
İNSAN XARAKTERİ, MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR VƏ HƏYAT HƏQİQƏTLƏRİ
(Sədulla Şirinovun “Ailə sınağı” adlı romanı haqqında – on birinci yazı)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Ailə insan həyatının ən mühüm dayağı, cəmiyyətin mənəvi təməli, insan xarakterinin formalaşdığı ilk məktəbdir. İnsan dünyaya göz açdığı gündən ailə mühitində böyüyür, ilk sözləri, ilk davranış qaydalarını, yaxşı ilə pisi, xeyirlə şəri fərqləndirməyi burada öyrənir. Ailədə gördüyü münasibətlər onun gələcək həyatına, dünyagörüşünə, insanlarla ünsiyyətinə və mənəvi keyfiyyətlərinə birbaşa təsir göstərir. Məhz buna görə ailə yalnız bir dam altında yaşayan insanların birliyi deyil, həm də böyük məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət, səbir, etibar və mənəvi borc sistemidir.
Tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “Ailə sınağı” romanı bu mühüm həqiqətləri müxtəlif insan taleləri, ailədaxili münasibətlər, xarakter toqquşmaları və həyat hadisələri fonunda araşdıran, oxucunu düşündürən, bir çox məqamlarda öz həyatına və ətrafına yenidən nəzər salmağa sövq edən əsərdir.
Romanın əsas məziyyəti ondadır ki, müəllif ailə problemini yalnız ər-arvad münasibətləri çərçivəsində təqdim etmir. O, valideyn məsuliyyətindən övlad tərbiyəsinə, ailə seçiminin əhəmiyyətindən cəmiyyətin ictimai rəyinə, insanın xarakterindən onun mənəvi dəyişmə imkanlarına qədər geniş bir mövzu dairəsini əhatə edir. Burada hər bir ailə hadisəsi daha böyük ictimai və mənəvi problemin ifadəsinə çevrilir.
Əsərin adı da təsadüfi seçilməyib. “Ailə sınağı” ifadəsi romanın məzmununu ümumiləşdirən, onun ideya istiqamətini müəyyənləşdirən əsas açardır. Çünki əsərdəki qəhrəmanların hər biri bu və ya digər formada ailə sınağından keçir. Kimisi öz yanlış seçiminin nəticələrini yaşayır, kimisi valideynlərinin davranışlarının ağırlığını daşıyır, kimisi isə uzun illər davam edən mənəvi gərginlikdən sonra həyatını dəyişmək imkanı qazanır.
Sədulla Şirinov oxucuya hazır hökmlər verməkdən daha çox, hadisələri izləməyi, obrazları tanımağı və nəticə çıxarmağı təklif edir. Onun qələmə aldığı həyat lövhələrində yaxşı ilə pis, haqlı ilə haqsız, səbirli ilə hövsələsiz, düşüncəli ilə düşüncəsiz insanlar qarşılaşdırılır. Bu qarşılaşdırma əsərin publisistik təsir gücünü artırır.
Ailə – insanın ilk tərbiyə məktəbi
Romanın proloqunda müəllif insanın dünyaya gəlişi, valideynlərin övladları ilə bağlı arzuları, xoşbəxtlik anlayışı və həyatın faniliyi haqqında ümumiləşdirilmiş düşüncələrini təqdim edir. Burada valideyn məsuliyyəti xüsusi yer tutur. Yazıçı xatırladır ki, övlad sahibi olmaq yalnız onu dünyaya gətirməklə bitmir. Əsl valideynlik onun tərbiyəsi, mənəvi inkişafı, düzgün istiqamətləndirilməsi və cəmiyyətə layiqli insan kimi təqdim olunması ilə tamamlanır.
“Bağa baxsan bağ olar, baxmasan dağ olar” xalq məsəli əsərin bu ideyasını aydın ifadə edir. Bağban necə ki, ağacına qulluq etmədən ondan bəhrə gözləyə bilməz, valideyn də övladının tərbiyəsinə vaxt və diqqət ayırmadan onun gələcəyindən müsbət nəticə ummamalıdır.
Müəllifin fikrincə, ailənin gələcəyi təkcə maddi imkanlardan, evin böyüklüyündən, sosial mövqedən və zahiri rifahdan asılı deyil. Ailəni ailə edən onun daxilində hökm sürən münasibətlər, mənəvi dəyərlər və qarşılıqlı məsuliyyətdir. Bu baxımdan romanın mühüm mesajlarından biri belə ümumiləşdirilə bilər: övladın gələcəyini müəyyənləşdirən amillərdən biri də onun böyüdüyü ailənin mənəvi mühitidir.
Pərişan və Tofiq – yanlış ailə seçiminin acı nəticələri
Romanın birinci bölümünün “Bəxtsiz gözəl” adlandırılması diqqəti ilk növbədə Lalənin taleyinə yönəldir. Lakin onun bəxtsizliyinin kökləri daha dərindir. Bu taleyin arxasında valideynlərinin uğursuz ailə münasibətləri, xüsusilə də anası Pərişanın davranışları dayanır.
