ZAMANIN PƏNCƏRƏSİNDƏN HƏYATA BAXANDA
(Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı haqqında geniş publisistik düşüncələr – üçüncü yazı)
Salam olsun, sözə, yaddaşa, keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpülərə dəyər verən siz oxuculara! İnsan ömrü qəribə bir pəncərədir. Bu pəncərədən hər kəs dünyaya bir dəfə baxır, gördüklərini öz yaddaşında yaşadır və nəhayət, zamanın böyük axarında özü də bir xatirəyə çevrilir. Kiminsə ömrü bir ailənin tarixində, kiminsə adı bir kəndin yaddaşında, kiminsə izi isə kitab səhifələrində qalır. Əslində yazıçının əsas missiyalarından biri də budur: ötüb keçən zamanı sözə çevirmək, unudulmağa məhkum olan xatirələri qorumaq və yaşananların mənasını gələcək nəsillərə çatdırmaq.
Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı məhz belə bir yaddaş kitabıdır. Əsər 2023-cü ildə “Mücrü” nəşriyyatında “Proza” seriyasından çap olunub və 148 səhifədən ibarətdir. Kitabın təqdimatında onun müəllifin ilk kitabı olduğu, Sədulla Şirinovun zəngin həyat müşahidələrini bədii sözə çevirməyə çalışdığı, əsas məqsədlərindən birinin isə son beş yüz ilin Azərbaycan tarixinin ayrı-ayrı məqamlarına və Övliya babasının nəsil şəcərəsinin qollarına işıq salmaq olduğu vurğulanır.
Bu kitabı yalnız xatirələr toplusu, yaxud sırf bioqrafik yazılar silsiləsi adlandırmaq düzgün olmazdı. Burada memuar, publisistika, fəlsəfi düşüncə, tarixi yaddaş, ailə salnaməsi və bədii nəsr bir-birinə qovuşur. Müəllif keçmişə baxır, lakin məqsədi yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. O, keçmişdən bu günə, bu gündən isə gələcəyə suallar verir.
Kitabın ön sözündə Vaqif Osmanlının vurğuladığı kimi, bu əsər hadisələrə, tarixə, insanın daxili dünyasına, həyata və zamana müxtəlif yanaşmaların məcmusudur. Müəllifin yazmaqda məqsədinin gələcək nəsillərə öz öyüd-nəsihətini, hətta bir növ vəsiyyətini çatdırmaq olduğu qeyd edilir.
Bu mənada kitabın adında təsadüfi heç nə yoxdur: “Zamanın pəncərəsindən baxanda…” Zaman burada sadəcə keçmişlə bu gün arasında ölçü vahidi deyil. Zaman həm hakimdir, həm şahid, həm də yaddaşın ən böyük sınağıdır.
Kitabın ön sözünün adı da əsərin əsas fəlsəfəsini müəyyənləşdirir: “Zaman unutqanlığı sevmir”. Doğrudan da, zaman heç nəyi tamamilə silmir. İnsan unuda bilər, ailələr unuda bilər, cəmiyyət müəyyən hadisələri yaddaşının arxa planına keçirə bilər. Ancaq zamanın özü hər yaşananı öz yaddaşında saxlayır. Yazı isə həmin yaddaşın insan tərəfindən yaradılmış ən etibarlı formalarından biridir.
Sədulla Şirinov da öz kitabı ilə yaddaşa qarşı unutqanlığın qarşısına söz qoyur. Onun yazdıqları yalnız şəxsi xatirələrdən ibarət deyil. Müəllif bir insanın taleyindən bütöv bir nəslin taleyinə, bir kəndin tarixindən Azərbaycanın tarixinə, ailə yaddaşından milli yaddaşa doğru genişlənən dairələr yaradır.
Kitabın müəllif mövqeyini müəyyənləşdirən əsas fikirlərindən biri maddi sərvətlə mənəvi miras arasındakı fərqdir. Müəllif hesab edir ki, insanın övladlarına ötürdüyü maddi sərvət zamanla tükənə bilər, lakin mənəvi sərvət nəsildən-nəslə ötürülərək yaşamaqda davam edir.
Bu fikir əsərin ümumi ruhunu anlamaq üçün açar rolunu oynayır. Çünki Sədulla Şirinov kitab boyu özündən sonra nə qalacağı barədə düşünür. Ev, pul, torpaq, əşya, var-dövlət – bunların hamısı müvəqqətidir. İnsanın əsl mirası isə onun adı, əməli, tərbiyəsi, xeyirxahlığı, övladlarına verdiyi mənəvi dəyərlərdir. Bu baxımdan kitabın özü də müəllifin gələcək nəslə qoyduğu mənəvi miras təsiri bağışlayır.
