Uzu-zu-zu-zu-u-un yaşamaq istəyirsən, özün əkdiyin ağaclardan da, Uzu-zu-zu-zu-u-un yaşamaq istəyirsən, özün dediyin nəğmələrdən də, Uzu-zu-zu-zu-u-un yaşamaq istəyirsən, özün tikdiyin binalardan da, Amma, əsla və əsla, uzu-u-un yaşamaq istəmirsən,
öz doğduğun övladlarindan!..
Düşkünlüyə qapılma, əzizim, Günəşin batmağına var hələ, Sən o cilvələnən şəfəqlərə bax, Varlığında yanmaq istəyi var , hələ.
Düşkünlüyə qapılma, əzizim. Üzümüzə gülümsəyən sabahlar, Könül ovunduran gözəl ümid var, Onu çox gözləmişik, əzizim.
Düşkünlüyə qapılma, əzizim. Vaxtı çatdı- yaşamağın vaxtı, Axı, biz də insanıq,əzizim, “Xuda” dedik- səsimiz qayıtdı.
Dükünlüyə qapılma, əzizim. Qismətdirsə bu qəribə sövdə, Hər anımızı eşqə tapşırdıq, Bundan sonrasına təvəkkül elə.
Fəridə ƏFRUZ, şairə, tərcüməçi Özbəkistan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi, Özbəkistan Yazarlar Birliyi sədrinin müavini. Tərcümə: Cahangir NAMAZOV
Yaşadığımız bu dünyanın — bu möhtəşəm kainatın — hər yerində ağaclar, dağlar, çiçəklər var. Amma doğulub böyüdüyümüz torpaq, vətən torpağı tamam başqadır. O torpaq içimizdə bir nəfəsdir — ondan ayrı düşəndə ruhumuzun bir parçası sanki susur. Həyatın ən dərin izləri bəzən bir ləçəkdə, bir qoxuda, bir səsdə gizlənir. Laçın işğaldan yenicə azad olunmuşdu. O vaxt həmin torpaqlara yalnız həkimlər, təsərrüfat işçiləri və xüsusi müxbirlər gedə bilirdilər. Elə həmin günlərdə iş yoldaşım mənə elə bir hədiyyə verdi ki, bu hədiyyə ömürlük qəlbimdə iz qoydu: su, kəklikotu və torpaq. Suyu qaynadıb, Laçından gələn o kəklikotunu dəmlədim. Su buxarlandı, kəklikotu yumşaldı, qoxusu otağa yayıldı…
O qoxu əllərimə hopdu — sanki vətən barmaqlarıma toxundu. Səssiz bir salam idi, uzaq dağlardan gələn bir nəfəs kimi.Sonra bir doğmam Laçından çiçəklər və alma gətirdi. Uşaqlığım gəlib gözlərimin önündə dayandı. Dəcəlliyimdən və ya sadəcə xoşuma gəldiyindən yığdığım o çiçəklər…Yetişməsini gözləmədən dərdiyim meyvələr… Şuşadan gətirilən şam ağacının budağını əlimə götürəndə də eyni duyğunu yaşadım — sanki o torpaq insanı tanıyır, qoxusu ilə qucaqlayırdı. İllər sonra özüm də Laçıma qovuşdum. Bir zamanlar lalə yığarkən yaşadığım hiss yenidən içimdə oyandı. Əlimdə qırmızı rəng qalmışdı — lalənin özü yox, sadəcə izi… O an anlamışdım ki, bəzən ən gözəl şeylər biz toxunan kimi solur. Bəzi anlar isə lalə kimi ruhumuza ilişib qalır — rəngsiz, amma dərin. Sonralar yenə lalə dərdikcə lalənin izi qaldı əlimdə. Amma bu dəfə başqa iz idi — ruhuma hopan görünməz izlərin yanına əlavə olunan, görünən bir xatirə. 44 günlük Vətən müharibəsində Qələbə üçün hər kəs əlindən gələni etdi.
Bu gün biz də Laçınımızda həmin Qələbənin ruhunu yaşatmaq, əhaliyə xidmət göstərmək üçün əlimizdən gələni edirik.
Лолақизғалдоқ бўлиб – унаман бир кун, Ер бағрига тўкилиб – қўнаман бир кун, Яшил- яшил ўтлар ўсгай, гумбазимдан, Қошингизга капалак бўб – тунайман бир кун.
Шул гумбазга бошгинам- урмоқда соям, Анор каби тарсиллаб- кўкрак; ҳамсоям,(юрак) Кўксингиз оғритади- уқмаганингиз, Бир қиз бўлиб кетганида – ҳур қизлик зоям.
P.S. Олдин шу расмимни бир нашриётга шеърим билан бериб юборгандим, бир ёшроқ муҳаррир болага. Шунда ўша шоирни хотини рашк қилиб расмимни тирнаб ташлабди, йиртаман деб. Зўрға қўлидан олиб қолибди. Шунинг учун расмим тирналган.
1956-cı ildə Özbəkistanın Xarəzm vilayəti, Xəzərasp rayonunda anadan olub. 1975 – 1980-ci illərdə Daşkənd Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil alıb. Uzun illər vəkil və hakim kimi çalışıb. Özbəkistanda “Damğa”, “And”, “Qisas qoxusu”, “Dəhşətli evlilik”, “Dəli qadın söhbəti”, “Hər şeyin səbəbkarı anam”, “Etiraf edilən günah”, “Xəta”, “Maska”, Türkiyədə “Kabul edilen suç” adlı detektiv kitabları çap edilib. Azərbaycanda ilk dəfədir çap olunur.
ŞTRAUSA TƏQLİD (hekayə)
Nə etməli, kim kimə niyətdurur, Əvvəl şart anğa qabiliyyət durur. Əlişir Nəvai
Bahar. Balaca həyətin ortasında bitmiş ərik ağacı büsbütün çiçəkləmişdi. Səhər həyətə çıxan Nəfasətin təmiz bahar havasının xoş ətrindən qəlbi riqqətə gəldi. O, qeyri-ixtiyari olaraq skripkasını götürüb çalmağa başladı. O, Antonio Vivaldinin “İlin fəsilləri” adlı əsərini çalırdı. Qonşu həyətə toyuqlarına dən vermək üçün çıxan Kamal musiqini eşidib, dayanmadan qıqqıldayan toyuqların səsini tezliklə kəsmək üçün onlara dən tökdü, hinin qapısını bağladı və bir az kənardakı özü düzəltdiyi köhnə stulda oturub, qulaqcığı ilə musiqiyə qulaq asmağa başladı. O qədər məftun olmuşdu ki, sol tərəfə azca əyilmiş dodağı daha da aşağı sallanıb, ağzından tüpürcək axdığını hiss etmədi. Kamal hər şeyi unutmuşdu. O, xəstə atasına səhər yeməyi hazırlamalı, yeməyini yeyib tez işlədiyi ərzaq mağazasına getməli, ora təzəcə gəlmiş maşının yükünü boşaldıb, sonra satıcıya kömək etməli olduğunu düşünmürdü. Musiqinin sehrli melodiyalarına tam qərq olmuşdu. Kamal skripkanın xoş səsləri altında yellənərək oturur, qulaqlarına musiqi deyil, sanki arxlardan axan suyun şırıltısı, quşların zərif cəh-cəhi, küləkdə yavaşca hərəkət edən otların arasından gələn cırcıramaların cırıltısı eşidilirdi. – Nəfasət, səhər yeməyi yesən olmazmı? Dayanmadan bu zərməni çalırsan! – deyə əsəbi bir səslə Kamal onu ayıltdı. Həmişəki kimi Salihə xala musiqinin belini qırdı: “Kaş ki, mən də nəyisə çalmağı bacarsaydım, heç olmasa bircə musiqi alətim olaydı…” Hər dəfə Nəfasət həyətlərində musiqi çalanda Kamal bütün vücudu ilə qulağa çevrilib onu dinləyər və musiqi bitəndən sonra da hər dəfə bu sözləri düşünərdi. Bu gün də belə oldu. O, kürəyindəki tozu çırpıb, hər zamankı kimi gündəlik işlərini görmək üçün ayağa qalxdı. – Ana, heç olmasa bircə dəfə istədiyim kimi çalmağıma icazə verin, xahiş edirəm! – anasının hərəkətindən narazı olan Nəfasət bunu dedi. – Lazım deyil, çalmağın gərək deyil! Onu çalmaqla nə əldə edəcəksən? Sən yaxşısı budur yeməyini ye, sonra ana-bala oturub məsələni danışaq və bu mübahisəyə nöqtə qoyaq! – Salihə xala qəzəblə bildirdi. Nəfasət anasının xasiyyətini bildiyindən səs çıxarmadan səhər yeməyi yemək üçün içəriyə keçdi. Onlar hər ikisi yemək zamanı bir kəlmə də danışmadılar. Çünki Salihə xala həkim olduğundan yemək vaxtı danışmağın sağlamlıq üçün zərərli olduğunu deməkdən yorulmazdı. Nəfasət bunu çox yaxşı bilirdi. Buna görə də düşündü ki, kaş, anam insanın ovqatı pis olanda yeməyin sağlamlığına necə təsir etdiyini də desəydi, yaxşı olardı. Onlar süfrəyə dua etdikdən sonra Salihə xala: – Bilirəm, qızım, istəmədən də olsa, kefini pozdum, – qızının ağlından keçənləri hiss edirmiş kimi astadan dedi. – Ana… – Sözümü kəsmə, yaxşıca qulaq as, oldumu? – Oldu… – Nəfasət demək istədiklərini içində saxladı. O, çox vaxt anası kimi sözünü yerində deyə bilmədiyinə görə heyfsilənərdi, bu dəfə də onu bu məsələ sıxdı. Əsəbiləşdiyindən adəti üzrə uzun barmaqları