ADIN SİRRİ, TALEYİN SƏSİ… (on birinci yazı) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Həyatda hər şeyin, hər kəsin bir adı var. Ad insanı insandan, bir əşyanı digərindən fərqləndirən sadəcə söz deyil, həm də onun tanınma nişanı, yaddaşda yaşama vasitəsidir. İnsan adla dünyaya gəlir, adı ilə tanınır, adı ilə xatırlanır. Canlı və cansız nəsnələrin, müəssisələrin, məhsulların, müxtəlif məkanların belə öz adı var. Bəzən bir ad böyük bir tarixə, taleyə, xatirəyə çevrilir. Yaxşı ad insana hörmət qazandırdığı kimi, uğursuz ad da müəyyən hallarda onun haqqında yanlış təsəvvürlərin yaranmasına səbəb ola bilir. Elə buna görə də adın insan həyatındakı mənəvi və ictimai əhəmiyyəti danılmazdır. Yaxşı seçilmiş adın uğur gətirəcəyinə inam kimi bir düşüncə də mövcuddur. Tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “ADSIZ” romanı da oxucunu məhz bu məqamlar ətrafında düşündürür. Əsərin adı ilk baxışdan sadə görünsə də, onun arxasında dərin mənəvi və fəlsəfi məna dayanır. Burada “adsızlıq” yalnız bir insanın adının olmaması kimi deyil, onun cəmiyyətdə layiq olduğu qiyməti almaması, taleyinin kölgədə qalması, gözəlliyinin və insani keyfiyyətlərinin görünməməsi kimi də anlaşılır. Romanın əsas obrazı Lalədir. Adının özü gözəllik və zəriflik ifadə edən bu gənc qadın zahiri görünüşü, davranışı, tərbiyəsi və mənəvi keyfiyyətləri ilə seçilir. O, həyatın çətinlikləri qarşısında sınmamağa çalışan, saf duyğularını qoruyan, insanlara sevgi və hörmətlə yanaşan bir obrazdır. Lakin onun qarşısına çıxan maneələrin çoxu özündən qaynaqlanmır. Ailədəki gərgin münasibətlər, valideynlərinin bir-biri ilə anlaşa bilməməsi, atasının içkiyə qurşanması, anasının sərt və aqressiv davranışları Lalənin həyatına ağır kölgə salır. Ən ağrılı məqam isə budur ki, cəmiyyət bəzən insanı öz əməllərinə, xarakterinə və mənəvi keyfiyyətlərinə görə deyil, mənsub olduğu ailənin davranışlarına əsasən qiymətləndirir. Lalə də məhz belə ədalətsiz münasibətin qurbanına çevrilir. Onun günahı olmadığı halda, valideynlərinin səhvlərinin nəticələrini özü daşımalı olur. Gözəlliyi, bacarığı, təmiz niyyəti və ailə qurmaq arzusu belə bu münasibətin qarşısında aciz qalır. Beləcə, adı Lalə olan bir insan mənəvi anlamda adsızlığa, görünməzliyə məhkum edilir. Sədulla Şirinov bu obrazın timsalında oxucunu mühüm bir həqiqətlə üz-üzə qoyur: insanın taleyini yalnız adı müəyyən etmir. Ad onun kimliyini ifadə etsə də, həyat yolunu formalaşdıran ailə mühiti, tərbiyə, seçimlər, ətrafdakı insanların münasibəti və cəmiyyətin ədalət anlayışıdır. Xalq arasında adın uğur və bəxtlə əlaqələndirilməsi barədə müxtəlif inanclar mövcuddur. Lakin romanın məzmunundan doğan əsas fikir budur ki, Lalənin bəxtsizliyinin səbəbini onun adında deyil, yaşadığı mühitdə və qarşılaşdığı haqsız münasibətlərdə axtarmaq lazımdır. Əsərdə Tofiq obrazı da xüsusi diqqət çəkir. O, ailədəki problemlərin yaranmasında öz məsuliyyətini dərk etməyə başlayır. Lalə ilə gecə söhbəti, atasının öz səhvləri üzərində düşünməsi və dəyişmək qərarı insanın gec də olsa doğru yolu seçə biləcəyini göstərir. Bu epizod əsərə yalnız ailə dramı deyil, həm də mənəvi oyanış və özünüdərk çaları verir. Lalənin Mehparə ilə münasibətləri, yeni insanlarla ünsiyyəti, ona göstərilən diqqət və qayğı isə həyatın bütün çətinliklərə baxmayaraq dəyişə biləcəyinə inam yaradır. İnsan bəzən doğulduğu ailədə tapa bilmədiyi anlayışı, sevgini və mənəvi dəstəyi başqa insanların yanında tapır. Bu münasibətlər Lalənin taleyində yeni ümidlərin yaranmasına şərait yaradır. Sədulla Şirinovun “ADSIZ” romanı ailə münasibətlərini, valideyn məsuliyyətini, qadının cəmiyyətdəki mövqeyini, mənəvi dəyərləri və insan taleyinə təsir edən sosial amilləri əks etdirən düşündürücü bir əsərdir. Müəllif hadisələri və obrazları vasitəsilə oxucunu təkcə Lalənin taleyi haqqında düşünməyə deyil, həm də öz münasibətlərinə, davranışlarına və başqalarının həyatında tutduğu yerə nəzər salmağa çağırır. Romanın adı olan “ADSIZ” əsərin ideya yükünü ümumiləşdirən rəmzi ifadə kimi diqqəti cəlb edir. Çünki bəzən insanın adı olsa da, onu tanıyanlar onun həqiqi kimliyini görmür, dəyərini bilmir, haqq etdiyi yeri vermirlər. Belə insanlar adları ilə mövcud olsalar da, cəmiyyətin yaddaşında, münasibətlərində sanki adsız qalırlar. Əsərin əsas mesajlarından biri də budur: heç kəs valideynlərinin səhvlərinə görə övladını mühakimə etməməli, insanın taleyinə hökm verərkən onun öz xarakterini, əməllərini və mənəvi keyfiyyətlərini əsas götürməlidir. Hər bir insanın adı kimi, özünəməxsus taleyi və yaşamaq haqqı da var. Bu haqqı qorumaq isə yalnız ailənin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin mənəvi borcudur. Sədulla Şirinov “ADSIZ” romanı ilə oxucunu adın, kimliyin, insan ləyaqətinin və taleyin qarşılıqlı əlaqəsi barədə düşünməyə sövq edir. Əsər bir daha xatırladır ki, insanı yaşadan yalnız onun adı deyil, həmin ada qazandırdığı mənəvi məna, gördüyü yaxşı işlər və başqalarının qəlbində qoyduğu izdir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Səsiniz, sədanız daim ucalardan edilsin! Adınız yaşasın! Hələlik! 31.10.2026. Bakı.
SƏDULLA ŞİRİNOVUN HEKAYƏLƏRİNDƏ İNSAN VƏ CƏMİYYƏT PROBLEMLƏRİ
(onuncu yazı)
Salam olsun çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bir neçə hekayə əsasında mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri və vicdan qarşısında məsuliyyət, vətəndaşlıq mövqeyi haqqında olacaq. Ümumiyyətlə, “tərəfsiz ədabiyyat tarixdir” şüarımıza sadiq qalaraq deyə bilərik ki, ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri insanı özünə tanıtmaq, onu həyatın mürəkkəb həqiqətləri ilə üz-üzə qoymaq, düşündürmək və mənəvi kamilliyə doğru istiqamətləndirməkdir. Əsl ədəbi əsər yalnız müəyyən hadisəni nəql etmir, həm də həmin hadisənin arxasında dayanan səbəbləri, insan xarakterinin görünən və görünməyən tərəflərini, cəmiyyətin mənəvi mənzərəsini açmağa çalışır. Bu baxımdan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun haqqında söhbət açacağım bu hekayələri diqqətəlayiq mövzu rəngarəngliyi, həyat hadisələrinə münasibəti və insan davranışlarına yönələn tənqidi baxışı ilə seçilir.
Müəllifin hekayələrində gündəlik həyatın içində rast gəlinən hadisələr bədii düşüncənin predmetinə çevrilir. Ailə münasibətləri, valideyn və övlad məsuliyyəti, qocalıq, sevgi və ailə qurmaq, insanın xarakteri, təhsil və tərbiyə, cəmiyyət daxilində davranış mədəniyyəti, mərhəmət və qəddarlıq, vicdan və xəyanət kimi məsələlər əsərlərin əsas məzmun istiqamətlərini təşkil edir. Yazıçı insanı yalnız söylədiklərinə görə deyil, davranışlarına, verdiyi qərarlara, başqalarına münasibətinə və həmin qərarların nəticələrinə görə qiymətləndirməyə çalışır.
Sədulla Şirinovun təqdim olunan aşağıda haqqında söhbət açacağımız hekayələrini birləşdirən başlıca cəhət budur ki, müəllif hadisələrin zahiri görünüşü ilə kifayətlənmir. O, oxucunu insanın daxili aləminə, ailə daxilindəki münasibətlərin incəliklərinə, bəzən illərlə gizli qalan həqiqətlərə və həyat təcrübəsinin yaratdığı qənaətlərə yönəldir. Onun qələmə aldığı obrazların bir qismi öz səhvlərindən nəticə çıxarmağa çalışır, digərləri isə yanlış davranışlarının mahiyyətini dərk etməkdə belə çətinlik çəkirlər. Bu qarşılaşdırma oxucunu insan xarakteri və mənəvi məsuliyyət haqqında düşünməyə sövq edir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri mövzuların həyatın özündən götürülməsidir. Müəllif ailədə baş verən adi bir söhbətdən, yaşlı insanın xatirələrindən, bir gəncin davranışından, insanların bir-birinə münasibətindən çıxış edərək daha geniş ictimai nəticələrə gəlir. Beləliklə, ayrı-ayrı şəxslərin yaşantıları ümumi mənəvi problemlərin ifadəsinə çevrilir.
Həyatda bəzən böyük faciələrə səbəb olan hadisələr əhəmiyyətsiz görünən bir qərardan başlayır. Bir vaxtında deyilmiş söz, göstərilmiş laqeydlik, düşünülmədən atılmış addım və ya insanın öz nəfsinə hakim ola bilməməsi sonradan bütöv bir ailənin taleyinə təsir göstərir. Yazıçının hekayələrində bu cür səbəb-nəticə əlaqələrinə xüsusi diqqət yetirilir. Obrazların bugünkü davranışları keçmiş təcrübələri ilə, yaşadıqları peşmanlıqlar isə vaxtilə qəbul etdikləri qərarlarla əlaqələndirilir.
Bu yanaşma müəllifin əsərlərinə müəyyən mühakimə və təhlil xarakteri verir. Hadisələr yalnız baş verib bitmir; onların mənəvi nəticələri də nəzərdən keçirilir. Oxucuya təqdim olunan həyat mənzərəsi onu belə bir qənaətə gətirir ki, insanın xarakteri ən çox gündəlik münasibətlərdə, çətin seçimlər qarşısında və başqalarının taleyinə təsir göstərən məqamlarda üzə çıxır.
Yazıçı insanın mənəvi keyfiyyətlərini zahiri görünüş, sosial mövqe və maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Onun üçün əsas meyar insanın necə yaşaması, başqalarına nə verməsi, ailəsinə və cəmiyyətə hansı münasibəti göstərməsidir. Bu səbəbdən hekayələrdə bəzən adi, sadə həyat sürən insanlar mənəvi üstünlükləri ilə seçildikləri halda, zahirən hörmətli görünən şəxslərin davranışları ciddi tənqidə məruz qalır.
Müəllifin təhlilə cəlb etdiyimiz “Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsi müəllifin insan xarakteri, ailə münasibətləri və həyat seçimləri haqqında düşüncələrini əks etdirən əsərlərdən biridir. Hekayənin mərkəzində Səlim kişinin taleyi, gənclik xatirələri, ailə həyatı və keçmişdə verdiyi qərarların sonrakı illərdə doğurduğu mənəvi nəticələr dayanır.
Əsər Səlim kişinin səhhətində yaranan problemlə başlayır. Onun ətrafına övladları və nəvələri toplaşır, narahatlıq keçirir, özünə gəlməsini sevinclə qarşılayırlar. İlk baxışdan sadə ailə səhnəsi təsiri bağışlayan bu epizod əslində hekayənin əsas ideya xəttinə giriş yaradır. Yaşlı insan artıq övladlarının maddi təminatına deyil, mənəvi dayağına, qayğısına və hörmətinə ehtiyac duyur. Vaxtilə övladlarını böyüdən ata indi onların münasibətlərində öz həyatının mənasını görür.
Nəvələrin babalarını qorumaq üçün söylədikləri zarafatlar, özlərini qəhrəman kimi təqdim etmələri və bir-birləri ilə söz yarışına girmələri səhnəyə yumor gətirir. Lakin bu yumorun arxasında ailə birliyinə dair ciddi fikir dayanır. Səlim kişi uşaqlara başa salır ki, ailə üzvləri bir-birinə nə qədər mehriban yanaşsalar, bir-birlərinin ağrılarına və sevincinə həssas yanaşsalar, ailənin mənəvi dayaqları da bir o qədər möhkəm olar.
Bu epizodda yazıçı nəsillər arasında mənəvi bağın əhəmiyyətini önə çəkir. Ailə yalnız eyni evdə yaşayan insanların birliyi deyil; ailə üzvlərinin bir-birinin taleyinə görə məsuliyyət daşıdığı mənəvi mühitdir. Böyüklərin vəzifəsi uşaqlara təkcə yaşayış qaydalarını öyrətmək yox, həm də mərhəmət, hörmət və qarşılıqlı anlayış nümunəsi göstərməkdir.
Hekayənin əsas məna qatlarından biri isə Səlim kişinin gənclik xatirələri ilə bağlıdır. Keçmişə qayıdış vasitəsilə oxucu insanın bəzən həyatının ən mühüm qərarlarını hansı meyarlarla verdiyini görür. Gəncliyində Səlimin qarşısına müxtəlif xarakterli insanlar çıxır. O, xarici gözəlliyin təsiri ilə mənəvi gözəllik arasındakı fərqi zaman keçdikcə daha dərindən anlayır.
Mehriban obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif onu xarici görünüşünə görə deyil, xasiyyətinin saflığına, abır-həyasına, davranışına və mənəvi keyfiyyətlərinə görə dəyərləndirir. Səlimin həyatında qarşılaşdığı digər qadın obrazları ilə müqayisə fonunda Mehribanın daxili zənginliyi daha aydın görünür. Hekayə insan seçimlərində zahiri cazibəyə həddindən artıq üstünlük verməyin hansı peşmanlıqlara səbəb ola biləcəyini göstərir.
Səlimin taleyində əsas faciə yalnız keçmişdə verdiyi qərarın nəticələri deyil, həm də itirilmiş imkanların insan yaddaşında uzun müddət yaşamasıdır. İllər keçir, insan ailə qurur, övlad sahibi olur, həyatın müxtəlif mərhələlərindən keçir, lakin vaxtında düzgün qiymətləndirilməmiş münasibətlər onun yaddaşında qalır. Bu mənada əsər keçmişə qayıtmaq istəyindən daha çox, keçmişdən nəticə çıxarmağın zərurətini vurğulayır.
Hekayənin adı da məhz bu məqamda simvolik məna qazanır. “Kaş ki, gözəl olaydı” ifadəsi zahiri gözəlliyə bağlanan düşüncənin sonradan mənəvi peşmanlığa çevrilməsini xatırladır. İnsan bəzən bir xüsusiyyəti ön plana çəkərək qarşısındakı şəxsin digər keyfiyyətlərini görməzliyə vurur. Halbuki uzunömürlü münasibətlərin təməli zahiri görünüşdən daha çox xarakter, qarşılıqlı hörmət, sədaqət və anlayış üzərində qurulur.
Beləliklə, “Kaş ki, gözəl olaydı” yalnız bir insanın ailə tarixçəsi deyil. Əsər seçim və məsuliyyət, gənclik və qocalıq, xatirə və peşmanlıq, zahiri və daxili gözəllik haqqında düşünməyə çağıran mənəvi-psixoloji hekayə kimi diqqəti cəlb edir.
Sədulla Şirinovun təhlil etdiyimiz bu və digər hekayələrində ailə mövzusu mühüm yer tutur. Lakin müəllif ailəni yalnız sevgi, qayğı və xoşbəxtlik məkanı kimi təsvir etmir. O, ailə daxilində yarana bilən ziddiyyətləri, valideynlərin övlad tərbiyəsində buraxdıqları səhvləri, övladların böyüdükdən sonra valideynlərinə münasibətini və ailə nüfuzunun məsuliyyətlə qorunması məsələsini də araşdırır.
Yazıçı üçün valideyn olmaq sadəcə övlad dünyaya gətirmək və onun maddi ehtiyaclarını ödəmək demək deyil. Övladın mənəvi tərbiyəsi, şəxsiyyət kimi formalaşması, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsi və öz hərəkətlərinə görə cavabdehlik daşıması da valideyn məsuliyyətinin ayrılmaz hissəsidir.
Hekayələrdə valideynin övladına bəslədiyi məhəbbətlə onun səhvlərinə münasibəti arasında mürəkkəb əlaqə görünür. Övladın hər istəyini yerinə yetirmək, onun yanlış hərəkətlərinə göz yummaq və məsuliyyətdən yayınmasına şərait yaratmaq əsl qayğı ilə eyniləşdirilə bilməz. Əksinə, düzgün tərbiyə insana sərhədləri tanımağı, özünü idarə etməyi və başqasının haqqını qorumağı öyrətməlidir.
Bu düşüncənin əks qütbündə ailənin etimadını doğrultmayan, doğmalarına mənəvi zərbə vuran və öz davranışları ilə yaxınlarının nüfuzuna xələl gətirən obrazlar dayanır. Belə personajların təqdimatında müəllifin tənqidi münasibəti aydın hiss olunur. O, doğmalıq münasibətinin insanı məsuliyyətdən azad etmədiyini, əksinə, ailə üzvlərinin bir-birinə qarşı daha diqqətli olmasını tələb etdiyini göstərir.
Hekayələrdən çıxan mühüm nəticə budur ki, ailənin möhkəmliyi yalnız qohumluq əlaqələri ilə təmin olunmur. Qarşılıqlı etimad, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi dürüstlük olmadıqda ən yaxın insanlar arasında belə uçurum yarana bilər.
Şəxsən tanımayanlar belə Sədulla Şirinovun yarıdıcılığına əsasən onun istənilən hadisə və prosesə vətəndaş mövqeiyinə yaxşı bələddir. Ümumiyyətlə, təkəbbür və lağ-lağa birinci növbədə hər bir insanın özü üçün ziyandır. Bu kimi hallar hər bir şəxs üçün fərdi inkişafına maneə ola biləcək başlıca əngəllərdən hesab olunur. Üstgəl dinimizdə məqbul buyrulmamış, əksinə pislənmişdir. İslam dinində və Məhəmməd peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərində lağ-lağa etmək, insanları ələ salmaq, məsxərəyə qoymaq və rişxənd etmək qəti şəkildə qadağan olunur və böyük günahlardan biri hesab edilir. Qurani-Kərimdə və peyğəmbərin sünnəsində bu mövzu ilə bağlı çox ciddi xəbərdarlıqlar var. İslamda insanların bir-birini ələ salması birbaşa ayə ilə qadağan olunub. “Hucurat” surəsinin 11-ci ayəsində buyurulur:
“Ey iman gətirənlər! Bir qövm digərini məsxərəyə qoymasın. Ola bilsin ki, onlar (əla salınanlar) özlərindən daha yaxşı olsunlar…”. Məhəmməd peyğəmbər (s.ə.s.) insanları güldürmək üçün belə yalan danışmağı və ya kimisə alçaltmağı pisləmişdir. İnsanları güldürmək üçün yalan danışanlar barədə: “İnsanları güldürmək üçün yalan danışan kəsin vay halına! Vay halına, vay halına!” (Əbu Davud, Tirmizi). İslam alimləri peyğəmbərin tövsiyələrinə əsaslanaraq lağ-lağanın bu zərərlərini qeyd edirlər:
-Qəlbləri korlayır. İnsanlar arasında kin, nifrət və düşmənçilik yaradır.
-Hörməti azaldır. Çox lağ-lağa edən və hər şeylə məsxərəyə qoyan insanın cəmiyyətdəki sanbalı və hörməti itir.
-Qəlbi öldürür. Peyğəmbərimiz buyurmuşdur ki, “Çox gülmək qəlbi öldürür.” Buradakı “çox gülmək” xüsusilə başqalarının qüsuruna, fiziki görünüşünə və ya uğursuzluğuna lağ edərək gülməyi əhatə edir. İslam əxlaqına görə, bir insanın fiziki qüsuru, yoxsulluğu və ya hər hansı bir xətası ilə lağ etmək, dolayısı ilə onu yaradan Allaha qarşı hörmətsizlik sayılır.
Bütün bu yuxarıda sadaladıqlarımdan sonra Sədulla Şirinovun problemə münasibəti xüsusilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müəllifin “Lağlağıçılar” hekayəsi cəmiyyətdə lağ etmək, başqalarını alçaltmaq və insanın fərqli xüsusiyyətlərini təhqir predmetinə çevirmək kimi davranışları diqqət mərkəzinə gətirir. Əsərdə əqli qüsurlu Əhmədin bir qrup gəncin təhqir və istehzasına məruz qalması təsvir olunur. O, özünü müdafiə etmək üçün nüfuzlu, dünya görmüş Həsən kişiyə müraciət edir və haqlı olaraq soruşur: əslində, burada ağılsız davranan kimdir?
Bu sual hekayənin daşıdığı mənəvi yükü əks etdirir. Əhmədin cəmiyyətdəki vəziyyəti onu təhqir edənlərin özlərini üstün hesab etməsinə əsas vermir. Əksinə, onun başqalarına mane olmamaq, mübahisədən yayınmaq və sakitcə yoluna davam etmək cəhdi gənclərin davranışları ilə müqayisədə daha sağlam mənəvi mövqe kimi görünür.
Həsən kişinin gəncləri danlamaq əvəzinə Əhmədin könlünü almağa çalışması da təsadüfi deyil. O, insan ləyaqətinə hörmətin yalnız sərt cəza və ya yüksək səslə deyilən nəsihətlə təmin olunmadığını anlayır. Bəzən insanın qəlbini qıranlara verilən ən güclü cavab, təhqirə məruz qalan şəxsin ləyaqətini qorumaq və ona mənəvi dayaq olmaqdır.
Hekayənin əsas mesajı aydındır: insanın əqli və fiziki imkanları onun ləyaqətini müəyyən etmir. Cəmiyyətdə insanı qiymətləndirən əsas meyar davranış, mərhəmət, ədalət və başqasının ağrısını anlamaq qabiliyyətidir.
Lağ etmək çox vaxt zarafat adı altında təqdim olunur. Ancaq hər zarafat məsum deyil. Qarşı tərəfin şəxsiyyətini alçaldan, onun həssaslığından sui-istifadə edən və insanları başqalarının bədbəxtliyi hesabına əylənməyə alışdıran davranışlar mənəvi qüsurun əlamətidir. Bu mənada “Lağlağıçılar” təkcə bir qrup gəncin hərəkətlərini deyil, ümumilikdə cəmiyyətdə davranış mədəniyyətinin səviyyəsini müzakirəyə çıxarır.
Müəllif oxucunu özünə sual verməyə sövq edir: biz başqalarını güldürmək naminə kiminsə qəlbini qırmağa nə dərəcədə haqqımız olduğunu düşünürükmü? İnsanın fərqliliyinə hörmət etməyi bacarırıqmı? Qarşımızdakı şəxsin zəifliyindən istifadə etmək əvəzinə onun yanında dayanmağa hazırıqmı?
Bu sualların əhəmiyyəti yalnız hekayənin qəhrəmanları ilə məhdudlaşmır. Onlar məktəbdə, iş yerində, ailədə və ictimai münasibətlərdə hər gün qarşılaşdığımız mənəvi seçimlərə aiddir.
Sədulla Şirinovun hekayələrində təhsil məsələsinə yalnız bilik əldə etmək vasitəsi kimi baxılmır. Müəllifin təqdim etdiyi düşüncələrdə təhsil və tərbiyə bir-birini tamamlayan, lakin eyni məna daşımayan anlayışlardır. İnsan yüksək bilik səviyyəsinə malik ola bilər, amma davranışında məsuliyyət və mərhəmət çatışmazlığı varsa, bu bilik onun şəxsiyyətini bütövləşdirməyə kifayət etməz.
Usta Rəhimlə bağlı epizodlar bu fikri aydınlaşdırır. O, məktəbdə əlaçılar sırasında yer tutmasa da, öyrənmək üçün səy göstərir və zaman keçdikcə öz sahəsində tanınan bir mütəxəssisə çevrilir. Müəllimi Gülnarə xanım onun çətinliyini lağa qoymur, əksinə, çalışmağa davam etməyin əhəmiyyətini izah edir. Bu münasibət şagirdin özünəinamını qoruyur və zəhmətə hörmət hissini gücləndirir.
Burada müəllimin rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsl müəllim yalnız dərs materialını öyrədən deyil, həm də şagirdin imkanlarını düzgün qiymətləndirən, onun zəif tərəflərini təhqir predmetinə çevirməyən, inkişafına kömək edən insandır. Şagirdlərin hamısı eyni sürətlə öyrənmir, eyni qabiliyyətlərə malik olmur. Təhsilin məqsədi yalnız ən yüksək nəticə göstərənləri seçmək deyil, hər bir uşağın potensialını üzə çıxarmağa kömək etməkdir.
Usta Rəhimin sonrakı uğuru göstərir ki, insanın məktəbdəki göstəriciləri onun bütün gələcəyini əvvəlcədən müəyyən etmir. Səy, təcrübə, peşəyə maraq və öyrənməyə davam etmək bacarığı insanın həyat yolunda mühüm rol oynayır. Bu, müəllifin təhsil və zəhmət barədə irəli sürdüyü müsbət qənaətlərdən biridir.
Eyni zamanda, müəllif təhsil sistemində davranış və mənəvi tərbiyə məsələlərinin diqqətdən kənarda qalmasını təhlükəli hesab edir. Onun yanaşmasına görə, təhsil müəssisəsi yalnız bilik verən yer deyil, həm də insan yetişdirən mühit olmalıdır. Bu baxımdan hekayələr oxucunu müəllimin məsuliyyəti, pedaqoji etika və şəxsiyyətin formalaşmasında ailə ilə məktəbin qarşılıqlı rolu haqqında düşünməyə çağırır.
“Sirr” hekayəsi mövzu baxımından digər əsərlərdən fərqli bir istiqamət açır. Əsərin başlanğıcında dünyanın sirlərlə dolu olması, insanın əsrlər boyu cavabını axtardığı suallar və bəşəriyyətin hələ də tam dərk edə bilmədiyi hadisələr barədə düşüncələr irəli sürülür.
Burada diqqət yalnız gündəlik münasibətlərə deyil, insanın idrak imkanlarına və həyatın naməlum tərəflərinə yönəlir. İnsan dünyanı anlamağa çalışır, xəstəliklərin səbəblərini araşdırır, ömrün uzanması və sağlam həyatın mümkün yolları barədə düşünür. Lakin hər yeni cavabın qarşısında yeni suallar da yaranır.
Bu yanaşma insanın bilmədiklərini etiraf etməsinin əhəmiyyətini xatırladır. Həyatın bütün sirlərinə sahib olduğunu düşünən insanla daim öyrənməyə çalışan insan arasında ciddi fərq var. Birincisi öz qənaətlərini son həqiqət kimi qəbul etməyə meyilli ola bilər, ikincisi isə yeni məlumatlara və fərqli fikirlərə açıq qalır.
“Sirr” hekayəsinin bu başlanğıc xətti müəllifin yalnız sosial münasibətlərlə kifayətlənmədiyini, insan və dünya haqqında ümumiləşdirici düşüncələrə də yer verdiyini göstərir. Əsərin bütöv məzmunu nəzərə alınmadan onun bütün ideya nəticələrini qəti şəkildə müəyyənləşdirmək doğru olmazdı. Bununla belə, təqdim olunan hissə həyatın naməlumluqları qarşısında insan marağını və düşünmək ehtiyacını ön plana çıxarır.
Yazıçının hekayələrində tez-tez rast gəlinən mövzulardan biri insanın zahiri görünüşü ilə daxili mahiyyəti arasındakı fərqdir. “Kaş ki, gözəl olaydı” əsərində bu məsələ sevgi və ailə seçimi fonunda işlənirsə, başqa hekayələrdə insanın nüfuzu, sosial mövqeyi və başqaları qarşısında yaratdığı təəssüratla bağlı şəkildə üzə çıxır.