Əsərin ilk bölümü “Yuxu” adlanır. İlk baxışdan yuxu adi bir hadisə kimi görünə bilər. Lakin Sədulla Şirinovun əsərində yuxu bədii kompozisiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.
Müəllif yuxusunda nurani, ağ çuxalı, əmmaməli bir qoca ilə qarşılaşır. Qoca danışmır, sadəcə ona qalın cildli bir kitab verir və yox olur. Sonradan müəllif həmin şəxsin öz ulu babası – Övliya Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlu olduğunu anlayır.
Burada kitabın içində kitab metaforası yaranır.
Nurani qocanın müəllifə kitab verməsi, əslində, keçmişin gələcəyə ötürdüyü mesaj kimi qəbul edilə bilər. Qoca danışmır. O, söz əvəzinə kitab verir. Sanki müəllifə “axtar”, “araşdır”, “yaz”, “unutma” deyir.
Məhz bundan sonra müəllifin soy-kökü ilə bağlı sualları daha da dərinləşir. “Görəsən, dördüncü arxam – babamın babası Övliya Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlunun əsli-kökü haradandır?” – sualı kitabın əsas daxili xəttinə çevrilir. Bu sual yalnız Sədulla Şirinovun sualı deyil. Bu, öz keçmişini düşünən hər bir insanın sualıdır:
Mən kiməm?
Haradan gəlmişəm?
Məndən əvvəl kimlər yaşayıb?
Onlar hansı arzularla bu dünyadan köçüblər?
Mən öz övladlarıma nə ötürəcəyəm?
Məndən sonra mənim haqqımda nə qalacaq?
Kitabın gücü də ondadır ki, müəllif şəxsi sualını ümumbəşəri suala çevirə bilir.
Əsərin ikinci mühüm dayanacağı “Haradan başlayır Vətən?” sualıdır. Bu sual kitabın ən geniş ictimai-fəlsəfi müzakirələrindən birinə çevrilir. Müəllif xəritələrdəki sərhədlərlə Vətən anlayışının sərhədləri arasında fərq axtarır. Onun fikrincə, dövlət sərhədi siyasi və hüquqi məfhumdur, Vətən anlayışı isə daha geniş mənəvi və tarixi məzmun daşıyır.
Bu bölümdə müəllif Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərinə müraciət edir, ərazi itkisini, tarixi yaddaşı, Dərbəndi, Qərbi Azərbaycanı, Güney Azərbaycanı və digər tarixi-coğrafi məsələləri öz baxış bucağından şərh edir.
Əlbəttə, burada müəllifin bir çox fikirləri onun şəxsi tarixi-siyasi baxışlarını ifadə edir. Lakin publisistik əsərin təbiəti də məhz budur: müəllif faktlardan çıxış edərək öz suallarını ortaya qoyur, oxucunu düşünməyə vadar edir.
Sədulla Şirinov üçün Vətən yalnız xəritədəki rəng deyil. Vətən ata-babaların məzarı, uşaqlıq xatirələri, ana dilinin səsi, torpağın qoxusu, evin kandarı, kəndin yolu və insanın özünü mənsub hiss etdiyi mənəvi məkandır.
Bu baxımdan müəllifin “Torpaq varlığımızın əsasıdır” fikri kitabın Vətən konsepsiyasının yığcam ifadəsidir.
Kitabın üçüncü bölümü çox düşündürücü bir sual üzərində qurulub: “Qazanan kim oldu?”
Müəllif burada Qarabağ münaqişəsinin insan talelərinə vurduğu ağır zərbədən danışır. Müharibəni yalnız xəritədə dəyişən xətlər, siyasi nəticələr və hərbi göstəricilər üzərindən deyil, insanın yaşadığı ağrı üzərindən dəyərləndirir.
Onun diqqət mərkəzində şəhid ailələri, yetim uşaqlar, dul qadınlar, dağıdılmış evlər və yarımçıq qalmış ömürlər dayanır.
Müəllifin “Bəs qazanan kim oldu? Xalqmı?” sualı məhz bu kontekstdə səslənir. Ardınca o, müharibənin xalq üçün doğurduğu itkiləri sadalayır: ölüm, göz yaşı, ah-nalə, yetimlik, iztirab və dağılan ailələr.
Burada Sədulla Şirinovun publisistikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri görünür: o, böyük tarixi hadisəni konkret insan taleyinin miqyasında təqdim edir:
Müharibə statistika deyil.
Müharibə hər bir ailədə ayrıca faciədir.