ilə alnına düşən saçlarını geriyə itələyib sığalladı. – Mən sənin konservatoriyaya daxil olmağının əleyhinəyəm! Bilirsənmi, niyə? – Salihə xala qızının gözlərinin içinə dik baxdı. Nəfasət ona iri, qapqara gözləri ilə baxır, gözəl dodaqları nəsə demək istəyirmiş kimi yığılmış, yumru, ağappaq üzü əsəbdən bir az qızarmışdı. Lakin Nəfasət bu sözləri anasından bir neçə dəfə eşitdiyindən, sualın cavabını da yaxşı bilirdi. Bu səbəbdən sükutla yerə baxdı. Salihə xala sözünə davam etdi: – Çünki mən sənin xoşbəxt olmağını istəyirəm! Sən çox gözəlsən, qızım, istəyirəm ki, bir evin gözəl xanımı olasan. Hər bir qadının xoşbəxtliyi ailə ilə tamamlanır. Sən ömrünün sonuna kimi skripkanı çiynində, kontrabasını sürüyə-sürüyə gəzsən, heç bir kişiyə arvad ola bilməzsən, demək istəyirəm ki, ailə qura bilməzsən, başa düşdünmü?! Nəfasət səssizcə pəncərədən bağa baxaraq oturmuşdu. – Hətta kişi də musiqi ifa edib ailə saxlamaqda çətinlik çəkir. Bunun sadə nümunəsi – atan. Əgər mən olmasaydım, onun nə yaşamağa evi, nə də maşını olardı. Hələ də atam rəhmətlikdən bu balaca həyət evi qaldığı üçün yaxşı yaşayırıq. Maşın almaq üçün nə qədər zəhmət çəkdim. Onun bu günə qədər əldə etdiyi tək əmlak – o küncdə duran köhnə royaldan başqa bir şey deyil! Səni musiqi məktəbinə verdiyini isə heç cür bağışlaya bilmirəm! Nəfasət anasının atası haqqında danışdığı zaman ürəyi titrədi, atasından ötrü necə çox darıxdığını hiss etdi. Xaricə getdiyi də iki il olmuşdu, burada olsaydı, anamdan məni qoruyardı, deyə düşündü. Salihə xala isə hələ də musiqiçilərin acı talelərindən danışırdı: – Qədimdə də, indi də musiqiçilərin yaşam tərzi çox acınacaqlı olub. Sənə nümunə lazımdırmı?! Dünyaca məşhur Volfqanq Amadey Motsart 36 yaşında iqtisadi sıxıntı içində vəfat edib. Və ya Bethovenin həyatı qibtə ediləcəkdimi?! Bəlkə yaxınlarda filmini televizorda izlədiyimiz Can-Kristofun necə yaşadığına heyran qalmısan?! Onların həyatı çox acınacaqlı idi axı, sən də bunu görə-görə özünü oda atacaqsanmı, qızım?! – Niyə yalnız xarici bəstəkarlar haqqında danışırsınız, halbuki onlar çoxdan, çətin illərdə yaşamışlar? Niyə Yunus Rəcəbi, Mütəvəkkil Burhanov və ya başqa özbək bəstəkarlar haqqında heç nə demirsiniz? Ana, özünüz “Şaşmaqam”i dinlədiyiniz zaman hər şeyi unudursunuz, yadınızdan çıxıbmı, axı onu da mənim kimi özbəklər yaradıb! – Doğrudur, mən sənə skripka çalma demirəm, boş vaxtlarında buyur, nə istəyirsənsə çal, amma başqa bir peşə sahibi olmağını istəyirəm, vəssalam. Məsələn, mənim kimi həkim ol, ya da müəllim. Mən sənin gələcəkdə xoşbəxt olacağını düşünərək belə danışıram, qızım. – Ana, mən sərvi boylu “Arqan”da musiqi çalmaq arzusundayam və indi yetərincə qiymət verilməyən bir musiqi sahəsi – vals musiqilərini yaratmaq istəyirəm. Elə “vals kralı” Yohan Ştraus kimi məşhur vals musiqiləri bəstələyə bilsəm, özümü xoşbəxt hesab edərəm! Mənim arzularım bir dünya qədərdir! Bunu anlamaq bu qədər çətindirmi?! – Nəfasət də anasının gözlərinə dik baxaraq dedi. – Mən bu qədər ürək yanğısı ilə bir qızın xoşbəxtliyi barədə danışmışamsa, bu kimə aid idi?! Demək, sən ananın sözlərinə bir qəpik də dəyər vermirsən, eləmi?! – Ana… – Bəsdir, mənə ana demə! Haçan ki, özün gəlib üzr istəyib sənədlərini Tibb institutuna vermək istədiyini deyəcəksən, bax onda sənin anan olaram! – Salihə xala əlini stolun üstünə vuraraq dedi. O, kök bədəninə yaraşmayan cəldliklə ayağa qalxıb, qapını çırpıb otağına keçdi. Nəfasət özünə gələ bilmədən həmin yerdəcə xeyli oturdu, bir azdan sonra dərsə getməli olduğunu xatırlayıb, çantasını götürüb bayıra çıxdı. Salihə xala qızından incimiş halda bir neçə gün onunla danışmadı. Nəfasət isə nə edəcəyini bilməyib, çaşqınlıq içində idi. Salihə xala işdən qayıdıb qapının zənginə basarkən qızı ilə aralarında olan inciklik nə vaxta qədər davam edəcək, deyə düşündü və ürəyi sıxıldı. Qapını açan Nəfasət gülümsəyərək anasına salam verdi. Anası salamını almayıb ötüb keçmək istəyəndə qızı onun arxasınca qaçıb qucaqladı: – Ana, məni bağışlayın, siz nə istəyirsinizsə, onu edəcəyəm, – yavaşca pıçıldadı. Salihə xala qulaqlarına inanmadan: – Qızım, nə dedin, bir də söylə! – dedi. – Siz mənim xoşbəxt olmağımı istəyirsinizsə, yaxşı, mən də xoşbəxt olmağa çalışacağam. – Demək, həkim olmağa razısan, düzdür? – Siz nə desəniz, o olacaq, ana. – Mənim tək qızım, ağıllı balam, – Salihə xala qızını əzizləməyə başladı. “Onsuz da qızımın başı var, düşünüb-düşünüb axırda mənim dediklərimin doğru olduğunu anlayıb, düzgün qərar verib”, – deyə düşünərək sevindi. Səhər tezdən oyandıqda Salihə xala səhər yeməyi hazırlamağa başladı. O, Nəfasətin geyinib, çıxmağa hazır olub çıxdığını görüb təəccüblə: – Qızım, bu gün məktəbə erkən getməyəmi hazırsan? – dedi. – Hə, bu gün son imtahanımızdır, skripkamı da, kontrabasımı da aparmalıyam. – Şükür, sonuncudur, qurtarırsan. Sonra mən tapdığım repetitorla Tibb institutuna hazırlaşmağa başlayarsan. – Yaxşı. – Yaxşı, sən səhər yeməyini ye, mən qonşumuz Kamala deyərəm, o ağır kontrabasını götürüb səni universitetinə qədər ötürər, – Salihə xala bunu deyib çıxıb getdi. O kontrabası kürəyinə almış Kamala tabe olaraq skripkasını götürüb gedən zərif fidan qızının arxasınca baxaraq düşündü: “Qızımın boy-buxununa, gözəlliyinə söz ola bilməz, amma çox dikbaşdır, bir də xasiyyəti çox incədir. Hə, Nəfasət mənə oxşamayıb, elə atası kimidir. Heç olmasa xasiyyətcə atasına oxşamasaydı, nə olardı? Nə isə, nə olursa olsun, qızım xoşbəxt olsun. Allaha şükür, bu gün oxuyub bitirəcək, sonra isə mənim istədiyim kimi olacaq”, deyə düşündü. Lakin Salihə xalanın düşündüyü kimi olmadı, çünki həmin gün Nəfasət evə qayıtmadı…
Vilayət prokurorluğunun böyük istintaqçısı Sabircan Mirzəyev qızının itməsiylə bağlı ərizə vermiş Salihə Məhmudova ilə söhbət edirdi: – Deməli, qızınız Nəfasət bu ilin 24 may günü səhər evdən çıxıb və bir daha qayıtmayıb, düzdür? – Sabircan dəqiqləşdirmək istədi. – Hə, artıq iki ay olur, ondan bir xəbər yoxdur… İndi tək balama yas açmaqdan başqa çarəm qalmayıb, – Salihə xala göz yaşlarını silərək dedi. – Hələlik pis fikirlərə düşməyin, bəlkə qızınız sağ-salamat gəzib-dolaşır, – Sabircan, ona yazığı gəlib dedi. – Harada ola bilər ki, axtarmadığımız yer qalmayıb, bütün qohum-əqrəba, uzaq-yaxın tanışlarımız, hər yeri axtardıq, milis əməkdaşları da tapa bilmədilər. Onun sağ olduğuna inamım qalmayıb, – Salihə xala hönkür-hönkür ağladı. – Əriniz İskəndər bəylə əlaqə saxlayırsınız? Sabircanın bu sualı Salihə xalaya elə bil od üstünə yağ tökən kimi təsir etdi. O, ağlamasını dayandırıb, tez-tez göz yaşlarını silərək: – Sənə deyim, balam, o İskəndər bəyin əlindən yandım, məhv oldum. Bilirsinizmi, hər şeyə ərim səbəb oldu. Dəfələrlə ona musiqini atıb alverlə, ya da başqa gəlirli bir işlə məşğul olmasını dedim, sözümə