Cəmiyyət insanları çox vaxt ilk baxışda qiymətləndirir. Gözəl görünüş, yaxşı geyim, maddi imkan, nüfuzlu vəzifə və ya təsirli nitq müəyyən üstünlük yarada bilər. Lakin bu xüsusiyyətlər insanın vicdanlı, sədaqətli və mərhəmətli olduğunu sübut etmir. Həqiqi xarakter insanın başqaları ilə münasibətində, xüsusilə də ondan asılı vəziyyətdə olanlara davranışında üzə çıxır.
Müəllifin obrazları bu baxımdan müxtəlif mənəvi sınaqlardan keçir. Kimisi çətin vəziyyətdə sədaqətini qoruyur, kimisi öz marağını başqalarının rifahından üstün tutur. Kimisi səhvini dərk edib peşmanlıq çəkir, kimisi isə törətdiyi əməlin məsuliyyətini qəbul etmək istəmir.
Belə qarşılaşdırmaların məqsədi yalnız mənfi obrazları qınamaq deyil. Onlar vasitəsilə oxucu öz davranışlarını da nəzərdən keçirməyə dəvət olunur. Çünki ədəbiyyatın mənəvi təsiri yalnız başqasının səhvini tanımaqdan ibarət deyil; insanın həmin səhvlərin öz həyatında təkrarlanmaması üçün nəticə çıxarması da vacibdir.
Sədulla Şirinovun təhlil etdiyimiz bu hekayələrində ailə etimadını sarsıdan davranışlar, doğmalarına qarşı məsuliyyətsizlik və insanın öz səhvləri ilə üzləşməkdən yayınması da diqqət mərkəzindədir. Müəllif bu cür halları sadəcə şəxsi münaqişə kimi deyil, mənəvi dəyərlərin pozulması kimi təqdim edir.
İnsan səhv edə bilər. Həyat təcrübəsi göstərir ki, yanlış qərarlar, düşünülməmiş addımlar və zəiflik anları hər kəsin başına gələ bilər. Ancaq səhvin etirafı, onun nəticələrinin aradan qaldırılması üçün səy göstərilməsi və zərərçəkən şəxsin haqqının tanınması insanın mənəvi səviyyəsini müəyyən edən əsas göstəricilərdəndir.
Müəllifin tənqidi münasibəti xüsusilə öz hərəkətlərinə görə peşmanlıq hiss etməyən, başqalarına vurduğu zərəri adi hal kimi qəbul edən obrazlarda aydın görünür. Belə davranışlar yalnız ayrı-ayrı şəxslərə zərər vurmur, həm də ailədə və cəmiyyətdə etimad mühitini dağıdır.
Bağışlanma məsələsi də bu kontekstdə mürəkkəb məna qazanır. Bağışlamaq insanın mərhəmətini və mənəvi böyüklüyünü göstərə bilər. Lakin bağışlanma anlayışı məsuliyyətsizliyin təşviqi və ya törədilmiş haqsızlığın əhəmiyyətsizləşdirilməsi demək deyil. İnsan həm mərhəmətli olmağı, həm də ədaləti qorumağı bacarmalıdır.
Bu baxımdan hekayələrdəki mənəvi mühakimələr oxucunu sadə hökm verməkdən daha çətin bir sual qarşısında qoyur: insanın etdiyi hərəkətlə onun şəxsiyyəti arasında hansı əlaqə var və hansı məqamda səhv bağışlanmaz mənəvi xəyanətə çevrilir?
Bu sualların hər birinə eyni cavabı vermək mümkün deyil. Lakin müəllifin əsərləri insanı vicdanın səsini dinləməyə, öz hərəkətlərinin nəticələrini nəzərə almağa və başqasının etimadını qorumağa çağırır.
Sədulla Şirinovun hekayələrində qocalıq yalnız bioloji yaş mərhələsi kimi təqdim olunmur. Qocalıq insanın keçmişlə üzləşdiyi, yaşadığı həyatın nəticələrini qiymətləndirdiyi, doğmalarının münasibətinə daha həssas yanaşdığı dövr kimi də mənalandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində Səlim kişinin taleyi bu mövzunu aydın göstərir. Gəncliyin imkanları geridə qaldıqca insan keçmişdə etdiyi seçimlərə başqa gözlə baxmağa başlayır. Bir zamanlar əhəmiyyətsiz görünən məqamlar sonradan böyük məna qazanır. İnsan bəzən əldə etdiklərinin deyil, vaxtında dəyərləndirmədiklərinin haqqında daha çox düşünür.
Qocalıq dövründə övladların münasibəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideyn ömrünün böyük hissəsini övladlarının qayğısına qalmaqla keçirir. Övladlar böyüdükdən sonra isə münasibətlərdə müəyyən dəyişiklik baş verir: bir zamanlar qayğı göstərən valideyn özü diqqətə və mənəvi dəstəyə ehtiyac duyur.
Bu, ailə daxilində qarşılıqlı məsuliyyətin təbii davamıdır. Valideynə hörmət yalnız xüsusi günlərdə göstərilən ehtiramdan ibarət deyil. Yaşlı insanı dinləmək, onun hisslərini anlamaq, səhhətinə və gündəlik ehtiyaclarına diqqət yetirmək, özünü ailənin yükü kimi hiss etməsinə imkan verməmək də övladlıq borcunun tərkib hissəsidir.
Müəllifin yaratdığı ailə səhnələri oxucunu yaşlı nəslin mənəvi ehtiyaclarını unutmağa qoymur. Onlar xatırladır ki, insanın qocalıqda ən böyük ehtiyaclarından biri özünü doğmalarının yanında dəyərli hiss etməkdir. Maddi imkanlar həyatın müəyyən çətinliklərini yüngülləşdirə bilər, lakin səmimi münasibətin və qayğının yerini tam tuta bilməz.
Sədulla Şirinovun hekayələrində dialoqların və yumorlu epizodların müəyyən yeri var. Obrazların gündəlik danışığı, hazırcavablığı, zarafatları və bir-birinə verdikləri cavablar hadisələri daha canlı edir. Lakin yumor burada yalnız oxucunu əyləndirmək vasitəsi deyil. Bəzi hallarda o, insan xarakterini üzə çıxarmaq və ciddi həqiqəti daha təsirli şəkildə çatdırmaq üçün işlədilir.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində nəvələrin babalarını qorumaq barədə söylədikləri sözlər ailə münasibətlərinin səmimiyyətini göstərir. “Lağlağıçılar” hekayəsində isə yumor adı altında başqasını alçaltmaqla insanları birləşdirən sağlam zarafat arasındakı fərq üzə çıxır.
Bu iki vəziyyət arasında mühüm fərq var. Birinci halda zarafat sevgi və doğmalıqdan qaynaqlanır, ikinci halda isə istehza insan ləyaqətinə zərər vurur. Deməli, zarafatın mənəvi dəyəri yalnız deyilən sözlə deyil, onun hansı niyyətlə deyilməsi və qarşı tərəfə necə təsir göstərməsi ilə müəyyənləşir.
Müəllifin bu məsələyə münasibəti oxucuya davranış mədəniyyəti haqqında düşünmək imkanı verir. İnsan başqasını güldürə bilər, amma bunun üçün kiminsə qəlbini qırmağa ehtiyac yoxdur. Həqiqi hazırcavablıq alçaltmaqdan deyil, vəziyyəti düzgün qiymətləndirməkdən və sözün yerini bilməkdən yaranır.
Bədii ədəbiyyat cəmiyyətdəki problemləri birbaşa qanun və ya qayda dili ilə deyil, insan taleləri vasitəsilə göstərmək imkanına malikdir. Oxucu bəzən nəzəri mülahizələrə laqeyd qala bilər, lakin konkret bir obrazın yaşadığı ağrı, peşmanlıq və ya sevinc onun düşüncəsində daha uzun müddət qalır.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin əhəmiyyəti də məhz bu xüsusiyyətdə görünür. Müəllif ümumi mənəvi problemləri konkret insanların münasibətləri, qərarları və yaşantıları vasitəsilə təqdim edir. Oxucu ailədəki laqeydliyin nəticəsini, insanı alçaltmağın doğurduğu mənəvi zərəri, səhv seçimlərin uzunmüddətli təsirini və səmimi qayğının dəyərini obrazların taleyində görür.
Belə əsərlərin ictimai əhəmiyyəti onların oxucunu düşündürmək imkanından irəli gəlir. İnsan öz davranışlarını başqalarının təcrübəsi ilə müqayisə edir, münasibətlərində hansı məqamları dəyişməli olduğunu anlayır və cəmiyyətdə birgəyaşayış qaydalarının yalnız formal tələblərdən ibarət olmadığını dərk edir.
Mənəvi dəyərlər gündəlik həyatın kiçik görünən davranışlarında qorunur. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, fərqli insana anlayış, ailədə sədaqət, peşədə məsuliyyət və sözünə sahib çıxmaq cəmiyyətin sağlamlığını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu dəyərlər zəiflədikdə insanlar arasında etimad da sarsılır.
Yazıçının hekayələri oxucunu həmin dəyərlərin əhəmiyyətini yenidən düşünməyə çağırır. Müəllifin tənqid etdiyi mənfi davranışlar da, müsbət nümunə kimi təqdim etdiyi münasibətlər də insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini ön plana çıxarır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bu mətnlərdə müəllif mövqeyi çox vaxt aydın və birbaşa ifadə olunur. Obrazların söhbətləri, hadisələrdən çıxarılan nəticələr və bəzi ümumiləşdirici mülahizələr oxucunun diqqətini konkret mənəvi problemə yönəldir. Bu xüsusiyyət hekayələrə publisistik düşüncə çaları verir.
Belə təqdimatın üstün cəhəti müəllifin toxunduğu məsələlərin asanlıqla anlaşılmasıdır. Oxucu ailə münasibətləri, tərbiyə, məsuliyyət və vicdan haqqında irəli sürülən fikirləri hadisələrin içində izləyə bilir. Xüsusilə gündəlik danışığa yaxın dialoqlar obrazların həyat təcrübəsini və dünyagörüşünü göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, bəzi epizodlarda hadisələrin özünün oxucuya düşündürücü nəticə çıxarmaq imkanı verməsi, müəllif mühakimələrinin isə daha yığcam təqdim olunması bədii təsiri gücləndirə bilər. Bu, mətnlərin mövcud məziyyətlərini inkar etmir; əksinə, həyat materialının və ideya zənginliyinin daha da təsirli bədii formaya salınması üçün mümkün istiqaməti göstərir.
Müəllifin hekayələrində diqqət çəkən cəhətlərdən biri də obrazların təkcə fərdi xüsusiyyətlərlə deyil, müəyyən mənəvi seçimlərlə təqdim olunmasıdır. Bir obrazın əməlləri ailədə etimadın qorunmasına, digərinin davranışı insan ləyaqətinə hörmətə, başqasının təcrübəsi isə düzgün seçim etməyin vacibliyinə işarə edir.
Bu mənada Sədulla Şirinovun hekayələrində insan xarakteri hadisələrdən ayrı mövcud deyil. Xarakter seçimlərdə üzə çıxır, seçimlərin nəticələri isə obrazın mənəvi portretini tamamlayır.
Bütün bu geniş təqdimat və təhlilin sonunda belə bir nəticəyə gəlirik ki, “İnsan” adlandırdığımız əslində olduqca mücərrəd obyektin təzahür forması onu ətraf aləmə tanıdan əməlləridir. Daha dəqiq ifadə etsək insan əməlindən ibarətdir. Sədulla Şirinovun bu hekayələri mövzu və yanaşma baxımından rəngarəngdir. Bu mətnlərdə ailə münasibətləri, qocalıq, övlad sevgisi, xarici və daxili gözəllik, insan ləyaqəti, təhsil və tərbiyə, vicdan və məsuliyyət kimi məsələlər müxtəlif hadisələr və obrazlar vasitəsilə işıqlandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” insanın zahiri görünüşə aldanaraq mühüm həyat seçimlərində yanılmasını, keçmiş qərarların uzun illər sonra doğurduğu peşmanlığı göstərir. “Lağlağıçılar” başqasının fərqliliyini təhqir predmetinə çevirməyin mənəvi qəbuledilməzliyini ön plana çıxarır. Usta Rəhim və Gülnarə müəllimə ilə bağlı epizodlar isə zəhmətin, səbrin, düzgün pedaqoji münasibətin və öyrənmək iradəsinin əhəmiyyətini vurğulayır. “Sirr” insanın dünya və həyat haqqında cavabını axtardığı suallara yönələn düşüncələrə yer verir.
Bu əsərləri birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi məsuliyyətidir. İnsan yalnız özü üçün yaşamır; onun hərəkətləri ailəsinə, dostlarına, ətrafındakı insanlara və bütövlükdə cəmiyyətə təsir göstərir. Buna görə də hər bir qərar yalnız şəxsi maraq baxımından deyil, onun doğuracağı nəticələr baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Əsl insanlıq başqasının zəifliyindən istifadə etməkdə deyil, ona dayaq olmaqda; doğmaların etimadını istismar etməkdə deyil, onu qorumaqda; öz səhvini gizlətməkdə deyil, onu etiraf edib düzəltməyə çalışmaqda üzə çıxır. İnsan xarakterinin həqiqi ölçüsü də məhz bu məqamlarda müəyyənləşir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin oxucu qarşısında açdığı mənəvi suallar bu gün də aktuallığını qoruyur. Ailə münasibətlərinin möhkəmliyi, valideynlərə qayğı, uşaqların düzgün tərbiyəsi, insan ləyaqətinə hörmət və vicdanlı davranış hər bir dövr üçün vacib məsələlərdir. Bu problemlər haqqında düşünmək yalnız yazıçının deyil, oxucunun da mənəvi məsuliyyətidir.
Nəticə etibarilə, Sədulla Şirinovun hekayələri insanı başqalarının həyatına baxaraq öz həyatını qiymətləndirməyə çağırır. Bu mətnlər xatırladır ki, insanın dəyəri nə zahiri gözəlliklə, nə var-dövlətlə, nə də cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə ölçülür. Onun əsl dəyəri vicdanında, əməllərində, doğmalarına münasibətində və başqalarının qəlbində buraxdığı izdə yaşayır.
Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır: insanın qarşısına həyatın güzgüsünü qoymaq, onu düşündürmək və daha mərhəmətli, daha məsuliyyətli, daha vicdanlı yaşamağa səsləmək. Sədulla Şirinovun təqdim olunan hekayələri bu mənəvi söhbətə qoşularaq oxucunu insanlığın ən vacib dəyərləri haqqında yenidən düşünməyə dəvət edir. Çox dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
YAXŞI MÜƏLLİM (doqquzuncu yazı) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! İnsan həyatında elə peşələr var ki, onların dəyərini yalnız qazanc, vəzifə, ad-san və cəmiyyətdə tutulan mövqe ilə ölçmək mümkün deyil. Bu peşələrin əsas meyarı insan yetişdirmək, şəxsiyyət formalaşdırmaq, biliyi mənəvi dəyərlə birləşdirmək və gələcək nəsillərin yoluna işıq salmaqdır. Müəllimlik də məhz belə peşələrdəndir. Əsl müəllim şagirdə yalnız dərs keçmir; ona düşünməyi, fərqləndirməyi, haqqı nahaqdan ayırmağı, insanlara münasibətdə ədalətli olmağı öyrədir. Bəzən müəllimin bir sözü, bir davranışı, hətta vaxtında göstərdiyi mərhəmət insanın bütün həyat istiqamətini dəyişə bilir. Tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “Yaxşı müəllim” əsəri bu həqiqətləri bədii düşüncənin imkanları ilə oxucuya çatdıran, müəllim şəxsiyyətini insan taleyi, mənəvi məsuliyyət və ədalət anlayışları ilə əlaqələndirən əsər kimi diqqəti cəlb edir. Burada müəllimlik sadəcə bir əmək fəaliyyəti deyil, insanın öz ömrünə verdiyi məna, cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyət və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi mirasdır. Əsərin mərkəzində dayanan Zəfər obrazının həyat yolu vasitəsilə müəllif oxucunu bir sıra mühüm suallar üzərində düşünməyə dəvət edir: Yaxşı insan olmaq nə deməkdir? Ədalət hissi necə formalaşır? Uşaqlıqda yaşanan haqsızlıqlar insanın xarakterinə necə təsir göstərir? Müəllimin əsl böyüklüyü nədədir? Və nəhayət, insan ömrünün mənalı keçdiyini hansı meyarlarla müəyyənləşdirmək olar? Sədulla Şirinov bu suallara yalnız nəzəri mülahizələrlə cavab vermir. O, qəhrəmanının uşaqlığına, ailə mühitinə, məktəb həyatına, müəllimləri ilə münasibətlərinə və sonrakı peşə seçiminə müraciət edərək oxucuya canlı insan taleyi təqdim edir. Bu talenin arxasında isə bütöv bir dövrün çətinlikləri, kənd həyatının özünəməxsus xüsusiyyətləri, ailə məsuliyyəti və insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər dayanır. “Yaxşı müəllim”in girişindəki düşüncələr əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirir. Müəllif insanın qədim tarixindən, cəmiyyətin formalaşmasından, haqq və haqsızlıq anlayışlarının meydana çıxmasından söz açaraq oxucunu daha geniş mənəvi müstəviyə aparır. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Çünki insanın ədalət axtarışı yalnız bir dövrün və ya bir şəxsin problemi deyil; bəşər tarixinin bütün mərhələlərində müxtəlif formalarda üzə çıxan məsələdir. Əsərin başlanğıcında Bəxtiyar Vahabzadənin Allah və həqiqət mövzusuna toxunan fikrinə müraciət edilməsi də bu düşüncə xəttini gücləndirir. Burada əsas məsələ yalnız dini və fəlsəfi mülahizə yürütmək deyil, insanın öz davranışına, vicdanına və məsuliyyətinə münasibətini müəyyənləşdirməkdir. Ədalət haqqında danışmaq asandır, lakin ədalətli olmaq hər zaman asan deyil. Həqiqəti müdafiə etməkdən söz açmaq mümkündür, amma həqiqətin tələb etdiyi məsuliyyəti üzərinə götürmək insanın xarakterindən asılıdır. Sədulla Şirinovun əsərində bu fəlsəfi başlanğıc sonrakı hadisələrdən ayrı qalmır. Zəfərin uşaqlıqda rastlaşdığı haqsızlıqlar, məktəbdə üzləşdiyi münasibətlər, müəllimlərinin davranışları və sonrakı həyatında qarşılaşdığı insan taleləri həmin sualların bədii davamına çevrilir. Beləliklə, girişdə irəli sürülən ümumi mülahizələr qəhrəmanın konkret həyat təcrübəsində sınaqdan keçirilir. Əsərin əsas üstünlüklərindən biri də budur: müəllif oxucunu hazır nəticə ilə kifayətlənməyə çağırmır. O, hadisələri və münasibətləri göstərir, insan davranışlarının səbəbləri barədə düşünmək imkanı yaradır. Oxucu da bu prosesdə yalnız müşahidəçi deyil, mənəvi mühakimə aparan tərəfə çevrilir. Zəfərin uşaqlıq illəri İkinci Dünya müharibəsinin ağır günlərinə təsadüf edir. Hələ yeddi yaşında olduğu vaxt ailənin dörd əmisi cəbhəyə yollanır. Bu hadisə onun uşaqlıq dünyasına müharibənin ilk kölgəsini salır. Müharibə onun üçün uzaq cəbhələrdə baş verən hadisələrdən ibarət deyil; ailədən ayrılan insanlar, evdəki narahatlıq, zəhmətin artması və gündəlik həyatın çətinləşməsi deməkdir. Əsərdə ailənin məişət qayğıları, kənd həyatının ağırlığı və uşaqların erkən yaşlarından əməyə alışması diqqətə çatdırılır. Zəfər məktəbdən sonra anasına kömək edir, ailənin iş-gücündə iştirak edir. Onun uşaqlığı yalnız oyun və əyləncə ilə keçmir. O, həyatın çətinliklərini yaşına uyğun olmayan bir erkənliklə dərk etməyə başlayır. Qardaşı Mahirin müharibənin səbəbləri və insanların bir-birini niyə öldürməsi barədə sualları əsərin düşündürücü məqamlarındandır. Bu suallar uşağın sadəlövh marağından daha geniş məna daşıyır. İnsan dünyaya gəlir, böyüyür, ailə qurur, zəhmət çəkir, həyatını qurmağa çalışır. Bəs bütün bunları dağıdan müharibələr niyə baş verir? İnsan niyə başqa insanın həyatına qəsd edir? Bu suallara asan cavab vermək mümkün deyil. Ancaq onların uşağın düşüncəsində yaranması gələcəkdə onun dünyagörüşünün hansı istiqamətdə formalaşacağını anlamağa kömək edir. Zəfərin ailə mühitində gördüyü zəhmət, böyüklərin qayğıları və müharibənin doğurduğu narahatlıqlar onda məsuliyyət hissini gücləndirir. O, həyatın yalnız şəxsi istəklərdən ibarət olmadığını, insanın ailəsinə, yaxınlarına və ətrafındakılara qarşı borcunun olduğunu erkən yaşlarından öyrənir. Müəllif bu uşaqlığı idealizə etmir. Çətinliklər qəhrəmanın həyatında real ağırlıq kimi görünür. Lakin həmin çətinliklər onun xarakterinin formalaşdığı mühitə çevrilir. Zəfərin sonrakı davranışlarını, ədalət duyğusunu və insanlara münasibətini anlamaq üçün məhz bu başlanğıcı nəzərə almaq vacibdir. Zəfərin xarakterində diqqət çəkən cəhətlərdən biri başqalarının dərdinə biganə qala bilməməsidir. O, gördüyü hadisələrə yalnız öz maraqları baxımından yanaşmır. Ətrafında baş verənlər onun düşüncəsində suallar yaradır, haqsızlıq gördükdə münasibət bildirmək ehtiyacı hiss edir. Əsərdə onun məktəb yoldaşları Davud və Əli ilə münasibətləri bu xüsusiyyəti üzə çıxarır. Zəfərin davranışları ətrafındakıların hamısı tərəfindən dərhal düzgün başa düşülmür. Bəzən onun mövqeyi mübahisəyə səbəb olur, bəzən də böyüklər hadisənin mahiyyətini araşdırmadan hökm verməyə meyil göstərirlər. Bu vəziyyət uşağın ədalət hissini sınağa çəkir. Zəfər obrazını maraqlı edən onun bütün hallarda qüsursuz təqdim olunması deyil. Əksinə, o, həyatın içində böyüyən, münasibətlərin mürəkkəbliyini tədricən anlayan bir insandır. Onun şəxsiyyətinin əsasını təşkil edən mənəvi keyfiyyətlər hadisələr və münasibətlər vasitəsilə üzə çıxır. Zəfərin davranışlarında ailədən aldığı tərbiyənin, xüsusilə babası Rüstəmin təsirini də görmək mümkündür. Böyüklərin həyat təcrübəsi, münasibətləri və verdikləri məsləhətlər uşağın düşüncə dünyasında iz buraxır. İnsanın tərbiyəsi yalnız ona deyilən sözlərlə formalaşmır; o, böyüklərin necə davrandığını, çətin vəziyyətlərdə hansı qərarlar verdiyini də müşahidə edir. Zəfərin həyatında bu mənəvi təsir mühüm yer tutur. Əsərin bu xətti oxucuya bir həqiqəti xatırladır: yaxşı müəllim yetişmədən əvvəl insan kimi formalaşmalıdır. Başqalarına ədaləti öyrədəcək şəxsin özü ədalətin nə olduğunu hiss etməli, başqasının ağrısını anlamağı bacarmalıdır. Zəfərin uşaqlıq təcrübələri gələcək müəllim şəxsiyyətinin mənəvi bünövrəsi kimi mənalandırılır. Əsərin mühüm epizodlarından biri Zəfərin məktəbdə qarşılaşdığı anlaşılmazlıq və haqsız münasibətlə bağlıdır. O, məktəb yoldaşının ailəsinə və müharibə şəraitində yaşayan insanlara münasibətdə hörmətin qorunmasını istəyir. Lakin hadisənin mahiyyəti dərhal aydınlaşmır. Davud və Əli ilə yaranan münaqişə nəticəsində Zəfərin mövqeyi böyüklər tərəfindən düzgün qiymətləndirilməyə bilər. Məktəbin müəllimlərindən Cəlal müəllim və direktor Vaqif müəllimin münasibəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əvvəlcə hadisəyə bir tərəfdən baxılması və Zəfərin davranışının tam anlaşılmaması müəllim nüfuzunun özü-özlüyündə səhvsiz qərar demək olmadığını göstərir. Müəllim də insandır; o da müəyyən anda tələsik nəticəyə gələ, hadisənin görünən tərəfinə aldanaraq yanlış mühakimə yürüdə bilər. Lakin əsərin mənəvi məğzi məhz burada üzə çıxır: səhvi dərk etmək və münasibəti yenidən qiymətləndirmək mümkündür. Vaqif müəllimin sonradan məsələyə başqa cür yanaşması, baş verənlərin mahiyyətini anlamağa çalışması müəllimin böyüklüyünün yalnız hökm verməkdə deyil, öz hökmünü yenidən nəzərdən keçirə bilməkdə olduğunu göstərir. Bu epizod məktəb mühitində ədalətli münasibətin nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Uşaq üçün müəllimin sözü və qərarı böyük məna daşıyır. Ədalətsiz münasibət onun qəlbində dərin iz qoya, özünə inamını sarsıda bilər. Əksinə, səhvin etirafı və ədalətin bərpası uşağın insanlara inamını qoruyur. Zəfərin davranışına görə onu dərhal mühakimə etmək əvəzinə hadisənin səbəblərini öyrənmək, hər iki tərəfi dinləmək və nəticəyə tələsməmək müəllim üçün vacib keyfiyyətlərdir. Müəllifin bu hadisəyə diqqət yetirməsi təsadüfi deyil. Çünki yaxşı müəllim olmaq ilk növbədə şagirdi anlamaqdan başlayır. Xatın xalanın Zəfərin yaxşı xüsusiyyətlərini qiymətləndirməsi də qəhrəmanın xarakterinin yalnız məktəb mühitində deyil, gündəlik insan münasibətlərində də görünən tərəflərini tamamlayır. İnsan haqqında fikir formalaşdırarkən bir hadisəyə deyil, onun ümumi davranışına, başqalarına münasibətinə və mənəvi mövqeyinə diqqət yetirmək lazımdır. “Yaxşı müəllim”də insan münasibətlərinin qaranlıq tərəfləri də təsvir olunur. Müəllif “mərdimazarlar” anlayışı ətrafında formalaşan hadisələr vasitəsilə başqasına mane olmağa, onun yaxşı niyyətini yanlış təqdim etməyə və münasibətlərdən öz xeyrinə istifadə etməyə meyilli insanların yaratdığı problemlərə diqqət çəkir. Bu məqamlar əsərin ümumi ideyasına xidmət edir. Çünki insanın xarakteri yalnız rahat şəraitdə deyil, anlaşılmazlıq, təzyiq və haqsızlıq qarşısında daha aydın görünür. Belə məqamlarda bir insan qisas almağa, digəri susmağa, başqası isə həqiqəti müdafiə etməyə üstünlük verə bilər. Seçilən yol insanın daxili dünyasını üzə çıxarır. Zəfərin həyatında rast gəlinən münasibətlər onun insanları daha dərindən tanımasına imkan yaradır. O, hər kəsin zahiri görünüşünə və sözlərinə əsasən hökm verməyin düzgün olmadığını öyrənir. İnsan haqqında həqiqi təsəvvür onun davranışları, başqalarının haqqına münasibəti və çətin anlarda göstərdiyi mövqe əsasında yaranır. Müəllifin diqqətə çatdırdığı digər vacib məsələ bağışlamaq, ailə sevgisi və insanın öz davranışlarına cavabdeh olmasıdır. Əsərdə alkoqol, ailədaxili münasibətlər və bağışlama mövzularına toxunan dialoqlar da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. İnsan səhv edə bilər, lakin səhvin nəticələrini anlamaq və münasibətlərini düzəltməyə çalışmaq da onun məsuliyyətidir. Bağışlamaq isə hər şeyi unutmaq və ya yanlış davranışı normal qəbul etmək demək deyil; bu, insan münasibətlərinin mənəvi tərəfini dərk etməkdir. Beləliklə, əsərdə yaxşılıq sadəlövh güzəşt, ədalət isə sərt hökm kimi təqdim edilmir. İnsan həm mərhəmətli, həm də prinsipial ola bilər. Əsas məsələ başqasının haqqını qorumaqla insanlıqdan uzaqlaşmamaq, həqiqəti müdafiə etməklə vicdanı itirməməkdir. Vaqif müəllimin obrazı əsərin müəllimlik mövzusunu açan mühüm istiqamətlərdən biridir. Onun Zəfərlə bağlı hadisəyə münasibətinin dəyişməsi müəllim nüfuzunun mahiyyəti barədə düşünməyə əsas verir. Müəllim olmaq yalnız bilik vermək və sinifdə intizam yaratmaq deyil. Müəllim hər bir şagirdin fərdi xüsusiyyətlərini, ailə vəziyyətini və davranışının arxasında dayanan səbəbləri anlamağa çalışmalıdır. Şagirdin hərəkətini qiymətləndirərkən təkcə zahiri nəticəni deyil, həmin hərəkətə gətirən şəraiti də nəzərə almaq vacibdir. Bu mənada Vaqif müəllimin hadisəyə yenidən baxması onun şəxsiyyətində müsbət dəyişimin göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər. İnsan öz səhvini qəbul etdikdə nüfuzunu mütləq itirmir; əksinə, ədalətə sadiqliyini nümayiş etdirir. Xüsusilə uşaqlar qarşısında bunu bacarmaq böyük mənəvi məsuliyyət tələb edir. Əsərin oxucuya ünvanladığı mesaj aydındır: müəllimin sözü şagirdin yaddaşında uzun müddət yaşaya bilər. Buna görə müəllim danışarkən də, qərar verərkən də, şagirdə münasibət bildirərkən də diqqətli olmalıdır. Bir uşağı dinləmək, onu başa düşməyə çalışmaq, tələsik hökm verməmək pedaqoji fəaliyyətin ayrılmaz hissəsidir. Zəfərin həyatında yaşanan hadisələr onun gələcəkdə hansı müəllim olacağını da müəyyənləşdirən təcrübəyə çevrilir. O, bir zamanlar özü anlaşılmaq ehtiyacı duyan uşaq olub. Bu təcrübə sonradan şagirdlərinə münasibətində həssaslıq və anlayış göstərməsinə mənəvi zəmin yaradır. Zəfərdən Zəfər müəllimə: seçilmiş həyat yolu Əsərin əsas xətti Zəfərin uşaqlıqdan yetkinliyə doğru inkişafı ilə tamamlanır. Zaman keçir, həyat təcrübəsi artır və o, Zəfər müəllim kimi tanınır. 