Bir şəhid xəbəri bir ölkənin ümumi tarixində rəqəm ola bilər, amma həmin şəhidin anası üçün bütün dünyadır.
Bu baxımdan kitabın müharibə mövzusundakı səhifələri həm şəxsi, həm də ictimai yaddaşın qovuşduğu məqamları əks etdirir.
Kitabın ən maraqlı istiqamətlərindən biri “Haralıyıq?”, “Baba yurdu” və “Övliya nəsli” bölümlərində özünü göstərir.
Müəllif burada öz ailəsinin keçmişini araşdırır. Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlunun və onun qardaşlarının XIX əsrdə Gadıx-Qayvalı ətrafında məskunlaşması, sonrakı nəsillərin taleyi, ailə budaqlarının müxtəlif istiqamətlərə yayılması haqqında xatirələrini bölüşür.
Lakin bu axtarışın məqsədi sadəcə şəcərə yaratmaq deyil.
Əslində müəllif insanın özünü tanımasının yollarından birini keçmişini tanımaqda görür.
İnsan yalnız bu gün doğulmur.
Onun arxasında yüzlərlə görünən və görünməyən insanın ömrü dayanır.
Nənələrin danışdığı əhvalatlar, babaların söylədiyi hadisələr, köhnə evlər, qəbir daşları, kənd adları, ailə ləqəbləri, unudulmuş adlar – bunların hər biri bir yaddaş sənədidir.
Təəssüf ki, müəllifin də etiraf etdiyi kimi, insanların böyük hissəsi üç-dörd arxa keçmişindən o tərəfə gedə bilmir. Kitabın müəllifi də öz soy ağacının bütün budaqlarını araşdırmağa çalışsa da, köklərin dərinliyinə qədər gedə bilmədiyini bildirir.
Bu cəhətdən “Zamanın pəncərəsindən baxanda” həm də gələcək araşdırmalar üçün bir yaddaş materialıdır.
Kitabın mühüm ideyalarından biri də nəsil və mənəvi məsuliyyət məsələsidir. Müəllif “Övliya nəslindən olmaq nə qazandırır bu nəslin övladlarına?” sualına cavab verərkən bunu xüsusi imtiyaz kimi təqdim etmir. Əksinə, belə bir nəslin nümayəndəsi olmaq müəllif üçün məsuliyyətdir: əməlisalehlik, insana qayğı, sayğı, mərhəmət, xeyirxahlıq və cəmiyyətin nümunəvi üzvü olmaq.
Bu yanaşma kitabın ən sağlam mənəvi tezislərindən biridir. Çünki insanı ucaldan onun kimdən törəməsi deyil, özünün nə etməsidir. Əgər bir insan böyük bir nəslin nümayəndəsidirsə, onun davranışı həmin nəslin adına təsir göstərə bilər. Deməli, keçmişdən gələn ad gələcək qarşısında məsuliyyət yaradır. Müəllifin düşüncəsində əsl miras da elə budur.
“Allah bu dünyada bizi cəzalandırırmı? Tam qətiyyətlə deyə bilərəm: – YOX!” adlı bölüm kitabın fəlsəfi yükünü daha da artırır. Burada müəllif insanın məsuliyyəti, yaxşılıq və pislik, günah və savab, Allahın iradəsi və insanın seçimləri barədə düşünür. Onun əsas mövqeyi budur ki, insan öz səhvlərinə görə məsuliyyəti taleyin, bəxtin və ya Allahın üzərinə atmaqla məsuliyyətdən xilas ola bilməz.
Bu baxış kitabın ümumi fəlsəfəsi ilə də səsləşir: insan öz həyatının mənəvi məsuliyyətini daşımalıdır.
Müəllif dini məsələlərə də yalnız nəzəri çərçivədə yanaşmır. O, real həyatda gördüyü bəzi adət və davranışları sorğulayır, xüsusilə yas mərasimlərində israfçılıq, ehtiyacı olmayanların hesabına ehsan verilməsi kimi məsələlərə münasibət bildirir.
Burada müəllifin öz mövqeyini açıq şəkildə “subyektiv düşüncəm, arzum, istəyim” kimi təqdim etməsi də diqqətəlayiqdir.
Beləliklə, müəllif oxucuya hazır hökm verməkdən daha çox onu düşünməyə çağırır.
Əsərin “Səhv” bölümü insan həyatının başqa bir tərəfinə – seçimlərə, peşmanlıqlara, itirilmiş imkanlara və taleyin gözlənilməz dönüşlərinə həsr olunub. İnsan səhvsiz ola bilməz.