qulaq asmadı. Üç illik müqavilə ilə musiqi dərsi vermək üçün xaricə getdi. Bəzən zəng vurur. Məncə, Nəfasətin itməsinə elə də təsirlənməyib. – Doğrudan? – Hə, mənə çox kədərlənmə, tapılar, inanıram, deyə təsəlli verir, vəssalam… – Eləmi deyir? – Hə, inanırsınızmı, qızımızın itməsini eşidib də, geri dönmək fikrinə belə gəlmir, nə imiş, müqaviləni pozub əvvəlcədən qayıda bilməzmiş! – İskəndər bəyin gəlişi nəyisə dəyişər deyə düşünürsünüz? – Heç olmasa yanımda dayaq olar. Təkbaşına ora-bura qaçıram. Yaxşı ki, bacım var, bacımın uşaqları məni tək buraxmırlar, kim bilir, olmasaydılar, qızımın dərdindən ölərdim. – Salihə xala, qızınızın itməsində birindən şübhələnirsinizmi? – Sabircan mövzuya qayıtdı. – Bilmirəm, heç kimdən şübhəm yoxdur desəm, yalan demiş olaram. – Niyə indiyə qədər şübhələndiyiniz şəxsi deməmisiniz? – Bilirsinizmi, özüm də şübhəmə tam inana bilmədiyim üçün deməyə cəsarət etmədim. – Kimdən şübhələnirsiniz? – Sənə deyim, balam, qonşumuz Qafur əminin oğlu Kamaldan. O, xırda işlərimizə kömək edirdi. Bu vaxta qədər ondan heç bir pis hərəkət eşitməmişəm. Anası rəhmətlik Aynisə xalanın ölümündən sonra xəstə atasına özü baxır, həm ev işlərini, həm də öz işini idarə edib ailəni dolandırır. Nəfasət sonuncu dəfə evdən çıxanda ondan kontrabası götürüb, onu məktəbə qədər ötürməsini xahiş etmişdim… – Bəs sonra? – Kamal hər zaman Nəfasət musiqi çalanda həyətdə oturub onu dinləyərdi. Öz diliylə dəfələrlə bunu deyərdi. Bir dəfə məndən skripkanın neçə som (manat) olduğunu soruşmuşdu. Mən qiymətini deyəndə, vay-vay, mən onu heç vaxt ala bilmərəm axı, demişdi. Böyük kontrabasa qiymət soruşmaya da qoyum gedim, demişdi. – Demək, siz qonşunuzun qızınız Nəfasətin iki bahalı musiqi alətinə görə öldürə biləcəyini düşünüb Kamaldan şübhələnirsiniz, eləmi? – Sabircan soruşdu. Salihə xalanın dilinə gətirə bilməyib içində saxladığı şübhəsini səsləndirdi: – Kaş ki, elə olmasın, amma bu fikir beynimdən çıxmır. Kamali görsəm, yaxasından yapışıb qızımı gətir, ona nə etdin, əclaf, demək keçir içimdən, amma güclə şeytana qalib gəlirəm. Onun ata-anası yaxşı və günahsız insanlar idilər, üstəlik, bu qədər illik qonşuluğumuz var… – Əgər başqa şübhələriniz varsa, deyin. – Başqa heç bir şübhəm yoxdur. Sabircan Salihə xaladan qonşusu Kamalin ünvanını alıb yazdı və ondan ayrıldı. Çağırış vərəqəsini alan Kamal prokurorluğa gəldi. Tədqiqatçının otağına girərkən: – Mümkündürmü? – deyə içəri boylanaraq soruşdu. Sabircan ona oturmaq üçün stul göstərdi. – Yaxşı, Sədiyev, nə işlə məşğulsan? – şəxsi məlumatlarını öyrəndikdən sonra soruşdu. – Mən 37 saylı ərzaq mağazasında işləyirəm. – Bu ilin 24 may tarixində qonşunuz Nəfasətin kontrabasını daşımağa kömək edib, onu oxuduğu yerə qədər ötürdüyün doğrudurmu? – Hə, ötürmüşəm… – Onu hansı maşında ötürdün? – Boz rəngli Nexia maşını idi. – Nömrəsini yadında saxlamamısan? – İndi, a kişi, taksiyə minəndə arxasına keçib nömrəsinə baxmazsan ki! – Kamal əsəbiləşdi. – Maşının qabağında da nömrə yazılır. Amma niyə əsəbləşirsən? – Kaş ki, Salihə xalanın mənə necə nifrətlə baxdığını siz də görərdiniz. Hə, mənmi günahkaram Nəfasətin itməyində? Elə bil siz də üstüörtülü olaraq bunu demək istəyirsiniz… – Kamal, axı sən də bilirsən ki, qonşun Nəfasət izsiz-tozsuz yoxa çıxıb. İki aydır onu axtarırıq, tapmağa çalışırıq. Bunun üçün biz hər şeyi araşdırmalıyıq, bu bizim vəzifəmizdir, – Sabircan ona diqqətlə baxaraq dedi. – Sizi başa düşürəm, amma bunun mənimlə nə əlaqəsi olduğunu başa düşə bilmirəm… – Səndən soruşmağımızın səbəbi, onu son dəfə görən adamın sən olmağındır, – deyə Sabircan əllərini yana açdı. – Mən o, taksidən düşəndən sonra geri döndüm. – Niyə onu içəri keçəndə müşayiət etmədin? – Çünki bunu Nəfasət istəmədi, buranı özüm həll edərəm dedi. – O vaxt sən ona kömək edib musiqi alətlərini maşından endirəndə səni kiminsə gördüyünü xatırlayırsanmı? – Bilmirəm, buna fikir verməmişəm. – Kamal, səncə, Nəfasət hara yoxa çıxa bilərdi? – Mən də heyrətdəyəm, düzünü desəm, onun itməsi mənə hamıdan çox təsir edib. Siz onun skripkanı necə çaldığını eşitsəydiniz… – Bunu haradan bilirsən? – Nəfasət həmişə skripkasını həyətdə çalardı, həyətlərimizin arasında cəmi bir kiçik divar var idi. – Başa düşdüm. – Təki sağ-salamat tapılsın, – Kamal bunu deyib ayağa qalxdı. Nəfasətin itməsi ilə bağlı açılmış cinayət işinin istintaqı sona yaxınlaşırdı, lakin hələlik heç bir nəticə yox idi. – Nəfasətlə bir yerdə oxuyan bütün dostlarını sorğulayıb araşdırdıq, – Fərhad bildirdi. – Hə, o gün dərsə getməyib, heç biri həmin gün Nəfasəti görməyib, bu çox qəribədir, – Sabircan fikrə getdi. – Hətta onun musiqi alətlərini taksidən endirdiyini də heç kim görməyib. – Hə… – Bu isə Kamalin ifadəsi doğru olmadığını göstərir, elə deyilmi, Sabircan bəy? – Fərhad söylədi. – Doğrudur, o nəyisə gizlədir. – Məncə, Salihə xalanın şübhəsi doğru çıxır. Əgər Kamal onu təhsil aldığı yerə qədər aparsaydı, heç olmasa bir nəfər onu görərdi, amma həmin gün onu heç kim görməyib. Demək, nə baş veribsə, yolda baş verib, bunu yalnız Kamal bilir. – Kamalı növbəti istintaqa çağırmışam, indi gələr, – Sabircan dedi. – Məncə, onu həbs etmək məsələsini həll etmək lazımdır. – Niyə siz bu məsələyə dərindən yanaşmadan dərhal həbsi tələb edirsiniz? Əgər sizə qalsa, bəlkə həbsə düşməyən günahsız adam qalmazdı. – O qədər də deyil, amma Kamaldan şübhələnməyimiz üçün əsasımız var, ona görə də bu təklifi edirəm, – Fərhad qəzəblənərək dedi. Sabircan Fərhadin fikrinə heç bir münasibət bildirmədi. O, pəncərənin yanına gedib fikrə daldı. Fərhad otağına çıxdı. Bir az keçəndən sonra Kamalı özü ilə gətirdi. Sabircan Kamala: – Kamal, sənə inanmaq istəyirəm, amma əvvəlki istintaqda dediyin sözlərin təsdiqini tapmadı, bu isə sənin ifadələrinin yalan olduğunu göstərir, – dedi. – Mən düz danışmışam… – Aydın olub ki, həmin gün Nəfasət dərsə getməyib, sən isə onu oxuyacağı yerə qədər apardığını demisən! – Apardım da. – Onu heç kim görməyib, sən yalan danışmısan! Yaxşı, niyə yalan danışırsan?! De, Nəfasətə nə etmisən?! – Sabircan soruşdu. – Mən nə edə bilərəm, axı o… – Danış, nə demək istəyirsən?! – Sabircan, Kamalın birdən susmasını anlamayaraq dedi. – Danışa bilmirəm, mən Nəfasətə bu barədə heç kimə deməyəcəyimə söz vermişdim. – Bir insan iki aydır itkin düşüb, sən isə hansısa vəddən danışırsan, ağlın başındadırmı?! – Amma mən… – Nə, sən?! Nəfasətin yoxa çıxmasında yeganə şübhələndiyimiz adamın sən olduğunu bilirsənmi? Bildiyin şeyi deməməyin şübhəmizi daha da artırır, bunu anlayırsanmı? – Hər halda deməliyəm, – Kamal fikirləşərək dedi. – Hə, bizim bilmədiyimiz bir şey varsa, deməlisən! – Sabircan onun qarşısında durub tələb etdi. – Düzünü desəm, mən Nəfasəti dərsə çatmamış, bir dayanacaq əvvəl düşürdüm. – Niyə? – Özü belə istədi, mən