Boş yer” təmsili sosial münasibətlərdə tez-tez rast gəlinən bir mənzərəni ustalıqla canlandırır. Qonaqlığa çağırılmadan gələn Dəvə, başda Maralın yanında boş yer görüb ora iddia edir. Onun bu iddiası təkcə təkəbbür deyil, həm də yerini bilməmək, həddini aşmaq problemidir. Maral – zərifliyin, ləyaqətin rəmzi, Fil – gücün və çəkisinin təcəssümü olduğu halda, Dəvənin onların yanında yer axtarması ironikdir. Cavab isə təmsilin əsas dərsidir: “Boş yer çoxdur, keç otur Eşşəklə bir sırada!” Bu misra cəmiyyətdə hər kəsin layiq olduğu mövqenin olduğunu, yersiz iddiaların isə gülünc vəziyyət yaratdığını açıq şəkildə bildirir. Burada müəllif təkcə bir fərdi yox, status, vəzifə, kürsü davasına düşənləri hədəfə alır. Təmsil – gülüş arxasındakı ciddi sözdür! Mikayıl Məxfinin bu üç təmsili bir-birindən fərqli süjetlər üzərində qurulsa da, ortaq bir xətti var: dəyərin aşınması. Kitabın, sənətin, mövqenin, hörmətin dəyəri itəndə cəmiyyət səs-küyə, boş iddiaya və mənasız yarışlara sürüklənir. Bu təmsillər oxucunu güldürməklə kifayətlənmir, düşündürür, silkələyir, xəbərdarlıq edir: sözə, sənətə, yerə hörmət itməsə, nə anbarlar tulantı yerinə çevrilər, nə züyçülər maestro olar, nə də dəvələr filin yerinə göz dikər. Mikayıl Məxfi satiranın gücü ilə bizə bir həqiqəti xatırladır: cəmiyyət öz dəyərlərini tanımadıqca, qiymətləndirmədikcə, həyatın özü təmsillərə çevriləcək. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun. Ümidvaram ki, növbəti yazılarımın birində Mikayıl Məxfi haqqında tam məlumat verə biləcəm.
ƏHSƏN Bir gün çanaqlı bağa Səsləyib qurbağanı, Dedi: – Dostum, yaxın gəl, Gör qənimin ilanı Nə hala salmışam mən. Qanına qəltan edib, Canını almışam mən. Qurbağa dedi: – Əhsən!.. Afərin, qardaş, sənə. Öldür, ye o ilanı, Yaxın gəl, demə mənə.
ZƏRGƏR Zərgərlik peşəsinə Qurşanmış bir Sağsağan, Qızıla misi qatır, – Qışqırır: “Daşqaş” alan.
ÖZGƏ KÖLGƏSİ Bir qaya kölgəsində Tirlənib yatan köpək, Deyirdi: – Kölgəmi var – Baxın mənim kölgəm tək (kölgəmtək)! Müəllif: Mikayıl Məxfi
Evdə süni Çiçəyi Qoymuşdular güldana, Təbii Gül də vardır Onunla lap yan-yana. Bura gələn hər bir kəs Sevirdi Gül ətrini, Gözəl sözlər söyləyib Xoş edirdi xətrini. Çiçək bunu görüncə, Həsəd çəkdi bu Gülə. Kinayəli baxaraq Gəldi həmən də dilə. Dedi: “Bura gələnlər Zövqsüzdürlər yaman çox , Məndəki gözəlliyi Bir hiss edib duyan yox. Məgər təbii olan Bu qədərmi cəlb edir? Onu sevir adamlar, Məndən isə yan gedir.” Eşidincə Gül bunu Dedi: “Ey süni Çiçək, Həsəd çəkmək yerinə Bunu bilməyin gərək. Süni olan heç bir şey Vermir təbii yerin Bu yaranış sirridir Mənası da, çox dərin. Olmayanlar həqiqi Çox tez nəzərdən düşür Təbiilik hər zaman, Xoş duyğular bölüşür.”