Bəzən bir yanlış qərar illərlə davam edən nəticələr yaradır. Bəzən isə insanın səhv hesab etdiyi bir hadisə sonradan həyatının başqa bir qapısını açır.
Sədulla Şirinov öz həyat yoluna geriyə baxarkən bunu etiraf və özünütənqid müstəvisində edir.
Burada müəllifin şəxsi həyat təcrübəsi oxucu üçün ümumiləşdirici məna qazanır: həyatın hər hadisəsi bir dərsdir.
“Zəfərə yönələn şok xəbər” kitabın emosional baxımdan ən yüklü bölümlərindən biridir.
Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri, şəhid xəbərləri, Azərbaycan ordusunun döyüş yolu, xalqın həmrəyliyi, Zəfər paradı müəllifin yaddaşından keçirilərək təqdim edilir.
Kitabın sonlarına yaxın müəllif artıq Zəfəri görmüş insanın rahatlığı ilə danışır. Birinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş doğma insanların adını çəkir, onların xatirəsinin yaşadılmasının vacibliyini vurğulayır və Azərbaycan Ordusunun Zəfər paradını görməyin ona nəsib olmasını xüsusi bir xoşbəxtlik kimi dəyərləndirir.
Bu hissədə şəxsi sevinc ilə illərlə daşınmış ağrının qəribə vəhdəti yaranır. Çünki Zəfər yalnız qələbə sevinci deyil. Zəfər həm də şəhidlərin xatirəsi qarşısında məsuliyyətdir!
“Zamanın pəncərəsindən baxanda”nın ən təsirli məqamlarından biri müəllifin övlad itkisi ilə bağlı xatirələridir.
Sədulla Şirinov ilk övladı Məhəmmədin 1999-cu ildə nakam dünyasını dəyişməsindən danışır. Bu hissələrdə publisistik ton bir anda şəxsi faciənin ağrısına çevrilir.
Müəllifin nəvələri ilə bağlı xatirələri də həmin itkinin fonunda xüsusi məna qazanır. Nəvələrindən birinə Məhəmməd adını verməsi keçmişlə gələcək arasında mənəvi bağ yaradır.
Bu, kitabın ən mühüm cəhətlərindən biridir: müəllif yaddaşı yalnız sözlə qorumur, adla da qoruyur. Ad yaşadıqca insanın xatirəsi də yaşayır.
Əsərin onuncu bölümünün adı oxucunu yenidən sual qarşısında qoyur: “Qocalıq xoşbəxtlikdirmi?”
Müəllif qocalığı ömrün son fəsli adlandırır, lakin bu fəsli sadəcə yaşlanma prosesi kimi təqdim etmir. Qocalıq burada geriyə baxmaq, görülən işləri ölçmək, itkiləri xatırlamaq, övladları, nəvələri, gələcəyi düşünmək dövrüdür.
Kitabın bu hissəsində müəllif öz həyat yoluna daha çox retrospektiv baxışla yanaşır. O, gənclik illərində şahidi olduğu hadisələri, kənd həyatının müxtəlif səhnələrini, insan talelərini xatırlayır.
Əslində qocalıq kitabın bütün bölümlərində görünməyən bir qəhrəman kimi iştirak edir.
Çünki müəllif hər şeyi yaşın gətirdiyi təcrübənin süzgəcindən keçirir.
Gənclikdə adi görünən bir hadisə qocalıqda böyük həyat dərsi kimi xatırlanır. Deməli, zaman yalnız illəri aparmır, hadisələrin mənasını da dəyişir.
“Zamanın pəncərəsindən baxanda” əsərini oxuyarkən belə bir qənaət yaranır ki, kitabın əsas qəhrəmanı ayrı-ayrı insanlar deyil, Zamandır.
Sədulla Şirinov zamanın içindən keçir. Bir tərəfdə uşaqlıq xatirələri, baba evləri, kənd həyatı, köhnə adətlər, şəcərə axtarışları var. Digər tərəfdə müharibə, şəhidlik, Qarabağ, Zəfər, müstəqillik və dəyişən cəmiyyət dayanır. Bir tərəfdə qocalıq, ölüm və itki var.Digər tərəfdə övladlar, nəvələr və gələcək nəsillər.
Bütün bu xətlər bir nöqtədə – yaddaşda birləşir.
Bu mənada kitabın adı yalnız poetik ifadə deyil, həm də əsərin strukturunu müəyyən edən konsepsiyadır.
Müəllif zamanın pəncərəsindən baxır, amma gördüklərini yalnız özü üçün saxlamır. O, gördüklərini yazıya çevirir.
Sədulla Şirinovun nəsrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun müşahidələrə söykənməsidir.