1953-cü ildə öz doğma kəndində tarix müəllimi kimi fəaliyyətə başlaması onun həyat yolunda mühüm mərhələdir. Bu seçim sadəcə iş yeri müəyyənləşdirmək məsələsi deyil. Zəfər müəllim üçün kəndə qayıtmaq, tanıdığı insanların arasında yaşamaq və uşaqlara dərs demək həyatın mənasına dair şəxsi qərardır. Universitetdə qalmaq, elmi fəaliyyətlə məşğul olmaq, aspiranturaya qəbul olunmaq, gələcəkdə elmlər doktoru və professor olmaq imkanları onun qarşısında mövcud olan alternativlər kimi təqdim edilir. Lakin ailəyə bağlılıq və mərhəmət hissi onun kəndə qayıtmasında mühüm rol oynayır. Bu məqamda müəllif uğur anlayışına fərqli baxış təqdim edir. Cəmiyyətdə bəzən insanın uğuru onun vəzifəsi, elmi adı, qazancı və tanınması ilə ölçülür. Halbuki hər bir insanın həyat məqsədi eyni deyil. Kimsə elmdə, kimsə istehsalatda, kimsə ictimai fəaliyyətdə, başqası isə müəllimlikdə özünü reallaşdıra bilər. Əsas məsələ seçilən yolun insanın daxili istəklərinə, mənəvi dəyərlərinə və məsuliyyət hissinə uyğun olmasıdır. Zəfər müəllimin Arzu müəllimə ilə söhbəti bu baxımdan əsərin ideya yükünü aydınlaşdırır. Universitetdə qalıb alim olmaq imkanından danışılarkən o, yaxşı müəllim olmaq istəyinin öz həyatında əsas yer tutduğunu bildirir. Onun üçün kəndə qayıtmaq uğursuzluq və ya böyük imkanlardan imtina deyil. Əksinə, bu seçim özünü tanımaq, nə istədiyini bilmək və həmin məqsədə sadiq qalmaq nümunəsidir. Zəfər müəllimin ömrünün mənasız keçmədiyini düşünməsi əsərin ən mühüm mənəvi nəticələrindən biridir. O, peşələrin ən şərəflilərindən saydığı müəllimliklə məşğul olmağı həyatının əsas qazancı kimi dəyərləndirir. Bu mövqe insanın öz həyatını başqalarının meyarları ilə deyil, gördüyü işin mənası ilə ölçməsinin vacibliyini göstərir. Əsərdə onun Universitetə yalnız kimdənsə geri qalmamaq, vəzifə tutmaq və ya “böyük adam” olmaq məqsədilə qəbul edilmədiyinin vurğulanması da təsadüfi deyil. Zəfər müəllimin seçimində şöhrət həvəsindən çox, şəxsi məsuliyyət və insanlara faydalı olmaq istəyi dayanır. O, özünü başqalarından üstün göstərmək üçün deyil, bildiklərini başqalarına çatdırmaq üçün müəllimlik yolunu seçir. Zəfər müəllimin həyat yolu əsərdə müəllimlik peşəsinin daha geniş mənasını açır. Müəllim tarixdən, ədəbiyyatdan və ya başqa fəndən dərs deyə bilər, lakin onun təsiri dərs saatı ilə məhdudlaşmır. Şagird müəllimin danışıq tərzindən, insanlara münasibətindən, ədalət hissindən, verdiyi qərarlardan və davranışlarından da öyrənir. Əsərdə Arifin Trabzonda yaşaması və müəllimin dərs vaxtı sinifdəki mühitə cavabdeh olması barədə xatırlatması bu mövzunu başqa tərəfdən tamamlayır. Dərs prosesi yalnız məlumatın ötürülməsi deyil, həm də diqqət, intizam və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulan bir mühitdir. Müəllim həmin mühitin qorunmasına məsuliyyət daşıyır. Şagirdlərin öyrənmək imkanını müdafiə etmək, sinifdəki münasibətləri sağlam istiqamətdə saxlamaq müəllimin gündəlik vəzifələrinin tərkib hissəsidir. Burada intizamla sərtliyi, nüfuzla qorxunu qarışdırmamaq da vacibdir. Şagird müəllimə yalnız cəzadan çəkindiyi üçün deyil, onun ədalətinə və biliyinə inandığı üçün hörmət etməlidir. Belə münasibət bir gündə yaranmır. Müəllim bunu ardıcıl davranışı, sözlə əməl arasındakı uyğunluğu və hər bir şagirdə insani münasibəti ilə qazanır. Zəfər müəllimin obrazı göstərir ki, yaxşı müəllimin əsas xüsusiyyətlərindən biri öz peşəsini mənəvi missiya kimi qəbul etməsidir. O, şagirdin uğurunu yalnız qiymətlərlə ölçmür; insanın yetişməsinə, düşüncə qabiliyyətinin inkişafına və cəmiyyətə faydalı şəxsiyyət kimi formalaşmasına əhəmiyyət verir. Zəfər müəllimin tarix fənnini tədris etməsi əsərdə xüsusi məna daşıyır. Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı deyil. O, insanların seçimlərini, cəmiyyətlərin inkişafını, müharibələrin nəticələrini, ədalət və haqsızlıq nümunələrini anlamaq vasitəsidir. Uşaqlığı müharibə illərinə düşən bir insanın sonradan tarix müəllimi olması obrazın həyat xəttinə əlavə məna verir. Zəfər müharibənin ailələrə və gündəlik həyata təsirini uşaqlıqda müşahidə edib. İnsanların ayrılığı, zəhmətin ağırlaşması və gələcəklə bağlı narahatlıqlar onun şəxsi yaddaşında yer alıb. Belə təcrübələr keçmişi yalnız tarix kitabının səhifələri kimi deyil, insan taleləri ilə bağlı hadisələr kimi dərk etməyə imkan verir. Tarix müəlliminin işi şagirdə faktları öyrətməklə bitmir. O, keçmişin təcrübəsindən nəticə çıxarmağı, hadisələrin səbəb və nəticələrini araşdırmağı, insanın tarixi proseslərdəki rolunu anlamağı da öyrətməlidir. Bu baxımdan Zəfər müəllimin peşəsi əsərin başlanğıcındakı müharibə, insanlıq və ədalət mövzuları ilə üzvi şəkildə əlaqələnir. Əsərdə müəllimin kəndinə qayıtması da bu mənəvi məsuliyyətin bir hissəsi kimi oxuna bilər. O, özünü tanıdığı mühitdə, gələcək nəslin formalaşmasında iştirak edəcəyi yerdə görür. Onun üçün doğma kənd yalnız yaşayış məkanı deyil, əməyini və biliyini sərf edə biləcəyi insanlarla bağlı mənəvi çevrədir. “Yaxşı müəllim”in ideya dairəsi məktəb və müəllimlik mövzusu ilə məhdudlaşmır. Əsərdə zəhmətkeş insanın haqqının tapdalanması, pensiya məsələsində düzgün münasibət göstərilməməsi və təsərrüfat rəhbərinin haqsız davranışı ilə bağlı hadisə də diqqət çəkir. Bu süjet xətti oxucunu sosial ədalət və insan ləyaqəti barədə düşünməyə yönəldir. İnsan ömrünün böyük hissəsini zəhmətə sərf edir. Onun əməyinin qarşılığını almaq, yaşlılıq dövründə hüquqlarının qorunması və ləyaqətli münasibətlə qarşılaşması cəmiyyətin mənəvi səviyyəsini göstərən meyarlardandır. Əgər insanın uzun illər çəkdiyi zəhmətin haqqı verilmirsə, burada yalnız maddi problem deyil, həm də vicdan və məsuliyyət məsələsi meydana çıxır. Bu hadisənin əsərdə yer alması müəllifin ədalət anlayışına geniş yanaşdığını göstərir. Ədalət yalnız uşağın məktəbdə düzgün qiymətləndirilməsi və ya müəllimin şagirdə münasibəti ilə məhdudlaşmır. O, ailədə, iş yerində, idarəçilikdə və cəmiyyətin bütün sahələrində qorunmalıdır. Zəfər müəllimin düşüncə dünyasında insanın haqqını müdafiə etmək ideyasının mühüm yer tutması onun həyat təcrübəsi ilə bağlıdır. O, uşaqlıqdan etibarən haqsızlığın insan qəlbində necə iz buraxa bildiyini görüb. Yetkinlik dövründə bu təcrübə ona hadisələri daha geniş mənəvi müstəvidə qiymətləndirmək imkanı verir. Beləliklə, müəllif oxucuya xatırladır ki, yaxşı insan və yaxşı müəllim olmaq yalnız xoş sözlər söyləməklə mümkün deyil. İnsanın haqqına münasibət, zəhmətin qiymətləndirilməsi və başqasının ləyaqətinə hörmət də mənəvi keyfiyyətlərin əsas göstəriciləridir. Sədulla Şirinovun “Yaxşı müəllim” əsərində fəlsəfi mülahizələrlə gündəlik həyat hadisələri bir-birini tamamlayır. Müəllif ümumi fikirləri konkret insan münasibətləri vasitəsilə açmağa çalışır. Ailə qayğıları, kənd zəhməti, məktəb mühiti, müəllim-şagird münasibətləri və müxtəlif yaş dövrlərinə aid söhbətlər əsərin bədii materialını təşkil edir. Peşə seçimi və həyatın mənası barədə birbaşa ifadə olunan fikirlər gənc nəslin tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm, çox dəyərli oxucum! Hələlik! 10.10.2026. Bakı.
VƏTƏNPƏRVƏR EL OĞLU — MİLLİ KİMLİK, İNSANLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ HAQQINDA (“Vətənpərvər el oğlu” povesti – səkkizinci yazı) Salam olsun, dəyərli oxucum! Bədii ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biri insanı özünə tanıtmaq, onu mənəvi dəyərlər üzərində düşünməyə sövq etmək, cəmiyyətin ağrılı problemlərini obrazların taleyi vasitəsilə oxucuya çatdırmaqdır. Əsl yazıçı yalnız gördüklərini təsvir etmir, həm də gördüklərinin arxasında dayanan səbəbləri araşdırır, insan xarakterinin dərinliklərinə enir, zamanın suallarını bədii sözün imkanları ilə cavablandırmağa çalışır. Bu baxımdan Sədulla Şirinovun “Vətənpərvər el oğlu” povesti vətənpərvərlik, milli qeyrət, mənəvi məsuliyyət, ailə tərbiyəsi, insan ləyaqəti və tarixi yaddaş mövzularını bir araya gətirən əsər kimi diqqəti cəlb edir. Əsərin adı oxucuya ilk baxışdan müəyyən istiqamət göstərir: burada söhbət yalnız bir insanın həyatından deyil, onun mənsub olduğu elə, xalqa, torpağa münasibətindən gedir. “Vətənpərvər el oğlu” ifadəsi özündə həm fərdi xarakteri, həm də ictimai məsuliyyəti birləşdirir. Vətənpərvərlik bu əsərdə yalnız yüksək səslə söylənilən şüar, bayraq qarşısında ifadə olunan qürur və ya çətin anlarda xatırlanan bir anlayış kimi təqdim edilmir. O, gündəlik davranışlarda, başqasının haqqını qorumaqda, haqsızlığa etiraz etməkdə, ailəyə münasibətdə, dostluqda, zəhmətə hörmətdə və milli dəyərlərə sədaqətdə özünü göstərən mənəvi keyfiyyət kimi ön plana çıxır. Sədulla Şirinovun povestində diqqəti çəkən cəhətlərdən biri də budur ki, müəllif qəhrəmanının xarakterini təkcə fövqəladə hadisələr fonunda deyil, adi həyatın içində açmağa çalışır. Məktəb sinfində baş verən bir haqsızlıq, zəhmətkeş insanların haqqının tapdalanması, ailədə övladla valideyn arasında yaranan münasibətlər, dostlar arasındakı söhbətlər və nəhayət, xalqın taleyinə təsir göstərən faciəli hadisələr vahid mənəvi məcrada birləşir. Beləliklə, oxucuya çatdırılan əsas fikir aydınlaşır: böyük vətənpərvərlik çox vaxt insanın kiçik görünən gündəlik seçimlərindən başlayır. Vətənpərvərlik haqqında danışarkən çox zaman döyüş meydanlarını, qəhrəmanlıq salnamələrini, tarixi qələbələri xatırlayırıq. Bunlar, şübhəsiz, milli yaddaşımızın ən uca səhifələridir. Lakin Vətən sevgisinin təməli daha əvvəl — insanın ailəsində, məktəbində, yaşadığı mühitdə, formalaşan dünyagörüşündə qoyulur. Öz xalqının dilinə, tarixinə, mənəvi dəyərlərinə hörmət etməyi öyrənən, haqsızlığa biganə qalmayan, zəhmətlə qazanılan çörəyin qiymətini bilən insanın vətənpərvərlik hissi də daha möhkəm olur. Povestin mərkəzində dayanan Eldar obrazı məhz bu xüsusiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Eldar həyatın bütün sahələrində qüsursuz insan təsiri bağışlamır; onun da emosiyaları, sərt münasibəti, əsəbiləşdiyi məqamlar vardır. Ancaq hadisələr inkişaf etdikcə aydın olur ki, qəhrəmanın davranışlarını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri ədalət hissidir. O, başqasının haqqının tapdalanmasını adi hal kimi qəbul etmir, insanların bir-birinə münasibətində vicdanın və məsuliyyətin mühüm yer tutduğuna inanır. Müəllif Eldarın xarakterini açmaq üçün onu müxtəlif sosial münasibətlər içərisində göstərir. Bir tərəfdən, o, ailəsinə bağlı, övladlarının tərbiyəsinə həssas yanaşan bir atadır. Digər tərəfdən, zəhmətkeş insanlara hörmətlə yanaşır, özünü başqalarından üstün tutmur və haqsızlıqla qarşılaşanda susmağı düzgün hesab etmir. Bu xüsusiyyətlər qəhrəmanın vətənpərvərliyini yalnız milli mənsubiyyətlə məhdudlaşdırmır, onu mənəvi davranışla əlaqələndirir. Eldarın dünyagörüşündə diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri odur ki, o, insanın kimliyini sözlərindən daha çox əməlləri ilə ölçür. Onun üçün qeyrət yalnız öz ailəsini qorumaqdan ibarət deyil; başqasının ailəsinə, namusuna, zəhmətinə və haqqına hörmət də eyni dərəcədə vacibdir. Bu yanaşma əsərin başlıca ideya xəttini müəyyənləşdirən məsələlərdəndir. Vətənpərvər insanın əsas xüsusiyyəti təkcə doğma torpağı sevməsi deyil, həmin torpaqda yaşayan insanlara da sahib çıxmasıdır. Çünki Vətən yalnız coğrafi ərazi deyil. Vətən ailələrdir, uşaqlardır, yaşlılardır, zəhmətkeşlərdir, məktəblərdir, doğma dildir, tarixi yaddaşdır. Bu dəyərlərdən hər hansı birinə laqeydlik göstərildikdə, Vətən sevgisinin də məzmunu kasadlaşır. Sədulla Şirinovun Eldar obrazı vasitəsilə diqqətə çatdırdığı fikirlərdən biri məhz budur. Əsərin ideya məzmununu daha dərindən anlamaq üçün Eldarın məktəb illərinə müraciət etmək lazımdır. Çünki insanın gələcəkdə hansı mövqedə dayanacağını, hansı dəyərləri qoruyacağını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə qazandığı mənəvi təcrübədir. Povestdə Eldarın sinif yoldaşı Şəlaləyə münasibəti onun xarakterinin mühüm cəhətlərini üzə çıxarır. Şəlalə sakit təbiətli, çalışqan, lakin yaddaşı zəif olduğu üçün bəzi dərslərdə çətinlik çəkən bir şagirddir. Riyaziyyat müəllimi Alı müəllimin onun zəhmətini nəzərə almadan sərt davranması, qızın qəlbini qırması Eldarın etirazına səbəb olur. O, müəllimin qarşısında dayanaraq bir sıra şagirdlərin hamıdan yüksək nəticə göstərməsinin mümkün olmadığını, əsas məsələnin uşağın çalışmağı və öz imkanları daxilində səy göstərməsi olduğunu ifadə edir. Bu epizod əsərin mənəvi istiqamətini müəyyənləşdirən səhnələrdən biridir. Eldar burada özünü göstərmək, müəllimlə mübahisə etməklə diqqət qazanmaq istəmir. O, haqsızlığa məruz qalan sinif yoldaşının müdafiəsinə qalxır. Üstəlik, qarşısındakı insanın müəllim olması onu susmağa məcbur etmir. Bu davranışda cəsarətlə yanaşı, zəifin haqqını qorumaq məsuliyyəti də vardır. Müəllif bununla mühüm pedaqoji həqiqəti xatırladır: təhsil yalnız qiymətlərdən ibarət deyil. Məktəbin və müəllimin vəzifəsi uşağa bilik verməklə yanaşı, onun şəxsiyyət kimi yetişməsinə, özünəinam qazanmasına, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsinə kömək göstərməkdir. Hər şagirdin bacarığı, yaddaşı, öyrənmə sürəti fərqlidir. Bir uşağın uğursuzluğunu onun tənbəlliyi ilə eyniləşdirmək, çəkdiyi zəhməti görməmək və onu başqaları ilə müqayisə edərək alçaltmaq təhsilin humanist mahiyyətinə ziddir. Əsərdə Qənirə və Tahir müəllimlərin Şəlaləyə münasibəti də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Onlar şagirdin səyini görür, onun şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşır, yaranmış vəziyyəti aradan qaldırmağa çalışırlar. Alı müəllimin sonradan münasibətini yumşaltması isə insanın səhvini dərk edib davranışını dəyişə biləcəyini göstərir. Beləliklə, müəllif məktəb həyatının bir epizodu vasitəsilə həm şagirdin mənəvi məsuliyyətini, həm də müəllimin pedaqoji borcunu ön plana çıxarır. Eldarın gələcəkdə vətənpərvər, mərd və el-obasının dərdinə biganə qalmayan insan kimi formalaşmasının köklərini də məhz bu hadisələrdə görmək mümkündür. Vətənini sevən insan ilk növbədə insanı sevməyi bacarmalıdır. Öz sinif yoldaşının göz yaşına biganə qalan, zəifin hüququnu müdafiə etməyən birinin böyük ictimai vətənpərvərlik iddiaları da sual doğurur. Əsərin bu hissəsi oxucuya xatırladır ki, milli xarakterin formalaşması gündəlik davranışlardan başlayır. Povestdə diqqət çəkən obrazlardan biri də Dəryadır. Onun taleyi vasitəsilə müəllif gənclik dövründə verilən qərarların, təhsilə münasibətin, ailə tərbiyəsinin və insanın öz gələcəyinə yanaşmasının nəticələrini göstərməyə çalışır. Dərya vaxtilə Eldarın sinif yoldaşı olmuş, məktəbi bitirmədən ailə qurmaq arzusu ilə təhsilini yarımçıq qoymuşdur. Şəhər həyatına dair xəyalları, parlaq gələcək istəyi və şirin vədlərə inanması onu yanlış seçimə aparır. Sonrakı ailə həyatı uğursuzluqla nəticələnir, ikinci evliliyində də xoşbəxtlik tapa bilmir. O, müəyyən maddi imkanlar qazansa da, mənəvi baxımdan arzuladığı ailə səadətinə qovuşmur. Bu xətti təhlil edərkən müəllifin diqqətə çatdırdığı əsas məsələni yalnız Dəryanın şəxsi səhvi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əsərdə ailədaxili münasibətlər, atanın sərt davranışı, qızın öz evində sevgi və anlayış görməməsi də onun qərarlarına təsir edən amillər kimi təqdim olunur. Dəryanın atasından uzaqlaşması, ailəsinin onu qəbul etməməsi və sonradan anası ilə gizli görüşməsi ailə münasibətlərində zorakılığın və anlaşılmazlığın nə qədər ağır nəticələr verə biləcəyini göstərir. Bu baxımdan Dəryanın taleyi oxucu üçün bir xəbərdarlıqdır. Gənclər gələcəkləri haqqında qərar verərkən təhsilin, peşə qazanmağın, müstəqil düşüncənin və sağlam ailə münasibətlərinin əhəmiyyətini anlamalıdırlar. Eyni zamanda valideynlər də övladlarının həyatına yalnız qadağalarla müdaxilə etməməli, onların etimadını qazanmalı, problemlərini dinləməli və düzgün seçim etmək üçün mənəvi dayaq olmalıdırlar. Dəryanın həyatında maddi qazancın artması ilə xoşbəxtliyin eyni şey olmadığını göstərən bir ziddiyyət də vardır. İnsan müəyyən imkanlara sahib ola, sərbəst yaşaya, öz ehtiyaclarını ödəyə bilər. Lakin mənəvi rahatlıq, etibarlı münasibətlər və ailə istiliyi yoxdursa, zahiri rifah daxili boşluğu həmişə doldura bilmir. Müəllifin bu obraz vasitəsilə açdığı məsələlərdən biri də budur ki, insanın həyatda qazandığı uğurları yalnız pulla, əmlakla və zahiri rahatlıqla ölçmək olmaz. Həqiqi xoşbəxtlik insanın öz həyatı ilə barışmasında, sağlam münasibətlər qurmasında, mənəvi dayaq tapmasında və gələcəyə ümidlə baxmasında da təcəssüm edir. Dəryanın taleyi ilə Şəlalənin həyatını müqayisə etdikdə daha bir maraqlı məqam üzə çıxır. Bir vaxtlar sakitliyi və sadəliyi ilə seçilən Şəlalə sonradan nümunəvi ailə həyatına qovuşur. Dərya isə özünü daha cəsarətli və sərbəst hesab etdiyi halda, arzuladığı mənəvi rahatlığı əldə edə bilmir. Bu qarşılaşdırma müəllifin insan taleyini zahiri xüsusiyyətlərə görə qiymətləndirməyin yanlışlığına diqqət çəkdiyini göstərir. Sədulla Şirinovun povestində ailə mövzusu geniş yer tutur. Müəllif ailəni yalnız insanların birgə yaşadığı məkan kimi deyil, xarakterin formalaşdığı, dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürüldüyü mənəvi məktəb kimi təqdim edir. Eldarın öz övladları ilə münasibəti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, uşaqlarına yalnız qayğı göstərməklə kifayətlənmir, onlara davranış qaydalarını, kiçiklərə münasibəti, ailə daxilində məsuliyyət bölgüsünü və başqalarının qəlbini qırmamağın vacibliyini izah edir. Bir səhnədə Eldarın uşaqlarına kobud danışıqla insan dilinin fərqini izah etməsi diqqəti cəlb edir. Uşaqların dünyasına uyğun sadə və anlaşıqlı ifadələrlə o, onlara sözün insan münasibətlərindəki rolunu anlatmağa çalışır. Burada müəllifin əsas məqsədi yalnız maraqlı dialoq qurmaq deyil, uşağın tərbiyəsində valideyn nümunəsinin əhəmiyyətini göstərməkdir. Eldar öz atasının uşaqlarla söhbət etmək üçün hər zaman kifayət qədər vaxt ayıra bilmədiyini xatırlayır. Bununla belə, babasının nəvələrə nağıl danışması, məsləhət verməsi, onları bir araya toplaması onun yaddaşında dərin iz buraxmışdır. Beləliklə, əsərdə nəsillər arasında mənəvi bağın əhəmiyyəti də açılır. Ailə yaddaşı yalnız qan qohumluğu ilə qorunmur; o, söhbətlə, xatirələrlə, nəsihətlə, birgə keçirilən vaxtla yaşadılır. Bu mənada Eldar obrazı keçmişin yaxşı təcrübələrini mənimsəyərək öz övladlarına daha diqqətli yanaşmağa çalışan bir ata kimi təqdim olunur. O, uşaqlar arasında ayrı-seçkiliyə yol verməməyə, onların hər birinə qayğı göstərməyə çalışır. Dəryanın öz atası ilə yaşadığı ağrılı münasibətləri xatırlaması isə əsərdə ailə tərbiyəsinin əks nümunəsini yaradır. Povestin bu xətti valideynlərə ünvanlanan mühüm bir çağırış kimi səslənir: övladın qəlbinə yol tapmaq onun üzərində hökmranlıq etməkdən daha dəyərlidir. Qorxu müvəqqəti itaət yarada bilər, lakin sevgi və etimad uzunmüddətli mənəvi bağ formalaşdırır. Ailə daxilində zorakılıq, həddindən artıq sərtlik və övladın hisslərinə etinasızlıq bəzən geri dönüşü çətin olan yaralar açır. Buna görə də uşağın tərbiyəsi yalnız onun davranışına nəzarət etmək deyil, həm də öz davranışına məsuliyyətlə yanaşmaqdır. Əsərin mühüm mövzularından biri də zəhmətə və halal qazanca münasibətdir. Eldarın Gürcüstanda yük maşını ilə işlədiyi zaman qarşılaşdığı hadisələr bu məsələnin açılmasına xidmət edir. Povestdə kərpic zavodunda növbə gözləyən