Tofiq ailə dəyərlərinin qorunduğu, ənənəvi tərbiyə görmüş bir ailədə böyüsə də, valideynlərinin xəbərdarlıqlarına məhəl qoymadan Pərişanla ailə qurur. Onun bu seçimi sonradan həyatının ən böyük sınaqlarından birinə çevrilir.
Pərişan özünü ətrafındakı insanlardan üstün tutan, başqalarının fikirlərinə hörmətlə yanaşmağı bacarmayan, ailədaxili münasibətlərdə hövsələsiz və aqressiv davranan obraz kimi təqdim olunur. O, öz istəyinin hamı tərəfindən qəbul edilməsini tələb edir, lakin başqalarının hiss və düşüncələrini nəzərə almağa meyil göstərmir.
Tofiq isə ailənin dağılmaması naminə uzun illər bu münasibətlərə dözür. Onun öz yanlış seçiminin nəticələrindən qaçmaq əvəzinə, uşaqlarının xatirinə ailəni qorumağa çalışması müəyyən mənada fədakarlıq olsa da, başqa tərəfdən, bu səbir ailədaxili problemin daha da dərinləşməsinə səbəb olur.
Burada yazıçı mühüm bir məsələyə toxunur: ailəni qorumaq naminə susmaq hər zaman düzgün çıxış yolu deyil. Əgər ailədə hörmət, anlayış və qarşılıqlı məsuliyyət yoxdursa, sadəcə birgə yaşamaq həmin ailənin sağlam olduğunu göstərmir.
Tofiqin həyatında diqqət çəkən digər məqam onun dostları ilə münasibətidir. O, kənar insanların yanında hörmət və nüfuz qazansa da, öz evində eyni münasibəti görə bilmir. Yazıçı bu ziddiyyət vasitəsilə insanın ictimai görünüşü ilə ailə daxilindəki həqiqi davranışı arasındakı fərqi göstərir.
Pərişanın davranışları yalnız ərinin deyil, övladlarının da taleyinə təsir edir. Xüsusilə Lalənin ailə qurmaq imkanlarının məhdudlaşması bu təsirin ən ağrılı nəticələrindən biridir.
Lalə – ailə mühitinin qurbanı olmayan güclü xarakter
Romanın diqqətçəkən obrazlarından biri Lalədir. O, zahiri gözəlliyi, savadı, qabiliyyəti və ağıllı davranışları ilə seçilən gənc qadındır. Ancaq həyatın ona hazırladığı sınaq zahiri üstünlüklərlə aradan qalxacaq qədər sadə deyil.
Lalənin əsas problemi özündə deyil, yaşadığı ailə mühitindədir. Anasının kobud davranışları, ailədaxili münaqişələr və el-obada formalaşmış mənfi ictimai rəy onun şəxsi həyatına da təsir göstərir. Onunla ailə qurmaq istəyən gənclər olsa da, ailələri Pərişanın xasiyyətini əsas gətirərək bu izdivaca razılıq vermirlər.
Beləliklə, bir insanın fərdi keyfiyyətləri ilə onun ailəsinin ictimai nüfuzu arasında yaranan ziddiyyət Lalənin taleyində ciddi maneəyə çevrilir.
Lakin Lalə özünü bu vəziyyətin girovuna çevirmir. O, təhsilinə, şəxsi inkişafına, mənəvi keyfiyyətlərinə diqqət yetirir. Ailəsində gördüyü mənfi davranışları təkrarlamır, əksinə, onlardan nəticə çıxarmağa çalışır.
Onun atasına münasibətində baş verən dəyişiklik romanın ən təsirli məqamlarındandır. İllərlə özünü atasından uzaq hiss edən Lalə bir gecə onunla səmimi söhbət edir. Tofiqin içində gizlətdiyi ağrıları, tənhalığı və ailə daxilində çəkdiyi əzabları anlayır. Bu söhbət ata ilə qız arasında indiyədək yaranmamış mənəvi yaxınlığın başlanğıcına çevrilir.
Tofiqin “Yolunu azmasa, ağlı başında olan hər kəsi gec-tez layiq olduğu xoşbəxtliyin özü axtarıb tapacaq” fikri Lalənin həyata münasibətində yeni ümid yaradır. Bu hadisədən sonra Tofiq də öz həyatına yenidən nəzər salır. İçkidən və siqaretdən imtina etmək, dost çevrəsini dəyişmək, ailəsinə daha çox vaxt ayırmaq qərarına gəlir. Ən əsası, o, qızının həyatında ata kimi iştirak etməyin nə qədər vacib olduğunu dərk edir.
Lalə obrazı vasitəsilə müəllif göstərir ki, insanın taleyində ailə mühitinin təsiri böyük olsa da, bu təsir onun mənəvi seçim imkanlarını tamamilə aradan qaldırmır. İnsan öz iradəsi, ağlı və düzgün davranışı ilə mənfi mühitin fövqünə qalxa bilər.