dedim, oradan necə gedəcəksən, o da “bir yolunu taparam” dedi. Mən “elə isə özün bilərsən” deyib qayıtmaq istəyəndə, o mənim yanıma gəlib “Kamal əmi, xahiş edirəm, dərsə getmədiyimi, bir az əvvəl düşdüyümü heç kimə deməyin” dedi. Mən də “yaxşı, narahat olma, heç kimə demərəm” deyə söz verdim. – Yaxşı, sözünə inandıq deyək, amma səncə, o niyə belə etdi? – Maraqlısınız, mən onun nə düşündüyünü haradan bilim? – Kamal əsəbi halda cavab verdi. – Amma heç bir sübut olmadan, sözünə necə inanaq? – Bilmirəm, siz “gizlətmədən danış” dediniz, danışdım, bunu necə sübut edəcəyimi isə bilmirəm. – Nəfasətnin əlindəki musiqi alətlərinin neçə manat olduğunu bilirdin? – Hə, bir dəfə Salihə xanımdan soruşanda, qiymətini demişdi, çox baha idi. – Sənin də belə musiqi alətlərin olmasını istəyərdinmi? – Hə, amma niyə soruşursunuz? Mən Nəfasətnin çaldığı bütün melodiyaları sevərək dinləyirdim. Həmin gün ona, özüm daşıdığım, iri skripkaya bənzər musiqi alətini göstərib, “həmişə bu böyük skripkada çal, yaxşı, dedim. – Niyə? – deyə o soruşdu. – Dedim ki, böyük skripkanın səsi bütün məhəlləyə yayılır, hamı rahatca sənin çaldıqlarını eşidər. O zaman Nəfasət gülümsədi və: – Həcm baxımından ən böyük musiqi aləti olan kontrabas, səs baxımından ən zəifidir, – dedi. – Əgər Nəfasət bizim qonşumuz olmasaydı, mən musiqini heç başa düşməzdim, bəlkə də ömrüm boyu dinləməzdim, kim bilir? – Kamal gözlərində yaş parıldayaraq bunu dedi. – Aydındır… – Bilirsinizmi, Nəfasət itkin düşən gündən bəri vicdan əzabı çəkirəm. Düzdür, ona deməyəcəyimə söz vermişdim, amma buna baxmayaraq Salihə xanıma baş verənləri desəydim, bəlkə də o, yoxa çıxmazdı? Kamal çıxıb getdikdən sonra Sabircan da, Fərhad da susqun qaldı. Sükutu Fərhad pozdu: – Bilirsinizmi, məncə Kamal hər şeyi əvvəldən planlaşdırıb. Hətta indiki dediklərini də bizi inandırmaq üçün əvvəlcədən fikirləşib. – Yoxsa siz Kamalın o iki musiqi aləti üçün Nəfasəti öldürdüyünü düşünürsünüz? – Sabircan Fərhada baxaraq dedi. – Salihə xanımın dediyinə görə, onlar çox kasıb yaşayırmış. Kamal yalnız özü üçün çalışırmış, atası xəstə olsa da… – Amma o, Nəfasətnin çaldığı melodiyaları danışanda gözlərinin necə parladığına fikir verdinizmi? – O rola girə bilərdi axı. – Hər halda, mən təbiiliyi ilə saxtalığı ayırd edə bilərəm deyə düşünürəm. – Elə isə de görüm, Nəfasət hara itib gedib? – Bilmirəm. – Bax, gördünüzmü, bircə nəfər şübhəli şəxsə də günahsız desək, bu iş dalana dirənəcək, – Fərhad bunu deyib çıxıb getdi. Sabircan xəyala getdi. Onun başı qarışmışdı: Nəfasət əlindəki iki ağır musiqi aləti ilə hara itib yoxa çıxmış ola bilərdi? Sabircan Salihə xanımı çağırıb ondan soruşdu: – Salihə xala, bəlkə bizə deməyi unutduğunuz nələrsə varsa, deyin, bəlkə köməyi dəyər, – dedi. – Hamısını demişəm, oğlum, artıq qızımın tapılacağına ümidsizəm, – deyib ağladı. – Siz qızınızı incitmiş ola bilərsinizmi? – Bunu neçə dəfə soruşmusunuz axı? Qızım mənim canım, ciyərim idi, ondan başqa heç kimim yox idi, niyə incidim ki? Mən onun mənə oxşayan bir həkim olmasını istəyirdim. – Amma qızınız musiqi məktəbində oxuyurdu axı? – Doğrudur, amma o deyirdi: “Ana, nə istəsən onu edərəm.” Mən onun musiqi ilə məşğul olmasına qarşı deyildim, sadəcə onun xoşbəxt olmasını istəyirdim, vəssalam… – Salihə xala ağır ah çəkərək dedi. – Demək, yenə də qızınız musiqi sahəsini seçmişdi, eləmi? – Xeyr, o mən dediyim sahəni seçmişdi. – O, sizə öz arzularını demişdimi? Salihə xala fikrə getdi və: – Qızım həmişə “mən İohann Ştraus kimi vals musiqiləri yaratmaq istəyirəm” deyirdi, amma mən ona qız uşağının musiqi ilə məşğul olub xoşbəxt ola bilməyəcəyini yaxşıca başa salandan sonra, fikrini dəyişmişdi. “Əziz qızım, səndən belə ayrılacağımı heç vaxt ağlıma gətirməmişdim!” – Salihə xala belə deyib yenidən ağlamağa başladı. – Özünüzü ələ alın, xəbər verilməmiş uzaq qohumlarınız varsa, xatırlayın, bəlkə oralardan bir iz çıxar, – Sabircan ona təsəlli verərək dedi. – Hər yerə xəbər vermişəm, heç yerdə yoxdur. Hətta mən sevmədiyim üçün əlaqəmizin kəsildiyi, uzaq bir vilayətdə yaşayan qohumumuzun evindən də axtarmışam. Amma o vicdansız bu iki ay ərzində bir dəfə də zəng edib halımı belə soruşmadı. Nəfasətin şəkli televiziyada göstərilib, itkin düşdüyü elan edildikdən sonra da heç bir yerdən xəbər çıxmadı. Sabircan otağında nə edəcəyini bilməyib başı qarışmış halda oturarkən Fərhad içəri girdi. O, girən kimi radionun düyməsini çevirib dedi: – Sabircan bəy, dünya klassik musiqilərindən ibarət konsert verilir. Radioda Şopenin fortepiano üçün sonatası səslənirdi. Sabircan musiqiyə qulaq asarkən, itkin düşən musiqiçi qız – Nəfasəti düşünərək, ürəyi sıxıldı. Başqa bir musiqi səslənməyə başladı. Sabircanla Fərhad sakitcə oturub musiqi dinləyirdilər, hərəsi öz düşüncələrinə dalmışdı. Qapı açılıb, vilayət prokurorluğunda ümumi nəzarət şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışan Polad bəy içəri girdi. – Musiqili antrakt imiş ha, – zarafatla dedi. – Hə, – Sabircan təsdiqlədi. Onun kefinin olmadığını hiss edib: – Ştrausun şən valslarını eşidib də kefiniz yerinə gəlmir? – Polad gülərək xəbər aldı. – Yanılmıramsa, bu çalınan musiqi Sebastian Baxın əsəridir, – Fərhad özünü musiqiçi kimi apararaq dedi. – Təəssüf, yanılırsınız. Axı İohann Ştrausu Baxla qarışdırmaq olarmı? – Məncə, siz səhv edirsiniz… Sabircan musiqi sahəsini o qədər yaxşı bilmədiyi üçün onların mübahisəsinə qarışmayıb sakitcə otururdu. – Musiqi bitmək üzrədir, bir az susun, indi hansı musiqinin çalındığını deyəcəklər, – Polad bəy sakitcə Fərhada dedi. Radioda diktor qadının aydın və təmkinli səsi eşidildi: – Siz İohann Ştrausun vals musiqilərini dinlədiniz. – Əhsən, bunu necə ayırd edə bildiniz? – Sabircan soruşdu. – Mənim üçün bu çətin deyil. Mən tez-tez xarici klassik musiqilərdən dörd bəstəkarın əsərlərini dinləməyi sevirəm. Onların arasında Ştraus da var. Buna görə də onların musiqilərini dərhal tanıyıram. – Demək, siz özbək musiqilərini dinləmirsiniz? – mübahisədə uduzub susan Fərhad soruşdu. – Mən xarici bəstəkarlardan dördünü dedim, bu isə o demək deyil ki, özbək bəstəkarlarının hamısına qulaq asıram, – Polad bəy gülümsəyərək dedi. – Hə, yaxşı musiqi nə zaman, nə də məkan tanıyır, dinləsən, ruhun dincəlir, – Sabircan dedi. – Ştrausun musiqi öyrənməsi çox maraqlı olub, bu haqda eşitmisiniz? – Polad bəy xəbər aldı. – Xeyr. – Yaxşı, növbəti dəfə danışaram, indi tələsirəm, – deyib yerindən qalxdı. – Polad bəy, necə oxuyub, heç olmasa qısa danışın da, – Fərhadın hər zamankı kimi marağı üstün gəldi. – Yaxşı, qulaq asın, – qapının dəstəyindən tutub getmək istəyən Polad bəy dayanaraq dedi. – Ştrausun atası özü musiqiçi olub, amma işləri yaxşı getmədiyindən oğlunun musiqidən uzaq olmasını istəyib. O dövrdə Avropada, eləcə də Vyanada zəngin ailələrdə