sürücülərin vəziyyəti təsvir olunur. Hər bir sürücünün öz ailəsi, öz dolanışıq qayğıları vardır. Növbədənkənar yük götürmək, tanışlıq və qeyri-rəsmi əlaqələrdən istifadə edərək başqalarının haqqını tapdalamaq zəhmətkeş insanlar arasında narazılıq yaradır. Eldar bu cür davranışları qəbul etmir. Onun üçün növbədə gözləyən hər bir sürücünün haqqı vardır. Öz tanışlarından istifadə edərək üstünlük qazanmaq imkanı olsa belə, belə bir yola əl atmaq istəmir. Bu münasibət qəhrəmanın ədalət anlayışını daha aydın göstərir. Əsərdə Aslan obrazı vasitəsilə isə insanın şəxsi qazancı naminə mənəvi prinsiplərdən uzaqlaşmasının nəticələri nümayiş etdirilir. Eldar onun davranışına sərt reaksiya verir, başqasının ailə ləyaqətinə hörmət etməyin və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımağın vacibliyini vurğulayır. Burada müəllifin yanaşmasının müzakirəyə açıq tərəfi də vardır. Eldarın bəzi reaksiyaları həddindən artıq sərt, emosional və cəzalandırıcı görünür. Müasir hüquqi və ictimai baxımdan insanın haqsızlığa qarşı çıxması qanuni vasitələrlə həyata keçirilməlidir. Lakin bu məqam qəhrəmanın daxilindəki ədalət hissini və mənəvi narahatlığı anlamağa mane olmur. Əksinə, oxucuya ədalət uğrunda mübarizədə həm prinsipiallığın, həm də ölçülü davranışın əhəmiyyəti barədə düşünmək imkanı verir. Müəllifin əsər boyu müdafiə etdiyi əsas dəyərlərdən biri başqasının haqqına hörmətdir. Zəhmətkeş insanın çörəyinə göz dikmək, başqasının ailəsini aldatmaq, cəmiyyətdə özünə üstünlük qazandırmaq üçün mənəvi sərhədləri aşmaq yalnız fərdi qüsur deyil, ictimai münasibətlərə zərbə vuran davranışlardır. Vətənə bağlılıq məhz belə məqamlarda gündəlik həyata keçir. Öz xalqını sevən insan onun adını ləkələyən davranışlardan uzaq durmalı, zəhmətin qiymətini bilməli, başqasının hüququnu öz mənafeyindən aşağı tutmamalıdır. Bu mənada Eldarın zəhmətkeşlərə münasibəti onun vətənpərvərliyinin praktik ifadəsidir. “Vətənpərvər el oğlu” povestində diqqətəlayiq məqamlardan biri də Eldarın müxtəlif millətlərdən olan insanlarla münasibətidir. O, Gürcüstanda işlədiyi dövrdə gürcü dostları ilə ünsiyyətdə olur, onların arasında hörmət qazanır. Əsərdə sonrakı hadisələrdə erməni, tatar, belarus və ukraynalı tanışlarla bağlı epizodlar da yer alır. Bu münasibətlər əsərin ideya baxımından mühüm ziddiyyətlərindən birini ortaya çıxarır: milli kimliyə sədaqət başqa millətlərdən olan insanlara düşmən münasibət bəsləməklə eyni deyil. Eldarın millətindən asılı olmayaraq ayrı-ayrı insanlarla dostluq münasibətləri saxlaması, onların şəxsi keyfiyyətlərini qiymətləndirməsi onun dünyagörüşünün bir tərəfini təşkil edir. O, bir insanın etnik mənsubiyyətindən daha çox, davranışına və əməllərinə əhəmiyyət verir. Dostluq və etibar fərdi münasibətlərdə qazanılır. Digər tərəfdən, müəllif Azərbaycanın üzləşdiyi tarixi faciələri və erməni separatizminin törətdiyi cinayətləri əsərin əsas ağrılı mövzularından biri kimi təqdim edir. Bu məqamda bədii mətnin milli mövqeyi daha kəskin ifadə olunur. Oxucu üçün burada mühüm olan fərdi insan münasibətləri ilə siyasi və tarixi hadisələri bir-birindən ayırmaq bacarığıdır. Bir xalqın nümayəndələrinin törətdiyi cinayətləri və siyasi qüvvələrin məsuliyyətini araşdırmaq vacibdir, lakin bu məsuliyyəti bütövlükdə hər hansı millətə mənsub olan bütün insanlara şamil etmək düzgün olmazdı. Əsərdə fərdi dostluq nümunələrinin mövcudluğu da bu məsələyə daha mürəkkəb yanaşmağa imkan verir. Vətənpərvərlik öz xalqının haqqını müdafiə etmək, onun tarixinə sahib çıxmaq və milli ləyaqətini qorumaqdır. Bu hissin sağlam məzmunu başqa xalqlara mənsub insanların fərdi hüquqlarına və ləyaqətinə hörmətlə bir araya gələ bilər. Sədulla Şirinovun povestindəki dostluq epizodları bu mənada yalnız süjetin inkişafına xidmət etmir. Onlar oxucunu insanlıq, sədaqət, qarşılıqlı etimad və milli münasibətlərin mürəkkəbliyi haqqında düşünməyə çağırır. Povestin ideya məzmununda ən ağır və təsirli xətt Azərbaycanın yaxın tarixində baş vermiş Xocalı faciəsi ilə bağlıdır. Əsərin epiloqunda müəllif insan təbiətinin ziddiyyətlərindən, müharibənin dəhşətlərindən, insanın insana qarşı törətdiyi qəddarlıqdan söz açır və Xocalıda dinc əhaliyə qarşı törədilmiş cinayətləri milli yaddaşın ağrılı səhifəsi kimi təqdim edir. Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxmış hadisədir. Dinc insanların, qadınların, uşaqların və yaşlıların öldürülməsi, sağ qalanların əsir götürülməsi və işgəncələrə məruz qalması müharibənin insan həyatına vurduğu ağır zərbəni göstərir. Müəllif bu faciəni yalnız statistik məlumatlar və tarixi faktlar səviyyəsində saxlamır. O, oxucunu hadisələrin mənəvi mahiyyəti üzərində düşünməyə yönəldir: insan hansı şəraitdə başqa bir insana qarşı bu qədər qəddar ola bilər? Elmi və texnoloji tərəqqinin yüksəldiyi bir dövrdə insanlıq niyə bəzən ən elementar mənəvi prinsipləri qoruya bilmir? Bu suallar povestin əvvəlində irəli sürülən insan təbiəti haqqında düşüncələrlə də səsləşir. Müəllif insanı digər canlılardan fərqləndirən ağıl və özünüidarə imkanlarını xatırladır, lakin insanın bu üstünlüklərdən dağıdıcılıq naminə istifadə etməsinin acı nəticələrini vurğulayır. Əsərin bu hissəsi oxucuya tarixi yaddaşın qorunmasının əhəmiyyətini xatırladır. Xocalı faciəsinin qurbanlarını anmaq yalnız keçmişə ehtiram göstərmək deyil, həm də gələcək nəsillərin müharibənin mahiyyətini, mülki əhalinin qorunmasının vacibliyini və sülhün dəyərini anlamasına kömək etməkdir. Tarixi faciələr haqqında yazmaq böyük məsuliyyət tələb edir. Həm qurbanların xatirəsinə hörmətlə yanaşmaq, həm də hadisələrin mahiyyətini dəqiq çatdırmaq vacibdir. Bu baxımdan bədii ədəbiyyatın gücü insanın yaddaşına və hisslərinə təsir etmək, onu baş verənlər haqqında düşünməyə sövq etmək imkanındadır. Sədulla Şirinovun Xocalı mövzusuna müraciəti povestin fərdi qəhrəman talelərindən ümummilli faciəyə doğru genişlənən məzmununu formalaşdırır. Eldarın şəxsi həyatında müşahidə etdiyimiz ədalət hissi burada daha böyük miqyas qazanır: artıq söhbət təkcə ayrı-ayrı insanların haqqından deyil, bir xalqın təhlükəsizliyindən, doğma torpağından və tarixi yaddaşından gedir. Eldarın həyat yolunu izlədikcə onun vətənpərvərliyinin yalnız şəxsi münasibətlərdə deyil, tarixi hadisələr qarşısındakı mövqeyində də təzahür etdiyi görünür. Əsərdə onun Qarabağda baş verənlərə münasibəti, cəbhəyə getmək istəyi və doğma torpaqların taleyi ilə bağlı narahatlığı bu xarakterin mühüm istiqamətlərindəndir. Qəhrəmanın davranışlarında şəxsi həyatla ictimai məsuliyyət bir-birindən ayrılmır. O, ailəsinə bağlı insandır, övladlarının qayğısını çəkir, dostlarına dəyər verir, zəhməti ilə dolanır. Bununla yanaşı, ölkənin taleyinə təsir göstərən hadisələr qarşısında özünü məsuliyyətsiz tamaşaçı hesab etmir. Vətənpərvərlik mövzusunda yazılmış əsərlərdə qəhrəmanın daxili aləmi ilə ictimai hadisələr arasında inandırıcı əlaqənin qurulması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əgər qəhrəmanın vətən sevgisi yalnız müəllifin söylədiyi təriflərdə qalarsa, obrazın bədii təsir gücü zəifləyər. Lakin bu sevgi onun gündəlik davranışlarında, seçimlərində və çətin anlarda göstərdiyi mövqedə görünərsə, oxucu həmin hissin mahiyyətini daha yaxşı dərk edər. Eldarın obrazında məhz belə bir əlaqə yaradılmağa çalışılır. Məktəb illərində haqsızlığa etiraz edən yeniyetmə, zəhmətkeş insanların haqqını qorumağa çalışan sürücü, övladlarına mənəvi dəyərlər aşılayan ata və ölkənin taleyi ilə bağlı narahatlıq keçirən vətəndaş eyni xarakterin müxtəlif tərəfləridir. Çox dəyərli oxucum, “Vətənpərvər el oğlu” povestinə bu baxımdan yanaşdıqda əsərin əhəmiyyəti yalnız bir qəhrəmanın həyat tarixçəsini təqdim etməsində deyil, oxucunu öz vətəndaşlıq mövqeyi haqqında düşünməyə çağırmasındadır. Müəllifin qaldırdığı məsələlər ailədə, məktəbdə, əmək münasibətlərində və ictimai həyatda hər zaman aktuallığını qoruyan mənəvi problemlərlə bağlıdır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik! 09.10.2026. Bakı.
Sirlərlə doludur dünyamız. Tanrımızın yaratdığı hər şeyin öz sirri var. Bəşər yaranandan üzü bəri insan oğlu üçün gizli qalan o qədər sirlər var ki,axirətə qədər üstü örtülü qalacaq. Bəlkə də elə bir sir var ki, üstü açılarsa, insan oğlunun kabusuna çevrilən xəstəliklərin bir əlaşla çarəsi tapılar. Ola bilər ki, indiki dövrümüzdə mövcud olan qidalanmamızın elə üsulu var ki, dilimizdə dolaşan “çox yaşa!” alxışı “yüz yox, qədimlərdə olduğu kimi “iki yüz”, “üç yüz” il nəzərdə tutular.
Keşməkeşli ömrünün yetmiş ilini arxada qoyub, səksana doğru addımlayan Heydər kişi cavanlığında olduğu kimi, indi özünə uzun ömür arzulamırdı. Hər namaz üstə Allahdan: ağrı – acısız, yatağa düşmədən, qəfil ölüm arzulayırdı. Təbiətcə sakit adam idi o. Kiminsə xətrinə dəyəcək, ona nifrət ediləcək hərəkət eləməmişdi o. Vızıldaya-vızıldaya üstünə qonan ağcaqanadı şilləsiylə öldürəndə də, – bu da Allahın yaratdığı bir həşaratdır yaşamağa haqqı var – deyə heyifsilənərdi. Ömründə bir dəfə də olsun heyvan başı kəsməmişdi. Məcburiyyət qarşısında kəsdiyi toyuğun boğazından axan qan, başını üzüb buraxdıqdan sonra ora-bura çırpınması uzun müddət gözlərinin önnündən çəkilmirdi. Bir canlının həyatına son qoyduğuna üzülürdü. Sadəlöv olduğuna görə çox aldadılmışdı, həriflənmişdi. Heç vaxt onu aldadanlara, hərifləyənlərə nifrət eləməmişdi. Çünki onlar yadlar idi. Tədbirsiz olduğuna görə qınanılası özü idi. Özünü də qınayardı.
Xətrinə dəyən biri var idi. O da kənarda deyildi. Özünün qurub – yaratdığı yurdunda idi. Baxmayaraq ki, qonu-qonşu, el-oba arasında xeyirə-şərə yarayan, yaxşı adam kimi nifuzu vardı, əlindın hər iş gəldiyinə, heç kəsdən köməkliyini əsirgəmədiyinə görə başına and işirdilər, ailə daxilində isə öz evində onu adam yerinə qoymayan vardı. O da kim olsa yaxşıdır? Onun özünün təkidi ilə ailəsinə caladığı – kinli, öpkəli, hegemon gəlini.
Ömrünün qırx bir ilini birlikdə yaşamışdı, rəhmətlik altı il qabaq dünyasını dəyişən Xədicə ilə. Bu müddətdə bir dəfə də olsun qəlbini qıracaq acı söz eşitməmişdi ondan. Atası onu, bir gözdən ibarət çəpərlə hörülmüş, hər iki tərəfi sarı torpaqla suvanmış daxmaya köçürəndə, böyük oğlunun bir yaşı olardı. Əlavə üç övlad dünyaya gətirmişdi Xədicə xanım bu daxmada. Atasının iki mərtəbəli evində böyüməsinə baxmayaraq bir dəfə də olsun o, – bu nə yaşayışdır? – sualını verməmişdi ona. Qış vaxtlarında hamıdan gec yatağına girərdi o. Yatmazdan qabaq dəmir sobaya qapağından zornan sığan yoğun odunlar doldurardı ki, uşaqları üşüməsin. Tez-tez oyanıb, sobaya nəzarət edərdi. Səhərə kimi tam sönməsinə imkan verməzdi. Arabir oyanmadığı vaxtlar da olurdu. Bir dəfə səhərə yaxın oyananda gördü ki, soba sönüb, daxma soyuyub. Qalxıb uşaqların üstünü yoxlayıb, sodanı alışdırdı. Qapıya yaxın yatan böyük oğluna gözü sataşdı. Uşağın burnunun ucundakı buz dənəsini görəndə sanına od ələndi. Ehtiyyatla buzu qopardıb sobaya atdı. Təzədən yerinə girmədi. Dəftər qələm götürüb arzuladığı evin modelini cızdı.
İndi yaşadıqları evi yoldaşı ilə əl-ələ verib halal zəhmətləri ilə inşa eləmişdi o. Atasıyla qaynatası bir-birləri ilə yarışırmış kimi göstərdiyi cüzi yardımı evinə xərcləməzdi. Uşaqlarını bol paltarla, ərzaqla təmin edərdi. O vaxtlar kənddə ev tikiləndə, indiki kimi pul müqabilində köməyə gəlməzdilər. Özü hamıya əl tutduğuna görə, çağırmadıqları da ona köməyə gələrdi.
İndi bu evdə o vaxtlar yuxusunda da görmədiyi hər bir şəraitin olmasına baxmayaraq, gəlininin həyatından giley-güzar etməsi ona qəribə gəlirdi. Tez-tez təkrarlanan havalandığı zaman dilinə elə iradlar gətirirdi ki, gəlininin dəlilik dərəcəsinin hansı səviyyədə olduğu barədə düşünürdü. Bir dəfə günün günorta çağı idi. Həmişəki kimi donquldana-donquldana həyətdəki armud ağacının altından keçərkən, quruyub yerə düşmüş budağa ilişib az qala yıxılacaqdı. Bir-neçə mertlik məsafədə olmasını görsə də, onu vecinə almadan demişdi: – andıra belə yurdu qalsın! Çör-çöpünün də məni görən gözü yoxdur.
Minbir əziyyətlə, öz alın təriylə tikdiyi evə rəhmətlik həyat yoldaşının dünyasını dəyişdiyi vaxtdan ayağı dəyməmişdi. Bir otaqlı həyət evində tənha qalırdı. Biş-düşünü də özü hazırlayırdı. Çox vaxt özünün yemək bişirməsinə gərək qalmırdı. Ev-eşiyi ayrı olan oğlanları, yaxınlıqda yaşayan böyük qızı hər gün ona baş çəkərdilər. Soyuducusu övladlarının gətirdiyi müxtəlif çeşidli xörəkləri ilə dolu olardı. İstədiyi vaxt isidib yeyərdi.
Gəlininin ürəyincə olmasa da oğlu işə gedəndə də, qayıdanda da ona baş çəkərdi. Hal-əhvalını xəbər alardı. Nəvələri də analarının qadağasına məhəl qoymazdılar. Səhərlər yuxudan oyanan kimi ona baş çəkərdilər.
Keçən həftə həkimə getmışdi. Təcrübəli həkim – terapevt ondan dərdini soruşanda demişdi:
– Doxtur, ağacların kökü torpaqdadır. Torpaqdan qidalanır, inkişaf edir. Kök belində saxladığı gövdənin yaşaması üçün vacib olan maddələrdən məhrum olsa nə baş verər? Əlbəttə, ağac quruyar. Gövdə də yarpaqları vasitəsi ilə günəşdən aldığı enerjini köklərə ötürməsə, eynisı baş verər. Biz də kökümüzü qarnımızda daşıyırıq. Necə qidalanırıqsa, elə də inkişaf edirik. Belə çıxır ki, sağlamlığımız özümüzdən azılıdır. Qəbul etdiyimiz həyatı vacib proteynin natamamlığı da, aşırılığı da zərərimizədir. Səhətimizin qeydinə qalmalıyıqsa, ilk növbədə qidalanmağımızı norma daxilində yaşımıza uyğun tənsimləməliyik. Mən televizorda nümayiş olunan sağlamlıq verilişləri izləyirəm. Sağlamlığa aid xeyli kitablar oxumuşam. Yutubda da paylaşılınan həkim məsləhətlərini təkrar-təkrar izləyirəm. Muayinə edən həkimlər bəzi orqanımda olan qüsurları yaşıma uyğun xarakterik hal kimi qəbul edirlər. Bu qədər öz qeydimə qaldığım halda nəyə görə ağrı-acı məndən əl çəkmir? Təziqim, ürəyimin döyüntüsü artır, başımın ağrısı kəsmir?
Onu maraqla dinləyən həkim üzünü tib bacısına tutub dedi:
– Eşitdinmi? Dayı tib elmi barədə o qədər məlumatlıdır ki, mənim məsləhətimə gərək qalmadı. Belə pasiyenti müalicə etməyə nə var ki?
Həkim onun təziqini ölçdükdən sonra, gözünün alt qapağını dartıb diqqətlə baxdı. Dilini çıxartdırıb boğazını da yoxladı. Sağ əlinin barmaqlarını dikəldib , yan tərəfi ilə hər iki tərəf böyrünün qabərğa altı hissəsinə vurduqdan sonra, yaşını soruşdu:
– Dayı, neçə yaşınız var?
– Yetmiş.
Həkim yenə üzünü tib bacısına tərəf çevirib dedi:
– Bu dayı geridən yetmiş il yaşamasa, günah onun özündə olmayacaq.
– A doxtur, bu, qoca kaftarın bu dünyadan rəd olub gedəcəyi günü səbirsizliklə gözləyən var axı.
Həkim diqqətlə onun üzünə baxdı.
– Dayı, Allah eşitsə, bunu sizə arzulayanın dilini qurudar. Qəbizliyiniz varmı? İçtəhanız necədir?
– İştəhamın həyacan siqnalı çalacağı anı gözləmirəm. Mədəmi də yükləmirəm. Qəbizliyin qarşısını dərmansız alıram. Gündəlik menyumdan kəpəkli çörək, meyvə qurusu əskik olmur. Qurutduğum xurma, alma, əncir qurusu növbəti mövsümə qədər tükənmir.
Həkim çalışdığı müddətdə ilk dəfəydi ki, bu yaşlarda qəbul edib, resept yazmadığı belə tədbirli pasiyentlə qarşılaşırdı.
– Dayı, siz özünüz özünüzün terapevtisiniz. Sizi kardioloqa yönəldirəm, təziqinizə qarşı dərman yazsın. Onun yazacağı dərmanı yeri-yerində işlədin. Zəhlətökən adamlardan uzaq durun. Özünüzə qapanmayın. Vaxtınınızı ürəyinizə yatan dost-tanışlarınızla keçirin. Normal yeyib-içməklə yanaşı sizin üçün deyib – gülmək də həyatı vacib şərtdir.
Həkim kardioloq onun kardioqrafiyadan çıxan kağız lentin üzərində cızılmış qalxıb – enən cizgini diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:
– Dayı, neşə yaşınız var?
– Yetmiş.
– Həyat yoldaşınızla necə yola gedirsiniz?
Gözləmədiyi sual Heydər kişini diksindirdi. Dərindən köks ötürdü.
Səhvə yol verdiyini dərk edən həkim xəcalət hissini söndürmək üçün üzür istədi:
– Dayı, bağışlayın. Sizə şad xəbər verməzdən qabaq zarafat eləmək istədim, belə alındı.
– Doxtur, narahat olmayın. Altı ildir ki, bu sualı məni tanımayanlardan eşidirəm. Susuram. Aramızda yoxdur – deməyə dilim gəlmir. Cavanlığımda ata-anamı itirəndə şükür etmişdim: nə yaxşı ki, bu bəla uşaqlığımda baş verməyib. Belə olsaydı həyatımı “ yetim Heydər” kimi davam edərdim. Qocalıqda üzləşdiyim- həyat yoldaşımın itgisi, uşaqlığın yetimliyindən ağır imiş. Anamın qırxı şıxmamış atam dünyasını dəyişmişdi. Atam anamın yoxluğuna qırx gün də dözməmişdi. Mən isə altı ildir yaşayıram. Axı mən də yoldaşımı ondan az istəməmişdim. Nə edə bilərəm? Əcəlin hökmü Allahın ixtiyarındadır. Qırx bir il birlikdə yaşadığımız müddətdə onun dilindən bir kəlmə də olsun, acı söz eşitməmişdim. Belə bir ömür-gün yaldaşının itgisindən ağır dərd olarmı bu dünyada. Altı ildir bu, ağır yükə tab gətirən ürək sağlam olmasaydı çoxdan partlayardı. Tanıdıqlarım arasında eiə ifritə, dığ-dığlı xanımlar görürəm ki, onların itgisi ərləri üçün yasa yox, toy-bayrama çevrilər. Bağışlayın. Çox danışıb, vaxtınınızı aldım.
Heydər kişinin söhbətindən kədərlənən həkim kövrəlib gözləri yaşaran tib başısına baxdı.
– Mətanət, görürəm ki, dayının söhbəti səni də göynətdi. – deyəndə, tib bacısı cib dəsmalı ilə gözyaşını silib dedi:
– Bu, adi söhbət deyildi. Müdrik bir ağsaqqalımızın bizə keşdiyi faydalı ibrət dərsi idi.
– Fikrinə şərikəm. Doğrudan da dayı bizə elə bir həyatı vacib ibrət dərsi keçdi ki, həyatım boyu ona minnətdar olacam. Mətanət, yəqin ki, sosial şəbəkərdə izləmisən. Həyatda da rastıma gəlib. Gileylənirlər ki, niyə hər yetənə müəllim deyirlər. Dayının hansı peşənin sahibi olduğunu bilmirəm. Müdrik bir ağsaqqal olduğuna şübhəm qalmadı. O, bu söhbəti dərdini açıqlamaq üçün yox, bizi marifləndirmək üçün eləmişdi. Özü də elə məntiqlə izah elədi ki, pedoqoq olmasa belə, ona müəllim deyirəmsə, niyə bu bəzi kəmdüşüncəliləri qıcıqlandırmalıdır? Dayı, sizə iki dərman yazıram. Birini səhər, birini də axşam yeməkdən sonra qəbul edin. Həyacan doğuracaq yerlərdən uzaq durun. Nə vaxt ki, mənim sahəmdə səhətinizdə problem yarandı, buyurun, gəlin. Sizi növbədən kənar qəbul etməyə hazıram.
Heydər kişişi gülümsündü. Bu, gülüşün altında nəyinsə gizləndiyini dərk edən həkim soruşdu:
– Dayı, yoxsa mənə güvənmirsinizmi?
– Ürəyinizə başqa şey düşməsin. Axı qapınızdakı bildirişdə: qocaların növbədən kənar qəbulu nəzərdə tutulmayıb.
Heydər kişinin məntiqli iradını anlaşılıqla qarşılayan həkim bildirişi tərtib edənləri qınadı. Axı milli metalitetimizdə, nəvəsi yaşda olanlara qocaların yol verməsi qəbul edilməzdi.
– Dayı, bildirişi mən tərtib eləsəydim, növbədən kənar qəbul edilənlərin siyahısında başda qocaları qeyd edərdim. Gündəlik qəbul etdiyim xəstələr arasında qöcalar bir-neçə nəfərdən artıq olmur.
***
Həkim məsləhətilə vaxtını xoş kecirmək üçün qonşu rayona gələn Heydər kişi öncə şəhərin kolxoz bazarına baş çəkdi. Əslındə indi buranı kolxoz bazarı adlandırmaq düzgün deyil. Çünki bazarın bəlkə də doxsan faizini ticarət obyektləri təşkil edir. Otuz – qırx il bundan qabaqlar da, bu bazara tez-tez gələrdi o. Onda bu şəhərdə dost- tanışları çox idi. Bazarın girəcəyindəcə onlardan bir-neçəsi ilə rastlaşardı. Ya çayxanada, ya da kafedə xoş ovqatlı gün keçirərdilər.
Bu gün isə bazarı dolaşdı. Köhnə tanışlırından birinə də rast gəlmədi. Bilirdi ki,onların çoxu artıq bu həyatda yoxdular. Qalanlar da bazar gəzəcək halda deyillər. Bazarda bolluq idi. Hər çeşiddə mal tapmaq mümkündü. Satıcılar da bol idi. Gözlərini onlara yaxınlaşan sakinlərdən çəkmirdilər. Baxışları ilə : “ gəl, məndə yaxşı mal var” mesaşı ötürürdülər. Satılan mallara gözucu baxaraq ötənlənlərin arxasınca baxıb, təəssüflənirdilər.
Heydər kişiyə də müraciətlər olurdu: “ dayı, yaxşı mallarım var. Buyurun, baxın.” Ona heç nə lazım deyildi. O, bura nəsə almaq məqsədilə gəlməmişdi. Köhnə dost-tanışlarından sağ qalanları ilə görüşüb, keçmişinin arxivinə baş vurub həyatının xoş keçən anlarını xatırlamaq keşirdi ürəyindən. O, Bazarı dövrə vurdu. Bu şəhədə yaşayan tanıdığı həmyaşıdlarından heç biri ilə rastlaşmadı. Kor-peşman buranı tərk elədi. O, kəndlərinə tərəf gedən mikroavtobusa bir-neşə dəqiqə gecikmişdi. Növbəti reysin vaxtına bir saat qalmışdı. Yaxınlıqdakı şirniyyat köşkünün yanındakı alçaq, uzun oturacağın bir təfində əyləşdi ki, dincini alsın. Oturacağın kölgə düşən tərəfində oturan, təxminən onunla həmyaşıd olan ağsaqqal söhbət etdiyi cavana yavaşcadan dedi:
– Gəl biz ağaca tərəf çəkilək, ağsaqqal günün altında oturmasın.
Kişi elə zən edirdi ki, tanımadığı bu adam da özünün kimi ağır eşidir. Amma yanılmışdı. Onun eşitmə sistemi fəaliyyətini norma daxilində davam elətdirirdi.
– Kişi, günün atında oturma! Gölgəyə gəl.
Heydər kişinin oturdu sahə alakölgəli idi. Tərlədiyi üçün özü bu sahəni seçmiıdi. Tanımadığı ağsaqqalın xoş niyyətli təklifinə münasibətini biidirdi:
– Qeydimə qaldığınıza görə sağ olun. Tərlədiyimə görə özüm bu yerdə əyləşmişəm ki, tərim qurusun.
Kişi maraqla ona baxıb soruşdu:
– Neçə yaşın var?
– Yetmiş.
– Özünü qoruduğuna görə belə yaxşı qalmısan.
– Özüm özümü görmədiyimə görə, necə qaldığımdan xəbərsizəm. Amma hiss edirəm ki, qocalmışam. Çünki əvvəlki işlərimi o vaxtkı kimi görə bilmirəm. Tez haldan düşürəm.
– Mənə neçə yaş verərsən? – deyib kişi ayağa qalxıb, özünü nümayiş elədi. Hətta yumruqlarını düyünləyib çiyinlərini dartdı ki, necə gümrah olduğunu göstərsin.
Heydər kişi ona diqqətlə baxdı. Doğrudan da gümrah göstərilən adamın yaşını müəyyən etməkdə çətilik çəkdi.
– Məncə, altmış – yetmiş arası olar – dedi.
Kişi yanındakı cavana göz basıb, gülümsündü. Sonra üzünü çevirib ona tərəf diqqğtlə baxıb dedi:
– Doğrusu, sənə yetmiş yaş verməzdim.Yaxşı bax! Bəs özün mənə altmış yaş verərsənmi?
– Baxışla insanın yaşını ancaq təxmin etmək olar. Mənim təxminimə görə altmışdan aşağı olmaz.
Kişi yenə gülümsəyib yanındakı oğlana tərəf üzünü çevirdi.
– Murad! Mən desəm inanmayacaq. Özün de.
Cavan oğlan da gülümsəyib dedi:
– Dayı, desəm ki, bunun səksan yaşı var, inanarsınızmı?
Heydər kişi də onlar kimi gülümsəyərək dedi:
– Niyə inanmıram ki? Mən də onun dediyini özünə qaytarıram: yaxşı qalıb.