“İdeal insan varmı?” – insan xarakterinin çoxşaxəli mənzərəsi
Romanın ikinci bölümünün “İdeal insan varmı?” adlandırılması əsərin fəlsəfi istiqamətini daha da genişləndirir. Bu bölümdə hadisələrin mərkəzinə başqa bir ailə – Cavadın, Bəstinin, onların oğlu Cabbarın və nəvələri Mehparənin yaşadığı ailə mühiti çıxır. Bu ailə ilk baxışdan ənənəvi Azərbaycan ailəsinin müsbət nümunəsi kimi görünür. Burada böyüklərə hörmət, ailə üzvləri arasında qayğı, qarşılıqlı anlaşma və tərbiyəyə xüsusi diqqət var. Xüsusilə Gövhər müəllimə obrazı ailənin mənəvi dayağı kimi seçilir. O, yalnız nənə deyil, həm də böyük həyat təcrübəsinə malik, müşahidə qabiliyyəti güclü, insan xarakterini dəyərləndirməyi bacaran bir ağbirçəkdir.
Gövhər müəllimənin ailədaxili münasibətlərə yanaşması, nəvələri ilə söhbətləri, övladlarının həyatına müdaxilə etmədən onları düzgün istiqamətləndirmək cəhdləri əsərin tərbiyəvi mahiyyətini gücləndirir. Bu obrazın vasitəsilə müəllif göstərir ki, yaşlı nəslin ailədəki rolu yalnız məsləhət verməkdən ibarət deyil. Onlar həm də mənəvi təcrübənin, milli adət-ənənələrin və ailə yaddaşının qoruyucularıdır.
Cabbarın ailə münasibətləri də əsərin maraqlı tərəflərindəndir. O, öz ailəsində gördüyü tərbiyəyə baxmayaraq, müəyyən məqamlarda hövsələsiz davranır, qızının hisslərini nəzərə almadan sərt reaksiya verir. Lakin sonradan səhvini anlayır və davranışına yenidən nəzər salır. Bu da yazıçının obrazları birtərəfli təqdim etmədiyini göstərir.
Mehparə isə ailə tərbiyəsinin müsbət nəticələrini özündə daşıyan gənc obrazdır. Onun Lalə ilə münasibəti, insanları zahiri görünüşünə və ailəsi haqqında eşitdiyi söz-söhbətlərə görə deyil, şəxsi keyfiyyətlərinə görə qiymətləndirməsi diqqətəlayiqdir.
“İdeal insan varmı?” sualı əslində bütün roman boyu davam edən mənəvi axtarışın ifadəsidir. Müəllif heç bir obrazı mütləq mükəmməllik nümunəsi kimi təqdim etmir. İnsan səhv edə bilər, yanılar, bəzən öz hisslərinin təsiri altında yanlış qərarlar verər. Əsas məsələ səhvini anlamaq, nəticə çıxarmaq və dəyişmək bacarığıdır.
“Sirr” – insan münasibətlərinin görünməyən tərəfləri
Üçüncü bölüm “Sirr” adlanır. Bu hissədə Cavad və Bəsdi arasındakı münasibətlər, onların ailə həyatına baxışları, Tofiqin ailəsində baş verən dəyişikliklərə münasibətləri ön plana keçir.
Cavad və Bəsdi obrazları sağlam ailə münasibətlərinin nümunəsi kimi diqqəti cəlb edir. Onların bir-birinə bağlılığı, qarşılıqlı qayğısı, həyat hadisələrini birlikdə müzakirə etmələri, bir-birinin hisslərinə həssas yanaşmaları Tofiq və Pərişanın ailəsi ilə müqayisədə daha aydın görünür.
Cavadın Lalə ilə ilk görüşdən sonra onun xarakterinə maraq göstərməsi, yalnız zahiri gözəlliyini deyil, davranışlarını, danışıq tərzini, düşüncə qabiliyyətini də qiymətləndirməsi əsərdə mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Yazıçı burada ailə qurmaq məsələsinə münasibətdə ciddi bir prinsip ortaya qoyur: insan seçimi zahiri gözəllik, var-dövlət və sosial mövqe üzərində qurulmamalıdır. Əsas olan insanın xarakteri, mənəvi keyfiyyətləri, düşüncəsi və ailə məsuliyyətini daşımaq qabiliyyətidir.
Cavadın uzaqda yaşayan oğlu Yusiflə bağlı narahatlığı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. O, oğlunun maddi imkanlarını artırmaq naminə şəxsi həyatını arxa plana keçirməsindən, ailə qurmaq məsələsini daim təxirə salmasından narahatdır. Cavad və Bəsdi oğullarının gələcəyini düşünür, onun düzgün seçim etməsini istəyirlər.
Beləliklə, romanın bu bölümündə bir ailənin xoşbəxtliyinin yalnız bu günlə ölçülmədiyi, valideynlərin övladlarının gələcəyinə görə də məsuliyyət daşıdığı göstərilir.
“Həyat insanı dəyişirmiş” – dəyişmək üçün heç vaxt gec deyil
Dördüncü bölümün adı əsərin ideya istiqamətini ifadə edən ən mühüm cümlələrdən biridir: “Həyat insanı dəyişirmiş”.
