Şair dostumuz Yusif Dirilinin bayatılarını oxudum. Bu bayatıların hər sətrindən, hər bəndindən Vətən ətri, Diridağ ucalığı, Qurbani təravəti baş qaldırdı. Zamanın amansız çaxnaşmalarında qaçqına, köçkünə dönən şairin dili sazımızın, ruhumuzun, Xudafərinimizin, Aşıq Pərimizin, həsrətimizin dilidir. Elə bir dil ki, bu dildə Xətai danışıb, Miskin Abdal könüllər ovsunlayıb, Qurbani sözdən saraylar qurub. Yusif də öz ulu babalarının yolu ilə gedib qoynunda boya-başa çatdığı torpağı, o torpağın hər daşının altından coşqun bir şairin ilhamı kimi fışqıran bulaqları, çəmənləri, çiçəkləri incə bir ruhla dilə gətirir. Onun bayatılarında həsrətini çəkdiyi vətən torpağının ağrılı-acılı xatirələri, unudulmaz anları, müqəddəs məqamları dilə gəlir, insan düşündükcə düşünür, yandıqca yanır, o torpağa qovuşmaq üçün xəyalında arzudan, istəkdən saraylar, kaşanələr qurur. Forma baxımından olduqca zəngin olan bu əsərlərin içində əzizləmə də, tapmaca da, alqış da, qarğış da, sayaçı sözlər də, yurd və toy-düyün deyimləri də, məhəbbət duyğuları da, ağrılar da geniş yer tutur. Bu formaların hamısında bir şair ürəyi döyünür.
Yadıma Murov düşdü, Tələ qurdum, ov düşdü. Həsrətini çəkməkdən, Könlümə qrov düşdü.
Dağa düşən qrova nə var, gün düşən kimi əriyib yox olur, vay o gündən qrov ürəyə, qəlbə düşə. Bax, onda insanın yaman günü başlanır. Əslində elə bayatılar yaman günlərin, dərdli düşüncələrin barı-bəhrəsidir. Bu günə qədər qəm üstündə minlərlə bayatı yaransa da, sevincdən, nəşədən bayatı yaranmır, yaransa da ömrü gödək olur, yaddaşlarda yaşamır. Mənə belə gəlir ki, Yusif Dirili yazdığı bayatıların hamısını yurd həsrəti, torpaq nisgili yazdırıb. Şair dostumuza yeni yaradıcılıq uğurları arzulayır, Cəbrayılda, çinarın altında, kəhrizin gözündə görüşmək ümidi ilə bu yazıya nöqtə qoyuram.
AD, YOXSA SOYAD? (QISA HEKAYƏ) Şöbəmizdə tez-tez maraqlı hadisələr baş verir. Bu gün də belə oldu. İşə təzəcə başlamışdıq. Teiefon zəng çaldı. Əlizadə telefonun dəstəyini qaldırdı. Zəng edənin səsini yaxşı eşitməsəm də, başa düşdüm ki, onların söhbəti təxminən bu məzmundadır: -Bəli, eşidirəm.. -Kimdir, danışan? -Əlizadə. -Mənə Ağayev lazımdı. -Bəli, Ağayevdi. -Ə…Bayaqdan deyirdin, Əlizadədir, indi deyirsən, Ağayevdir. -Əlizadə adımdır, Ağayev soyadımdır. -Qəribə adınız var e, lap soyada oxşayır. -Bağışlayın,Siz kimsiniz? -Babalı. -Adınız nədir? -Dedim, Babalı. -Bəs, soyadınız? -Soyadım Aslandır. -Sizin də qəribə soyadınız var, lap ada oxşayır.Üstəlik adınız da elə bil soyaddır. Birdən Əlizadə gülməyə başladı. Telefonun o biri başından da gülüş səsi gəlirdi.