– Mənim belə qalmağımın səbəbini təxminsiz – filansız dəqiq deyə bilərsənmi? İstəsən, variantları səsləndirim.
– Variantsız birbaşa deyə bilərəm ki, özünüzü qoruyubsunuz.
Hər ikisinin ürəkdən gülməsindən pərt olan Həsən kişi sözünə davam elədi:
– Mən öz həyat təcrübəmə əsaslanıb, insanın bu yaşlarda belə gümrah qalmasının əsas şərtini səsləndirdim.
Kişi ayağa qalxdı. Ətraflna boylandı. Çırtma çalıb, oynadı.
– Bax, məni belə saxlayan budur. – deyib Heydər kişiyə baxdı.
Murad da onun dediyini təsdiqlədi:
– Dayı, bunu belə saxlayan bu xasiyyətidir. Dünya dağılsa vecinə olmaz. Hələ bu harasıdır? Bu gün yeyib-içən dostlarına rast gəlmədi. Yüzsə qram işsəydi elə konsert verərdi, uzun müddət xatırlayıb gülərdiniz. Qapıbir qonşumuzdur. Onu birdəfə də olsun qaşqabaqlı görməmişəm.
Bəlkə də ötüb-keşənlər bu, ağsaqqalın hərəkətini – yaşına yaraşmayan anormallıq kimi qəbul edirdilər. Heydər kişi isə əks fikirdəydi. Ürəyində: xöşbəxt adamdır – deyib, terapevt həkimin ona səsləndirdiyi məsləhəti xatırladı. Doğrudan da insanın gümrah halda çox yaşaması üçün dietlə bərabər, heç nəyi vecinə almayıb əylənməyin, deyib-gülməyin də vacib şərt olduğunu anladı. Amma o, istəsə də bu kişi kimi ola bilməzdi. Cəhd eləsə də, süni-şit alınardı. Çünki, təbiətcə onlar baçqa-başqa adamlardı.
ŞƏHİD ATASININ ÜRƏYİNDƏ YAŞAYAN VƏTƏN (Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” – yeddinci yazı) Salam olsun sözə, yaddaşa, Vətənə və bu Vətənin yolunda canından keçənlərin müqəddəs xatirəsinə dəyər verən insanlara! Bəzi kitablar oxunur, bəziləri isə yaşanır. Bəzi əsərlər insanı bir neçə saatlıq düşüncəyə aparır, bəziləri isə kitab bağlandıqdan sonra da uzun müddət yaddaşdan çıxmır. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı məhz belə əsərlər sırasındadır. Bu romanın səhifələrində təkcə hadisələr, insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, müharibə və itki yoxdur. Burada bir xalqın yaddaşı, bir nəslin taleyi, ata ürəyinin ağrısı, ana nigarançılığı, övlad arzusu, Vətən sevgisi və zamanın insan taleyinə vurduğu izlər bir-birinə qovuşur. Əsərin əvvəlində də vurğulandığı kimi, “Şəhid atası” yalnız bir ailənin faciəsini deyil, daha geniş mənada bütöv xalqın taleyini, tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən panoramlı roman kimi təqdim olunur. Proloqdan etibarən müəllif hadisələri sırf məişət və ailə müstəvisində saxlamır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişafı, tarix boyu xeyirlə şərin qarşıdurması kimi fəlsəfi məsələlərə üz tutur. Bu baxımdan “Şəhid atası”nı yalnız müharibə romanı adlandırmaq əsərin əhatə dairəsini daraltmaq olardı. Çünki burada müharibə bir nəticədir. Onun kökləri isə daha əvvəllərə gedib çıxır. Bir atanın taleyindən xalqın taleyinə Romanın mərkəzində Rəhman obrazı dayanır. O, ilk baxışdan adi bir Azərbaycan ailəsinin atasıdır. Ailə qurub, övlad böyüdür, zəhmət çəkir, gündəlik həyatını yaşayır. Lakin zaman onun sakit həyatının üzərindən keçərək Rəhmanı böyük tarixi hadisələrin içərisinə atır. Rəhmanın taleyi vasitəsilə müəllif əslində bir neçə nəslin taleyini bir araya gətirir. Rəhman həm atadır, həm həyat yoldaşıdır, həm zəhmət adamıdır, həm də öz dövrünün siyasi-ictimai proseslərinin içində yaşayan Azərbaycan vətəndaşıdır. Onun keçdiyi mənəvi yol əsərin əsas dayaqlarından birinə çevrilir. Əsərin başlanğıcında Rəhmanın övladları ilə münasibəti xüsusilə diqqət çəkir. Azərin uşaqlıqdan “qəhrəman” olmaq istəməsi ilk baxışda sadəcə uşağın xəyalı təsiri bağışlayır. Ancaq sonrakı hadisələr göstərir ki, bu, adi uşaq arzusu deyilmiş. Zaman həmin arzunu ağır və faciəli bir gerçəyə çevirir. Rəhman isə bunu əvvəlcədən bilmir. Heç bir ata bilmir. Heç bir ana övladının gələcəkdə hansı sınaqlardan keçəcəyini bilmir. Məhz buna görə romanın ən təsirli tərəflərindən biri valideyn və övlad münasibətlərinin təbii, canlı və psixoloji cəhətdən inandırıcı qurulmasıdır. Rəhmanın oğlunun “Qəhrəman olacam!” deməsinə münasibəti də bu baxımdan səciyyəvidir. O, övladının böyük adam olmasını istəyir, lakin qəhrəmanlığın müharibə və ölüm bahasına başa gələ biləcəyini düşünərək bundan narahat olur. Bu səhnələrdə müəllif bir mühüm həqiqəti göstərir: qəhrəmanlığın arxasında hər zaman bir ailə dayanır. Döyüş meydanında qəhrəman kimi görünən oğulun arxasında isə gecələr yata bilməyən ata, pəncərəyə baxıb yol gözləyən ana, onun qayıdacağı günü gözləyən bacı-qardaşlar dayanır. “Şəhid atası”nın ağrısı da məhz buradan başlayır. “Qanlı yaddaş – 20 Yanvar” Romanın ilk böyük tarixi dayaqlarından biri 20 Yanvar faciəsidir. Əsərin “Qanlı yaddaş – 20 Yanvar” adlanan bölümü Rəhmanın ailəsinin timsalında həmin dövrün mənəvi sarsıntısını göstərir. Burada tarix kitablarındakı quru faktlardan fərqli bir yanaşma görürük. Televizorun işləməməsi, telefon danışığı, kənd sakinlərinin narahatlıq içində bir yerə toplaşması, Bakıda baş verən hadisələr haqqında xəbər gözləmələri – bütün bunlar böyük tarixi hadisənin adi insanların həyatına necə daxil olduğunu göstərir. Rəhmanın əvvəlcə xəbərə inanmaq istəməməsi xüsusilə xarakterikdir. O, xidmət etdiyi sovet ordusunun öz vətəndaşlarına qarşı belə bir hərəkət edə biləcəyini ağlına gətirmir. Lakin həqiqət qarşısında bu inam parçalanır. Beləliklə, 20 Yanvar yalnız Bakıda baş verən faciə kimi deyil, insanın illərlə inandığı siyasi və ideoloji təsəvvürlərin dağılması kimi də təqdim olunur. Rəhmanın daxilində baş verən dəyişiklik romanın ideya xəttini formalaşdırır. Bir vaxtlar inandığı sistemə münasibəti dəyişir. Bir vaxtlar qürurla daşıdığı partiya bileti onun üçün mənasını itirir. Bir vaxtlar “böyük dövlət” kimi gördüyü siyasi quruluşun mahiyyəti ilə üz-üzə qalır. Beləliklə, tarixi hadisə insanın daxili dünyasında mənəvi dönüş yaradır. Keçmişin ağrıları və yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsi “Şəhid atası”nın diqqətçəkən cəhətlərindən biri də müəllifin tarixi yaddaşı yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşdırmamasıdır. Romanda keçmişin müxtəlif ağrıları ailə xatirələri, söhbətlər, insan taleləri və kənd yaddaşı vasitəsilə bu günə daşınır. Məryəmin anası Xaccaxanımın danışdığı faciəvi həyat hekayəsi buna nümunədir. Onun qardaşının sovet repressiyaları zamanı öldürülməsi, ailənin yaşadığı sarsıntı, toy əvəzinə yasa çevrilən günlər, bir nəslin üzərinə çökən dərd – bunlar yalnız ayrıca bir ailənin faciəsi kimi qalmır. Xaccaxanımın “Mənim belimi iş yox, dərd büküb” sözləri romanın yaddaş qatını açan ən təsirli ifadələrdən biridir. Ardınca gələn “Elə dərd var ki, nəinki adamın belini bükər, dağları da əridər” fikri isə əsərin ümumi ruhuna uyğun gəlir. Çünki “Şəhid atası”nda dərd yalnız fərdin dərdi deyil. Dərd nəsillərin yaddaşında yaşayır. Bir ailənin itirdiyi insan başqa bir ailənin xatirəsinə çevrilir. Bir nəslin çəkdiyi əzab sonrakı nəslin dünyagörüşünə təsir edir. Beləliklə, müəllif göstərir ki, tarixi unutmaq mümkün deyil, çünki tarix insan talelərinin içində yaşayır. Rəhman – bir obrazdan daha artıq Rəhman obrazının bədii əhəmiyyəti onun yalnız roman qəhrəmanı olması ilə məhdudlaşmır. O, əsərin mənəvi mərkəzidir. Rəhmanın ailəsi vasitəsilə oxucu Azərbaycan ailəsinin müxtəlif mərhələlərini görür. Onun həyat yoldaşı Məryəmlə münasibətləri, övladlarına yanaşması, gündəlik qayğıları, dostları ilə söhbətləri və tarixi hadisələrə reaksiyası obrazı canlı və inandırıcı edir. Rəhman ideallaşdırılmış, bütün zəifliklərdən uzaq bir qəhrəman deyil. O, düşünür, yanılır, tərəddüd edir, inanır, sonra inamını dəyişir. Məhz bu xüsusiyyət onu oxucuya yaxınlaşdırır. Əsərin əvvəlində Rəhmanın övladlarından birinin gələcəkdə kim olacağı haqqında düşünməsi, uşaqlarının taleyini təsəvvür etməsi xüsusilə təsirlidir. O, hələ müharibənin ailəsinin qapısını döyəcəyini bilmir. Ancaq oxucu bilir ki, bu sakitliyin arxasında böyük bir fırtına dayanır. Bu mənada müəllif sakit ailə həyatını gələcək faciənin fonuna çevirir. Əsərin dramatizmi də məhz buradan doğur. Ata olmaq və şəhid atası olmaq Kitabın adında iki söz var: “Şəhid atası”. Bu iki söz əslində bütöv romanın yükünü daşıyır. “Şəhid” sözü Vətənin yolunda verilmiş ən ağır itkini, “ata” sözü isə həmin itkinin ailə daxilindəki mənəvi ölçüsünü ifadə edir. Bir oğulun şəhid olması yalnız bir insanın həyatının sona çatması deyil. Bir ata üçün bu, ömrünün bir hissəsinin qopmasıdır. Bir ana üçün ömürlük göz yaşına çevrilən ayrılıqdır. Bir bacı üçün qardaş xatirəsidir. Bir qardaş üçün ömür boyu daşıyacağı məsuliyyətdir. Ona görə də romanın adı təsadüfi seçilməyib. Müəllif şəhidlik anlayışını yalnız döyüş meydanındakı ölüm hadisəsi kimi deyil, şəhidin ailəsinin sonrakı həyatında davam edən mənəvi sınaq kimi təqdim edir. Əsərin ön sözündə də bu məqam xüsusi vurğulanır: “Şəhid atası” müharibə və itki haqqında olmaqla yanaşı, ata-övlad münasibətlərinin, insanın daxili dünyasının, inamının və sınaqlarının bədii təcəssümü kimi səciyyələndirilir. Bu yanaşma romanın emosional dairəsini genişləndirir. Azər – uşaqlıq arzusundan tarixi taleyə Azər obrazı romanın mühüm bədii sütunlarından biridir. Uşaqlıqdan “qəhrəman olacam” deyən bir uşağın sonrakı taleyi oxucunun qarşısına tədricən açılır. Bu obraz vasitəsilə müəllif uşaqlıq arzusu ilə tarixi reallıq arasındakı məsafəni göstərir. Uşaq üçün qəhrəmanlıq əvvəlcə bir xəyal, bir ideal, bir cizgi filmi obrazı ola bilər. Ancaq böyüdükcə insan anlayır ki, qəhrəmanlıq çox vaxt ağır məsuliyyət, təhlükə və fədakarlıq deməkdir. Azərin xəyal etdiyi qəhrəmanlıq da zaman keçdikcə gerçəkliklə üzləşir. Romanın sonrakı hissələrində onun müharibə haqqında düşüncələri, döyüş, intiqam, şəhidlik və Vətən məsələləri ilə bağlı psixoloji vəziyyəti bu uşaqlıq arzusunun necə dəyişdiyini göstərir. Əsərdə Azərin özünü gələcək döyüşdə təsəvvür etməsi və anasının onun halından narahat olması bu xəttin davamıdır. Burada yazıçının məqsədi yalnız qəhrəmanlıq səhnəsi yaratmaq deyil. Əsas məsələ budur: Bir xalqın tarixində qəhrəmanlıq niyə yaranır? Cavab isə əsərin bütün səhifələri boyunca axtarılır. Müharibənin görünməyən cəbhəsi “Şəhid atası”nı maraqlı edən cəhətlərdən biri müharibənin yalnız səngərdə göstərilməməsidir. Müharibənin bir cəbhəsi var ki, orada güllə səsi eşidilmir. Bu, evlərdəki cəbhədir. Ana ürəyində. Ata düşüncəsində. Uşağın yuxusunda. Telefon zəngində. Qapının döyülməsində. Televizordan gələn xəbərdə. Müharibə xəbəri ailənin süfrəsinə oturanda artıq həmin evdə əvvəlki sakitlik qalmır. Rəhmanın timsalında bunu aydın görürük. O, cəbhədə olmayan vaxt belə özünü müharibənin içində hiss edir. Çünki onun iki oğlu cəbhədədir, yeznəsi qazi taleyi yaşamışdır və hər telefon zəngi yeni bir xəbər gətirə bilər. Bu mənada romanın adı daha bir məna qazanır. Şəhid atası olmaq həm də müharibədən sonra yaşamaqdır. Dilin sadəliyi və xalq danışığının canlılığı Sədulla Şirinovun romanında dil diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Ön sözdə də müəllifin dilinin aydın, axıcı, bəzən gündəlik nitqə yaxın olduğu və obrazların daxili aləmini açan təsvirlərlə zənginləşdiyi qeyd edilir. Bu xüsusiyyət “Şəhid atası” romanında daha aydın görünür. Müəllif personajları danışdırarkən onların sosial mühitini, dünyagörüşünü və yaşadığı bölgənin dil xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Atalar sözləri, xalq ifadələri, məişət detalları və yumorlu dialoqlar ağır hadisələrin fonunda insan münasibətlərini təbii şəkildə göstərir. Məsələn, Rəhmanla Məryəmin ailə münasibətlərindəki yumor, bir-birinə qarşılıqlı hörmət və səmimiyyət sonradan gələcək faciənin emosional təsirini daha da artırır. Çünki oxucu əvvəlcə onların xoşbəxtliyini görür. Sonra həmin xoşbəxtliyin üzərinə tarix gəlir. Tarix və insan Romanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri tarixi hadisələrin insan taleyi ilə paralel aparılmasıdır. 20 Yanvar. Sovet sisteminin dağılması. Milli azadlıq mübarizəsi. Qarabağ hadisələri. Müharibə. Şəhidlik. Zəfər. Bunların hər biri romanda yalnız tarix faktı deyil, obrazların həyatında baş verən dəyişikliklərlə əlaqələndirilir. Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi proloq da bu baxımdan təsadüfi deyil. Müəllif kainatdan insana, insandan cəmiyyətə, cəmiyyətdən tarixə doğru genişlənən düşüncə xətti qurur. Redaktor Vaqif Osmanlının təqdimatında da romanın sırf hadisə təsvirindən çıxaraq ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldiyi xüsusi vurğulanır. Beləliklə, əsərin miqyası genişlənir. Bir kəndin hekayəsi xalqın hekayəsinə çevrilir. Bir ailənin taleyi bir nəslin taleyinə bağlanır. Bir atanın dərdi milli yaddaşın ağrısına çevrilir. Zəfərə gedən yol Romanın sonrakı hissələrində Qarabağ müharibəsinin müxtəlif mərhələləri və Azərbaycan xalqının gözlədiyi Zəfər düşüncəsi ön plana keçir. Əsərin “Gecikmiş möhtəşəm zəfər” adlı bölməsində artıq əvvəlki ümidsizlikdən fərqli mənzərə yaranır. Rəhmanın düşüncələrində müharibənin taleyi, cəbhədəki oğullarının aqibəti və Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı yeni ümidlər meydana çıxır. Romanın bu hissələrində ata obrazının daxili vəziyyəti xüsusilə maraqlıdır. Rəhman həm oğullarının qəhrəmanlığını arzulayır, həm də ata kimi onların sağ-salamat geri dönməsini istəyir. Bu iki hiss bir-birinə zidd deyil. Əksinə, şəhidlik mövzusunun ən böyük faciəsi də buradadır. Ata Vətənin azadlığını istəyir. Ata torpaqların işğaldan qurtulmasını istəyir. Ata Zəfəri istəyir. Amma ata eyni zamanda oğlunun qapıdan içəri girib “Ata, mən gəldim” deməsini də istəyir. “Şəhid atası” məhz bu iki hissin arasında yaşayan insanın romanıdır. Şəhidlik və milli yaddaş Azərbaycan ədəbiyyatında şəhidlik mövzusu müxtəlif formalarda işlənib. Lakin hər dövr bu mövzuya öz baxışını gətirir. Sədulla Şirinovun romanında şəhidlik bir tərəfdən Vətən uğrunda fədakarlıq, digər tərəfdən isə ailənin daşıdığı əbədi yaddaşdır. Şəhidin adı tarixə yazılır. Amma onun ailəsinin ağrısı gündəlik həyata yazılır. Şəhidin şəkli divardan asılır. Ananın gözündə isə onun uşaqlığı qalır. Ata onun son danışığını xatırlayır. Qardaş onun səsini yadına salır. Bacı onun uşaqlıq zarafatlarını unutmur. Deməli, şəhidlik yalnız ölüm anı deyil. Şəhidlikdən sonra başlayan xatirə həyatı da var. Romanın ən təsirli mənəvi qatlarından biri məhz budur. İnsan və düşmən obrazı Əsərin siyasi-tarixi mövqeyi açıq şəkildə Azərbaycan milli yaddaşı və Vətən taleyi üzərində qurulub. Bununla yanaşı, romanda maraqlı bir başqa xətt də var: Rəhmanın erməni dostları ilə keçmiş münasibətləri. Mişa obrazı bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Rəhman keçmişdə erməni dostları ilə çörək kəsib, əsgərlikdə onlarla yaxın münasibətdə olub. Hətta dostluğun ailə münasibətlərinə qədər uzandığı səhnələr təsvir edilir. Sonradan siyasi və hərbi qarşıdurma bu münasibətləri ağır sınaq qarşısında qoyur. Bu xətt romanın sadəcə “düşmən” anlayışını təsvir etməklə kifayətlənmədiyini göstərir. Burada müəllif insanla siyasi ideologiya arasındakı fərq barədə də düşündürür. Romanın sonlarına doğru Rəhmanın mövqeyi daha aydın ifadə olunur: onun düşüncəsinə görə bütün bir xalqı eyni şəkildə qiymətləndirmək doğru deyil; məsələ konkret insanla siyasi və ideoloji davranış arasındakı fərqin qorunmasıdır. Bu məqam əsərin humanist qatını da meydana çıxarır. Çünki Vətən sevgisi başqa millətə nifrət demək deyil. Vətənini sevmək öz xalqının haqqını, tarixini və təhlükəsizliyini müdafiə etməkdir. Romanın fəlsəfi yükü “Şəhid atası”nı yalnız süjet baxımından oxumaq mümkün deyil. Əsərdə müəllif tez-tez insanın dünyadakı mövcudluğu, yaxşılıq və pislik, tarix, taleyin rolu, insanın seçimi və cəmiyyətin inkişafı barədə düşünür. Bu düşüncələr əsərin proloqundan başlayır və roman boyunca müxtəlif formada davam edir. Müəllifin əsas suallarından biri belə səslənir: Nə üçün insanlıq tarix boyu şər və xeyir arasında mübarizə aparmalı olub? Bu sualın konkret cavabı verilmir. Çünki romanın məqsədi fəlsəfi dərslik yazmaq deyil. Müəllif sualı oxucunun qarşısına qoyur. Oxucu özü düşünür. Məhz publisistik düşüncə ilə bədii nəsrin qovuşduğu məqam da buradadır. “Şəhid atası” – yaddaş kitabı Zaur Ustacın əsərə yazdığı ön sözdə roman “yaddaş kitabı” kimi səciyyələndirilir. Orada əsərin həm fərdi, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı olduğu vurğulanır. Bu yanaşma ilə razılaşmamaq çətindir. Çünki romanda yaddaş çoxqatlıdır. Rəhmanın şəxsi yaddaşı var. Məryəmin ailə yaddaşı var. Xaccaxanımın repressiya yaddaşı var. 20 Yanvarın milli yaddaşı var. Qarabağ müharibəsinin yaddaşı var. Şəhidlərin yaddaşı var. Və bütün bunların üzərində Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşı dayanır. Beləliklə, romanın hər bir hadisəsi başqa bir xatirəyə qapı açır. Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ “Şəhid atası” həm də Sədulla Şirinovun nəsr yaradıcılığında müəyyən bir mərhələni göstərir. Kitabda verilən məlumatlara görə, yazıçı yeniyetməlik dövründən yaradıcılığa nəzm ilə başlasa da, sonrakı illərdə nəsrə üz tutub. Onun “Sönməyən qisas”, “Gecikmiş etiraf”, “Zamanın pəncərəsindən baxanda”, “Heç nə olmazdan çox şey olurmuş”, “Qudalar”, “Kimdir xoşbəxt?” kimi əsərləri də qeyd olunur.Bu baxımdan “Şəhid atası” təsadüfi bir əsər təsiri bağışlamır. Əksinə, müəllifin insan psixologiyasına, ailə münasibətlərinə, ictimai problemlərə və mənəvi məsələlərə marağının daha geniş tarixi müstəviyə çıxması kimi görünür. Ön sözdə onun yaradıcılığında əxlaqi və psixoloji dilemmaların, fərd və cəmiyyət münasibətlərinin, insan və taleyin qarşılıqlı təsirinin mühüm yer tutduğu vurğulanır. “Şəhid atası”nda bu xüsusiyyətlər daha böyük miqyasda özünü göstərir. Sözün məsuliyyəti Şəhid haqqında yazmaq asan deyil. Çünki burada müəllif yalnız ədəbi materialla işləmək imkanına malik deyil. Qarşısında real insanların ağrısı, xalqın yaddaşı, tarixin ağır səhifələri dayanır. Belə mövzuda yazıçıdan həm emosional səmimiyyət, həm də yaddaşa hörmət tələb olunur. Sədulla Şirinovun romanında bu məsuliyyətin əsas ifadə formalarından biri adi insanların taleyinin ön plana çəkilməsidir. Tarix böyük adlarla yazılır. Roman isə tarixin içində yaşayan insanların taleyini göstərir. Rəhman böyük dövlətlərin qərarlarını vermir. Məryəm siyasi prosesləri idarə etmir. Xaccaxanım tarixi dəyişmir. Azər müharibənin başlanmasına qərar vermir. Amma onların hər biri tarixin nəticəsini yaşayır. Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır. Tarix kitabının bir cümlə ilə keçdiyi hadisə romanın yüzlərlə səhifəsində insan taleyinə çevrilir. “Şəhid atası”nın əsas mənəvi mesajı Romanı bütövlükdə nəzərdən keçirəndə bir neçə əsas mənəvi xətt xüsusilə seçilir: Vətən yaddaşdır. İnsan öz tarixini bilmədən gələcəyini tam dərk edə bilməz. Şəhidlik yaddaşdır. Şəhidlərin adı yalnız mərasimlərdə deyil, ədəbiyyatda, ailə yaddaşında və milli düşüncədə yaşamalıdır. Ata olmaq məsuliyyətdir. Övlad böyütmək yalnız onu həyata hazırlamaq deyil, həm də onun taleyini düşünməkdir. Müharibə yalnız döyüş meydanında baş vermir. Onun ağrısı evlərə, ailələrə, uşaqların yaddaşına daxil olur. Tarix yalnız keçmiş deyil. Keçmiş bu günün insanının düşüncəsini formalaşdırır. Və nəhayət: Qələbə yalnız torpağın azad olunması deyil, yaddaşın qorunmasıdır. Bir romanın içində bir xalqın taleyi Sədulla Şirinov “Şəhid atası”nda böyük tarixi hadisələri bir ailənin taleyi ilə birləşdirməklə Azərbaycan nəsrinin mühüm mövzularından birinə müraciət edir. Bu əsərdə 20 Yanvar ağrısı var. Qarabağ ağrısı var. Şəhid ağrısı var. Ata ağrısı var. Ana nigarançılığı var. Uşağın qəhrəmanlıq arzusu var. Tarixi yaddaş var. Milli kimlik var. Amma bütün bu ağrıların içində ümid də var. Çünki romanın əsas istiqaməti yalnız itkiyə doğru getmir. İtkidən yaddaşa, yaddaşdan dərsə, dərsdən gələcəyə doğru yol açılır. Rəhmanın ömrü bunun simvoludur. O, tarix boyu dəyişən Azərbaycan reallığının içindən keçir. Sovet dövrünün ideoloji inamlarından milli oyanışa, 20 Yanvarın sarsıntısından Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər uzanan mənəvi yol keçir. Bu yol asan deyil. Amma məhz bu çətinlik əsərin bədii enerjisini yaradır. Ədəbiyyatın yaddaş missiyası Ədəbiyyatın bir vəzifəsi də unudulmağa qoymamaqdır. Bəzən bir fotoşəkil bir anı qoruyur. Bir sənəd bir faktı saxlayır. Bir tarix kitabı hadisəni qeydə alır. Amma roman insanın həmin hadisəni necə yaşadığını qoruyur. “Şəhid atası”nın əhəmiyyəti də burada meydana çıxır. Bu roman 20 Yanvarı yalnız tarix kimi deyil, insanın içində baş verən hadisə kimi təqdim edir. Müharibəni yalnız cəbhə kimi deyil, ailənin taleyi kimi göstərir. Şəhidliyi yalnız ölüm kimi deyil, ata-ananın ömrünə yayılan sonsuz xatirə kimi təqdim edir. Məhz buna görə əsərin adı da simvolik məna qazanır. Şəhid atası – bir insanın adı deyil, bir mənəvi vəziyyətin adıdır. Son söz əvəzi Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı bir ailənin hekayəsindən başlayaraq xalqın taleyinə, bir atanın ağrısından milli yaddaşa, uşağın qəhrəmanlıq arzusundan Vətən uğrunda fədakarlıq anlayışına qədər geniş bir mənəvi yol keçir. Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi düşüncələrdən tutmuş 20 Yanvarın qanlı səhifələrinə, sovet sisteminin yaratdığı ziddiyyətlərdən Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər müəllif bir-birindən uzaq görünən hadisələri vahid süjet və ideya xəttində birləşdirir. Romanın ən böyük mövzusu isə, məncə, yaddaşdır. Çünki insan unudanda itirir. Xalq unudanda tarixini itirir. Şəhid unudulanda isə onun uğrunda verilmiş qurbanın mənəvi anlamı zəifləyir. Bu baxımdan “Şəhid atası” oxucunu yalnız ağlatmaq və kövrəltmək üçün yazılmış əsər təsiri bağışlamır. O, düşündürmək istəyir. Keçmişə baxmağa, tarixi insan taleləri üzərindən dərk etməyə, şəhid ailələrinin mənəvi dünyasını anlamağa və Vətən anlayışının qiymətini yenidən düşünməyə çağırır. Sədulla Şirinovun romanında bir ata var. Bir ana var. Övladlar var. Bir kənd var. Bir xalq var. Bir tarix var. Və bütün bunlar ümumilikdə Vətən adlanır! Bu Vətənin adı Azərbaycandır! Azərbaycan! Yaralı Azərbaycan! Paramparça olsa da, dik dayanmağı bacaran Azərbaycan! Allah dövlətimizin bayrağını daim uca etsin İnşəAllah! Hələlik!
