XATİRƏLƏR, HƏSRƏT VƏ PAYIZ
Atamın atasını,Şaxı babamı görməmişəm. Mən dünyaya gəlməmişdən xeyli əvvəl dünyasını dəyişib.İkinci dünya müharibəsindən iki əlinin səkkiz barmağını itirib gəlibmiş , üstəlik də “asqolla”.Bədənindəki qəlpəyə görə də müharibədən sonra çox yaşamayıb.52 yaşında ,atamın 22 yaşı olanda bu dünyadan köç edib. Ona görə də onunla bağlı heç bir xatirəm yoxdu. Adamların,atamın danışığından xəyalımda bir baba obrazı canlandırmışam həmişə,vəssalam.Qoçaq,vətənpərvər,ailəcanlı,işgüzar baba obrazı.Mülkədar nəslindən olub.Şəkillərindən tanıyırdım babamı. Babamın anası Xumar nənə də kənddə ən sözükeçən və mötəbər qadın imiş. Elə əri -babamın atası böyük babam Murtuza da sayılıb,seçilən kişilərdənmiş .
Kolanıda Dəmirlilər adla deyilirmiş o vaxt. Elə indi də belədi.Soya, kökə bağlılıq lap uzun illərə gedib çıxır. Ulu babam molla Aydəmir Xorasanda təhsil alıbmış.Yəni keçmişin ziyalılarından hesab olunur. Təəssüf ki, adını çəkdiyim insanların , doğmalarımın heç birini yaxından görməmişəm, haqqlarında yalnız eşitmişəm. Uşaq vaxtı onlar haqqında danışılanda elə bilirdim ki,hansısa bir nağıla qulaq asıram,maraqlı gəlirdi mənə.Saatlarla oturub dinləmək istəyirdim insanları. Bu yazdıqlarım da uşaqkən yaddaşıma həkk olanlardı.
Anamın atası, Məmmədhəsən babamsa yadımdadı.Qara, arıq,balacaboy kişi idi. Sakitdi, çox danışmazdı.Onu həmişə buxara papaqda görərdim. Çox sevgisini biruzə verməzdi.Amma hamımızı ayrı-ayrılıqda sevdiyini bilirdim. Mənə elə gəlirdi ki,həmişə kədərlidi babam.Gözlərindən oxuyurdum. Təəsüf ki, o da mən 4 yaşımdaykən dünyasını dəyişdi. Başında buxara papağıyla yaddaşımda qaldı həmişə.
Anam Abdulabaddan idi..Sabirabadın o vaxtkı Abdulyan kəndindən.
Çoxlu xalam, dayım vardı.Bacım,qardaşım olmadığından dayı , xalauşaqlarını özümə bacı-qardaş bilirdim.Zaman keçdikcə bunun ancaq mənim təxəyyülümün məhsulu olduğunu anladım. Uşaqkən bunu anlamır insan çox təəssüf ki..Məhəmmədhəsən babam müharibədə çox doğmalarını itirmişdi.Anam deyirdi ki,yaxınlarından hər dəfə qara kağız alanda, günlərlə xəlvətə çəkilib ağlayırdı.O vaxt anam uşaq olsa da bunu gözəl xatırlayırdı.Demək onun gözlərinə hopmuş kədər də bundan idi.
Babam dünyadan köçəndə qardaşım təzə doğulmuşdu.Anamın,nənəmin ağlamağı yadımdadı.Babamın papağı paltar dolabının üstündəydi.Uzun müddət o papağa toxunan olmadı.Amma hər dəfə nənəmgilə gedəndə papağı zorla aşağı endirib bağrıma basırdım.Onunçun çox darıxırdım.Bir gün papağı yerində görmədim.Bilmədim papağı neynədilər.Yəqin ki,məndən gizlətdilər.Həmin gün o ki,var ağladım.Özü də içdən,göynəyə -göynəyə ağladım.Amma nə babam yaddan çıxdı,nə papağı.