uşaqlara musiqi dərsləri vermək dəbdə olub. Ştrausun anası zəngin ailədən çıxdığı üçün oğluna ərindən gizli musiqi dərsi aldırıb. Çünki oğlunun musiqidən bixəbər qalması ailənin nüfuzuna xələl gətirər deyə qorxub. Ştraus lazım olan dərsləri aldıqdan sonra bunu atasına bildiriblər. Atası isə bu xəbərdən çox narazı qalaraq, hətta arvadı ilə boşanmaq istədiyi deyilirdi, – deyə çıxıb getdi. – İkinci dəfə də belə oldu… – Fərhad dedi. Onun açıq sarımtıl, yumru üzünə qızartı qonmuşdu. – Nə, ikinci dəfə? – Sabircan anlamadan soruşdu. – Əvvəl də bir məsələ üstündə mübahisə edəndə uduzmuşdum, bundan sonra onunla mübahisə etmərəm, – Fərhad dedi. Həmişə özünü çoxbilmiş sayan, söhbət yoldaşına müxtəlif sahələrdən suallar verib, cavab ala bilməyəndə özü cavab verərək hamını heyrətləndirən, beş dili mükəmməl bildiyinə görə fəxr edən, bir az lovğa, amma qəlbində zərrə qədər pislik olmayan şagirdinin kiçik bir mübahisədə uduzub pərt olmuş halına acıyan Sabircan ona təsəlli verib: – Üzülmə, Fərhad. Axı insan hər şeyi bilməz. Əsas odur ki, səndə hər zaman bir şeyi öyrənmək marağı var, bu isə çox gözəl bir xüsusiyyətdir. Amma bundan sonra yalnız öz fikrinə tam əminsənsə, mübahisə etməyi unutma. Poladcanın dünyagörüşü, biliyi genişdir, çox sahələrdən yaxşı başı çıxır, ona hər zaman heyran olmuşam, – dedi və fikrə getdi. Sonra birdən ayağa qalxıb, Fərhada baxaraq: – O indi Ştrausun musiqi təhsili haqqında nə dedi? – soruşdu. Fərhad Sabircanın nə demək istədiyini anlamayaraq: – Nəyi nəzərdə tutursunuz? – dedi. – Onun atasından gizli musiqi öyrəndiyini dedi? – Hə. – Eh, niyə bunu əvvəldən düşünməmişəm?! – Sabircan telefondan zəng etməyə başladı. – Salihə xala, deyin görüm, sizin xoşlamadığınız üçün əlaqəniz kəsilmiş o uzaq vilayətdəki qohumunuzun adı, familiyası necə idi? – Cürəyev Salahəddin. – Ünvanı necədir? Salihə xala onun ünvanını Sabircana deyərkən: – Nə olub, oğlum, ünvanını niyə soruşursan, yoxsa Nəfasətdən bir xəbər çıxıbmı, desənə?! – həyəcanlanaraq onu tələsdirdi. – Yaxşı, sonra özüm sizə zəng edərəm, – Sabircan dəstəyi qoydu. – Nə məsələdir, mənə də bir az aydın desəniz, – Fərhad maraqlandı. – Gedirik, Fərhad. Salihə xalanın dediyi vilayətə getmək üçün xeyli yol qət etməliyik. Yolda hər şeyi ətraflı danışmağa vaxtımız olacaq. – Əgər siz Nəfasətin orada olduğunu düşünürsünüzsə, daxili işlər şöbəsinə zəng edib, onlara nə etmək lazım olduğunu izah edə bilərsiniz axı. – Bəs bu işi özüm yerinə yetirmək istəyirəmsə? – Elə isə mən səyahətə hazıram! – Fərhad gülümsəyərək bildirdi. Sabircanla Fərhad axtardıqları ünvana çatanda günəş dağların arxasında batmaq üzrə idi. Onların dayandıqları həyət dağlıq rayonda yerləşdiyi üçünmü, yoxsa başqa səbəbə görəmi – sanki nağıllarda təsvir olunan kimi, balaca, amma nədənsə sirli görünürdü. Hər tərəf batmaqda olan günəşin qızılı işığına bürünmüş, təbiət heyrətamiz bir mənzərə yaratmışdı. Onlar maşından düşüb bir az ətrafı seyr edərək dayandılar. Həyət tərəfdən gələn zərif musiqi səsi ətrafdakı bənzərsiz gözəlliyə, quşların cəh-cəhinə, sürüdən qayıdan quzuların mələməsinə qarışıb, onlara uyğun bir ahəng yaradaraq daha da xoş səslənirdi. – Əgər hisslərim məni aldatmırsa, bu musiqini ifa edən itkin düşmüş qız Nəfasətdir! – Sabircan məmnunluqla gülümsəyərək dedi. Onun qalın qara qaşları gözlərinə yaxın yerləşdiyi üçünmü, ya xasiyyətindən irəli gəlirmi – üzü həmişə ciddi görünərdi. Amma indi Sabircanın üzü işıqlanmış, əvvəlki ciddilikdən əsər-əlamət qalmamışdı. Onu belə vəziyyətdə çox nadir hallarda görmək olardı. – Əgər yanılmıramsa, bu musiqi Antonio Vivaldiyə məxsusdur, – Fərhad işarə barmağını irəli uzadaraq, müəlliminin sevincinə qoşulub dedi. – İkimiz də yanılmadığımıza əminəm! – Sabircan həyətə doğru addımlayaraq dedi. – Salahəddin bəy, nə üçün axtarışda olan qızı evinizdə gizlətmisiniz? – Sabircan ev sahibinə müraciət etdi. – Oğlum, Nəfasətin atası İskəndər yad deyil, əmimin oğludur. Mən nə edəydim, atası xaricdən zəng edib, anasına deməməyim üçün yalvardı, bu tərəfdə isə qızı ağlayıb, “əgər konservatoriyaya daxil olmasam, özümə bir iş edəcəyəm” deyə məni qorxudursa, siz deyin, necə xəbər verə bilərdim?! – kədərlə dedi o. – Nə üçün belə etdin, Salihə xalanın hansı vəziyyətə düşdüyünü təsəvvür edə bilirsənmi? – Sabircan Nəfasətdən soruşdu. – Başqa çarəm yox idi, atamın məsləhəti ilə bu yerdə, anamdan gizli konservatoriyaya hazırlaşmaq qərarına gəldim. – Amma anan sənə yas tutmağa hazırlaşırdı, ona yazığın gəlmədi? – Əgər belə etməsəydim, istedadımın yasını özüm tutmalı olardım, sizi narahat etdiyimə görə bağışlayın, – Nəfasət yerə baxaraq dedi. – İndi nə etmək fikrindəsən? – Sabircan soruşdu. – Sizdən bir xahişim var. – Nədir? – İmtahanlara cəmi üç gün qalıb, hamısını verənə qədər anamın xəbəri olmasa, mənə böyük kömək etmiş olarsınız, – Nəfasət xahişini bildirdi. – Məncə, artıq gizlincə imtahan verməyə ehtiyac yoxdur, – Sabircan söylədi. – Niyə, anam həkim olmamağıma razılaşacaqmı? – Bilirsənmi, indi anan yalnız bir şeyi istəyir – səni sağ-salamat görmək. – Buna əminsinizmi? – Əlbəttə. – Elə isə gedək, mən də anam üçün çox darıxmışam! – Nəfasət göz yaşlarını silərək dedi. Maşında gedərkən Fərhad: – Bir şey soruşsam olar? – dedi. – Əlbəttə, – Sabircan bildirdi. – Yox, sizdən yox, Nəfasətdən soruşmaq istəyirəm. – Məndən? – Hə, səndən. De görək, biz sənin yanına gələndə skripkada ifa etdiyin musiqi hansı bəstəkarın əsəri idi? – Hə, o… Vivaldi… – Şükür, düz tapmışam! – Fərhad uşaq kimi sevindiyini büruzə verdi. Sabircan gülümsədi.
Özbək dilindən Azərbaycan dilinə çevirən: Rəhmət BABACAN
Hər dövrün özünə uyğun istedadlı nəsli böyüyür. Hər sahədə olduğu kimi, ədəbiyyat aləmində də öz sözlərini deyən, güclü poetik duyumlu şairlərimiz var. Onlar bizi Türk ədəbi mühitində təmsil edirlər. Çağdaş ədəbiyyatımızın belə istedadlı şairlərindən biri də Ramil Mərzilidi. Çətinliklər içində, uşaqlıq dövrünü müharibədə keçirən Ramilin bütün şeirlərində bir gözə görünməyən ağrılar sezilir. Onun belə bir deyimi var: “Xoşbəxt uşaqlar topla oynayanda, mən topun lüləsi ilə oynayırdım.” O, bütün janrlarda uğurlu poeziya nümunələri yaradır.
Gələsən öz nəzərinə, “Şeş” də verməyə zərinə. Ölümünün üzərinə, Yeriyəsən yavaş-yavaş.
Günah gizlənir batində, Haqq itir insan qatında. Köçəsən, torpaq altında, Çürüyəsən yavaş-yavaş.
Hər misrasında bir ağrı var. Şairin qəlbindəki ağrılar misralara süzülür. İnsan həyatına biganə qala bilmir. Öz kədərini sözlərin üstünə tökür. “Ağrının şəkli”ni belə çəkir:
Bir dözüm də görmədim, Ruhumda dözüm kimi. Ümidlərim qaraldı, Yanmadı, közüm kimi…
Ramil poetik duyumlarını oxucusuna sadə dildə çatdırır. Qəliz sözlərlə özünü yormur. Yazdıqları qısa və lokanikdi. Söz yığınına yol vermir. Öz hissilərini çox həssaslıqla ifadə edir.