XOŞBƏXTLİYİN AXTARIŞINDA (Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı – altıncı yazı) Salam olsun sözə, insan taleyinə, ailə ocağına, insanı insan edən mənəvi dəyərlərə qiymət verən yazarlara və oxuculara! Bəzən bir kitabın adı oxucunun qarşısında uzun bir sual qoyur. Cavabını isə kitabın son səhifəsinə qədər axtarmağa məcbur edir. Sədulla Şirinovun 2025-ci ildə işıq üzü görmüş “Kimdir xoşbəxt?” romanı məhz belə əsərlərdəndir. Kitabın adı sadədir, lakin bu sadəliyin arxasında insan ömrünün ən mürəkkəb suallarından biri dayanır: xoşbəxtlik nədir və insanı həqiqətən xoşbəxt edən nədir? Əsər 240 səhifədən ibarətdir və “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunub. Redaktoru Vaqif Osmanlıdır. Kitabın quruluşuna proloq, on üç bölüm və epiloq daxildir. Bölümlərin adları belə müəllifin qarşıya qoyduğu əsas mənəvi sualları göstərir: “Xoşbəxtlik”, “Kimdir günahkar?”, “Çətin qərar”, “Xoşqədəmli yad qonaq”, “Bir həsrətin sonu”, “Kor-koranə yaranan təhlükəli eşq”, “Fədakar ananın uğuru”, “Evi abad edən qadındır”, “İsmət”, “Ləkəli keçmişin acı nəticəsi”, “Nə deyir, desinlər”in xoş nəticəsi”, “Mərhəmət” və “Sözün gücü”. Bu adların hər biri əslində böyük bir həyat hekayəsinin ayrıca qapısıdır. Xoşbəxtlik – var-dövlət, yoxsa mənəvi rahatlıq? Sədulla Şirinov roman boyu oxucunu bir məsələnin üzərində düşündürür: insanın çox pulu, böyük evi, yaxşı avtomobili, yüksək vəzifəsi varsa, bu, onun xoşbəxt olması deməkdirmi? Əsərin hadisələri göstərir ki, müəllif xoşbəxtliyi maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Əksinə, pulun, sərvətin və imkanların mənəvi tərbiyə ilə tamamlanmadığı halda insanın həyatında ciddi problemlər yarada biləcəyini göstərir. Romanın ön sözündə də vurğulandığı kimi, əsərdə ailə səadəti, qarşılıqlı anlaşma və halal zəhmətlə qurulan həyatla yanaşı, ailə ocağına laqeyd münasibətin doğurduğu faciələr qarşılaşdırılır. Bu baxımdan əsərin əsas sualı təkcə “Kimdir xoşbəxt?” deyil. Əslində müəllif bununla yanaşı başqa suallar da verir: Kim düzgün yaşayır? Kim doğru seçim edir? Kim övladını düzgün tərbiyə edir? Kim ailəsinin qədrini bilir? Kim var-dövlətlə mənəviyyat arasındakı sərhədi qoruya bilir? Bu sualların hər biri romanın ayrı-ayrı hadisələrində cavab axtarır. “Kimdir xoşbəxt?” romanının başlıca mövzularından biri ailədir. Azərbaycan ailəsi burada yalnız iki insanın birlikdə yaşadığı məkan kimi təqdim edilmir. Ailə həm də tərbiyə ocağı, mənəvi məktəb, yaddaş məkanı, gələcək nəslin formalaşdığı mühitdir. Övlad tərbiyəsi, ər-arvad münasibətləri, valideyn məsuliyyəti, ailə seçimində düzgün qərar vermək, ailə daxilində qarşılıqlı anlaşma kimi məsələlər romanın müxtəlif süjet xətlərində bir-birini tamamlayır. Əsərin ön söz müəllifi Ləman Vaqifqızı romanın məhz ailə münasibətlərinə həsr olunduğunu və Azərbaycan ailəsinin möhkəmliyi ilə milli dəyərlərə bağlılığının əsərdə müxtəlif detallarla təsvir edildiyini qeyd edir. Bu cəhət romanın publisistik gücünü də artırır. Çünki oxucu hadisələri yalnız kənardan izləmir. Öz ailəsini, ata-anasını, övladlarını, qohumlarını, qonşularını və tanıdığı insanları düşünməyə başlayır. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: yazıçı oxucuya hökm vermir, onun qarşısına həyat qoyur. Romanın diqqət çəkən süjet xətlərindən biri Maral və qızı Şəhla ilə bağlıdır. Maral qızının təhsilinə, gələcəyinə böyük ümid bəsləyən anadır. Şəhla da anasının ümidini doğrultmağa çalışır. Onun diplom alması ana-balanın birlikdə qazandığı mənəvi qələbə kimi təqdim olunur. Şəhla öz uğurunun yalnız şəxsi zəhmətinin nəticəsi olmadığını anlayır. Anasının onu istiqamətləndirməsi, qoruması və gələcəyinə laqeyd qalmaması onun formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Əsərdə bu fikir xüsusilə aydın ifadə edilir: Maralın Şəhlaya verdiyi dəstək və Şəhlanın anasının məsləhətlərinə biganə qalmaması nəticəsində onların hər ikisi öz məqsədinə çatır. Lakin müəllif burada da sadə cavabla kifayətlənmir. Çünki övladın uşaqlıq və gənclik illərində ona dayaq olmaq başqa, onun böyüdükdən sonra şəxsi həyat seçiminə həddən artıq müdaxilə etmək tamam başqa məsələdir. Beləcə roman valideyn sevgisinin sərhədləri haqqında da düşündürür. Övladı qorumaq haraya qədərdir?Onun əvəzinə qərar vermək haradan başlayır? Bu suallar Şəhla ilə bağlı hadisələrin emosional yükünü artırır. Əsərin ikinci bölümünün adı təsadüfi deyil: “Kimdir günahkar?” Bu sual xüsusilə Uğur obrazının timsalında kəskinləşir. Uğurun həyat tərzi, məsuliyyətsizliyi, gecələr evə qayıtması və həyata münasibəti onun valideynlərini narahat edir. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə məsələ sadəcə “pis övlad” məsələsi kimi görünmür. Valideynlər də öz keçmişlərinə nəzər salmalı olurlar. Şahmar müəllim və Şahnaz xanımın övlad tərbiyəsinə münasibəti göstərir ki, insanın sonrakı davranışında uşaqlıq illərində aldığı tərbiyənin ciddi rolu vardır. Romanın bu hissəsində yazıçı mühüm bir fikri önə çıxarır: övladın gələcək şəxsiyyət kimi formalaşması sonradan deyil, uşaqlıqdan başlayır. Əsərdə “dəmiri isti-isti döyərlər” xalq məsəli də məhz bu kontekstdə işlədilir. Müəllifin məntiqinə görə, vaxtında verilməyən tərbiyəni illər sonra bərpa etmək olduqca çətinləşir. Bu, yalnız valideynlərə deyil, bütövlükdə cəmiyyətə ünvanlanan fikirdir. Sədulla Şirinov romanın ayrı-ayrı obrazları vasitəsilə var-dövlətin insan həyatında yaratdığı paradoksları da göstərir. Şahmar müəllimin ailəsində bunun nümunəsi daha qabarıqdır. Övladın hər ehtiyacını təmin etmək, ona maddi rahatlıq yaratmaq valideyn üçün ilk baxışda yaxşılıq kimi görünə bilər. Lakin mənəvi tərbiyə, zəhmət vərdişi, məsuliyyət hissi və müstəqil düşüncə formalaşdırılmadıqda həmin maddi imkanlar son nəticədə övladın özünə qarşı çevrilə bilər. Əsərdə Şahmar müəllimin atasının vaxtilə ona dediyi nəsihət bu baxımdan diqqətəlayiqdir: övladı “cibi boş, başı dolu” böyütmək ideyası maddi sərvətdən çox insanın öz qabiliyyətinə və əməyinə güvənməsini ifadə edir. Bu fikir romanın əsas mənəvi tezislərindən birinə çevrilir. Çünki insanın cibini doldurmaq mümkündür, amma başını doldurmaq üçün illərlə zəhmət, tərbiyə, təhsil və həyat təcrübəsi lazımdır. “Kimdir xoşbəxt?” əsərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri obrazların gündəlik həyatın içindən seçilməsidir. Burada böyük tarixi hadisələrin qəhrəmanlarından çox, adi həyatda rast gəlinən insanlar danışır: müəllimlər, ailə başçıları, analar, övladlar, idarəçilər, gənclər, qonşular, qohumlar… Lakin onların gündəlik həyatında baş verən hadisələr böyük mənəvi məsələlərə çevrilir. Bir ailədə verilən qərar digər ailənin taleyinə təsir edir. Bir valideynin vaxtında etmədiyi hərəkət illər sonra övladın həyatında nəticəsini göstərir. Bir gəncin verdiyi qərar bir neçə insanın taleyini dəyişir. Beləliklə, müəllif adi həyatı böyük mənəvi sualların laboratoriyasına çevirir. Romanın quruluşunda epiqrafların ayrıca yeri vardır. Əsərin bölümləri müxtəlif şair və filosoflardan alınmış epiqraflarla başlayır və təqdim olunan materialda da qeyd edildiyi kimi, bu epiqraflar təsadüfi seçilməyib; hər biri sonrakı hadisələrlə məna baxımından səsləşir. Bu üsul romanın ideya xəttini zənginləşdirir. Səməd Vurğunun “Vaqif” dramından gətirilən misralar isə əsərdə insanın həyatın və insanların dəyişkənliyinə münasibəti baxımından mühüm semantik çalar yaradır: “Çox alışıb, çox yanmayın! Uşaq kimi aldanmayın! Bu dünyanın cəfasına, İnsanların vəfasına!” Bu misralar romanın ümumi ruhu ilə səsləşir: həyatın zahiri rahatlığına aldanmamaq, insan münasibətlərinin mahiyyətini dərk etmək və mənəvi dayaq axtarmaq. Sədulla Şirinovun yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq “Kimdir xoşbəxt?” romanında da özünü göstərir. Əsərdə Azərbaycan folkloruna, xalq deyimlərinə, atalar sözlərinə, milli adət-ənənələrə və etnoqrafik detallara müraciət edilir. Bu, yalnız bədii dekorasiya deyil. Folklor burada hadisələrin mənasını açan ikinci bir dil rolunu oynayır. Atalar sözləri obrazların dünyagörüşünü ifadə edir, xalq deyimləri isə hadisələrin mənəvi nəticəsini ümumiləşdirir. Ön sözdə də müəllifin Azərbaycan folklorunu, milli adətləri, milli dəyərləri və xalq etnoqrafiyasını yaxşı bilməsi əsərin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri kimi qeyd olunur. Bu baxımdan “Kimdir xoşbəxt?” yalnız ailə romanı deyil, həm də milli-mənəvi yaddaşın bədii ifadə olunduğu əsər təsiri bağışlayır. Sədulla Şirinovun romanında dilin sadəliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ön söz müəllifi əsərin süjet xəttinin maraqlı, dilinin isə sadə və aydın olduğunu vurğulayır. Bu xüsusiyyət yazıçının hadisələri oxucuya yaxınlaşdırmasına imkan verir. Müəllif ağır fəlsəfi terminlərlə danışmaq əvəzinə, həyatın öz dilindən istifadə edir. Mətbəxdə, həyətdə, süfrə arxasında, iş yerində, ailə daxilində gedən söhbətlər vasitəsilə böyük məsələlər gündəmə gətirilir. Bu mənada romanın dialoqları ayrıca diqqət çəkir. Obrazlar danışdıqca onların xarakteri açılır. Kiminsə bir cümləsi onun dünyagörüşünü, digərinin zarafatı ailə münasibətini, başqa birinin susması isə daxili narahatlığını göstərir. Romanda qadın obrazları da mühüm mövqedədir. Maral, Şahnaz, Şəhla, Təranə, Nigar və digər qadın obrazları vasitəsilə ailənin mənəvi yükünün böyük hissəsini daşıyan insanların daxili dünyası göstərilir. Xüsusilə ana obrazlarında qayğı, məsuliyyət, narahatlıq və fədakarlıq hissləri ön plana çıxır. Kitabın mündəricatında “Fədakar ananın uğuru” və “Evi abad edən qadındır” kimi bölmə adlarının yer alması da bu xəttin əsərin strukturunda xüsusi yer tutduğunu göstərir. Qadın burada yalnız ailənin üzvü deyil. O, çox zaman ailənin daxili sabitliyini qoruyan, övladın gələcəyi haqqında düşünən, ərinin qərarlarına təsir göstərən və ailə daxilində mənəvi tarazlığı təmin edən tərəf kimi təqdim edilir. Romanın son bölümlərinin adları da əsərin mənəvi xəttini aydın şəkildə tamamlayır. İsmət. Mərhəmət. Sözün gücü. Bunlar sadəcə bölmə adları deyil, əsərin ümumi mənəvi konsepsiyasının açar sözləridir. İsmət insanın mənəvi bütövlüyü ilə bağlıdır. Mərhəmət insanın başqasının dərdinə münasibətini müəyyənləşdirir. Söz isə insan taleyini dəyişə biləcək gücə malikdir. Beləliklə, romanın əvvəlində qoyulan “xoşbəxtlik” sualı əsərin sonlarına doğru daha geniş mənəvi anlayışlarla əlaqələndirilir. Sədulla Şirinov hadisələrə kənardan baxan müşahidəçi deyil. O, insan münasibətlərinin içərisinə daxil olur və oxucunu obrazların taleyi ilə üz-üzə qoyur. Yazıçının əsas üstünlüklərindən biri odur ki, hazır cavabları oxucuya zorla qəbul etdirmir. O, hadisəni göstərir. Dialoqu qurur. Obrazı danışdırır. Sonra isə oxucunu düşünməyə buraxır. Bu baxımdan romanın publisistik mahiyyəti də güclüdür. Çünki əsərin müxtəlif hissələrində ailə, tərbiyə, mənəviyyat, maddiyyat, məsuliyyət, valideyn-övlad münasibətləri kimi ictimai əhəmiyyətli məsələlər bədii süjetin daxilində müzakirəyə çıxarılır. Bəs kimdir xoşbəxt? Romanın öz daxili məntiqi bu suala bir neçə istiqamətdən cavab verir. Xoşbəxtlik yalnız var-dövlət deyil. Xoşbəxtlik yalnız vəzifə deyil. Xoşbəxtlik yalnız gözəl ev deyil. Xoşbəxtlik yalnız rahat həyat da deyil. İnsanın xoşbəxtliyi ailəsində qarşılıqlı hörmət, övladlarının düzgün tərbiyəsi, halal zəhmət, mənəvi rahatlıq, düzgün seçim və insanlıq keyfiyyətləri ilə tamamlanır. Ləman Vaqifqızının ön sözdə ifadə etdiyi ümumiləşdirmə bu baxımdan romanın əsas ideyasını yığcam şəkildə ifadə edir: ailənin və nəslin başını uca edən övladlar valideyn üçün, valideynlərini anlayan və dinləyən övladlar isə öz növbəsində övlad üçün xoşbəxtlik mənbəyidir. Bu fikir əsərin adına verilmiş sualın cavabını da özündə daşıyır. Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı ailə münasibətlərindən çıxış edərək daha geniş bir mənəvi mənzərə yaradır. Bu əsərdə insanın ailəyə, övlada, valideynə, zəhmətə, pula, sevgiyə, mərhəmətə və öz taleyinə münasibəti bir-birinə bağlanır. Romanın qəhrəmanları müxtəlif həyat yolları ilə hərəkət etsələr də, hamısını eyni sual birləşdirir: İnsan necə yaşamalıdır ki, həyatının sonunda “xoşbəxt olmuşam” deyə bilsin? Yazıçı bu suala yalnız bir cümlə ilə cavab vermir. O, cavabı hadisələrə, obrazlara, ailələrə, səhvlərə, peşmanlıqlara və doğru seçimlərə bölür. Bəlkə də əsərin əsas gücü elə bundadır. Çünki xoşbəxtlik hazır şəkildə verilən nemət deyil. İnsan onu öz davranışı, seçimi, zəhməti, mənəviyyatı və münasibətləri ilə qurur. Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı oxucunu məhz bu quruculuq haqqında düşünməyə çağırır. Ailə qurmaq asandır, ailəni qorumaq çətindir. Övlad böyütmək mümkündür, şəxsiyyət yetişdirmək çətindir. Sərvət toplamaq olar, mənəvi zənginlik yaratmaq daha çətindir. İnsan çox şeyə sahib ola bilər, amma öz daxilində rahatlıq yoxdursa, bütün sahib olduqları xoşbəxtliyin əvəzi olmaya bilər. Elə buna görə də “Kimdir xoşbəxt?” sualı romanın ilk səhifəsində başlayıb son səhifəsində bitmir. Bu sual kitab bağlandıqdan sonra da oxucunun daxilində yaşayır. Və bəlkə də yaxşı ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri budur: cavab verməklə yanaşı, insanı öz cavabını axtarmağa sövq etmək. Sədulla Şirinovun bu romanı da məhz belə bir axtarışın – xoşbəxtlik, mənəviyyat, ailə və insanlıq axtarışının bədii ifadəsidir. Eşq olsun sözə! Eşq olsun ailə ocağını qoruyanlara! Eşq olsun övladının gələcəyini öz rahatlığından üstün tutan valideynlərə! Eşq olsun mənəviyyatı sərvətdən üstün bilən insanlara! Çünki bəzən insanın axtardığı xoşbəxtlik uzaqlarda deyil – elə öz evinin içində, öz ailəsinin yanında, öz vicdanının qarşısında dayanır. Kimdir xoşbəxt? Bəlkə də cavab çox sadədir: Xoşbəxtliyi var-dövlətdə yox, insanlıqda axtaran və sahib olduğu dəyərləri qorumağı bacaran insan. Hələlik, gözəl insan – yaradılmışların əşrəfi! 22.09.2026. Bakı.
QOHUMLUQDAN BÖYÜK OLAN İNSANLIQ (Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı haqqında – beşinci yazı) Salam olsun sözə, ailə ocağının müqəddəsliyinə, insanı insana bağlayan mənəvi tellərə dəyər verən insanlara! Ədəbiyyat yalnız həyatın təsviri deyil. Ədəbiyyat həm də insanın özünə, ailəsinə, cəmiyyətinə, keçmişinə və gələcəyinə tutduğu güzgüdür. Yazıçı bəzən böyük ictimai problemləri nəhəng hadisələrin fonunda deyil, adi insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, sevinc və kədəri, küsülülüyü və barışığı, bir sözlə, həyatın ən sadə görünən məqamları vasitəsilə göstərir. Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı da belə əsərlərdən biridir. 2025-ci ildə Bakıda “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunmuş bu roman müəllifin yaradıcılıq yolunda xüsusi mərhələ kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın redaktoru araşdırmaçı-yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Nəşrin təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov “Qudalar” romanında ailə münasibətlərini, qudalar arasındakı bağlılığı və müasir cəmiyyətimizin mənəvi mənzərəsini ailələr arasındakı münasibətlər üzərindən təqdim edir. Roman eyni zamanda müasir gəncliyə tərbiyə və əxlaq mesajları ötürür. Əsərin adının özü diqqətçəkicidir: “Qudalar”. İlk baxışda bu söz bizə toy, elçilik, qohumluq, ailə və məişət münasibətlərini xatırladır. Lakin romanın səhifələrini çevirdikcə aydın olur ki, müəllif “qudalıq” anlayışını yalnız iki ailənin qohumluğu çərçivəsində saxlamır. Burada qudalıq daha geniş mənada insanları bir-birinə bağlayan mənəvi körpüyə çevrilir. Bu körpünün bir tərəfində ailə, digər tərəfində isə cəmiyyət, milli birlik, tolerantlıq və insanlıq dayanır. Romanın başlanğıcındakı proloq da təsadüfi deyil. Müəllif insanın yaranmasından, insan övladları arasındakı münasibətlərdən, xeyir və şərdən, ədavət və barışıqdan danışaraq əsərin ideya istiqamətini əvvəldən müəyyənləşdirir. Proloqda insanın şüurlu yaradılması və fitnə-fəsada uymamaq məsuliyyəti ön plana çəkilir. Beləliklə, oxucu qarşıdakı hadisələri yalnız bir neçə ailənin taleyi kimi deyil, daha geniş mənəvi-fəlsəfi müstəvidə qəbul etməyə hazırlanır. Romanın ilk bölümünün “Axtaran tapar” adlandırılması əsərin əsas süjet xəttinin başlanğıcını müəyyənləşdirir. Burada ailə qurmaq, oğula və qıza həyat yoldaşı seçmək, valideynlərin övlad taleyinə münasibəti, gənclərin öz seçimləri və böyüklərin bu seçimlərə təsiri kimi məsələlər ön plana çıxır. Gülşən obrazı vasitəsilə ailə qayğılarının gündəlik həyatda necə yaşandığını görürük. O, qızlarını ərə verdikdən sonra ev işlərinin ağırlığını öz üzərinə götürür və sonbeşik oğlunun da ailə qurmasını arzulayır. Oğlunun isə özünə uyğun qız tapa bilməməsi, sonra işləmək üçün Rusiyaya getməsi ailə daxilində narahatlıqlar yaradır. Bu məqamda yazıçı oxucunu çox tanış bir Azərbaycan ailəsinin içinə aparır. Burada böyük fəlsəfi terminlərə ehtiyac yoxdur. Ana narahatdır, oğul öz həyatını qurmaq istəyir, valideynlər övladlarının gələcəyini düşünürlər. Həyatın özü romanın materialına çevrilir. Müəllifin üstün cəhətlərindən biri də budur ki, hadisələri süni şəkildə dramatikləşdirmir. İnsanların danışıq tərzini, gündəlik davranışlarını, zarafatlarını, narahatlıqlarını və bir-birinə münasibətlərini canlı şəkildə təqdim edir. Bu baxımdan “Qudalar” oxucu ilə məsafə saxlamayan, danışıq dili ilə ona yaxınlaşan əsər təsiri yaradır. Romanın ən maraqlı tərəflərindən biri uşaqlıq illərində formalaşmış münasibətlərin illər sonra insan taleyinə necə təsir göstərməsidir. Yadigarla Abdurahmanın keçmişdən gələn incikliyi süjetin əsas gərginlik nöqtələrindən birinə çevrilir. Onlar məktəb illərində avar-muğal qarşıdurmalarına qarışmış, sonradan isə hər biri öz həyatını qurmuş insanlardır. İllər keçsə də, keçmişin müəyyən izləri yaddaşlarında qalır. Lakin həyat qəribədir: dünən bir-birinə düşmən münasibət bəsləyən insanların övladları sabah bir-birini sevə, ailə qura və valideynlərini quda edə bilərlər. Romanın əsas ideyalarından biri məhz budur: insan həyatının qarşısına elə hadisələr çıxır ki, dünən qurduğun divarları sabah öz əllərinlə sökməli olursan. Məryəm və Nazimin münasibəti bu mənada yalnız iki gəncin sevgisi deyil. Onların münasibəti böyüklərin illərlə daşıdıqları inciklikləri də sınağa çəkir. Məryəmin təmkinli, abırlı, ağır davranışı onun xarakterini müəyyən edən mühüm cəhətlərdəndir. Nazimin də onun haqqında müsbət düşünməsi təsadüfi deyil. O, Məryəmi uzun illərdən bəri tanıyır və onun xarakterinə bələddir. Beləcə, müəllif ailə qurmaq məsələsində xarici görünüşdən, maddi imkanlardan və keçici maraqlardan daha vacib olan mənəvi keyfiyyətləri ön plana çıxarır. Romanın ilk bölməsindəki “Axtaran tapar” ifadəsi əsərin fəlsəfi açarlarından biridir. İnsan həyatda nə axtarır? Bəzən var-dövlət. Bəzən rahatlıq. Bəzən şöhrət. Bəzən sevgi. Bəzən isə sadəcə özünə uyğun insan. Amma axtarmaqla tapmaq arasında böyük fərq var. Yazıçı göstərir ki, düzgün axtarış üçün insanın özü də nə istədiyini bilməlidir. Xanımın oğluna qız axtarması, Maysaratın qızının taleyi ilə bağlı narahatlığı, valideynlərin gələcək qudalıq haqqında düşünməsi bu axtarışın müxtəlif tərəfləridir. Burada ailə qurmaq sıradan bir məişət hadisəsi kimi yox, iki nəslin gələcəyini birləşdirən məsuliyyət kimi təqdim olunur. Ana obrazları – ailənin görünməyən dayaqları “Qudalar” romanında qadın obrazlarının xüsusi çəkisi vardır. Xanım, Maysarat, Gülşən və digər qadınlar ailə münasibətlərinin formalaşmasında fəal rol oynayırlar. Onlar sadəcə hadisələri kənardan izləyən personajlar deyillər. Əksinə, bir çox mühüm qərarın arxasında məhz onların düşüncəsi, iradəsi, səbri və ana sevgisi dayanır. Xanımın oğluna münasibəti bunun bariz nümunəsidir. O, Nazimin gələcəyindən narahatdır, onun düzgün seçim etməsini istəyir. Məryəmi tapması və ailələri yaxınlaşdırmaq üçün təşəbbüs göstərməsi onun ana məsuliyyətinin ifadəsidir. Maysarat isə qızının ailə quracağı gün həm sevinir, həm də kövrəlir. Çünki qız övladını böyüdən ana üçün toy yalnız şadlıq deyil, həm də ayrılıq hissidir. Müəllif bu psixoloji məqamı çox təbii şəkildə çatdırır. Belə səhnələrdə Sədulla Şirinovun həyat müşahidəçiliyi aydın görünür. Yazıçı ailə psixologiyasını kənardan təsvir etmir; sanki ailənin içində baş verən söhbətləri dinləyir və onları oxucuya çatdırır. Romanın növbəti bölmələrində sevgi və ailə qurmaq mövzusu daha da inkişaf edir. Məryəm və Nazim münasibətlərində müəllif bir mühüm həqiqəti önə çəkir: ailə yalnız hisslər üzərində qurulmur. Ailə üçün qarşılıqlı hörmət, etibar, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi uyğunluq da lazımdır. Bu baxımdan əsərdəki “Qarşılıqlı sevginin gücü”, “Ümid”, “Doğru seçim”, “Sevginin qaynağı xoş münasibətdir”, “Güvənmək”, “Xoş münasibət” kimi bölüm adları təsadüfi deyil. Bunlar romanın ideya xəttini mərhələlərlə açan ifadələrdir. Sanki müəllif oxucuya belə bir sual verir: İnsanları bir ailəyə çevirən nədir? Cavab isə romanın müxtəlif epizodlarından keçərək formalaşır: sevgi, etibar, hörmət, xoş münasibət, səbir və ən əsası, bir-birini insan kimi qəbul etmək. “Qudalar” romanının diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də hadisələrin Balakən mühitində cərəyan etməsidir. Yazıçı bölgənin danışıq xüsusiyyətlərini, yerli sözləri, adət-ənənələri, məişət detallarını və insanların gündəlik ünsiyyətini əsərə gətirir. Redaktə qeydlərində də bildirilir ki, romanda işlədilən “ləzgi” və “muğal” sözləri bölgənin yerli müraciət və adlandırma xüsusiyyətlərini əks etdirir və müəllif bu vasitə ilə həmin mühitin ab-havasını qorumağa çalışıb. Bu, romanın etnoqrafik və folklorik çalarlarını da gücləndirir. Balakən və Zaqatala bölgəsinin özünəməxsus dil mühiti, avar, muğal, zaxur, ingiloy və digər yerli icmaların birgə yaşayışı əsərin bədii fonunu təşkil edir. Beləliklə, “Qudalar” həm ailə romanı, həm də müəyyən mənada bir bölgənin sosial-mədəni portretidir. Əsərin ən ciddi ictimai qatlarından biri milli münasibətlər məsələsidir. Müəllif uşaqlıq illərindəki avar-muğal qarşıdurmalarını təsvir etməklə yanaşı, həmin qarşıdurmaların sonradan necə mənasız göründüyünü göstərir. Uşaqlıqda