Əl-ələ sərt yoxuşu düşməyə başladılar. Sanki sadəcə Elçinlə Gülay dənizə tərəf getmirdi, qabaran dəniz də onlara tərəf gəlirdi. Hər dəfə köpüklü dalğalarını daha da uzağa göndərir, sevgililərə qovuşmağa can atırdı. Sahildəki qayalıqlara çırpılan dalğalar parçalanır, köpüklər qumun üstündə sönüb gedirdi. Onlar dəniz kənarına çatdıqları zaman sahilin gənclərlə dolu olduğunu gördülər. Cütlüklər ay işığında üzü dənizə oturmuşdular. Yosun qoxulu külək qızların ipək saçlarını oynadır, oğlanlar sevgililərini qucaqlayıb onları soyuqdan qorumağa çalışırdılar. Gülay mənzərəyə baxaraq: – Eli, necə də romantikdir, – dedi. Elçin onun belini qucaqlayıb özünə tərəf çəkdi, saçından öpdü: – Anı yaşa, həyatım. – Haqlısan, Eli, həyatımız da dənizin qayalara vurub parçalanan dalğaları kimidir. Hər anını sadəcə bir dəfə yaşaya bilirik. Təəssüf ki, ömrümüz boyunca yaşadığımız milyonlarca anın heç birini ikinci dəfə yaşamaq şansımız yoxdur. – Ona görə də mənim həyat şüarım belədir: ya həyatının hər anını dolu-dolu yaşa, ya da heç yaşama! Elçin yaxınlaşıb qaya parçasının üstünə çıxdı. Qollarını açıb irəli uzatdı. Üzünü səmaya tutub gözlərini yumdu. Sahilə çırpılan dalğa onun ayaqlarına dolanıb geri çəkildiyi zaman Gülay köynəyinin arxasından tutub Elçini özünə tərəf çəkdi. – Hara gedirsən, Eli? – deyə qışqırdı. Elçin gözlərini açıb səmaya səpələnmiş almaz dənəciklərinə baxaraq hələ də onu özünə tərəf dartan Gülaya dedi: – Həyatın məni çağırdığı yerə. – Dəlisən, Eli? Qorxutma məni! – deyə qız dodaqlarını büzdü. – Sən də gəl, ağ çiçəyim. Su ilə torpağın, qaranlıqla aydınlığın qovuşduğu yerə gəl. Gözlərini yum, ruhuna sərbəstlik ver. Qoy qağayılar kimi sərbəstcə dolaşsın göy üzündə. Azğın dalğalar ayaqlarından dartdıqca sürüşkən qaya parçasının üstündə müvazinətini qorumağa çalışan Gülay Elçini təqlid edir, gözlərini yumub düşüncələrindən uzaqlaşmaq istəyirdi. Amma ayaqlarının altındakı sürüşkən qaya parçasına, onu olduğu yerdən uzaqlaşdırmağa çalışan dənizə və dəli küləyə müqavimət göstərmək asan deyildi. – Eli, qurban sənə, indi yıxılacağam, – Gülay qışqırdı. – Yaxşı, həyatım, qorxma, – deyə Elçin dönüb qaya parçasının üstündən düşdü, onu da qucağına alıb dalğaların ulaşa bilmədiyi yerə gətirdi. İkisinin də ayaqqabılarına su dolmuş, şalvarları islanmışdı. Gülay sevgilisinin üzünə baxdı. Elçinin dodaqlarına qəribə bir təbəssüm qonmuşdu. Üzündə ayın işığı əks olunur, gözlərində balaca ulduzlar uçuşurdu. Gülayın ürəyi atlandı. Sanki sinəsinin sol tərəfində balaca, yumruq boyda bir şey şişib böyüməyə başladı. Həmin şey sinəsinə sığmayıb qabırğalarını sıxmağa başlayanda o, Elçinin boynuna sarıldı və qışqıraraq: – Səni çox, lap çox sevirəm, Eli, – dedi… Elçin Gülayın ayaqlarını yerdən üzüb saçından öpdü: – Mən də səni, sevgilim. Sonra qollarını boşaldıb Gülayı yerə qoydu, çənəsindən tutub dodaqlarından öpdü: – Bu gecəni yazdım tarixə… Gedək, balım, ayaqların islanıb, xəstələnərsən. Yoxuşu qalxarkən ayaqları islaq ayaqqabılarının içində sürüşür, addım atmalarını çətinləşdirirdi. Ona görə də bayaq asanca endikləri yoxuşu qalxmaqda çətinlik