“Səni də unudaram” da yazır:
Bu həsrətin, möhnətin vəbalı səndən ağır, Bir sevinc yaşamadıq çəkisi qəmdən ağır. Hansı səmtə qaçdımsa, bütün yollar qapalı, Hissilər əli sopalı, Özümü ovuduram…
Səndən gələn hər nə var- ürəyimin ahıdı, Dünəni bu günüdü, bəlkə də sabahıdı. Ömür şələmi artıq yükləmişəm belimə, Yol alıram ölümə. Ruhumu uyuduram…
O, lirikasında da ağrılarını yaddan çıxara bilmir. Vətən sevgisi, yurd sevgisi onun qanındadı. Onun qoşması da, gəraylısı da… bütün yazıları demək olar ki, kədərlə yoğrulub. Ramil Mərzilinin imzası Türk dünyasının oxucularına da bəllidi. Türkiyədə nəşr olunan dərgilərdə onun şeirləri oxucuların rəğbətini qazanıb. AYB-nin üzvü kimi, Gənc Türk yazarları birliyinin də üzvüdü. Yorulmaq bilmədən öz üzərində çalışır. Özü kimi qələmə aldığı poeziyası da səmimidi. Deyir:
HEMİNQUEYƏ GÖRƏ HƏYAT Aydaho ştatındakı Ketçum şəhərində sahibsiz bir evin foto şəklinə baxıram. Bu, Heminqueyin yaşadığı sonuncu evdir. İndi mənə aydın olur ki, bu ev, elə özünü öldürmək istəyənlər üçündür. Könülsüz tikilmiş bu evdə külək bir tərəfdən girib o biri tərəfindən çıxdığı kimi, eynilə son günlərini yaşayan yazıçının qəlbini də üşüdürdü və öz adını əfsanəyə çevirməzdən əvvəl içində bir boşluq hiss etdirirdi. Mən bu evi ölmək üçün mükəmməl, özü də qəribə bir yer kimi qiymətləndirirəm. Paradoksal səslənsə də, ev elə bil sahibinin tam istəyinə uyğun tikilmişdi. Bu istək, bu nəsr o qədər parlaq və aydın görünür ki, üzərində daşıdığı həyatın bütün ağırlığını kitablarda və hekayələrdə nəql edir. Heminquey bura sonuncu dəfə 1961-ci ildə qayıtmışdı. Sanatoriyadan gəlirdi, saçları ağarmış, üzünün rəngi qaçmış, öləzimiş bir vəziyyətdə. Dörd il əvvəl Parisdə ilk və sonuncu dəfə Qarsia Markeslə üzləşəndə kövrək, uşaqlaşmış bir babanı xatırladırdı. Əsrin simvoluna çevrilmiş bu adamın cəmi 59 yaşı vardı. Nəhəng, kifayət qədər görkəmli, fəqət brutal gücə malik olduğu gözə dəymirdi, baxmayaraq ki, o hər zaman belə olmasını arzulamışdı. İndi ombası nazilmiş, ayaqları boşalmışdı. Qəhrəmanlarını həmişə möhkəm, dözümlü və iztirablarında alicənab göstərən yazıçı terminal bir durumda, 1961-ci ildə sanatoriyadan Ketçuma qayıdırdı. Heminqueyi ruhlandırmaqdan ötrü ona bütün səlahiyyətlərə malik prezident Con Fitscerald Kennediyə bir təklif irəli sürməli olduğunu xatırlatdılar. Ancaq nə qədər fikirləşsə də ağlına heç nə gəlmədi, o, yalnız bu sözləri yaza bildi: “Artıq məndə heç nə alınmır, heç nə…” Çoxdandır özündə bu çöküşü hiss etmişdi və indi sözləri ilə təsdiqləyirdi. Tükənmişdi. O qədər tükənmişdi ki, hətta İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Parisin “Ritz Hoteli”ndə işləyən Skott Fitscerald adlı barmen bütün dünyanın haqqında danışdığı bu misyö Fitsceraldın kim olduğunu soruşmuşdu. Əvvəllər cazibədar, həyatsevər, əsgər və döyüşçü ruhlu boksçu, ovçu, balıqçı, içməyi sevən bu tükənmiş adamın hekayəsi 63 il əvvəl İllinois ştatındakı “Oak Parkı”ndan başlayır. Atası Klarens Edmonds Heminquey ona balıq tutmağı, silahla davranmağı, maral, yenot, dələ, vəhşi göyərçin, göl balıqlarının ətindən kabab çəkməyi öyrətmişdi. Həm də onu öyrətmişdi ki, heç vaxt öldürməkdən həzz almaq xətrinə öldürməməlidir. Bu qızıl qaydanı oğlu böyüyəndə nə vaxtsa unutmuşdu. Heminquey ömrünü heyvanları qırmaqla keçirib. Keniyada şirləri ovlayan bir brakonyerin özündən razı şəkilləri neqativ lent kimi ürəkağrıdan və gülməlidir… Əlində tüfəng Venesiyada ördək vurur… Varqas Yosa deyirdi ki, Heminquey İspaniyaya öküz döyüşlərinə gələndə əvvəlcə respublikaçıların səngərlərini gəzirdi, fil öldürür ya da içib yerə sərələnərdi. O, macəra axtarışında olan birisi deyildi, əksinə tənha və gözü doymayan şıltaq adam təəssüratı yaradırdı: ədəbiyyatın istedadlı həşəratı. “Çünki onun üçün” – Varqas Yosa davam edir – “bütün yazıçılarda olduğu kimi, əsas, yaşamaq deyil, yazmaqdır”. Heminqueyin özü bir dəfə bunu etiraf etmişdi: “Yazmaq pis vərdişə çevriləndə ondan daha böyük həzzi yalnız ölüm verə bilər”. Lakin Borxes Heminqueyə başqa nəzərlərlə baxırdı. O, belə düşünürdü ki, romançı həyat təcrübələrini – Yaxın Şərq və İspaniyada müxbir işləməsini, Afrikada şir ovlamasını – öz əsərlərində əks etdirəndə ədəbiyyat naminə macəra axtarmırdı, bu, sadəcə onun özünə maraqlı idi. Borxes öz yazısında bunları əlavə etdi: “1954-cü ildə İsveç Akademiyası ona insan fəzilətlərini təbliğ etdiyinə görə Ədəbiyyat üzrə Nobel Mükafatı təqdim etdi. Yazmaq bacarığını itirmiş və dəli vəziyyətinə gəlmiş yazıçı sanatoriyadan çıxanda, 1961-ci ildə, ölmək fikrinə düşür. Həyatını zehni işə deyil macəra dolu səyahətlərə xərcləməsi onu çox ağrıdırdı”. Heminqueyin bu evdə həyatdan getməsi onun bütün o gərginlik içində yazdığı külliyyatının təcəssümü idi. Amma o yazıların üstündən illər keçmişdi və özünə qəsd edən başqası idi sanki, özünəməxsus hekayələri ilə debüt edən yazıçıdan uzaq bir Heminquey… Özünü öldürən güman ki, kədərli, istedadı çürümüş bir adam olmalı idi. O, yenilikçi deyildi, onun ədəbiyyatdakı hədəfi (Ceyms Coys kimi) Parisin “San Mişel Bulvarı”ndakı kafeləri gəzən yazıçılardan fərqli olaraq orijinallığı ilə seçilirdi. Bir şeydə Sezar Aira ilə razılaşıram ki, sənət adamlarının peşəkarlığı tükənəndə və hər şeyi ağ vərəqdən başlanması lazım olanda novatorlar meydana çıxır. Düşünürəm ki, indi peşəkarın qələmindən çıxmış romandan üstün yazı olmayanda təhlükəli, donmuş bir vəziyyət yaranır və buna görə də kastelyano dilində yeni mətn yaratmaq üçün hər şeyi yenidən başlamalı olursan. Heminquey ilk kitabını nəşr etdirəndə, bax dünya ədəbiyyatına lazım olan bu idi: oxucunun yazıçıdan umduğunu ona vermək, hekayə janrının gözəlliyini sənətə qaytarmaq, elə etmək ki, söz əsərin məzmunu ilə səsləşsin, onda olan hissiyyatı ötürsün. Toxunduğum məqamlar indi bizə asan görünür, amma keçmişdə yaxşı ədəbiyyat dərzinin biçdiyi paltar kimi olmalıydı – ütülü və bərli-bəzəkli. O zamanın neoqotik elementləri, yazmaq üçün elitar kollec təhsili və s. Heminqueyi xatırlamadan müasir hekayənin inkişafı barədə danışmaq olmaz. “Bir hekayə həmişə iki hadisəni nəql edir”, – Rikardo Piqliya belə deyir. Onun üçün klassik hekayə – Poe Kiroqa – hadisənin ümumi mənzərəsini nəql edir və gizlicə ikinci xəttin süjetini qurur, təəccüb effekti isə axırda sonuncunun üzə çıxması ilə baş verir. Müasir hekayədə isə (Çexov, Katrin Mansfild, Şervud Anderson, “Dublines”in müəllifi Coys və əlbəttə Heminquey) iki hadisə bir hadisə kimi nəql olunur. Heminqueyin hekayələrində ən vacib məqam göstərilmir, gizli süjet yazılmadan qurulur. Biz bunu yazıçının təkrarolunmaz əsərlərində görə bilərik. “Yağış altında pişik”, “Qatillər” (Yeri gəlmişkən rejissor Tarantino bu əsərdən çox şeyi mənimsəyib), “Başqaları yatanda”, “Təmiz və işıqlı yer”, “Böyük ikiürəkli çay” hekayələrini yaxşı xatırlayıram. Qarsia Markesin qeyd etdiyi kimi, Heminqueyin hekayələrində ən yaxşı cəhət onlarda çatışmazlıq təəssüratın olmasıdır. Məhz bu cəhət müəllifin hekayələrinə mistik bir gözəllik qatır. “İki ürəyin böyük çayında” gizli dediyimiz süjet – müharibə dəhşətlərinin Nik Adamsda yaratdığı effekt – o qədər zərgər dəqiqliyi ilə verilib ki, hekayəni oxuyanda elə bil balıq ovuna çıxan bir nəfərin bəsit təsvirini görürsən. Heminqueyin bu hekayədə sərgilədiyi peşəkarlıq möhtəşəmdir, çünki o, çatışmayan o hadisənin yoxluğuna nail olub. Eyni şey “Yağış altında pişik”də də baş verir. Bu, onun yazdığı yazıların ən yaxşısıdır. Cütlüyün tənhalığı – Doroti Parkerin söylədiyi kimi – yenicə ailə həyatı quran bir qadının aciz vəziyyətə düşmüş pişiyə qarşı (pişiyin yerinə bal ayına çıxdığı əri də ola bilər) göstərdiyi nəvazişin sadə təsvirində gizlənir. Bu, ədəbiyyat tarixində yazılmış ən yaxşı beş hekayədən biridir. Onun bayram ovqatlı hekayələrindən biri Parisin ən yaxşı vaxtlarında yazılmışdı. Mən 18 yaşımda həmin bu “Place de Saint Michel” kafesində oturub “Parisdə əsl bayram yaşanırdı” əsərini oxumasaydım yazıçı olmazdım. Müəllifin dediyinə görə bu kafe yazmaq üçün rahat, isti, təmiz və ürəkaçan bir yer idi, necə ki o, ən böyük əsərlərinin birində köhnə ofisiantların dili ilə “təmiz və işıqlı bir yer” ifadəsini işlədir. Dediyim bu kafedə müəllif şaxtalı bir gündə küləklə bərabər içəri daxil olan və vücudundan işıq saçan gözəl bir xanımla qarşılaşdığını təsvir edir. O qızı mən də görmüşdüm, Parisə ilk səfərimdə. Elə bu kafedə günah işlətməkdən qorxmayanlar kimi, əlində bir fincan çay kitab oxuyan bir qıza baxdığım yerdə ilk hekayəmi yazmağa çalışırdım. O, məni çox təəccübləndirmişdi, çünki indi qəribə səslənməsə də, 60-cı illərin Barselonasında bir qızın kafedə tək oturub kitab oxuması sanki bir yalana bənzəyirdi. Tüklərim biz-biz olmuşdu… Heminqueyin əsərindəki o xanım orda idi, üzərinə su çilənmiş saf şüşə kimi işığın altında bərq vururdu, üzünün dərisi də çox təravətli idi. “Mən daha bundan artığını heç vaxt görməyəcəyəm” – Baroxa son günlərində belə deyirdi. Kimsə onların fərqli cəhətlərini demişdi. Heminqueyin Baroxanı oxuyub-oxumadığı dəqiq məlum olmasa da, Baroxanın baxışlarından, yazıçı təxəyyülündən də o yana getmək kimi niyyəti vardı. Çalışırdı çayın o biri tərəfinə adlasın, ağacların arasına girsin, Rimbaudun dediyi o xoşbəxt və ilhamverici anları tutsun. Həmin o anlar bizə gizli olanları sezdirir, yəni bu, uzaq, heç zaman ayaq basmadığımız torpaqda baş vermir, elə qəlbimizdə anidən cücərən duyğuları bizə çatdırır. Lap uzağa, yazdığı mətndən də o yana, romanın təhlükəli ərazilərinə daxil olaraq (dolğun həyatında olduğu kimi) öz limitlərini aşaraq: “Bir gün anladım ki, roman yazmalıyam. Ancaq bu mənə ilğım kimi görünürdü. Özü də qələmi əlimə alanda daha çox güc sərf etməli olurdum, çalışırdım romanda olan bütün nə varsa hamısını süzgəcdən keçirərək bir abzasın içinə dürtüm”. “Qoca və dəniz” əsərini qırağa qoysaq Heminquey tənqidçilər tərəfindən o qədər də yaxşı qarşılanmayıb. Ədəbiyyat səviyyəsində onun pisliyə doğru getdiyi fikirləri eşidəndə Heminquey həqiqətən pis olmuşdu. Ancaq mən Roberto Bolanyonun tərəfindəyəm. Onun fikrincə “Olmaq ya olmamaq” da daxil (baxmayaraq ki, pis adla məşhurlaşıb), yazıçının əsərləri qeyri-standart təsir bağışlasa da mətnlərində valehedici və artistik bir cəhəti sezmək olar. “Zəng kimin üçün çalınır?”da da vəziyyət eyni cürədir və bu sözləri onun ən çox “tapdalanmış” – “Çayın o tayında, ağacların kölgəsində” romanı haqqında da söyləmək olar. Əsərin quruluşunda uyğunsuzluqları ilə, mətnində səliqəsizliyi ilə seçilən bu söz ustadının anomaliyalarına baxmayaraq, Heminquey bu romana özünü hopdurduğu qədər də əsərinin qayəsini – qələbənin mənasızlığı və iztirabın gözəlliyini ötürməyə nail olub.