Salam olsun çox dəyərli oxucum. Bu dəfə söhbətimizin mövzusu təmsil – təmsillər barədə olacaq.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında təmsil janrına yeni nəfəs, yeni üslub gətirən qələm sahiblərindən biri də Valeh Heydərdir. Onun təmsilləri klassik ibrət ənənəsini yaşatmaqla yanaşı, müasir insanın qarşılaşdığı mənəvi, sosial və ekoloji problemləri obrazlar dili ilə çatdırır. Bu təmsillər həm sadə oxucuya, həm gənclərə, həm də cəmiyyətin düşünən təbəqəsinə yönəlmiş bir “Oyanın!” çağırışıdır.
Valeh Heydərin “Aləm savaş içində” adlı təmsili ilk baxışdan təbiət elementlərinin söhbəti kimi görünsə də, əslində insanın yaratdığı fəlakətlərə təbiətin etirazı kimi səslənir. Ağac, Külək və Su – bir-birini tamamlayan üç ünsür – sanki dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən yanğınlara, ekoloji çirklənməyə, su hövzələrinin korlanmasına, iqlim dəyişikliklərinə şahidlik edən canlı təbiət nümayəndələri kimi danışır.
Küləyin “Əsməyə də qorxuram” deməsi, Suyun “Çirkab adlı dərd”dən xəstələnməsi, Ağacın meyvəsinin çürüməsi – bunların hər biri müasir ekoloji böhranın bədii şəkildə ifadəsidir. Təmsil insanı düşünməyə vadar edir: biz təbiəti məhv etdikcə, əslində özümüzü təhlükəyə atırıq. Təbiətin canı ağrıyırsa, insanın da gələcəyi ağrıyır.
“Çox gözəldir təbiət” təmsili isə müasir dövrün əsas problemini – insanların ekranlara əsir düşməsini gündəmə gətirir. Burada Ağ Dovşan bahalı telefonun cazibəsinə qapılıb real dünyadan, ətraf təbiətdən, dostlarından uzaq düşür. Qəfəsdəki Boz Bülbülün ondan narahatlığı təkcə şəxsi qayğı deyil; bu, bütün cəmiyyətə ünvanlanmış xəbərdarlıqdır.
Müəllif obrazlı şəkildə göstərir ki, bəzən biz öz əlimizlə özümüzün “ekran qəfəsini” yaradırıq. Ətraf aləmin, təbiətin gözəlliklərini, həyatın sevinclərini virtual dünyanın kölgəsində itiririk. Təmsilin nəticə mesajı bir çağırışdır: insanlar, ekrandan baş qaldırın, dünyaya baxın – həyat gözəldir, təbiət əvəzolunmazdır.
“Gözəl Qu quşunun səhvi” təmsili isə əxlaqi-didaktik ruhu ilə seçilir. Burada müəllif təkəbbürün insanı hansı vəziyyətə salacağını yumşaq, lakin təsirli şəkildə göstərir. Gözəlliyinə güvənən, lovğalanan Qu quşu qazlara lağ edir, onları kiçik görür. Amma həyatın sərt anında məhz həmin qazlar onun köməyinə gəlir.
Bu təmsil aşağıdakı dəyərləri ön plana çıxarır:
–Hər kəsə hörmət
–Dostluğun qiyməti
–Mərhəmətin gücü
–Lovğalığın sonu etirafdır
Hekayətin sonunda Qu quşunun səhvini başa düşməsi vacib bir dərsdir: insan nə qədər istedadlı, gözəl, bacarıqlı olsa belə, təvazö həmişə yüksək keyfiyyətdir.
Valeh Heydərin təmsillərinin:
–dili sadə, anlaşıqlı,
–məzmunu dərin,
–mesajı aydın,
–obrazları isə həm realist, həm də simvolikdir.
O, Ezopdan üzü bəri; Nizamini, Füzulini, Krılovu, Seyyid Əzim Şirvanini, Qasım bəy Zakiri, Mirzə Ələkbər Sabiri, Hikmət Ziyanı, Mikayıl Məxfini yada salan bir ibrət ənənəsini bu günün gerçəkliklərinə tətbiq edir. Məsələn, ekologiya, texnologiya asılılığı, insan münasibətləri və mənəvi aşınma kimi müasir mövzular onun təmsillərində həm poetik, həm də publisistik çalarlarla təqdim olunur.