Bu hissədə Pərişanın davranışlarında yumşalma, Tofiqin ailə daxilində özünə yeni yer qazanması, ata-övlad münasibətlərinin yaxşılaşması müşahidə olunur.
Əvvəllər ailənin hər bir üzvünə qarşı sərt və tələbkar davranan Pərişan müəyyən hadisələrdən sonra öz davranışlarını dəyişməyə başlayır. Onun Lalə ilə münasibətlərində yaranan müsbət dönüş xüsusilə diqqətəlayiqdir.
Lalə anasına qarşı münasibətində də təmkinli olmağa çalışır. O, anasının mənfi davranışlarını təkrarlamaq əvəzinə, onu dəyişməyə sövq edən münasibət göstərir. Burada ailədaxili münasibətlərin yaxşılaşmasında qarşılıqlı təsirin əhəmiyyəti üzə çıxır.
Tofiq də əvvəlki həyat tərzindən uzaqlaşaraq ailəsinə daha çox diqqət ayırmağa başlayır. Onun içkidən və siqaretdən imtina etmək qərarı, dostları ilə münasibətlərinə yenidən baxması və övladlarının gələcəyini düşünməsi müsbət dəyişikliklərin göstəricisidir.
Əsərin bu hissəsində diqqət çəkən əsas cəhət odur ki, müəllif insanı yalnız keçmiş davranışlarına görə mühakimə etmir. O, dəyişmək imkanını da nəzərə alır. Həyatda elə təsadüflər, elə hadisələr baş verə bilər ki, insanın illərlə dəyişməyən xarakterində dönüş yaradar.
Lakin bu dəyişiklik yalnız zahiri davranışın dəyişməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsl dəyişiklik insanın öz səhvini dərk etməsi, başqalarının hisslərinə hörmətlə yanaşması və məsuliyyətini qəbul etməsi ilə başlayır.
“Üzücü ehtimal” – valideyn narahatlığı və övlad taleyi
Beşinci bölüm “Üzücü ehtimal” adlanır. Burada Cavad və Bəstinin oğlu Yusiflə bağlı narahatlıqları, onun şəxsi həyatı və gələcəyi ətrafında yaranan düşüncələr diqqət mərkəzinə keçir.
Yusif maddi baxımdan müəyyən uğurlar qazansa da, ailə qurmaq məsələsində tərəddüd edir. Valideynləri onun bu vəziyyətindən narahatdırlar. Onlar oğullarının yalnız maddi rifah içində yaşamasını deyil, ailə sahibi olmasını, həyatını mənəvi baxımdan da tamamlamasını arzulayırlar.
Bu məqamda müəllif müasir insanın həyat prioritetləri barədə düşündürücü suallar ortaya qoyur. Maddi imkanlar insanı xoşbəxt edə bilərmi? Sərvət toplamaq şəxsi həyatın, ailənin, övlad sahibi olmağın yerini verə bilərmi? İnsan həyatının ən gözəl illərini yalnız maddi məqsədlərə sərf edəndə nə qazanır, nə itirir?
Romanın başqa bir xətti də bu bölümdə genişlənir. İnsanın davranışlarını yalnız təhsil və sosial mövqe ilə qiymətləndirməyin yanlışlığı göstərilir. Mehman müəllim və oğlu İkram, eləcə də Pərviz obrazları vasitəsilə təhsilin, əxlaqın, zəhmətin və fərdi qabiliyyətin qarşılıqlı münasibəti araşdırılır.
Müəllifin yanaşmasında insanın dəyəri onun diplomu, geyimi və maddi imkanları ilə deyil, əməyi, davranışı, məsuliyyəti və mənəvi keyfiyyətləri ilə ölçülür.
Burada bir başqa mühüm fikir də diqqəti cəlb edir: valideyn övladını sevməklə yanaşı, onun nöqsanlarını da görməyi bacarmalıdır. Hər səhvini ört-basdır etmək, hər istəyini yerinə yetirmək, onu zəhmətə və məsuliyyətə alışdırmamaq əsl valideyn qayğısı sayıla bilməz.
“Məqamında qazanılan uğur qalıcı olur” – zəhmətin və düzgün tərbiyənin qiyməti
Altıncı bölümün adı əsərin tərbiyəvi məzmununu daha da qüvvətləndirir. Bu hissədə Mehman müəllimin ailəsi, oğlu İkramın davranışları, Pərvizin zəhmət hesabına əldə etdiyi uğurlar və valideynlərin övladlarına münasibəti müqayisəli şəkildə təqdim olunur.