Anam Abdulabaddan Kolanıya gəlin köçmüşdü.Atamla sevib evlənmişdilər , hər İkisi müəllim idi. Babam tez-tez Abdulabaddan Kolanıya bizi yoluxmağa gələrdi.Gələndən gedənəcən iş görərdi həyət bacada.Yırtığı, söküyü yamayardı,ağac əkərdi,çəpər çəkərdi.Onu görəndə anamın gözü işıqlanardı.Ağac kötüyündən bizə ət taxtası düzəldib gətirmişdi bir dəfə. O vaxt ət maşınları yox idi,əti baltayla döyürdülər.Mənə elə gəlir döyülən ətin dadı bir ayrıydı. Hələ də istifadə edirik o kötükdən.Xeyirdə, şərdə çox karımıza gəlir.
Yetimliklə böyüyübmüş babam.Anasız,əmi ,nənə umudunda.Nənəm onun ikinci həyat yoldaşı olub.O biri evlilikdən bir xalam vardı. Bunu çox sonralar bildim, qonşular dedi.Onu eşidəndə özümü çox pis və qəribə hiss etmişdim.Axı nənəm və anamgil bu ögeyliyi heç vaxt hiss etdirməmişdilər deyə mən o xalamı da ən az o biri xalalarım qədər, bəlkə də lap çox istəyirdim.Çünki anam onu lap çox sevirdi.Kubra xalam nənəmə bacı deyə müraciət etdiyi üçün bütün uşaqlar da nənəmi bacı deyə çağırırdılar.Yəni analarına bacı deyə xitab edirdilər.
Babalarım haqda bildiklərim bu qədərdi.Nənələrimləsə xatirələrim bitib tükənməz.
Nənələrim dayıqızı,bibiqızıydı.Ona görə də oxşar cəhətləri çox idi.Sözübütöv,ədalətli,eyni zamanda davakar ruhlu,üsyankar,bir sözlə özünə,sözünə güvənən qadınlardı ikisi də.Kişilər də çəkinərdi onlardan.Heç kim sözlərinin qarşısına söz gətirməzdi.Elə ailədə də hökmran idilər.Sərt xarakterləri vardı.Amma mənimlə son dərəcə mülayimdilər. Onların yanında sərbəst şəkildə ərköyünlük edə bilirdim.Atamın anası Səfurə nənəm uzun ətəkli ,uzun qollu paltarlar geyinərdi, başını iki şalla örtərdi,saçı görünməzdi. Mən onu həmişə qara paltarda görmüşdüm deyə təsəvvürümdə də elə qalıb. Anamın anası Bikə nənəmsə bir qədər fərqliydi.O daha müasir geyinərdi, başına kəlağayı bağlayardı. Paltarlarını da özü tikərdi.
Düşüncələrində də fərqlilik vardı.Səfurə nənəm sevərək evlənməyin əleyhinəydi. Deyərdi ki, mən ərimi toy gecəsi görmüşəm. Xoşbəxt olmadıqmı? Olduq. Uşaqlar ( onun aləmində biz uşaqdıq) nə bilir sevməyi.Ata,ana kimi məsləhət bilirsə övlad da onunla evlənməlidi.Amma Bikə nənəm daha romantik idi. Payızı çox sevirdi və eyni zamanda şeir, poeziya vurğunuydu. Çoxlu bayatı, ağı bilirdi. Çoxusunu da özü qoşmuşdu. Heyf ki, onları bir yerə yığa bilmədim. Sevgiylə qurulan ailənin təməli möhkəm olur deyirdi. Eyni zamanda hamının sevgisinə hörmətlə yanaşırdı. Qızlar,gəlinlər sirrini ona açardılar.Məsləhət yeri idi hamının.Əlindən hər iş gəlirdi.Tikiş tikmək,xalça, kilim toxumaq,yorğan-döşək salmaq.Təmizkardı.İşi-gücü bitməzdi.