Ən vacibi odur ki, bütün dahi yazıçılar kimi Heminquey də öz hüdudlarından kənara çıxamağa çalışıb. Və əgər nədəsə yanlışlığa yol veribsə, bağışlanandır! Onun buna haqqı çatırdı. Bu, yazı sənətində irəliləmək üçün çox vacibdir, sənətkarın keçdiyi yol kimi – büdrəyə-büdrəyə özünü düzəldərək və buraxdığın səhvlərlə böyüyərək. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, Borxes və Kiplinqin söylədiyi kimi Heminquey özünü son dərəcə dəqiq, dürüst və incədən-incə bir sənətkar kimi görürdü. Onun üçün əsas ölümün qarşısına üzüağ çıxaraq özünə haqq qazandırmaq idi. O, qələbənin mənasızlığını Nobel aldığı gün başa düşdü – Afrikada ard-arda iki dəfə sərt eniş edən zaman beyin silkələnməsi diaqnozunu səbəb gətirən yazıçı Stokholma gedə bilmədiyi üçün öz zəifliyindən təəssüfləndi. Fiziki və əqli cəhətdən degenerasiya olurdu. İztirabın gözəlliyinə gəldikdə isə ömrünün son günlərindən o qədər də öyünə bilmirdi. Alkoqol və tütündən asılı olan vücudu sabahların birində həyat və ədəbiyyatla vidalaşaraq “boşanma” gülləsi ilə bütün dünyanı ayağa qaldırmağa qərar verdi. Təmiz və yaxşı işıqlandırılmış yerdə qoca bir ofisiant müştərisi haqqında belə demişdi: “Ötən həftə özünə qəsd etmək istədi”. Başqa bir gənc ofisiant onun nə üçün belə dediyini soruşanda belə cavab aldı: – Çarəsiz idi. Heminquey ölmək üçün Kubanı Ketçumdakı evlə dəyişmişdi. Bazar günlərin birində tezdən yerindən qalxdı. Yoldaşı hələ yuxuda idi. O, silah saxlanılan otağın açarlarını tapıb, vaxtilə quş vurduğu qoşalüləni dolduraraq alnına dirədi və atəş açdı. Paradoksal səslənsə də o, özündən sonra elə bir əsər qoyub getdi ki, çətinliklərə sinə gərən bütün qəhrəmanlar ondan nümunə götürsün. O əsər Entoni Berjesin dediyi kimi, ədəbiyyatdan da o yana təsir etdi, çünki ən pis Heminquey belə, bizə onu xatırladır ki, ədəbiyyatla dostlaşmaq üçün əvvəlcə həyatla dostlaşmalısan. ENRİKE VİLA-MATAS Barselona, aprel 1998 İspan dilindən tərcümə etdi, M.Məmmədli
Qədim türklərdə “ölüm” başqa bir anlam verir. Ruhun vucuddan çıxdığını, başqa dünyaya, yəni yeni bir dünyaya köcdüyünü bildirir. İnsan ölmür, həyatını davam etdirir. Bir sözlə, insanın ruhu əbədidir və o, hər zaman, hətta o dünyada da bizimlədir. Daha doğrusu, “ölüm”ün ruhunun o biri dünyaya keçməsi, o deməkdir ki, ruh əbədidir, o cümlədən də insanın “ölüm”ü ölüm deyil, başqa bir həyata keçiddir. Bu anlamda ruhun əbədi yaşaması millətin yaşaması deməkdir. Bu inanc fəlsəfəsi, əslində qövmün daha güclü olması yolunu göstərir, çünki türk döyüşlərlə, savaşlarla deyil, həm də ruhu o biri dünyaya köçənlərin onlara yardımçı olması ilə daha da güclü olması ideyasına əsaslanır. Əslində bu inanc fəlsəfəsi çox bəsit fikirlərlə də təsdiqlənə bilər: “Keçmişinə daş atma, gələcəyini oxa tutarlar: “Bu baxımdan qədim türklərdə dəfn törənləri (mərasimləri) keçmişlə gələcəyi birləşdirən bir əsasdır, amildir, faktdır desək, yanılmarıq.
Bu baxımdan əski türklər cənazə mərasimləri təşkil etmiş, müxtəlif rituallar həyata keçirmişlər. Bu mərasimlər həm islamdan öncə Şaman və Göytanrı inanclarına uyğun kecirilmiş, həm də bu inancların bəzi elementləri islama da gətirilmişdir.
İbn Fadlan onuncu yüzildə Orta Asiya və İtil (Volqa) ərazilərini gəzərkən Oğuz və başqa türk toplumlarının yaşam tərzini və rituallarını qələmə alaraq qeyd edir ki, oğuzlar ölülərini xüsusi bir törənlə dəfn edirlər.
Ölü öncə təmizlənir (İbn Fadlan təmizləmək deyəndə nəyi nəzərdə tutduğunu yazmır; silinir, yuyulur, yoxsa başqa bir vasitələrdən istifadə edilir?) və gündəlik həyatda istifadə etdiyi paltar geyindirilir. Xüsusi olaraq çuxa geyindirilir və yanına ox-yay qoyulur. Bu ölən kəsin döyüşçü kimliyini və o dünyada bu vəzifəni daşıyacağı inancını bildirir. Ayrıca olaraq ölən kəsin əlinə dolu taxta qədəh verilir. Qədəhin içində “nəbiz” deyilən bir içki olur. Bu içki qurudulmuş üzümdən, qurudulmuş xurmadan, arpa və darıdan hazırlanır. Onun önünə “nəbiz” dolu taxta qab da qoyulur. Bu ona görədir ki, ölən kəsin o biri dünyaya yolçuluğunda ehtiyaclarını ödəyə bilsin.
Bundan sonra ölənin heyvanlarının sayına görə birdən yüzə, iki yüzə qədər qurban kəsirlər. Ətlərini yeyib, başlarını, ayaqlarını, dərilərini və quyruqlarını ayırır, bunları kəsilmiş ağaclar üzərində qəbrin başına asır və bunlar ölünün cənnətə gedərkən minəcəyi heyvanlardır, – deyə düşünürdülər.
Əski türklər, xüsusən də önəmli insanlar üçün məzar anıtları və heykəllər ucaldırdılar. Bunlara Balba, yaxud Daşbaba deyirdilər.
Səyyahlar, elçilər, dövrü qələmə alan yazarlar daşbabalar haqqında maraqlı bilgilər vermiş, yas törənlərinin bir qismini qələmə almışlar. Nizami Gəncəvi qıpçaqlarda Daşbaba törəninin geniş yayıldığını yazır. Belə ki, döyüşçülər Daşbaba önündən keçərkən, ölənə (qeyd edək ki, Daşbaba hər kəsə qəhrəmanlığına görə qoyulurdu. Bu savaşçının qəhrəmanlığının o biri dünyada təkrar olunması anlamına gəlirdi) sayğı olaraq sadağından bir ox onun qarşısında qoyurdular. Firudin Ağasıoğlu “İslamöncəsi tarix” kitabında yazır: “Ötəki dünya evinə-basrığa çaxır, yemək, su, silah, geyim, qab-qacaq nəsnələri, an bədizləri (qoç, at) və ya anların özlüyünü, ətini, sümüyünü qoyardılar. Basırıq yanında daşdan yonulmuş adam, at, qoç, qoyun, bağa (tısbağa) bədizlərin qoyulması qədim çağlardan bəlidir. Belə daşlar yonulmuş fiqurlara uyğun olaraq sığındaş, balbal, daşbaba, daşnənə (daşana), sındaş (sıntaş), daşqoç, daşat adlanır. Bəzi başdaşlarına at, maral, qoç, quş, börü fiqurları həkk olunurdu”.