Xüsusilə Salman obrazının valideynlik mövqeyi diqqətəlayiqdir. O, övladlarının təhsil göstəricilərini onların gələcəyini müəyyən edən yeganə meyar hesab etmir. Onun fikrincə, insanın əxlaqı, fərasəti, zəhmətsevərliyi və halal qazanca münasibəti daha mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Pərviz obrazı bu fikrin bədii təsdiqi kimi çıxış edir. O, orta məktəbdə yüksək göstəriciləri ilə seçilməsə də, peşə öyrənir, işləyir, zəhmət çəkir və öz həyatını qurur. İkram isə yaxşı təhsil almasına, maddi baxımdan heç nədən korluq çəkməməsinə baxmayaraq, şəxsi məsuliyyət və iş qabiliyyəti baxımından özünü doğrultmaqda çətinlik çəkir.
Bu müqayisə ilə yazıçı mühüm bir həqiqəti vurğulayır: təhsil insan üçün böyük imkanlar yaradır, lakin diplom insanın xarakterini və zəhmət qabiliyyətini avtomatik formalaşdırmır.
Əsərdə valideynlərin övladlarını düzgün qiymətləndirməsi, onların təbii qabiliyyətlərinə uyğun istiqamətləndirilməsi məsələsi də qabardılır. Uşağı zorla hansısa sahəyə yönəltmək, onun fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almamaq düzgün tərbiyə üsulu deyil.
Bu baxımdan “Məqamında qazanılan uğur qalıcı olur” başlığı yalnız peşə və əmək uğurlarına aid deyil. O, insan münasibətlərinə, ailə seçiminə, valideyn tərbiyəsinə və həyatda düzgün qərar vermək bacarığına da şamil edilə bilər.
“Həyat möcüzələrə zənginmiş” – talelərin gözlənilməz dönüşü
Romanın yeddinci bölümünün “Həyat möcüzələrə zənginmiş” adlandırılması əsərin hadisələrini ümumiləşdirən nikbin bir məna daşıyır.
Bu bölümdə əvvəlki hadisələrin nəticələri daha aydın görünməyə başlayır. Ailə münasibətlərindəki dəyişikliklər, dostluğun bərpası, övladların gələcəyi ilə bağlı qərarlar və yeni ailələrin qurulması istiqamətində hadisələr inkişaf edir. Xüsusilə Cabbarın ailəsində baş verən hadisələr diqqət çəkir. O, vaxtilə ailə münaqişəsi zəminində münasibətləri korlanmış insanlarla yenidən üz-üzə gəlir. Əvvəlki incikliklərin, qürurun və yanlış anlaşılmaların aradan qalxması üçün şərait yaranır. Ənvər və Əkbər arasındakı münasibətlərin bərpası da əsərin barışıq və mənəvi yaxınlaşma xəttini gücləndirir. Burada yazıçı dostluğun, qohumluğun və insan münasibətlərinin maddi maraqlardan üstün tutulmasının vacibliyini göstərir.
Digər tərəfdən, Tofiqin ailəsində baş verən müsbət dəyişikliklər artıq real nəticələr verməyə başlayır. Pərişan əvvəlki davranışlarından uzaqlaşır, ailə üzvləri ilə münasibətlərini düzəltməyə çalışır. Onun dəyişməsi ətrafındakı insanların da həyata münasibətinə təsir göstərir.
Ən maraqlı məqamlardan biri Pərişanın öz keçmiş davranışlarını xatırlayaraq mənəvi narahatlıq keçirməsidir. O, vaxtilə qaynanasına qarşı etdiyi haqsızlıqları, ailə daxilində yaratdığı gərginliyi və bunun nəticələrini düşünür. Gec də olsa, insanın öz səhvini dərk etməsi onun mənəvi dəyişməsinin başlanğıcı kimi təqdim olunur.
Romanın sonuna doğru Lalənin qarşısında da yeni imkanlar açılır. Uzun müddət ailə mühitinin yaratdığı maneələrlə üzləşən bu gənc qadının taleyində dönüş baş verir. Onunla ailə qurmaq istəyənlərin sayı artır. Lakin yazıçı burada da tələsik xoşbəxtlik təsviri yaratmır. Lalə qarşısına çıxan namizədləri düşünərək qiymətləndirir, onların xarakterinə və davranışlarına diqqət yetirir.
Əsərin sonluğu xüsusilə maraqlı bir məqamla tamamlanır. Cavadın oğlu Yusif və Mehman müəllimin oğlu İkram vasitəsilə Lalənin gələcək ailə həyatı ilə bağlı iki fərqli ehtimal ortaya çıxır. Tofiq isə qızının gələcəyi barədə qərar verməli olduğu yeni bir seçim qarşısında qalır.
Beləliklə, roman oxucunu sadə və tam qapalı bir sonluqla deyil, həyatın davam etdiyini, hər yeni qərarın yeni məsuliyyət yaratdığını xatırladan açıq perspektivlə baş-başa qoyur.
Pərişanın dəyişməsi – romanın ən mühüm mənəvi nəticəsi
Əsərin epiloqunda müəllif hadisələrə yekun qiymət verir və Pərişan obrazının həyat yolunu yenidən nəzərdən keçirir.
Maraqlıdır ki, romanın əvvəlində mənfi xarakterli obraz kimi təqdim olunan Pərişan əsərin sonunda tamamilə fərqli insana çevrilir. Onun aqressivliyi, hövsələsizliyi və ailə üzvlərinə qarşı kobud münasibəti tədricən aradan qalxır.