Kənd həyatı, ailə münasibətləri, yas mərasimləri, ziyarətgahlar, köhnə insanlar, danışılan əhvalatlar, uşaqlıq xatirələri – bütün bunlar müəllifin nəsrində canlı materiala çevrilir.
O, həyatın “bəzəksiz, düzəksiz” tərəflərini göstərməyə çalışır.
Buna görə də kitabı oxuyarkən bir çox məqamda oxucu öz kəndini, öz babasını, öz ailə söhbətlərini xatırlaya bilər.
Əsərin ön söz müəllifi də kitabı müəllifin həyat təcrübəsinin, müşahidələrinin və düşüncələrinin bədii ifadəsi kimi qiymətləndirir.
Bu kitabın sənədli əhəmiyyəti də buradan doğur. Bəzən tarix kitablarının yazmadığı bir detalı bir insanın xatirəsi qoruyur. Bəzən bir kəndin tarixini dövlət arxivindən çox, həmin kəndin yaşlı sakininin yaddaşı yaşadır. Bəzən bir ailənin şəcərəsi rəsmi sənədlərdə deyil, babanın danışdığı bir əhvalatda gizlənir.
Sədulla Şirinov həmin xatirələri yazıya alaraq onları fərdi yaddaşdan ictimai yaddaşa keçirir.
Kitabın epiloqu əsərin bütün ideya xəttini tamamlayır.
Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, kitabı soy-kökünün gələcək davamçılarına və Sopular nəslinin kökünü araşdırmaq istəyənlərə bir ipucu vermək məqsədi ilə yazıb. Eyni zamanda bu kitabda özündən sonra bir iz qoymaq istəyini də ifadə edir.
Bu cümlələr əsərin mahiyyətini tam açır.
“Zamanın pəncərəsindən baxanda” bir insanın özünə yazdığı kitab olmaqla yanaşı, özündən sonrakılara ünvanladığı məktubdur.
Müəllif sanki gələcəkdə kitabı oxuyacaq nəvəsinə, nəticəsinə, kötücəsinə müraciət edir:
Məni unutma.
Babalarını unutma.
Torpağını unutma.
Keçmişini unutma.
Sənə ötürülən mənəvi dəyərləri qoru.
Və özündən sonra gələnlərə sən də bir şey ötür.
Bu mənada kitabın ən böyük ideyası yaddaşın varisliyidir.
Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı bir insanın ömründən başlayıb bir nəslin yaddaşına, bir nəslin yaddaşından xalqın tarixi düşüncəsinə doğru genişlənən publisistik-bədii əsərdir.
Kitabda hər şey var: uşaqlıq xatirəsi, baba ocağı, soy-kök axtarışı, Vətən düşüncəsi, Qarabağ ağrısı, müharibə, şəhidlik, Zəfər, din, mənəviyyat, insan səhvləri, qocalıq, ölüm və gələcək.
Lakin bütün bu mövzuları birləşdirən görünməz bir xətt var: insanın özündən sonra nə qoyub gedəcəyi sualı.
Sədulla Şirinovun cavabı isə aydındır: insanın ən böyük sərvəti maddi var-dövlət deyil, mənəvi mirasıdır.
Bu baxımdan kitab həm müəllifin keçmişə hesabatı, həm bu günə münasibəti, həm də gələcəyə mesajıdır.
Əsərin məzmununu tamamlayan əsas fikir də budur: maddi sərvət tükənə bilər, amma yaxşı ad, xeyirxah əməl, mənəvi dəyər və yaddaş nəsildən-nəslə ötürülə bilər.
Bəlkə də kitabın adı ilə müəllifin bütün niyyəti arasında ən böyük bağ elə budur.
Zamanın pəncərəsindən baxan insan keçmişi görür. Yazıçı isə gördüklərini sözə çevirir. Söz isə zamanın özündən uzun yaşaya bilir.
Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı məhz bu mənada yalnız bir kitab deyil, bir insanın öz keçmişinə, öz nəslinə, öz Vətəninə və gələcək nəsillərə ünvanladığı mənəvi məktubdur.
Və bu məktubun ən böyük çağırışı yaddaşadır:
Unutmayaq!
Çünki zaman çox şeyi dəyişir, çox şeyi aparır, çox şeyi başqa cür göstərir. Amma insanın yazdığı söz, qoruduğu yaddaş və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi miras zamanın bütün sınaqlarından keçərək yaşaya bilər.
Bəlkə də Sədulla Şirinovun zamanın pəncərəsindən baxaraq gördüyü ən böyük həqiqət elə budur. Hələlik!
14.09.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