çəkirdilər. Gülay ayaqqabılarını soyunub əlinə almaq istədiyi zaman Elçin: – Bir dəqiqə həyatım, – deyərək onu belindən qucaqlayıb yuxarı qaldırdı. – Sən boynumu qucaqla, mən səni qaldıraram. Gülay çabalayıb düşmək istədi. Elçin onun yanından bir şapalaq vurdu: – Sakit dur. Gülay dodaqlarını büzərək dedi: – Ağrıtdı e, vəhşi! – Qoy yoxuşun başına çataq, öpərəm keçər. – Axı sənin də ayaqqabıların islanıb, Eli. – Eybi yoxdur, əzizim! Bir az da səbr et, çatırıq. Dəniz fənərinin yanına çatdıqları zaman Gülayı yerə qoyub dedi: – Həyatım, gəl bir çay içək, bədənimiz qızışsın. Gülay onun sözünü təsdiqlədi: – Hə, Eli, aşağıda dondum soyuqdan. Birlikdə bayaq əyləşdikləri kafeyə gəldilər. Boş masa tapıb əyləşdilər. Elçin yaxınlaşan ofisiantdan çay gətirməsini rica etdi. Gülaya tərəf dönüb dedi: – Amma sahil ləzzət elədi. İnanırsan, Gülü, bütün yorğunluğum çıxdı. – Mənə də çox yaxşı təsir elədi. Sabah məni çimərliyə apar da, Eli. – Ay Gülü… Səni hələ haralara aparacağam, – deyə Elçin göz vurdu. Gülay dişlərini qıcadı: – İndidən de, bilim də, Eli. – Olmaz. Gülay daha da acıqlandı: – Onda hər yerə tək gedərsən! – Of, Gülü, sabah barədə danışmayaq, gedək istirahət edək. Sabah tezdən qalxarıq. Hoteldən çıxanda ipucu verəcəyəm. – Hə, Eli, çayımızı içək, qalxaq. Gedib duş qəbul etmək istəyirəm. Sən də bu gecə tək yatıb ağıllanarsan, – deyə Gü lay üzünü dənizə tərəf döndərdi. Çaylarını içib qalxdılar. Avtomobilə minib hotelə qayıtdılar. Nömrələrinə girdikləri zaman Elçin saatına baxıb dedi: – Vaxt da uçur elə bil. Saat ikiyə işləyib. Gülay ona fikir vermədən ayaqqabılarını çıxarıb eyvana qoydu. Çəkələklərini tapıb ayağına keçirdərək hamama getdi. Yolda Elçinlə kəlmə kəsməmiş, onun suallarını cavabsız qoymuşdu. Küsməkdə haqlı olduğunu göstərmək istəyir di. Bir tərəfdən də Elçin onun inadkarlığına bələd olduğundan üstünə getmirdi. “Yataqda barışarıq”, – deyə düşünürdü. Eyvanda qollarını sinəsində çataqlayıb şəhərə tamaşa edirdi. Qapı cırıltısı eşidib içəri boylandığı zaman Gülayın hamamdan çıxdığını gördü. Yaxınlaşıb: – Həmişə təmizlikdə, həyatım, – dedi. Gülay heç nə demədən yatağa uzanıb yorğanı üstünə çəkdi. Sanki otaqda ondan başqa heç kəs yox idi. Elçin başını bulayıb hamama girdi. O yuyunub çıxanda artıq Gülay yuxulamışdı.
Səhər saat səkkizin yarısında telefonunda qurduğu zəngli saatın səsinə oyandı. Hamama girib əl-üzünü yudu. Dişlərini fırçalayıb qayıtdı. Gülay hələ də yatırdı. Yatağın kənarında əyləşib onun yatmağına tamaşa etməyə başladı. Özünü saxlaya bilməyib qızın yarıaçıq dodaqlarından öpdü. Gülay yuxulu-yuxulu onu kənara itələyib üzüqoylu uzandı. Elçin bu dəfə də onun saçını burnuna yaxınlaşdırıb qoxuladı. Çiynindən, kürəyindən öpdü. – Əl çək, yatmaq istəyirəm, – deyə Gülay yorğanını başına çəkdi. Şeytan Elçini yoldan çıxarmışdı. Artıq Gülayın yatmasına icazə verməyəcəkdi. Qızı qıdıqlayıb oyatdı, yorğanı üstündən çəkdi: – Dur, tənbəl, biz bura gəzməyə gəlmişik, yatmağa yox. Gülay onun gözlərinin içinə baxaraq acıqla dedi: – Elə bilirsən dünənkini unutmuşam? Get özün gəz! – Off, Gülü, səninçün sürpriz olsun