Bu dəyişiklik nəticəsində ailəsində yeni münasibətlər formalaşır. Tofiq həyat yoldaşından uzun illər gözlədiyi qayğını görməyə başlayır. Sakit və Lalənin gələcəyi ilə bağlı maneələr azalır. Pərişan özü də əvvəlki davranışlarının nəticələrini dərk edərək mənəvi xəcalət yaşayır.
Müəllifin burada ortaya qoyduğu mühüm fikir budur ki, insanın xarakteri yalnız onun şəxsi xüsusiyyətlərinin nəticəsi deyil. Ailə tərbiyəsi, uşaqlıq mühiti, valideynlərin münasibəti və ətrafdakı insanların davranışı da insanın formalaşmasına təsir göstərir.
Epiloqda Pərişanın valideynlərinin məsuliyyəti də diqqətə çatdırılır. Yazıçı göstərir ki, övladını hədsiz ərköyün böyütmək, onun yanlış davranışlarına vaxtında münasibət bildirməmək, hər bir istəyini mübahisəsiz yerinə yetirmək gələcəkdə ciddi problemlər yarada bilər.
Bu baxımdan əsərin ən mühüm nəticələrindən biri budur: övlad sevgisi onun bütün səhvlərinə göz yummaq demək deyil. Əsl sevgi düzgün tərbiyə, tələbkarlıq, qayğı və məsuliyyətin vəhdətidir.
Romanın obrazlar sistemi və xarakterlərin qarşılaşdırılması
“Ailə sınağı” romanının uğurlu cəhətlərindən biri də çoxsaylı obrazların bir-birini tamamlayan və qarşılaşdıran xarakterlər kimi təqdim olunmasıdır.
Əsərdəki obrazların hər biri müəyyən həyat həqiqətinin ifadəçisidir:
Tofiq – yanlış ailə seçiminin ağır nəticələrini yaşayan, uzun müddət səbir edən, nəhayət, öz həyatına və övladlarına münasibətini dəyişən ata obrazıdır.
Pərişan – ailədaxili münasibətlərdə yol verdiyi səhvlərin nəticələrini yaşayan və gec də olsa dəyişməyi bacaran mürəkkəb xarakterdir.
Lalə – ailəsinin mənfi mühitinə baxmayaraq, öz mənəvi keyfiyyətlərini qoruyan, ağıllı, savadlı və müstəqil düşüncəli gənc qadındır.
Sakit – ailə tərbiyəsinin, valideyn davranışlarının və şəxsi xarakterin insan həyatındakı rolunu göstərən obrazdır.
Cavad – ailəcanlılığı, həyat təcrübəsi, uzaqgörənliyi və insanları düzgün qiymətləndirmək bacarığı ilə seçilir.
Bəsdi – ailə sədaqətinin, qayğının və həyat yoldaşına mənəvi dəstəyin ifadəçisidir.
Gövhər müəllimə – ağbirçək müdrikliyinin, pedaqoji təcrübənin və ailə tərbiyəsinin əhəmiyyətini təcəssüm etdirir.
Cabbar – ata məsuliyyəti, dostluq, ailə münasibətləri və insanın öz davranışlarını yenidən qiymətləndirməsi baxımından diqqət çəkir.
Mehparə – düzgün ailə tərbiyəsinin nəticəsi olan, insanlara obyektiv yanaşan, mənəvi keyfiyyətləri ilə seçilən gənc obrazdır.
Salman – valideyn məsuliyyətini övladın yalnız təhsil göstəriciləri ilə deyil, əxlaqı və zəhmətsevərliyi ilə qiymətləndirən düşüncəli ata obrazıdır.
Bunlarla yanaşı, Mehman müəllim, Səadət xanım, İkram, Pərviz, Ənvər, Əkbər və digər obrazlar da əsərin ideya-məzmun bütövlüyündə müəyyən rol oynayırlar.
Obrazların qarşılaşdırılması müəllifə ailə münasibətlərinin müxtəlif modellərini göstərmək imkanı verir. Bir ailədə hökm sürən qarşılıqlı hörmət başqa ailədəki kobudluqla, bir valideynin uzaqgörənliyi digərinin məsuliyyətsizliyi ilə, bir gəncin zəhmətsevərliyi digərinin ərköyünlüyü ilə müqayisə olunur.
Bu müqayisələr oxucunu öz-özünə sual verməyə vadar edir: insanı insan edən nədir? Onun təhsili, var-dövləti, zahiri görünüşü, tutduğu vəzifə, yoxsa mənəvi keyfiyyətləri?
Müəllifin cavabı əsərin ümumi məzmunundan aydın görünür: insanın həqiqi dəyəri onun davranışında, əməllərində, başqalarına münasibətində və məsuliyyət hissindədir.
Sədulla Şirinovun publisistik üslubu və bədii ifadə vasitələri
“Ailə sınağı” romanını maraqlı edən xüsusiyyətlərdən biri də onun bədii təhkiyə ilə publisistik düşüncənin vəhdətidir.