Bu məzarlarla yanaşı üzərinə daşlar və ya torpaq tökülən, kurqan adı verilən dəfn törəni göytürklərdə, oğuzlarda və digər türk boylarında geniş yayılmışdı. Bu məzarların içində ölüyə aid əşyalar, silahlar, bəzən qurban edilmiş heyvanlar olurdu.
Əmir Teymur tarixini, yaxud salnaməsini yazan Şərafəddin əl Yəzdi “Zəfərnamə” əsərində qeyd edir ki, Teymur Toxtamışxanla Dəşti Qıpçaqda döyüşən zaman onun adlı-sanlı sərkərdəsi öldürülür.
Əmir Teymur bu ölümdən çox kədərlənir və iki yüz minlik ordusuna əmr verir ki, hər kəs sərkərdənin qəbri önündən keçəndə ora bir daş atsın. Fikir verdinizmi, fanatik islamçı sayılan hökmdar əski törəyə uyğun mərasim keçirir. Nəticədə üç gündən sonra qəbrin üstündə böyük bir dağ yaranır.
Firudin Ağasıoğlu yuxarıda adını çəkdiyimiz kitabda kurqan mədəniyyəti haqqında yazır: “Qazma torpaq (xəndək) basırıqlarda ölünün ətrafını daşlar və ya ağac tirlərlə bağlayıb üstünə daş-torpaq yığılır, kurqan adlanan belə qabarma basırıqlar kiçik təpəcikdən böyük təpələrədək müxtəlif ucalıqda olur. Kurqan gələnəyi m.ö. IV minildən başlayıb islama qədər, bəzi bölgələrdə isə XV əsrədək davam etmişdir. Əvvəllər bəsit formalı və basırığa qoyulan əşyaların qıtlığı ilə seçilən kurqanlar get-gedə böyük forma almış, ölünün yanına qoyulan nəsnə çeşidləri artmışdır. Daha möhtəşəm görünüşü, zəngin bər-bəzək nəsnələri ilə heyranlıq doğuran kurqanlar m.ö. I min ilin əvvəllərindən başlayaraq ən çox saqa boylarından yaşadığı bölgələrdə görünür. Krımda, Qara dənizin quzey çölləri Azaq (Azov) dənizinin yaxaları boyunca qədim qəmər və saqa boylarında qalma çoxlu kurqan vardır. Zaporojye, Dnepropetrovsk bölgələrində kurqanlara kazak, Xersonda tatar, Krımda türk qəbri deyilir. Xerson vilayətinin Aşağı Seroqoz qəsəbəsində hündürlüyü 20 metr bir möhtəşəm saqa kurqanı da Oğuz kurqanı adlanır”.
Təəssüflər olsun ki, türk kurqanlarının bütün Avrasiya boyu bolluğuna baxmayaraq (əsasən qəbrin içinə hansı əşyaların qoyulması istisna olmaqla), ayinlərin necə keçirilməsi haqqında çox az məlumata rast gəlinir. Maraqlıdır ki, dəfn mərasiminin hansı sözlərlə başlayıb, hansı sözlərlə bitməsi haqqında bilgi yox dərəcəsindədir. Müsəlman dəfnləri dövrümüzdə də baş verdiyindən bilirik ki, dəfn hardan başlayır, nə oxunur, necə bitir. Amma islamaqədərki dövrdən, xüsusilə də kurqan mədəniyyətinin ayinlərindən bizə gəlib çatan məlumatlar məhduddur. Maraqlı bir məsələ də ortalığa çıxır, belə ki, bir çox arxeoloqlar (M.Qimbutas, Q.N.Hümbətov, A.İyessen və başqaları) kurqanları tədqiq edərək belə qənaətə gəliblər ki, eramızdan əvvəl dördüncü minillikdə Azərbaycanda yaranıb. Bu ilk növbədə Kür-Araz mədəniyyətinə məxsus olsa da, Azərbaycanın bütün ərazilərinə, sonradan isə bütün Avrasiyaya yayılmışdır. Bu da İkiçayarası (Dəclə-Fərat) Übeyd mədəniyyətilə sıx təmasda olmasından xəbər verir.
Əslində ortalıqda belə bir sual yaranır: Xalqların genezisi, yaranma və inkişaf tarixi bəlli olsa da, bəzi alimlər eramızdan əvvəl IV minilliyə aid olan kurqanları niyə irandilli boylara aid edirlər? Axı tarix elminə çoxdan məlumdur ki, farsdilli boylar indiki İran deyilən əraziyə eramızdan əvvəl IX-VIII əsrlərdə köc ediblər. Bu kurqanlar isə onların bu ərazilərə köç etməsindən üç min il öncə tikilib. Hətta “Oğuznamə” eposu kurqan mədəniyyətinin yaranmasını Azərbaycanla bağlayır. Oğuzxan burada olarkən hər əsgərə dəfn mərasimi zamanı bir ətək torpaq tökməsi üçün tapşırıq verir. Nəticədə böyük bir kurqan yaranır və Oğuzxan bu yerin adını (“azər” sözü bəzi mənbələrdə yüksək anlamını verir) Azərbaycan adlandırır.
V.V. Radalov yazır ki, böyük daş kurqanları ucaldan qədim çağ insanları türklər idi.
Kurqan mədəniyyətinin tədqiqatı belə bir nəticəyə gətirib çıxarır ki, prototürklərin ana vətəni Mərkəzi və Orta Asiya deyil, Azərbaycan, Anadolu və Ön Asiyadır. Yəni bu kurqanların tədqiqatı imkan verir deyək ki, bu ərazilərdən bütün Avrasiyaya yayılmış prototürklər sonradan kurqan mədəniyyətini aparmışlar.
Fikrimizi təsdiq edirmiş kimi, F.Ağasıoğlu yazır: “Prototürk uruqları ölülərini qıvrılmış, bükülü formada (bunun da rəmzi mənası belədir ki, doğuşdan öncə ana bətnində necə olmusansa, o dünyaya da elə dönürsən- Y.O.) basırığa qoyur, üzərinə qırmızı oxra tökürdülər. Bütün bu etnik adətlər bütövlükdə prototürk uruqlarının basırıq kulturu gələyini formalaşdırmış və onlar bu kulturu miqrasiya etdikləri regionlara daşımışlar. Türk yas törəninin bir neçə min il Ön Asiyada ucalan səsi tarixin müxtəlif dövrlərində Avrasiyanın önəmli bölgələrindən eşidilməyə başlamışdır…”
Nəhayət “kurqan” sözü arxeologiya elmində bir çox dillərə keçmiş, dünya vəsiqəsi qazanmışdır.
Bu sözün mənasını müxtəlif açmalarda versələr də, kurqan sözü qədim türkcədir və minilləri aşaraq günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Kurqanı qurmaqdan, tikməkdən əlavə “qorumaq”, “qoruq yeri”, “gor evi”, “gor yeri”, “görükən”, “qurmaq” variantları kimi də qəbul edə bilərik.
Türk kurqanlarından tapılan əvəzsiz sənət əsərləri həm tariximizi, həm də etnik genezisi izləməyə imkan versə də, çox zaman “alim”lər siyasi sifariş alaraq Azərbaycan tarixinə böyük zərbələr vururlar.
Türklərin toy törənləri
Toy mədəniyyəti, toy törəni evlənmə prosesinin əvvəli, ailə qurmanın ilkin təməli və çox mürəkkəb mexanizmdir, çünki dövlətin və budunun (xalqın) varlığı, onun qorunub saxlanılması və inkişaf etməsi ailədən asılıdır. Toy törələrə uyğun olaraq qadın və kişinin (erkəyin) nikaha, yaxud “izdivaca girməsi deməkdir. Qədim türklərdə “toy” yığıncaq anlamına gəlirdi. Əmir Teymur dövründə, bu, həm də iclas mənasını verirdi. Azərbaycanda və Anadoluda “toy-düyün” anlamı evlənmə anlamına gəlir.
Türklərdə toy mədəniyyətinin çox qədim tarixi var, belə ki, Assur yazılı mənbələrində eramızın XIX-XVII əsrlərində Assur çarı türk bəyinin qızını oğluna almaq istəyilə ona başlıq verməsindən bəhs edir.
Çox güman ki, bundan da yüz illər, minillər öncə də evlənmə mərasimi türklərdə çox ciddi bir atribut olaraq elin, obanın şənliklərinə vəsilə olub. Bu əsas şənliklərdən biri yengün (novruz) bayramıdırsa, digəri toy-düyün, evlənməkdir. Təbiidir ki, digər törənlər də mövcüd olub və onlar da həyata keçirilirdi. Ancaq bu şənlikdə bütün oba elliklə iştirak edirdi. Etiraf edək ki, minillər keçməsinə baxmayaraq keçən əsrin doxsanıncı illərinə qədər elçilik, toya hazırlıq, toy günü mərasimlərində çox az nəsnə dəyişmişdi. Lakin heyhat, qloballaşma, texnikanın inkişafı toy, yaxud evlənmə mərasimlərinin istiqamətini dəyişdirmiş və nə yazıq ki, ənənələri unutdurmağa çalışan qüvvələr getdikcə daha da çoxalır.
Elçilikdən tutmuş, nişan və evlənmə günü də daxil olmaqla toyda bütün soyun iştirak etməsi sıradan bir şey deyil. Bu, o demək idi ki, evliliyin məsuliyyətini təkcə bəy və gəlin daşımır, həmçinin bütün soy buna cavabdeh idi. Təsadüfü deyil ki, o zamanlar boşanmalar yox dərəcəsində olurdu. Bəy və gəlini yalnız müharibələr, qəfil ölümlər, təbiət hadisələri (sel, zəlzələ, yanğın və s.) ayıra bilərdi. “Qoşa qarıyasınız” anlamı da buradan irəli gəlirdi. Qırmızı duvaqda evə gəlin gələn qız, o evdən kəfəndə çıxmalı idi.