deyə demirəm də. Qalx gedib yemək yeyək, səni Səbahəddin Əlinin dustaq olduğu həbsxanaya aparacağam. Sonra şəhərin iyirmi-otuz kilometrliyində Ərfələk Tatlıca şəlalələrinə gedərik. Günortadan sonra Hamsilosdakı fiorda, oradan da çimərliyə… Öyrəndin? Di qalx gedək. Gülay əynini geyinib əl-üzünü yuyanadək Elçin idman paltarlarını və dağçılıq ləvazimatlarını bel çantasına yığdı. Hotelin yeməkxanasına düşüb nahar etdikdən sonra avtomobilə minib Sinop qalasına doğru hərəkət etdilər. Elçin avtomobili muzeyin yaxınlığında saxladı. Düşüb keçmişdə həbsxana kimi istifadə olunmuş binanı gəzməyə başladılar. Onlar məhbusların saxlanıldığı alçaq tavanlı dar otaqları, uzun, ensiz koridorları gəzərkən “Aldırma gönül, aldırma” mahnısı çalınırdı. Sonra o mahnını Sinop həbsxanasındakı məhkumların cəzalarını çəkərkən yazdıqları şeirlər və onlara bəstələnmiş mahnılar əvəz etdi. Gülay kövrəlmişdi. Ən çox sevdiyi mahnının sözlərinin yazıldığı şərait onu mütəəs sir etmişdi. Bir anlıq özünü Səbahəddin Alinin yerinə qoydu. Burada ağır dəmir qapıların, aşılmaz divarların arxasında dustaq olduğunu düşündü… Qəddi əyildi, beli büküldü. Bunu düşünmək belə ağır idi. Onun kefinin pozulduğunu hiss edən Elçin soruşdu: – Həyatım, bəlkə, muzeydən çıxaq? Gülay başını tərpədib razı olduğunu bildirdi və çıxışa doğru yönəldi. Sakitcə gəlib avtomobillə əyləşdilər. Ərfələk Tatlıca şəlalələrinə çatdıqları zaman Elçin uyğun bir yer seçib avtomobili əylədi. Maşından düşüb mənzərəyə heyran-heyran baxan Gülaya dedi: – Əzizim, heç həyatında bu qədər əsrarəngiz gözəllik görmüsənmi? – Xeyr, Eli, inan belə bir gözəlliyi heç yerdə görməmişəm. Elçin sevgilisinin əlindən tutdu: – Bəlkə, gəzintiyə başlamadan bir çay içək? – Hə, Eli, əla olar. Sonra da dağa çıxarıq. Elçin avtomobilin baqajını açıb bel çantasını götürdü. – Əynimizi maşında dəyişək, – dedi. Növbə ilə əyinlərini dəyişdilər. Çantada quru spirt, çaydan, quru çay, konserv, çörək, konfet, ov bıçağı, xilasetmə ipi kimi şeylər vardı. Birlikdə yaxınlıqdakı restorana tərəf getdilər. Çay boyunca sıralanan istirahət mərkəzləri, restoranlar müştərilərlə dolub-daşırdı. Elçinlə Gülay restoranın həyətinə girib ağacların altındakı masalardan birində oturdular. Çay sifariş verib hansı tərəfə gedəcəklərini müzakirə etməyə başladılar. – Gülüm, şəlalələrin ən kiçiyi budur. Əlavə iyirmi beş şəlalə var. Qalxdıqca görəcəyik. Bax, bu cığırla dörd-beş saata nə qədər gedə bilsək, gedərik, sonra geri qayıdarıq. – Niyə dörd-beş saat? Gəlmişkən elə birinci şəlaləyə qədər gedək də. – Getməyinə gedək, həyatım. Amma birinci şəlaləyə neçə saata çatacağımızı bilmirik. Tutaq ki, gedib çatdıq, işin qayıtmaq tərəfi də var axı. – Yaxşı, Eli, necə istəyirsən, elə olsun. Çaylarını içib qurtardıqdan sonra Elçin ofisiantı çağırıb hesabı ödədi və Gülaya dedi: – Qalx, gözəlim, yolçu yolda gərək. Cığırın başlanğıcını hər gün buradan keçib gedən yüzlərcə insan tapdayıb bərkitmişdi. Şəlalənin çarhovuza töküldüyü yerə çatdıqları zaman yol haçalanırdı. Cığırlardan biri şəlalə ilə paralel daşlı-qayalı yamaca qalxırdı. Elçin altdan yuxarı həmin