Sədulla Şirinov hadisələri nəql etməklə kifayətlənmir. O, qəhrəmanların davranışlarından çıxış edərək geniş ictimai nəticələrə gəlir, ailə və cəmiyyət münasibətlərinə dair öz düşüncələrini oxucu ilə bölüşür.
Əsərdə atalar sözlərinə, xalq müdrikliyinə, gündəlik danışıq ifadələrinə və həyat müşahidələrinə geniş yer verilir. Bu ifadələr yalnız nitqi bəzəmək məqsədi daşımır. Onlar obrazların xarakterini açmağa, hadisələrin mahiyyətini izah etməyə və müəllifin mövqeyini gücləndirməyə xidmət edir.
Məsələn, “Bağa baxsan bağ olar, baxmasan dağ olar”, “Qozbeli qəbir düzəldər”, “Artıq tamah baş yarar” kimi xalq deyimləri əsərin müxtəlif məqamlarında hadisələrlə əlaqələndirilir.
Yazıçının dialoqlardan istifadə bacarığı da diqqətəlayiqdir. Obrazlar arasındakı söhbətlər bəzən yumoristik, bəzən mübahisəli, bəzən də dərin fəlsəfi məzmun daşıyır. Xüsusilə ailə üzvlərinin bir-birinə münasibətini əks etdirən dialoqlarda gündəlik həyatın təbii danışıq xüsusiyyətləri qorunur.
Əsərdə yumor və satirik çalarlar da mühüm yer tutur. Müəllif bəzi insan xarakterlərinin nöqsanlarını birbaşa mühakimə etmədən, onların öz davranışlarını və danışığını oxucuya təqdim etməklə göstərir. Bu üsul obrazların daha canlı görünməsinə kömək edir.
Digər tərəfdən, romanın dilində xalq danışıq üslubunun, kənd həyatına xas ifadələrin, məişət detallarının geniş yer alması əsərin milli koloritini gücləndirir.
Əsərdə kənd həyatı, qonaqpərvərlik, çay süfrəsi, elçilik, toy adətləri, qohumluq münasibətləri və ağsaqqal-ağbirçək nüfuzu Azərbaycan ailə mühitinin ayrılmaz xüsusiyyətləri kimi təqdim edilir.
Bununla yanaşı, müəllif müasir həyatın yaratdığı problemlərə də toxunur. Maddi imkanların insan münasibətlərinə təsiri, sosial nüfuz məsələsi, təhsil və əmək münasibətləri, gənclərin ailə qurmaqla bağlı tərəddüdləri romanın mövzu dairəsini genişləndirir.
Əsərin bu xüsusiyyətləri onu yalnız bir ailənin həyatından bəhs edən roman çərçivəsindən çıxararaq daha geniş ictimai məzmunlu bədii-publisistik əsərə yaxınlaşdırır.
“Ailə sınağı”nın müasir cəmiyyət üçün əhəmiyyəti
Bu gün ailə münasibətləri, övlad tərbiyəsi, nəsillərarası əlaqələr, gənclərin ailə qurmağa münasibəti və valideyn məsuliyyəti cəmiyyətin diqqət tələb edən məsələlərindəndir.
Müasir dövrdə insanların maddi imkanları artsa da, ailə daxilində mənəvi münasibətlərin həmişə eyni səviyyədə inkişaf etdiyini söyləmək çətindir. Bəzən insanlar bir evdə yaşasalar da, bir-birinin dərdindən, sevincindən, arzu və istəklərindən xəbərsiz olurlar.
“Ailə sınağı” məhz bu problemin üzərinə işıq salır.
Romanın mühüm ictimai mesajlarından biri valideynlərin öz davranışlarına görə məsuliyyət daşımasıdır. Ata və ananın bir-birinə münasibəti övladların gələcək həyatına təsirsiz ötüşmür. Ailədə hörmətsizlik, kobudluq, təhqir, qarşılıqlı ittiham və davamlı münaqişə adi hal alarsa, həmin mühitdə böyüyən uşaqların sağlam ailə münasibətləri qurması çətinləşə bilər.
Əsərdə Lalənin taleyi bu həqiqətin bariz nümunəsidir. O, özündə heç bir ciddi nöqsan olmadığı halda, anasının davranışlarına görə ictimai qınaqla qarşılaşır. Burada müəllif fərdin öz ailəsinin davranışlarına görə mühakimə edilməsinin ədalətsizliyini də göstərir.
Digər tərəfdən, yazıçı ailə qurmaq istəyən gənclərə də mühüm mesaj verir. Həyat yoldaşı seçərkən yalnız gözəlliyə, var-dövlətə, sosial vəziyyətə və zahiri görünüşə əsaslanmaq düzgün deyil. İnsanın xarakteri, ailə tərbiyəsi, dünyagörüşü, məsuliyyət hissi və başqalarına münasibəti diqqətlə öyrənilməlidir.