bir-biri ilə dalaşan insanların illər sonra dostlaşması, qohumlaşması, eyni məktəbdə uşaqlarının valideynləri kimi görüşməsi mühüm ideyanı ortaya qoyur: İnsanlar arasında qurulan süni düşmənçilik zamanın sınağından keçmir. Romanın qəhrəmanlarından birinin keçmişdəki münasibətlərini xatırlayaraq “onda başa düşmürdük” məzmunlu etirafı da bu mənada simvolikdir. İnsan yaşlandıqca, həyat təcrübəsi qazandıqca bəzi uşaqlıq və gənclik yanlışlıqlarının nə qədər mənasız olduğunu dərk edir. Yazıçı bununla kifayətlənmir. O, milli kimlik məsələsini daha yüksək müstəviyə qaldıraraq insanlıq anlayışını önə çəkir. Əsərin sonlarına doğru dünyaya gələn və romanın ideya yükünü öz üzərinə götürən körpə Rəvan xüsusilə diqqətəlayiq obrazdır. Rəvanın ata və ana tərəflərinin müxtəlif etnik mənsubiyyətlərdən gəlməsi müəllif üçün qarşıdurma səbəbi deyil. Əksinə, körpə iki ailəni, iki nəslin nümayəndələrini, iki fərqli kökdən gələn insanları birləşdirən canlı körpüyə çevrilir. Romanın finalında Abdurahmanın körpəyə baxaraq onun üzərində “ləzgi” və ya “muğal” yazılmadığını vurğulaması əsərin ideyasını son dərəcə aydınlaşdırır. Müəllif burada insanı əvvəlcə insan kimi təqdim edir. Bu fikir romanın ən mühüm fəlsəfi nəticələrindən biridir. İnsan dünyaya gələndə onun əlində millətlər arasında düşmənçilik xəritəsi olmur. O, nifrəti öyrənmir; nifrət ona öyrədilir. Sevgi də, düşmənçilik də, tolerantlıq da, ayrı-seçkilik də sonradan formalaşır. Bu baxımdan Rəvan yalnız romanın körpə qəhrəmanı deyil. O, gələcəyin simvoludur. Əsərin adı ailə münasibətlərini ifadə etsə də, romanın məzmunu ailə sərhədlərini aşır. Qudalıq burada cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri və insanları arasında əlaqələrin metaforasına çevrilir. İki ailə quda olur. Sonra onların uşaqları, nəvələri, dostları, qonşuları və qohumları arasında münasibətlər yaranır. Əvvəlki düşmənçiliklərin yerini qohumluq və dostluq tutur. Bu mənada romanın əsas mesajlarından biri belə ümumiləşdirilə bilər: İnsanlar bir-birinə yaxınlaşdıqca süni ayrılıqlar zəifləyir. Məhz buna görə müəllif ailə münasibətlərindən milli birlik məsələsinə keçid edir. Romanın son bölmələrində hadisələr daha ciddi ictimai-siyasi məcraya keçir. Əvvəlki səhifələrdə ailə daxilində həll edilən problemlər sonlara doğru cəmiyyətin təhlükəsizliyini təhdid edə biləcək qarşıdurma müstəvisinə yüksəlir. Burada müəllif müxtəlif qüvvələrin insanları bir-birinə qarşı qoymaq cəhdlərini təsvir edir. Gərginlik artır, insanlar narahat olur, mümkün qan tökülməsindən ehtiyatlanırlar. Lakin sonda sağlam düşüncə, təmkin və qarşılıqlı münasibətlər daha üstün mövqeyə çıxır. Bu hissələrdə romanın ailə mövzusu ilə ictimai mövzu bir nöqtədə birləşir. Əgər ailədə insanlar bir-birinə hörmət etməyi bacarırsa, cəmiyyətdə də insanlar arasında qarşılıqlı etimad üçün zəmin yaranır. Əgər ailədə köhnə kin-küdurət bağışlana bilirsə, cəmiyyətdə də keçmişin səhvlərindən nəticə çıxarmaq mümkündür. Sədulla Şirinovun yazı üslubunda diqqət çəkən xüsusiyyətlərdən biri yumordan istifadədir. Romanda ciddi problemlərlə yanaşı, gündəlik həyatın yumorlu səhnələri də geniş yer tutur. Bu yumor əsərin ağırlığını azaldır, obrazları oxucuya yaxınlaşdırır. Məsələn, valideynlərin oğullarının xaricdə başqa qızlarla tanış olacağından narahatlığı, toy və gəlin söhbətləri, ailə daxilindəki zarafatlar, yerli danışıq ifadələri əsərin canlılığını artırır. Yazıçı bəzən bir cümlə ilə obrazın xarakterini açır. Bəzən isə uzun mübahisə və dialoq vasitəsilə onun dünyagörüşünü göstərir. Bu baxımdan “Qudalar”da dialoq yalnız süjeti irəli aparan vasitə deyil, həm də obraz yaratmaq üsuludur. Romanın bölmə adlarından biri də “Zaman dəyişdirir”dir. Bu fikir əsərin bütöv məzmununa tətbiq edilə bilər. Zaman insanı dəyişir. Uşaqlıqda düşmən olanlar böyüyəndə dostlaşırlar. Bir-birinə qapısını açmayan insanlar sonradan qohum olurlar. Keçmişin sərt adamları nəvə sahibi olanda ürəkləri yumşalır. Bir vaxtlar milli fərqləri qabardan insanlar sonradan anlayırlar ki, insanı insan edən onun etnik mənsubiyyəti deyil, davranışı və əməlləridir. Beləliklə, romanın zaman anlayışı yalnız illərin keçməsi demək deyil. Zaman burada şüurun dəyişməsi deməkdir. “Qudalar” romanının müəllif təqdimatında əsərin müasir gəncliyə tərbiyə və əxlaq mesajları ötürdüyü xüsusi vurğulanır. Bu baxımdan əsər ailə münasibətlərinə dair mühüm suallar doğurur: Ailə qurarkən nəyə diqqət etməliyik? Valideyn övladının seçiminə nə qədər müdaxilə etməlidir? Keçmişdəki şəxsi ədavət gələcək nəsillərin münasibətlərinə təsir etməlidirmi? İnsanın milli və etnik mənsubiyyəti onun digər insanlarla münasibətinin əsas meyarı ola bilərmi? Bu sualların hər birinə müəllif hadisələr vasitəsilə cavab verir. Əsərin tərbiyəvi gücü də məhz bundadır. Yazıçı oxucuya hazır nəsihətlər verməkdənsə, müxtəlif situasiyalar yaradır və nəticəni obrazların davranışları ilə göstərir. “Qudalar”ın epiloqu əsərin əvvəlindən gələn ideyanı yekunlaşdırır. Müəllif yaxşı və pis insanların, sağlam və zərərli düşüncələrin cəmiyyətə təsirindən danışır. Şimal-Qərb bölgəsində müxtəlif xalqların uzun əsrlər boyu birgə yaşamasına diqqət çəkir və bu birlik ənənəsinin əsərin ideya xəttində mühüm yer tutduğunu göstərir. Epiloqda müəllifin əsas fikri daha aydın səslənir: bölgədə yaşayan xalqları bir-birindən ayırmaq cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur, çünki əsrlər boyu formalaşmış qonşuluq, dostluq, qohumluq və həmrəylik bağları daha güclüdür. Romanın sonundakı körpə obrazı da bu ideyanın bədii yekunudur. O, müxtəlif köklərdən gələn insanların övladıdır, amma hər şeydən əvvəl insandır. Bu fikir əsərin bütün süjet xəttini bir nöqtədə birləşdirir. Sədulla Şirinov yaradıcılığında “Qudalar”ın yeri “Qudalar” Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda mühüm mərhələdir. Kitabın təqdimatında romanın müəllifin beşinci kitabı olduğu göstərilir. Əsərin mühüm cəhəti ondadır ki, müəllif böyük ictimai problemləri kiçik həyat hadisələrindən çıxarır. Bir elçilikdən milli münasibətlərə, bir toy hazırlığından ailə dəyərlərinə, bir uşaqlıq incikliyindən illərlə davam edən kinə, bir qudalıqdan isə xalqlar arasında həmrəyliyə qədər genişlənən bədii xətt qurur. Bu, əsərin publisistik damarını da gücləndirir. Sədulla Şirinov bir tərəfdən romançıdır, digər tərəfdən müşahidəçi-publisist mövqeyindən çıxış edir. Onun obrazları yalnız hadisələrin iştirakçıları deyil, müəyyən ictimai düşüncələrin daşıyıcılarıdır. “Qudalar”ın əsas sözü insanlıqdır Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanını yalnız ailə-məişət romanı kimi qiymətləndirmək əsərin ideya miqyasını daraltmaq olardı. Bu əsərdə ailə var. Sevgi var. Elçilik və toy var. Ana qayğısı var. Valideyn narahatlığı var. Köhnə incikliklər var. Dostluq və barışıq var. Milli münasibətlər var. Cəmiyyətin təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar var. Amma bütün bunların üzərində dayanan daha böyük bir anlayış var: insanlıq. Romanın bizə söylədiyi əsas həqiqətlərdən biri budur ki, insanları ayırmaq asandır, birləşdirmək isə böyük mənəvi zəhmət tələb edir. Kin bir anda yarana bilər, amma onun yerini sevginin tutması üçün zaman, səbir və həyat təcrübəsi lazımdır. “Qudalar”da isə bu dəyişimin mümkün olduğu göstərilir. Dünən düşmən olanlar bu gün quda ola bilərlər. Dünən bir-birinə salam verməyənlər sabah eyni süfrənin başında otura bilərlər. Dünən milli fərqləri qabardanlar sabah nəvələrinin üzündə yalnız insanı görə bilərlər. Və nəhayət, romanın mənəvi zirvəsində belə bir həqiqət dayanır: insan dünyaya əvvəlcə insan kimi gəlir. Onun qarşısına sonradan müxtəlif adlar, sərhədlər, mənsubiyyətlər, ayrılıqlar çıxır. Əgər insanlıq qorunursa, bütün bu fərqlər bir-birinə düşmənçilik üçün səbəbə çevrilmir. Bu mənada Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı oxucunu yalnız bir ailənin taleyi ilə tanış etmir. O, oxucunu öz ailəsinə, öz cəmiyyətinə, öz keçmişinə və gələcəyinə başqa gözlə baxmağa çağırır. Bəlkə də romanın ən böyük uğuru elə budur: Qohumluq qanla başlaya bilər, amma onu yaşadan sevgidir; cəmiyyəti yaşadan isə insanlıqdır. Yaşasın yaxşı insanlar! Hələlik!
“HEÇ NƏ OLMAZ”DAN ÇOX ŞEY OLURMUŞ (Sədulla Şirinovun romanı haqqında geniş publisistik düşüncələr – dördüncü yazı) Salam olsun, dəyərli oxucular və həyatın görünməyən həqiqətlərini söz vasitəsilə üzə çıxaran qələm sahibləri! Bəzən bir kitabın adı onun bütün məzmununu özündə daşıyan açar olur. Sədulla Şirinovun “Heç nə olmaz”dan çox şey olurmuş romanı da məhz belə əsərlərdən biridir. İlk baxışda adi, gündəlik həyatda tez-tez işlətdiyimiz bir ifadə kimi səslənən “heç nə olmaz” sözləri romanın daxilində tamam başqa məna qazanır. Çünki həyatın ən böyük faciələri, ən ağır peşmanlıqları, ən dərin ayrılıqları və bəzən də ən gecikmiş xoşbəxtlikləri məhz vaxtında ciddi qəbul edilməyən “heç nə olmaz”ların arxasından gəlir. Sədulla Şirinov bu romanında ailəni yalnız iki insanın birgə yaşayış məkanı kimi təqdim etmir. Ailə onun üçün mənəviyyatın formalaşdığı, insan xarakterinin bərkiyib cilalandığı, gələcək nəsillərin dünyaya münasibətinin müəyyənləşdiyi müqəddəs məkandır. Elə buna görə də kitabın ön sözündə Vaqif Osmanlının “Ailə mənəviyyat qalasıdır, model yox…” tezisi əsərin əsas ideya istiqamətini əvvəlcədən müəyyənləşdirir. Kitabın təqdimatında da romanın son illərdə cəmiyyətdə ailə dəyərlərinin zəifləməsi, mənəvi dəyərlərin maddiyyata qurban verilməsi və “heç nə olmaz” düşüncəsinin ailə həyatına gətirdiyi fəsadlar üzərində qurulduğu vurğulanır. Bu baxımdan romanı yalnız bir ailənin, yaxud bir neçə insanın taleyindən bəhs edən əsər kimi oxumaq doğru olmaz. Burada ayrı-ayrı talelərin timsalında bütöv bir cəmiyyətin mənəvi portreti yaradılır. Həyatın böyük həqiqətləri kiçik səhvlərdən başlayır. İnsanın həyatı seçimlərdən ibarətdir. Bəzən bir söz, bir tanışlıq, bir qərar, bir etinasızlıq və ya bir anlıq ehtiras illərlə davam edən nəticələr doğurur. İnsan həmin an bunu görə bilmir. O, qarşısındakı hadisəni kiçik hesab edir, “sonra düzələr”, “heç nə olmaz” deyir. Amma zaman keçdikcə həmin kiçik görünən yanlışlıq böyük bir həyat probleminə çevrilir. Romanın əsas fəlsəfəsi də burada meydana çıxır. Sədulla Şirinov insanı öz taleyinin passiv müşahidəçisi kimi yox, verdiyi qərarların məsuliyyətini daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Əsərin proloqunda Hüseyn Cavidin “İblis”indən seçilmiş misraların epiqraf kimi verilməsi də təsadüfi deyil. Yazıçı insanın daxilindəki yaxşı ilə pisin, iradə ilə nəfsin, düşüncə ilə ehtirasın mübarizəsini romanın mühüm mənəvi xəttinə çevirir. Burada “iblis” yalnız dini-fəlsəfi anlayış deyil. O, insanı doğru yoldan sapdıran hər cür mənəvi zəifliyin simvoluna çevrilir. Nəfs, tamah, paxıllıq, hiylə, şöhrətpərəstlik, maddiyyat hərisliyi, ailəyə müdaxilə, başqasının taleyini öz iradəsinə tabe etmək istəyi – bunların hamısı romanın mənəvi “iblis”ləridir. Yazıçı bu mənəvi təhlükələri mücərrəd şəkildə deyil, konkret insan xarakterləri və həyat hadisələri vasitəsilə göstərir. Qəribin taleyi – bir yanlışlığın uzun kölgəsidir. Romanın mərkəzi obrazlarından biri Qəribdir. Onun taleyi əsərin əsas ideya xəttinin açılmasında mühüm rol oynayır. Qərib gəncliyin emosional, düşüncəsiz və ehtiraslı çağında verdiyi qərarın nəticələrini sonralar bütün ağırlığı ilə yaşamalı olur. Onun həyatında “heç nə olmaz” düşüncəsi sadəcə bir ifadə deyil, taleyin istiqamətini dəyişən psixoloji vəziyyətdir. Böyüklərin məsləhəti, həyat təcrübəsi, dostların xəbərdarlıqları, gələcəyin ehtimal olunan fəsadları gənc insan üçün həmin anda əhəmiyyətsiz görünə bilər. Lakin həyatın öz qanunu var: görülməyən nəticələr yox olmur, sadəcə zamanın arxasında gizlənir. Romanın başlanğıc hissəsində Qəribin uşaqlıq mühiti, kənd həyatı, dostları, ağsaqqal nəsihətləri, gündəlik məişət mənzərələri geniş təsvir olunur. Bu təsvirlər əsərin yalnız dekorativ fonu deyil. Yazıçı bununla göstərir ki, insanın xarakterinin bünövrəsi uşaqlıqdan qoyulur. Qoca Nəcəf kişinin uşaqlara verdiyi nəsihətlər bu baxımdan xüsusilə diqqətəlayiqdir. Dost seçimi, təhsil, mərhəmət, ədəb-ərkan və şəxsiyyət kimi anlayışlar onun dilində sadə, lakin həyatın özündən gələn bir müdrikliklə səslənir. Bu məqamda müəllifin mühüm fikirlərindən biri üzə çıxır: insanın gələcəkdə kim olacağını onun uşaqlıq və yeniyetməlik davranışlarından müəyyən qədər görmək mümkündür. Deməli, tərbiyə yalnız ailənin və məktəbin vəzifəsi deyil. Tərbiyə həm də cəmiyyətin ümumi məsuliyyətidir. Ailə – romanın mənəvi mərkəzi, nüvəsi, özəyidir. Sədulla Şirinovun romanında ailə anlayışı çox geniş məna daşıyır. Ailə burada yalnız ər-arvad münasibəti deyil. Ailə – ata, ana, övlad, nənə, baba, qohum, qonşu, dost, hətta bütövlükdə cəmiyyət deməkdir. Çünki bir ailədə baş verən mənəvi pozuntu gec-tez başqa insanların da həyatına toxunur. Əsərin ön sözündə ailə ilə dövlət arasında paralel aparılması da bu mənada diqqət çəkir. Ailə kiçik mənəvi dövlətdirsə, onun sərhədləri etibar, sədaqət, sevgi və məsuliyyətlə qorunmalıdır. Bu sərhədlər dağıldıqda ailənin içindəki münasibətlər də dağılır. Romanın müxtəlif obrazları üzərindən yazıçı bu fikri sanki ayrı-ayrı həyat laboratoriyalarında yoxlayır. Bir ailədə valideyn övladının həyatına həddindən artıq müdaxilə edir. Başqa bir ailədə maddiyyat mənəvi dəyərlərin qarşısına keçir. Bir başqa ailədə isə insanın xarici görünüşünə aldanmaq daxili dünyanı görməyə mane olur. Beləliklə, əsərdə ailə yalnız xoşbəxtlik məkanı deyil, həm də insan xarakterinin sınaq meydanıdır. Romanın diqqətçəkən ideyalarından biri xarici gözəlliklə daxili gözəlliyin qarşılaşdırılmasıdır. Qəribin taleyində bu məsələ xüsusi əhəmiyyət qazanır. Xarici gözəllik insanı heyran edə bilər, lakin ailə həyatı yalnız heyranlıq üzərində qurulmur. Birgə ömür üçün xarakter, sədaqət, mərhəmət, məsuliyyət, anlayış və mənəvi bütövlük lazımdır. Songül obrazı bu baxımdan romanda xüsusi yer tutur. O, müəllifin ideal Azərbaycan qadını haqqında təsəvvürlərinin daşıyıcılarından biri kimi təqdim olunur. Songülün timsalında qadının ailə daxilindəki rolu yalnız həyat yoldaşı olmaqla məhdudlaşmır. O, həm də ailənin mənəvi dayağıdır. Vaqif Osmanlı ön sözdə Songül, Nigar, Mahizər, Ağcaxanım və Sədaqət müəllimə kimi obrazları ideal Azərbaycan qadını obrazları sırasında təqdim edir. Onların qarşısında isə Qəmər, Salatın, Şəfaqət, Banu, Bikə və Jalə kimi fərqli xarakterlər dayanır. Bu qarşılaşdırma təsadüfi deyil. Yazıçı bununla “qadın” anlayışının özlüyündə nə yaxşı, nə də pis olduğunu göstərir. İnsanı müəyyən edən onun seçimi, xarakteri və mənəviyyatıdır. Banu – günahkardır, yoxsa qurban? Romanın ən mürəkkəb obrazlarından biri Banudur. Banu haqqında hökm vermək asandır. Onun səhvləri var. Onun həyatında yanlış seçimlər var. Lakin yazıçı obrazı yalnız “günahkar” kimi təqdim etməklə kifayətlənmir. Əksinə, Banunun formalaşmasına təsir edən ailə mühitini, böyüklərin müdaxiləsini, saxta münasibətləri və mənəvi təzyiqləri də göstərir. Bu baxımdan əsərdə Banunun toy günü göndərdiyi ismarış xüsusi emosional yük daşıyır. Onun qısa mesajında həm təbrik, həm peşmanlıq, həm də həyatının ona qoyduğu ağır möhür görünür: “Ürəkdən təbrik edirəm! Xoşbəxt ol! Qızını toyunda iştirak etməyə imkan vermədiyimə görə bağışla! Anam istəmədi…” Bu bir neçə cümlə romanın mənəvi ağrısını çox yığcam şəkildə ifadə edir. Banu artıq anlayır ki, onun taleyində etdiyi seçimlərlə yanaşı, başqalarının onun üzərində qurduğu hökmün də payı var. Lakin həyatın acı həqiqəti budur: insan başqasının təsiri altında yanlış seçim etsə belə, nəticənin ağırlığını çox vaxt özü daşımalı olur. Burada yazıçı oxucunu sərt mühakimədən daha çox mərhəmətə çağırır. “Günahkarlar” və “qurbanlar” arasında Romanın maraqlı cəhətlərindən biri budur ki, müəllif obrazları tam ağ və tam qara rənglərə ayırmır. Bəzi obrazlar mənfi davranışları ilə yadda qalır. Lakin onların da formalaşma tarixçəsi var. Bəziləri öz ailəsindən aldığı yanlış tərbiyənin nəticəsidir. Bəziləri vaxtında düzgün seçim etməyib. Bəziləri isə öz mənəvi boşluğunu başqalarının həyatına müdaxilə etməklə doldurmağa çalışıb. Bu xüsusiyyət romanın publisistik gücünü artırır. Çünki yazıçı yalnız “pis insan”ı göstərmir, həm də soruşur: Bu insan necə belə oldu? Əsərin son hissələrində bu sual daha da aktuallaşır. Müəllif qeydində romanın həyat müşahidələrindən, gördüyü xoş və xoşagəlməz hadisələrin təxəyyüldə yaratdığı həyat hekayələrindən doğduğunu bildirir və oxucunu əsərdə öz həyatından müəyyən oxşarlıqlar görəndə bunu təsadüf kimi qəbul etməyə çağırır. Əslində bu qeyd əsərin mahiyyətini açan mühüm açarlardan biridir: roman konkret insanların portreti deyil, həyatda təkrarlanan insan münasibətlərinin bədii ümumiləşdirilməsidir. Sədulla Şirinovun romanında kənd həyatı ayrıca bir estetik qat təşkil edir. Qoca armud ağacı, həyətlər, taxtlar, çay süfrələri, qonşuluq münasibətləri, uşaqlıq dostluğu, ağsaqqal söhbətləri, kənd məişəti – bütün bunlar oxucunu yalnız keçmişə aparmır. Bu təsvirlər vasitəsilə yazıçı dəyişən zamanın insan münasibətlərinə təsirini də göstərir. Qəribin uşaqlıq xatirələrindəki taxtla sonrakı masa arasında mühüm simvolik fərq var. Taxtın ətrafında insanlar daha yaxın, daha kollektiv, daha səmimi görünürlər. Zaman dəyişdikcə məkan da dəyişir, məişət də dəyişir, münasibətlər də dəyişir. Lakin müəllifin qənaətinə görə dəyişməyən əsas məsələ insanın xasiyyətidir. Bu məqam romanı sadəcə ailə dramı olmaqdan çıxarıb sosial-psixoloji əsərə çevirir. Əsərdə yaşlı nəslin məsuliyyəti də ciddi şəkildə gündəmə gətirilir. Azərbaycan ailə modelində ağsaqqal və ağbirçək həmişə sözün, təcrübənin, mənəvi dayağın simvolu olub. Lakin yaş yalnız özlüyündə müdriklik yaratmır. İnsanın illərlə yaşaması hələ onun müdrik olması demək deyil. Romanda müəllif bəzi yaşlı obrazların davranışları vasitəsilə bu problemi qabardır. Gənc nəslə yol göstərməli olan insanlar bəzən əksinə, öz davranışları ilə mənfi nümunəyə çevrilirlər. Bu, çox ciddi ictimai problemdir. Çünki uşaq və gənc nəsil yalnız deyilən sözləri deyil, gördüyü davranışları da öyrənir. Ağsaqqal mərhəmətli deyilsə, gəncdən mərhəmət gözləmək çətindir. Ana ailədə nifaq yaradırsa, qızının gələcək ailə həyatından sağlam münasibət gözləmək çətindir. Ata məsuliyyətsizdirsə, övladın məsuliyyət hissinin necə formalaşacağı ayrıca sualdır. Deməli, tərbiyə ilk növbədə şəxsi nümunədən başlayır. Sədulla Şirinovun romanında diqqət çəkən cəhətlərdən biri həyat müşahidələrinin çoxluğudur. Müəllif hadisələri uzaqdan müşahidə edən soyuq salnaməçi təsiri yaratmır. O, kənd həyatı, ailə münasibətləri, dostluq, qonşuluq, gündəlik məişət, yaşlı insanların söhbətləri, gənclərin davranışları, müasir texnologiyaların insan münasibətlərinə təsiri kimi müxtəlif mühitləri bir-birinə bağlayır. WhatsApp yazışmaları, telefon zəngləri, internet və sosial münasibətlər kimi müasir elementlərin ənənəvi ailə mühiti ilə yanaşı işlənməsi romanın zamanını da müəyyənləşdirir. Burada keçmişlə müasirlik yanaşı dayanır. Bir tərəfdə kəndin qoca armud ağacı, taxtı, çay süfrəsi və ağsaqqal nəsihəti varsa, digər tərəfdə mobil telefon, WhatsApp, internet və dəyişən ailə münasibətləri var. Beləliklə, yazıçı göstərir ki, texnologiya dəyişsə də, insanın əsas mənəvi problemləri dəyişmir. Əkrəm – səhvdən sonra dirçəlmək mümkündürmü? Əsərdə Əkrəm obrazının ayrıca əhəmiyyəti var. Çünki romanda həyat yalnız səhv etməkdən ibarət deyil. İnsan səhvdən sonra yenidən ayağa qalxa bilərmi? Romanın sonrakı bölmələri məhz bu suala cavab axtarır. Əkrəmin həyatında baş verənlər onu əvvəlcə çıxılmaz vəziyyətə salır. Lakin zaman keçdikcə o, öz səhvlərini, ailə münasibətlərini və ətrafındakı insanların həqiqi xarakterini daha aydın görməyə başlayır. Burada müəllifin mühüm fikirlərindən biri meydana çıxır: insanın həyatında bəzi qapılar bağlansa da, həyat özü tamamilə bitmir. “Dirilmə”, “Müjdə”, “Həyat davam edir”, “İdeal ailə saf sevgidən doğulur” kimi bölmə adlarının ardıcıllığı da əsərin daxili məntiqini göstərir. Bu ardıcıllıq təsadüfi deyil: yanlış addım – nəticə – itki – qismət – boş keçən illər – dirilmə – müjdə – təkrarlanan talelər – həyatın davamı – ideal ailə. Sanki müəllif bir insan ömrünün mənəvi xəritəsini çəkir. Romanın mühüm fəlsəfi nəticələrindən biri də məhz budur: həyat davam edir. İnsan bəzən öz səhvini bağışlaya bilmir. Bəzən keçmişin ağırlığı gələcəyin bütün qapılarını bağlamış kimi görünür. Lakin həyatın özündə yenilənmə imkanları var. Bu, əsərin nikbin tərəfidir. Sədulla Şirinov yalnız faciələri göstərmir. O, həm də insanın özünü toparlamaq, yenidən ailə qurmaq, sevgi tapmaq, səhvlərdən nəticə çıxarmaq imkanını göstərir. Bununla romanın əsas ideyası “insan səhv etməməlidir” səviyyəsində qalmır. Daha dərin bir fikir ortaya çıxır: İnsan səhv edə bilər, amma səhvini dərk etməli, nəticə çıxarmalı və eyni səhvi təkrar etməməlidir. Əsərin sonrakı hissələrində Əkrəmin ailə qurmaqla bağlı yanaşması da bunu göstərir. Onun üçün yeni münasibətdə əsas məsələ xarici gözəllik deyil, insanın mənəvi keyfiyyətləridir. Bu, romanın başlıca nəticələrindən biridir. İdeal ailə necə yaranır? Kitabın onuncu bölümünün adı artıq müəllifin mövqeyini açıq şəkildə ifadə edir: “İDEAL AİLƏ SAF SEVGİDƏN DOĞULUR”. Lakin romanın ümumi məntiqinə görə saf sevgi yalnız hiss deyil; Saf sevgi məsuliyyətdir. Saf sevgi qarşı tərəfi olduğu kimi qəbul etməkdir. Saf sevgi ailəyə kənardan hökm etməməkdir. Saf sevgi övladın taleyini öz şəxsi ambisiyalarına qurban verməməkdir. Saf sevgi həyat yoldaşının zəif və güclü tərəflərini görməkdir. Saf sevgi səhvdən sonra bağışlamağı bacarmaqdır. Saf sevgi isə ən başlıcası, insanın sevdiyi şəxsin həyatını öz mülkiyyəti hesab etməməsidir. Romanın bütün hadisələrinə nəzər salanda görünür ki, ailələrin dağılmasının əsas səbəblərindən biri sevginin yerini nəzarətin, müdaxilənin, tamahın, mənfəətin və hökmranlığın tutmasıdır. “Heç nə olmaz” – həyatın ən təhlükəli cümləsi kimi təqdim olunur. Əsərin adı üzərində yenidən dayanmağa ehtiyac var. “Heç nə