Bu baxımdan Valeh Heydərin yaradıcılığı təkcə ədəbiyyatın yox, həm də cəmiyyətin ehtiyacı olan bir ədəbi məktəbdir – öyüd-nəsihət məktəbi, düşüncə məktəbi, insanlıq dərsi.
Valeh Heydərin təmsilləri günümüzün problemlərinə bədii güzgü tutur. O, insanı təbiəti qorumağa, texnologiyadan ağılla istifadə etməyə, lovğalıqdan uzaq olmağa, dostluğu qiymətləndirməyə çağırır. Bu əsərlər həm uşaqlar, həm gənclər, həm də böyüklər üçün eyni dərəcədə ibrətamiz, düşündürücü və maarifləndirici xarakter daşıyır.
Belə təmsillər cəmiyyətin mənəvi toxumasını möhkəmləndirən nadir ədəbi nümunələrdir — necə ki təbiət safdır, necə ki dostluq müqəddəsdir, necə ki insanlıq ən böyük dəyərdir.
HAŞİYƏ:
Çox dəyərli oxucum, bu yazımı yazarkən çox qəribə bir hadisənin şahidi oldum. Yazı prosesində qeyri-iradi əvvəlki dövrlərdə yazıb yaratmış müəllifləri sıra ilə yazarkən Hikmət Ziya ilə Mikayıl Məxfi arasında qaldım. Hansının əvvəl anadan olduğunu xatırlaya bilmədim. Əlimin altında belə bir ensiklopedik kitab olmadığına görə hamımızın məlumatlar əldə etmək üçün istifadə etdiyi axtarış sistemlərinin köməyi ilə internet üzərindən məlumat əldə etməyə çalışdım. Hikmət Ziya haqqında müəyyən qədər məlumatlar olsa da, Mikayıl Məxfi barədə ümumiyyətlə heç bir məlumat tapa bilmədim. Təsəvvür edirsiniz, bu adımın adı belə yoxdur indiki dövrdə, sərhədsiz internet məkanında… Ani olaraq özüm də tərəddüd içərisinə düşdüm. Bəlkə heç belə müəllif olmayıb. Adları nəsə qarışdırmışam. Bir az fikirləşəndən sonra Ağdam rayonun Yusifcanlı kəndində həyətimizlə bir səpilmiş kitabxanamda olmuş tünd çəhrayı üzlü məzəli həriflərlə yazılmış – Mikayıl Məxfi “Belələri də var” – kitabın cildini dəqiq xatırlaya bildimm. Xeyli düşünəndən sonra təmsil kitablarımın içərisində dəqiq Mikayıl Məxfi və Hikmət Ziya adlı iki müəllif olduğunu özüm üçün yəqinləşdirdim. Və Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron kataloqunda axtarış etdikdən sonra axır ki, heç olmasa bir mənbədən Mikayıl Məxfinin adını tapa bildim. Ancaq təvəllüd məsələsinə yenə aydınlıq gətirə bilmədim. Yazı prosesində avtomatik xatırladığım ardıcıllıqla birinci Hikmət Ziya, sonra isə Mikayıl Məxfi yazdım. Ertəsi gün kitabxanaya getdim və orada olan Mikayıl Məxfinin dörd kitabını götürüb birdə vərəqlədim (o kitablardan ikisi mənim kitabxanamda olub – “Belələri də var”ı düzgün xatırlamışdım), ancaq yenə nəinki təvəllüd barədə, ümumiyyətlə ad, (təxəllüs) soyad və ata adından başqa heç bir məlumat əldə edə bilmədim. Çox ibrətamiz hadisədir və məsələ hələ də açıq olaraq qalır (məhz bu baxımdan müasir müəlliflərin əksəriyyətinin kitabların üzqapağının arxasında özləri haqqında mühüm məlumatları qeyd etməsi təqdirə layiq haldır – məlum hadisədən sonra mən də növbəti kitablarımda mütləq bu variantdan istifadə edəcəm ).
Bu hadisədən sonra kitablarda olan Mikayıl Məxfinin fotolarının şəklini və hər kitabdan seçdiyim müxtəlif şeirləri köçürüb internetə yerləşdirdim. İndi müxtəlif axtarış sistemlərində “Mikayıl Məxfi” yazanda heç olmasa müəllifin adı, fotosu və bir-iki təmsili çıxır.
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm.