Amma qadının ,qızın oxumağına elə də xoş baxmazdı.Onun aləmində qadın ailə qurmalı,oğul,uşaq sahibi olmalıydı. Buna baxmayaraq elə böyük qadağaları da yox idi.Olsaydı anam yəqin ki, təhsil ala bilməzdi.
Səfurə nənəmsə fərqlidi.İstəyirdi ki, hamı oxusun.Atamı palaz,kilim toxuya-toxuya oxutmuşdu.Deyirdi ki, qaynanamdan qalan bütün qızılları satıb Ağaqardaşı(atamı)oxutdum.Fəxr edirdi onunla-atamla.Deyirdi “raykom”,”İspalkom” hamısı qorxur oğlumdan.Atam sözün deyən,dalaşqan adam olub deyə nənəm də həmişə oğlu haqda öyünə-öyünə danışırdı. Qürrəllənərdi oğluyla. Dərslərimi yaxşı oxuduğumçun nənəm mənə”uçitel”balam deyirdi.Bir də xiyara yelpənək,təyyarayə əyripalan,pəncərəyə ağüşkə (akoşka),aşın qarasına qəlyə ,nencəyə decurka deməyi vardı.Uzun illər nənəmin yanında yaşamışam.
Anam sığalsız -tumarsız qadındı. Sərt xarakteri olduğu üçün ondan çəkinərdim,yanında çox dəcəllik etməzdim.
Nənəmsə mənim azadlığımdı,əlləriylə sığallanardı saçlarım,daranıb hörülərdi,üzümdən, gözümdən öpərdi,hər sözümə qurban olum, başına dönüm deyərdi.Hər kəlməsi can idi. Onun yanında uşaqlığımı doya-doya yaşayırdım.Qaçardım , ağaca dırmaşardım , qışda palçığa , yayda toza-torpağa batardım .Onun yanında gözün üstə qaşın var deyən olmazdı mənə.
Məsələn, sevmədiyim südü zorla içirməzdilər, ,xoşlamadığım yeməyi məcbur yedirtməzdilər, sevmədiyim paltarları döyə-döyə geyindirməzdilər əynimə. Bir sözlə tam azad idim onunla. Hara getsəydi məni də özüylə aparardı. Məscidə gedərdik məhərrəmlik başlayandan axıracan. Kəndin bu başından o başına yol ölçərdik hər gün. Orda danışılan nağıllar mənə elə qorxulu və eyni zamanda maraqlı gələrdi ki, saatlarla dinləməkdən doymazdım.Nənəm inanardı mollaların hər sözünə, imamlarçun göz yaşı axıdardı ürəkdən. Əmimin uşaqlarına laylay çalanda gizlicə ağlayardım.Səsi çox qəmliydi,ürəyimə toxunurdu.Yekə qız olananacan kürəyində gəzdirərdi məni. Özü demiş kopan şalıyla məni kürəyinə sarıyıb qonşulara aparardı.O vaxt qonşular da qalsız-qeybətsizdi, bir -birlərinə gedib gələrdilər,qapılarda kilid olmazdi.
Sonra böyüdüm . Sonra bütün bütlər sındı,sonra ayrılıqlar başladı .Hamı köç edib getdi bu dünyadan.Nə buxara papaqlı babalar, nə uzun ətəkli nənələr qaldı. Sonra nənələrimin bizə yuva olan evlərini sökdülər . İçində xatirələrimiz olan o evin yerində daha modern , daha müasir evlər tikildi.Sonra oyanıb gördüm ki,elə mən də nənəmin məni bağrına basdığı ,saçımı sünbül hördüyü yaşdayam.Bir xatirələrdi, bir həsrət,bir də payız.
Müəllif: Təranə DƏMİR,
AYB -nin və AJB-nin üzvü, şair -publisist
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