Lakin burada mühüm bir incəlik də var: insanın ailəsinin nöqsanları onun özünün də eyni xarakterə malik olduğunu sübut etmir. Lalə obrazı məhz bu fikrin bədii ifadəsidir. İnsanları öz əməllərinə görə qiymətləndirmək lazımdır.
Romanın digər mühüm mesajı isə insanın dəyişmək imkanına inamdır. Pərişanın taleyi göstərir ki, uzun illər davam edən yanlış davranışlardan sonra belə insan özünü dərk edib dəyişə bilər. Əlbəttə, bu dəyişiklik keçmişdə vurulan mənəvi yaraları tamamilə silmir. Lakin gələcək münasibətlərin sağlamlaşmasına imkan yaradır. Bu baxımdan əsər yalnız tənqid etmir, həm də ümid verir.
Nəticə: Ailə xoşbəxtliyi qarşılıqlı məsuliyyətdən başlayır
Sədulla Şirinovun “Ailə sınağı” romanı insan talelərinin, ailə münasibətlərinin, valideyn məsuliyyətinin və mənəvi dəyişikliklərin bədii təcəssümüdür. Əsərdəki hadisələr və obrazlar oxucunu bir çox mühüm məsələlər barədə düşünməyə vadar edir.
Romanın əsas qənaəti budur ki, ailə xoşbəxtliyi təsadüfən yaranmır. Onun təməli düzgün seçim, qarşılıqlı hörmət, səbir, etibar, anlayış və mənəvi məsuliyyət üzərində qurulur.
Valideyn övladına yalnız maddi təminat yaratmaqla öz borcunu yerinə yetirmiş hesab edilə bilməz. Ona düzgün tərbiyə vermək, nümunə olmaq, hisslərinə hörmət etmək və həyatın çətinlikləri qarşısında müstəqil qərar verməyi öyrətmək də valideynliyin ayrılmaz hissəsidir.
Ər-arvad münasibətlərində də eyni prinsip keçərlidir. Ailə bir tərəfin digərinə hökm etməsi, birinin daim tələb irəli sürməsi, digərinin isə bütün bunlara susaraq dözməsi üzərində qurula bilməz. Sağlam ailədə hər iki tərəfin hüquqları, hissləri və mənəvi ehtiyacları nəzərə alınmalıdır.
Əsərin başqa bir mühüm nəticəsi insanın şəxsi məsuliyyəti ilə bağlıdır. Heç kim öz səhvlərini daim başqalarının üzərinə atmaqla xoşbəxt ola bilməz. İnsan əvvəlcə öz davranışlarına nəzər salmalı, yanlışlarını etiraf etməli və onların aradan qaldırılması üçün çalışmalıdır.
“Ailə sınağı”nın sonunda oxucu bir daha anlayır ki, həyat insanı müxtəlif yollarla sınağa çəkir. Bəzən bir yanlış qərar illərlə davam edən iztiraba çevrilir, bəzən isə gözlənilməz bir görüş, səmimi söhbət və ya kiçik bir yaxşılıq bütöv bir ailənin həyatını dəyişir.
Tofiqin Lalə ilə söhbəti, Lalənin ailə daxilində göstərdiyi müdriklik, Cavadın insanları düzgün qiymətləndirməsi və nəhayət, Pərişanın dəyişməsi bu fikrin bədii təsdiqidir.
Romanın adı da bütün bu hadisələrin fövqündə öz həqiqi mənasını tapır. Ailə yalnız xoş günlərin bölüşdürüldüyü məkan deyil. O, insanın səbrinin, xarakterinin, sevgisinin, məsuliyyətinin və mənəvi yetkinliyinin sınaqdan çıxdığı həyat məktəbidir.
Sədulla Şirinov bu əsəri ilə oxuculara bir daha xatırladır ki, ailənin möhkəmliyi onun maddi imkanları ilə deyil, mənəvi dayaqları ilə ölçülür. İnsan öz evində hörmət qazana bilmirsə, kənardakı nüfuzunun o qədər də böyük əhəmiyyəti yoxdur. Övladlarına düzgün nümunə ola bilməyən valideyn isə onların gələcəyini arzuladığı kimi qurmaqda çətinlik çəkəcək.
Bütün bunları nəzərə alaraq, “Ailə sınağı” romanını ailə dəyərlərinin qorunması, valideyn məsuliyyətinin dərk edilməsi, gənclərin düzgün tərbiyəsi və insan xarakterinin mənəvi inkişafı baxımından əhəmiyyətli bir əsər kimi dəyərləndirmək olar.
Bu romanın oxucuya ünvanladığı ən mühüm çağırış isə sadə, lakin düşündürücüdür: xoşbəxt ailə axtarmaqdan əvvəl, xoşbəxt ailə qurmağı bacaran insan olmağı öyrənmək lazımdır.
Çünki ailənin taleyini yalnız zaman deyil, onu yaşadan insanların düşüncəsi, davranışı və bir-birinə verdiyi dəyər müəyyənləşdirir. Bu sözün əsl mənasında belədir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
16-18.11.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var