olmaz” bəzən insanı rahatlaşdıran ifadədir. Amma məsuliyyətsiz insanın dilində bu söz təhlükəli bəhanəyə çevrilir; “Heç nə olmaz, sonra düzələr.” “Heç nə olmaz, bir dəfədir.” “Heç nə olmaz, hamı belə edir.” “Heç nə olmaz, uşaqdır.” “Heç nə olmaz, ailədir, dözər.” “Heç nə olmaz, sabah danışarıq.” Həyatın ən ağır nəticələri bəzən məhz bu “heç nə olmaz”ların ardınca gəlir. Sədulla Şirinov romanının adı ilə oxucuya məhz bunu düşündürür: bəzən çox şey olurmuş… Və baş verənlər yalnız bir insanın həyatını deyil, onun övladının, həyat yoldaşının, valideynlərinin və hətta gələcək nəslin taleyini dəyişə bilər. Sədulla Şirinovun bu əsərini publisistik baxımdan maraqlı edən əsas cəhət onun sosial problemləri insan taleləri üzərindən göstərməsidir; Burada statistik rəqəmlər yoxdur. Sosioloji cədvəllər yoxdur. Rəsmi hesabat dili yoxdur. Amma canlı insan var. Onun səhvi, sevgisi, peşmanlığı, ailəsi, övladı, arzusu və itirdiyi illəri var. Ədəbiyyatın gücü də elə buradadır. Bir statistik rəqəm bizə boşanmaların sayını göstərə bilər. Bir roman isə boşanmanın arxasında hansı insanın necə sındığını göstərə bilər. Bir ictimai hesabat ailə institutundakı problemlərdən danışa bilər. Roman isə həmin problemin bir uşağın taleyində necə iz buraxdığını göstərə bilər. Sədulla Şirinov məhz bu yoldan gedir. Bu romanın maraqlı tərəflərindən biri də oxucunu hazır cavablarla yükləməməsidir. Əsərin ön söz müəllifi Vaqif Osmanlı da romanın bütün hadisələrini açmağın oxucu marağına və mütaliə zövqünə hörmətsizlik olacağını bildirərək bir sıra məsələlərin üzərində düşünməyi oxucunun öz öhdəsinə buraxır. Bu, doğru yanaşmadır. Çünki yaxşı roman oxucunu yalnız hadisələri izləməyə yox, öz həyatına baxmağa, ona ünvanlanmış suallara cavab axtarmağa məcbur edir: Mən hansı qərarlarımı “heç nə olmaz” deyərək vermişəm? Mən övladımın həyatına nə qədər müdaxilə edirəm? Mən həyat yoldaşımı həqiqətən tanıyırammı? Mən insanı xarici görünüşünə görəmi, xarakterinə görəmi seçirəm? Mənim ailəmdə sevgi ilə yanaşı hörmət və məsuliyyət varmı? Mən övladıma sözlə, yoxsa davranışımla tərbiyə verirəm? Mən öz səhvlərimi qəbul edə bilirəmmi? Romanın ən böyük uğurlarından biri də budur ki, bu suallar yalnız Qəribə, Əkrəmə, Banuyaya və digər obrazlara aid deyil. Bu suallar hər bir oxucunun özünə ünvanlana bilər. İki əsrin tək nasiri Sədulla Şirinovun yazıçı mövqeyi də özünəməxsusdur. Sədulla Şirinov bu əsərində özünü hadisələrin hakimi kimi aparmır. O, daha çox müşahidə edir, düşündürür, müxtəlif taleləri bir-birinin qarşısına çıxarır. Müəllifin mövqeyi hadisələrin içindən görünür. O, mənəviyyatı müdafiə edir. Ailənin dağılmasına gətirib çıxaran səbəbləri göstərir. Valideyn məsuliyyətini xatırladır. Gənclərin seçimində düşüncənin əhəmiyyətini vurğulayır. İnsanın öz səhvlərindən nəticə çıxarmasının mümkünlüyünü göstərir. Və nəhayət, bütün bunların fövqündə sevgi, mərhəmət və mənəvi məsuliyyəti qoyur. Kitabın 2023-cü ildə “Mücrü” nəşriyyatının “Proza” seriyasında nəşr edilməsi və müəllifin ikinci kitabı kimi təqdim olunması Sədulla Şirinovun nəsr yaradıcılığında bu əsərin xüsusi mərhələ təşkil etdiyini göstərir. Ədəbiyyatın ən böyük missiyalarından biri insanı özünə qaytarmaqdır. Sədulla Şirinovun “Heç nə olmaz”dan çox şey olurmuş romanı da oxucunu məhz özünə qaytaran əsərlər sırasındadır. Bu kitabı oxuyarkən insan başqalarının həyatına baxdığını düşünür. Sonra qəfildən anlayır ki, qarşısındakı hadisələrin hansısa yerində özü də var. Bəlkə bir vaxtsa verdiyi səhv qərarda… Bəlkə övladına münasibətində… Bəlkə həyat yoldaşına qarşı söylədiyi bir sözündə… Bəlkə valideyninin nəsihətini qulaqardına vurduğu bir gündə… Bəlkə də “heç nə olmaz” deyərək keçdiyi hansısa yol ayrıcında… Romanın ən mühüm mənəvi dərsi budur: həyatda heç bir seçim tamamilə nəticəsiz qalmır. İnsan nə əkirsə, gec-tez onun nəticəsi ilə qarşılaşır. Bəzən nəticə dərhal görünür. Bəzən illər sonra. Bəzən isə insanın öz həyatında deyil, övladının taleyində üzə çıxır. Ona görə də ailə məsuliyyətdir. Sevgi məsuliyyətdir. Övlad məsuliyyətdir. Söz məsuliyyətdir. Seçim məsuliyyətdir. Və insanın ən böyük məsuliyyəti öz həyatını başqasının həyatını məhv etmədən yaşamaqdır. Sədulla Şirinovun romanı bizə bir daha xatırladır ki, həyat “heç nə olmaz” sözünün arxasında gizlənən çoxsaylı “oldu”lardan ibarətdir. Bəzən gec olur. Bəzən çox gec. Amma insan öz səhvini anlayırsa, hələ hər şey bitmiş sayılmır. Çünki həyat davam edir. Və həyat davam etdiyi müddətdə insanın özünü dəyişmək, səhvindən nəticə çıxarmaq, sevmək, bağışlamaq, yenidən ailə qurmaq və mənəvi baxımdan dirçəlmək imkanı həmişə qalır. Sədulla Şirinovun “Heç nə olmaz”dan çox şey olurmuş romanının oxucuya verdiyi ən böyük mesajlardan biri də budur: Heç bir yaxşılığı kiçik sayma. Heç bir səhvi yüngül hesab etmə. Heç bir sevgini adi qəbul etmə. Heç bir ailəni özbaşına buraxma. Və heç vaxt düşünmə ki, “heç nə olmaz…” Çünki həyat göstərir ki, “Heç nə olmaz”dan çox şey olurmuş… Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
ZAMANIN PƏNCƏRƏSİNDƏN HƏYATA BAXANDA (Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı haqqında geniş publisistik düşüncələr – üçüncü yazı) Salam olsun, sözə, yaddaşa, keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpülərə dəyər verən siz oxuculara! İnsan ömrü qəribə bir pəncərədir. Bu pəncərədən hər kəs dünyaya bir dəfə baxır, gördüklərini öz yaddaşında yaşadır və nəhayət, zamanın böyük axarında özü də bir xatirəyə çevrilir. Kiminsə ömrü bir ailənin tarixində, kiminsə adı bir kəndin yaddaşında, kiminsə izi isə kitab səhifələrində qalır. Əslində yazıçının əsas missiyalarından biri də budur: ötüb keçən zamanı sözə çevirmək, unudulmağa məhkum olan xatirələri qorumaq və yaşananların mənasını gələcək nəsillərə çatdırmaq. Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı məhz belə bir yaddaş kitabıdır. Əsər 2023-cü ildə “Mücrü” nəşriyyatında “Proza” seriyasından çap olunub və 148 səhifədən ibarətdir. Kitabın təqdimatında onun müəllifin ilk kitabı olduğu, Sədulla Şirinovun zəngin həyat müşahidələrini bədii sözə çevirməyə çalışdığı, əsas məqsədlərindən birinin isə son beş yüz ilin Azərbaycan tarixinin ayrı-ayrı məqamlarına və Övliya babasının nəsil şəcərəsinin qollarına işıq salmaq olduğu vurğulanır. Bu kitabı yalnız xatirələr toplusu, yaxud sırf bioqrafik yazılar silsiləsi adlandırmaq düzgün olmazdı. Burada memuar, publisistika, fəlsəfi düşüncə, tarixi yaddaş, ailə salnaməsi və bədii nəsr bir-birinə qovuşur. Müəllif keçmişə baxır, lakin məqsədi yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. O, keçmişdən bu günə, bu gündən isə gələcəyə suallar verir. Kitabın ön sözündə Vaqif Osmanlının vurğuladığı kimi, bu əsər hadisələrə, tarixə, insanın daxili dünyasına, həyata və zamana müxtəlif yanaşmaların məcmusudur. Müəllifin yazmaqda məqsədinin gələcək nəsillərə öz öyüd-nəsihətini, hətta bir növ vəsiyyətini çatdırmaq olduğu qeyd edilir. Bu mənada kitabın adında təsadüfi heç nə yoxdur: “Zamanın pəncərəsindən baxanda…” Zaman burada sadəcə keçmişlə bu gün arasında ölçü vahidi deyil. Zaman həm hakimdir, həm şahid, həm də yaddaşın ən böyük sınağıdır. Kitabın ön sözünün adı da əsərin əsas fəlsəfəsini müəyyənləşdirir: “Zaman unutqanlığı sevmir”. Doğrudan da, zaman heç nəyi tamamilə silmir. İnsan unuda bilər, ailələr unuda bilər, cəmiyyət müəyyən hadisələri yaddaşının arxa planına keçirə bilər. Ancaq zamanın özü hər yaşananı öz yaddaşında saxlayır. Yazı isə həmin yaddaşın insan tərəfindən yaradılmış ən etibarlı formalarından biridir. Sədulla Şirinov da öz kitabı ilə yaddaşa qarşı unutqanlığın qarşısına söz qoyur. Onun yazdıqları yalnız şəxsi xatirələrdən ibarət deyil. Müəllif bir insanın taleyindən bütöv bir nəslin taleyinə, bir kəndin tarixindən Azərbaycanın tarixinə, ailə yaddaşından milli yaddaşa doğru genişlənən dairələr yaradır. Kitabın müəllif mövqeyini müəyyənləşdirən əsas fikirlərindən biri maddi sərvətlə mənəvi miras arasındakı fərqdir. Müəllif hesab edir ki, insanın övladlarına ötürdüyü maddi sərvət zamanla tükənə bilər, lakin mənəvi sərvət nəsildən-nəslə ötürülərək yaşamaqda davam edir. Bu fikir əsərin ümumi ruhunu anlamaq üçün açar rolunu oynayır. Çünki Sədulla Şirinov kitab boyu özündən sonra nə qalacağı barədə düşünür. Ev, pul, torpaq, əşya, var-dövlət – bunların hamısı müvəqqətidir. İnsanın əsl mirası isə onun adı, əməli, tərbiyəsi, xeyirxahlığı, övladlarına verdiyi mənəvi dəyərlərdir. Bu baxımdan kitabın özü də müəllifin gələcək nəslə qoyduğu mənəvi miras təsiri bağışlayır. Əsərin ilk bölümü “Yuxu” adlanır. İlk baxışdan yuxu adi bir hadisə kimi görünə bilər. Lakin Sədulla Şirinovun əsərində yuxu bədii kompozisiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Müəllif yuxusunda nurani, ağ çuxalı, əmmaməli bir qoca ilə qarşılaşır. Qoca danışmır, sadəcə ona qalın cildli bir kitab verir və yox olur. Sonradan müəllif həmin şəxsin öz ulu babası – Övliya Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlu olduğunu anlayır. Burada kitabın içində kitab metaforası yaranır. Nurani qocanın müəllifə kitab verməsi, əslində, keçmişin gələcəyə ötürdüyü mesaj kimi qəbul edilə bilər. Qoca danışmır. O, söz əvəzinə kitab verir. Sanki müəllifə “axtar”, “araşdır”, “yaz”, “unutma” deyir. Məhz bundan sonra müəllifin soy-kökü ilə bağlı sualları daha da dərinləşir. “Görəsən, dördüncü arxam – babamın babası Övliya Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlunun əsli-kökü haradandır?” – sualı kitabın əsas daxili xəttinə çevrilir. Bu sual yalnız Sədulla Şirinovun sualı deyil. Bu, öz keçmişini düşünən hər bir insanın sualıdır: Mən kiməm? Haradan gəlmişəm? Məndən əvvəl kimlər yaşayıb? Onlar hansı arzularla bu dünyadan köçüblər? Mən öz övladlarıma nə ötürəcəyəm? Məndən sonra mənim haqqımda nə qalacaq? Kitabın gücü də ondadır ki, müəllif şəxsi sualını ümumbəşəri suala çevirə bilir. Əsərin ikinci mühüm dayanacağı “Haradan başlayır Vətən?” sualıdır. Bu sual kitabın ən geniş ictimai-fəlsəfi müzakirələrindən birinə çevrilir. Müəllif xəritələrdəki sərhədlərlə Vətən anlayışının sərhədləri arasında fərq axtarır. Onun fikrincə, dövlət sərhədi siyasi və hüquqi məfhumdur, Vətən anlayışı isə daha geniş mənəvi və tarixi məzmun daşıyır. Bu bölümdə müəllif Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərinə müraciət edir, ərazi itkisini, tarixi yaddaşı, Dərbəndi, Qərbi Azərbaycanı, Güney Azərbaycanı və digər tarixi-coğrafi məsələləri öz baxış bucağından şərh edir. Əlbəttə, burada müəllifin bir çox fikirləri onun şəxsi tarixi-siyasi baxışlarını ifadə edir. Lakin publisistik əsərin təbiəti də məhz budur: müəllif faktlardan çıxış edərək öz suallarını ortaya qoyur, oxucunu düşünməyə vadar edir. Sədulla Şirinov üçün Vətən yalnız xəritədəki rəng deyil. Vətən ata-babaların məzarı, uşaqlıq xatirələri, ana dilinin səsi, torpağın qoxusu, evin kandarı, kəndin yolu və insanın özünü mənsub hiss etdiyi mənəvi məkandır. Bu baxımdan müəllifin “Torpaq varlığımızın əsasıdır” fikri kitabın Vətən konsepsiyasının yığcam ifadəsidir. Kitabın üçüncü bölümü çox düşündürücü bir sual üzərində qurulub: “Qazanan kim oldu?” Müəllif burada Qarabağ münaqişəsinin insan talelərinə vurduğu ağır zərbədən danışır. Müharibəni yalnız xəritədə dəyişən xətlər, siyasi nəticələr və hərbi göstəricilər üzərindən deyil, insanın yaşadığı ağrı üzərindən dəyərləndirir. Onun diqqət mərkəzində şəhid ailələri, yetim uşaqlar, dul qadınlar, dağıdılmış evlər və yarımçıq qalmış ömürlər dayanır. Müəllifin “Bəs qazanan kim oldu? Xalqmı?” sualı məhz bu kontekstdə səslənir. Ardınca o, müharibənin xalq üçün doğurduğu itkiləri sadalayır: ölüm, göz yaşı, ah-nalə, yetimlik, iztirab və dağılan ailələr. Burada Sədulla Şirinovun publisistikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri görünür: o, böyük tarixi hadisəni konkret insan taleyinin miqyasında təqdim edir: Müharibə statistika deyil. Müharibə hər bir ailədə ayrıca faciədir. Bir şəhid xəbəri bir ölkənin ümumi tarixində rəqəm ola bilər, amma həmin şəhidin anası üçün bütün dünyadır. Bu baxımdan kitabın müharibə mövzusundakı səhifələri həm şəxsi, həm də ictimai yaddaşın qovuşduğu məqamları əks etdirir. Kitabın ən maraqlı istiqamətlərindən biri “Haralıyıq?”, “Baba yurdu” və “Övliya nəsli” bölümlərində özünü göstərir. Müəllif burada öz ailəsinin keçmişini araşdırır. Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlunun və onun qardaşlarının XIX əsrdə Gadıx-Qayvalı ətrafında məskunlaşması, sonrakı nəsillərin taleyi, ailə budaqlarının müxtəlif istiqamətlərə yayılması haqqında xatirələrini bölüşür. Lakin bu axtarışın məqsədi sadəcə şəcərə yaratmaq deyil. Əslində müəllif insanın özünü tanımasının yollarından birini keçmişini tanımaqda görür. İnsan yalnız bu gün doğulmur. Onun arxasında yüzlərlə görünən və görünməyən insanın ömrü dayanır. Nənələrin danışdığı əhvalatlar, babaların söylədiyi hadisələr, köhnə evlər, qəbir daşları, kənd adları, ailə ləqəbləri, unudulmuş adlar – bunların hər biri bir yaddaş sənədidir. Təəssüf ki, müəllifin də etiraf etdiyi kimi, insanların böyük hissəsi üç-dörd arxa keçmişindən o tərəfə gedə bilmir. Kitabın müəllifi də öz soy ağacının bütün budaqlarını araşdırmağa çalışsa da, köklərin dərinliyinə qədər gedə bilmədiyini bildirir. Bu cəhətdən “Zamanın pəncərəsindən baxanda” həm də gələcək araşdırmalar üçün bir yaddaş materialıdır. Kitabın mühüm ideyalarından biri də nəsil və mənəvi məsuliyyət məsələsidir. Müəllif “Övliya nəslindən olmaq nə qazandırır bu nəslin övladlarına?” sualına cavab verərkən bunu xüsusi imtiyaz kimi təqdim etmir. Əksinə, belə bir nəslin nümayəndəsi olmaq müəllif üçün məsuliyyətdir: əməlisalehlik, insana qayğı, sayğı, mərhəmət, xeyirxahlıq və cəmiyyətin nümunəvi üzvü olmaq. Bu yanaşma kitabın ən sağlam mənəvi tezislərindən biridir. Çünki insanı ucaldan onun kimdən törəməsi deyil, özünün nə etməsidir. Əgər bir insan böyük bir nəslin nümayəndəsidirsə, onun davranışı həmin nəslin adına təsir göstərə bilər. Deməli, keçmişdən gələn ad gələcək qarşısında məsuliyyət yaradır. Müəllifin düşüncəsində əsl miras da elə budur. “Allah bu dünyada bizi cəzalandırırmı? Tam qətiyyətlə deyə bilərəm: – YOX!” adlı bölüm kitabın fəlsəfi yükünü daha da artırır. Burada müəllif insanın məsuliyyəti, yaxşılıq və pislik, günah və savab, Allahın iradəsi və insanın seçimləri barədə düşünür. Onun əsas mövqeyi budur ki, insan öz səhvlərinə görə məsuliyyəti taleyin, bəxtin və ya Allahın üzərinə atmaqla məsuliyyətdən xilas ola bilməz. Bu baxış kitabın ümumi fəlsəfəsi ilə də səsləşir: insan öz həyatının mənəvi məsuliyyətini daşımalıdır. Müəllif dini məsələlərə də yalnız nəzəri çərçivədə yanaşmır. O, real həyatda gördüyü bəzi adət və davranışları sorğulayır, xüsusilə yas mərasimlərində israfçılıq, ehtiyacı olmayanların hesabına ehsan verilməsi kimi məsələlərə münasibət bildirir. Burada müəllifin öz mövqeyini açıq şəkildə “subyektiv düşüncəm, arzum, istəyim” kimi təqdim etməsi də diqqətəlayiqdir. Beləliklə, müəllif oxucuya hazır hökm verməkdən daha çox onu düşünməyə çağırır. Əsərin “Səhv” bölümü insan həyatının başqa bir tərəfinə – seçimlərə, peşmanlıqlara, itirilmiş imkanlara və taleyin gözlənilməz dönüşlərinə həsr olunub. İnsan səhvsiz ola bilməz. Bəzən bir yanlış qərar illərlə davam edən nəticələr yaradır. Bəzən isə insanın səhv hesab etdiyi bir hadisə sonradan həyatının başqa bir qapısını açır. Sədulla Şirinov öz həyat yoluna geriyə baxarkən bunu etiraf və özünütənqid müstəvisində edir. Burada müəllifin şəxsi həyat təcrübəsi oxucu üçün ümumiləşdirici məna qazanır: həyatın hər hadisəsi bir dərsdir. “Zəfərə yönələn şok xəbər” kitabın emosional baxımdan ən yüklü bölümlərindən biridir. Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri, şəhid xəbərləri, Azərbaycan ordusunun döyüş yolu, xalqın həmrəyliyi, Zəfər paradı müəllifin yaddaşından keçirilərək təqdim edilir. Kitabın sonlarına yaxın müəllif artıq Zəfəri görmüş insanın rahatlığı ilə danışır. Birinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş doğma insanların adını çəkir, onların xatirəsinin yaşadılmasının vacibliyini vurğulayır və Azərbaycan Ordusunun Zəfər paradını görməyin ona nəsib olmasını xüsusi bir xoşbəxtlik kimi dəyərləndirir. Bu hissədə şəxsi sevinc ilə illərlə daşınmış ağrının qəribə vəhdəti yaranır. Çünki Zəfər yalnız qələbə sevinci deyil. Zəfər həm də şəhidlərin xatirəsi qarşısında məsuliyyətdir! “Zamanın pəncərəsindən baxanda”nın ən təsirli məqamlarından biri müəllifin övlad itkisi ilə bağlı xatirələridir. Sədulla Şirinov ilk övladı Məhəmmədin 1999-cu ildə nakam dünyasını dəyişməsindən danışır. Bu hissələrdə publisistik ton bir anda şəxsi faciənin ağrısına çevrilir. Müəllifin nəvələri ilə bağlı xatirələri də həmin itkinin fonunda xüsusi məna qazanır. Nəvələrindən birinə Məhəmməd adını verməsi keçmişlə gələcək arasında mənəvi bağ yaradır. Bu, kitabın ən mühüm cəhətlərindən biridir: müəllif yaddaşı yalnız sözlə qorumur, adla da qoruyur. Ad yaşadıqca insanın xatirəsi də yaşayır. Əsərin onuncu bölümünün adı oxucunu yenidən sual qarşısında qoyur: “Qocalıq xoşbəxtlikdirmi?” Müəllif qocalığı ömrün son fəsli adlandırır, lakin bu fəsli sadəcə yaşlanma prosesi kimi təqdim etmir. Qocalıq burada geriyə baxmaq, görülən işləri ölçmək, itkiləri xatırlamaq, övladları, nəvələri, gələcəyi düşünmək dövrüdür. Kitabın bu hissəsində müəllif öz həyat yoluna daha çox retrospektiv baxışla yanaşır. O, gənclik illərində şahidi olduğu hadisələri, kənd həyatının müxtəlif səhnələrini, insan talelərini xatırlayır. Əslində qocalıq kitabın bütün bölümlərində görünməyən bir qəhrəman kimi iştirak edir. Çünki müəllif hər şeyi yaşın gətirdiyi təcrübənin süzgəcindən keçirir. Gənclikdə adi görünən bir hadisə qocalıqda böyük həyat dərsi kimi xatırlanır. Deməli, zaman yalnız illəri aparmır, hadisələrin mənasını da dəyişir. “Zamanın pəncərəsindən baxanda” əsərini oxuyarkən belə bir qənaət yaranır ki, kitabın əsas qəhrəmanı ayrı-ayrı insanlar deyil, Zamandır. Sədulla Şirinov zamanın içindən keçir. Bir tərəfdə uşaqlıq xatirələri, baba evləri, kənd həyatı, köhnə adətlər, şəcərə axtarışları var. Digər tərəfdə müharibə, şəhidlik, Qarabağ, Zəfər, müstəqillik və dəyişən cəmiyyət dayanır. Bir tərəfdə qocalıq, ölüm və itki var.Digər tərəfdə övladlar, nəvələr və gələcək nəsillər. Bütün bu xətlər bir nöqtədə – yaddaşda birləşir. Bu mənada kitabın adı yalnız poetik ifadə deyil, həm də əsərin strukturunu müəyyən edən konsepsiyadır. Müəllif zamanın pəncərəsindən baxır, amma gördüklərini yalnız özü üçün saxlamır. O, gördüklərini yazıya çevirir. Sədulla Şirinovun nəsrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun müşahidələrə söykənməsidir. Kənd həyatı, ailə münasibətləri, yas mərasimləri, ziyarətgahlar, köhnə insanlar, danışılan əhvalatlar, uşaqlıq xatirələri – bütün bunlar müəllifin nəsrində canlı materiala çevrilir. O, həyatın “bəzəksiz, düzəksiz” tərəflərini göstərməyə çalışır. Buna görə də kitabı oxuyarkən bir çox məqamda oxucu öz kəndini, öz babasını, öz ailə söhbətlərini xatırlaya bilər. Əsərin ön söz müəllifi də kitabı müəllifin həyat təcrübəsinin, müşahidələrinin və düşüncələrinin bədii ifadəsi kimi qiymətləndirir. Bu kitabın sənədli əhəmiyyəti də buradan doğur. Bəzən tarix kitablarının yazmadığı bir detalı bir insanın xatirəsi qoruyur. Bəzən bir kəndin tarixini dövlət arxivindən çox, həmin kəndin yaşlı sakininin yaddaşı yaşadır. Bəzən bir ailənin şəcərəsi rəsmi sənədlərdə deyil, babanın danışdığı bir əhvalatda gizlənir. Sədulla Şirinov həmin xatirələri yazıya alaraq onları fərdi yaddaşdan ictimai yaddaşa keçirir. Kitabın epiloqu əsərin bütün ideya xəttini tamamlayır. Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, kitabı soy-kökünün gələcək davamçılarına və Sopular nəslinin kökünü araşdırmaq istəyənlərə bir ipucu vermək məqsədi ilə yazıb. Eyni zamanda bu kitabda özündən sonra bir iz qoymaq istəyini də ifadə edir. Bu cümlələr əsərin mahiyyətini tam açır. “Zamanın pəncərəsindən baxanda” bir insanın özünə yazdığı kitab olmaqla yanaşı, özündən sonrakılara ünvanladığı məktubdur. Müəllif sanki gələcəkdə kitabı oxuyacaq nəvəsinə, nəticəsinə, kötücəsinə müraciət edir: Məni unutma. Babalarını unutma. Torpağını unutma. Keçmişini unutma. Sənə ötürülən mənəvi dəyərləri qoru. Və özündən sonra gələnlərə sən də bir şey ötür. Bu mənada kitabın ən böyük ideyası yaddaşın varisliyidir. Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı bir insanın ömründən başlayıb bir nəslin yaddaşına, bir nəslin yaddaşından xalqın tarixi düşüncəsinə doğru genişlənən publisistik-bədii əsərdir. Kitabda hər şey var: uşaqlıq xatirəsi, baba ocağı, soy-kök axtarışı, Vətən düşüncəsi, Qarabağ ağrısı, müharibə, şəhidlik, Zəfər, din, mənəviyyat, insan səhvləri, qocalıq, ölüm və gələcək. Lakin bütün bu mövzuları birləşdirən görünməz bir xətt var: insanın özündən sonra nə qoyub gedəcəyi sualı. Sədulla Şirinovun cavabı isə aydındır: insanın ən böyük sərvəti maddi var-dövlət deyil, mənəvi mirasıdır. Bu baxımdan kitab həm müəllifin keçmişə hesabatı, həm bu günə münasibəti, həm də gələcəyə mesajıdır. Əsərin məzmununu tamamlayan əsas fikir də budur: maddi sərvət tükənə bilər, amma yaxşı ad, xeyirxah əməl, mənəvi dəyər və yaddaş nəsildən-nəslə ötürülə bilər. Bəlkə də kitabın adı ilə müəllifin bütün niyyəti arasında ən böyük bağ elə budur. Zamanın pəncərəsindən baxan insan keçmişi görür. Yazıçı isə gördüklərini sözə çevirir. Söz isə zamanın özündən uzun yaşaya bilir. Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı məhz bu mənada yalnız bir kitab deyil, bir insanın öz keçmişinə, öz nəslinə, öz Vətəninə və gələcək nəsillərə ünvanladığı mənəvi məktubdur. Və bu məktubun ən böyük çağırışı yaddaşadır: Unutmayaq! Çünki zaman çox şeyi dəyişir, çox şeyi aparır, çox şeyi başqa cür göstərir. Amma insanın yazdığı söz, qoruduğu yaddaş və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi miras zamanın bütün sınaqlarından keçərək yaşaya bilər. Bəlkə də Sədulla Şirinovun zamanın pəncərəsindən baxaraq gördüyü ən böyük həqiqət elə budur. Hələlik! 14.09.2026. Bakı.