cığıra baxıb Gülaya dedi: – Ürəyim, yan tərəfdən gedək, bura bizlik deyil. – Niyə, Eli? Biz buradan qalxa bilmərik? Elçin sevgilisinin gözlərinə baxıb gülümsündü: – Yox, ay Gülü, görmürsənmi bu cığırla heç kim getmir. Ora dağçılar üçündür. – Yaxşı, Eli, necə məsləhətdirsə, elə edək. Onlar cığırla qalxıb şəlalənin başına çatdıqları zaman Elçin ayaq saxlayıb aşağıya baxdı və ardınca gələn Gülaya dedi: – Gəl bir mənzərənin gözəlliyinə bax. Gülay ona yaxınlaşıb dayandı. Ağac budaqlarının arasından göstərdiyi istiqamətə doğru baxdı. Dərindən nəfəs alıb dedi: – Uy da! Eli, necə də gözəldir! Şəlalənin suyu çarhovuza tökülür, sanki qaynayaraq yuxarı qalxırdı. Sonra dağların arası ilə qıvrılaraq axıb gedir, üfüq xəttinin bitdiyi yerdə yaşıl meşələrlə birlikdə dalğalı xətt yaradaraq səma ilə birləşirdi. Gülay telefonunu çıxararaq mənzərənin fotosunu çəkdi. “Tik-tok”a girib canlı açmaq istəyəndə Elçin ona mane oldu: – Darıxma, həyatım, canlı açmağın vaxtı gələndə sənə deyəcəyəm. On-on beş dəqiqə qalxdıqdan sonra Elçin güclə eşidilən şırıltını dinşəyib dedi: – İkinci şəlaləyə yaxınlaşırıq. Nəhəng ağacların qovuşan çətirləri günəş işığı keçirmədiyindən ətraf yarıqaranlıq idi. Onlar cığırla irəlilədikcə ya yuxarı qalxanların yanından keçir, ya da qayıdanlarla qarşılaşırdılar. Onların hamısı ilə salamlaşır, ləhcələrindən tanıyanlar sağ əllərini qaldırıb türk dilində ucadan: – Can Azərbaycan! – deyirdilər. Üzlərindən təbəssüm, gülüş əskik olmayan bu insanlarla qarşılaşdıqca Gülay Elçinin qulağına astadan: – Eli, necə də istiqanlı insanlardır, – deyirdi. İkinci şəlaləyə çatdıqları zaman Elçin Gülaydan soruşdu: – Yoruldun, həyatım? İstəyirsən bir az dincələk. Gülay dərindən nəfəs alıb birçəyini qulağının arxasına keçirdi: – Yox, Eli, sadəcə bir az susamışam. Elçin çantasını yerə qoydu. İçindəki butulkanı götürüb Gülaya uzatdı: – Al iç, həyatım. Gülay içib qaytardıqdan sonra özü də bir-iki qurtum içib butulkanı yerinə qoydu. Çantanı çiyninə keçirib Gülayın əlindən tutdu: – Gedək, gülüm. Onlar gəlib üçüncü şəlaləyə çatdıqları zaman Elçin saatına baxaraq Gülaya tərəf çevrildi: – Burada beş dəqiqə dincələk, yorğunluğumuz çıxsın. Sonra davam edərik. – Hə, Eli, bir az dincəlsək yaxşı olar. Elçin cığırın kənarına çıxaraq iri bir ağacın altında yer seçib əyləşdi. Gülayın əlindən tutaraq yanında oturtdu: – Başını qucağıma qoy, ayaqlarını da uzat. Gülay onun dediyi kimi edərək gözlərini yumdu. Elçin onun saçını sığallayaraq: – Nə vaxt istəsən de, qayıdaq, həyatım, – dedi. – Qayıtmaq istəmirəm, Eli, gör nə gözəl yerlərdir, gəzmək istəyirəm. – Acmamısan, həyatım? – Elə də yox. – Onda bir az da gedək, bir saata hara çatsaq, orada dayanıb yeməyimizi yeyər, dincələrik. – Yaxşı, Eli. Elçin onun əlini öpüb: – Qalx getdik, – dedi. Tədricən kolluqlar sıxlaşmağa, cığırlarsa otların altında görünməz olmağa başlamışdı. Arabir bir-birinə dolaşmış tikanlı kollar qarşılarını kəsirdi. Bu zaman Elçin ya bıçağı ilə kol-kosu kəsərək yol açırdı, ya da ətrafından dolanıb keçirdilər. Elçin təngnəfəs halda dördüncü şəlalənin başına çıxdığı zaman qamətini düzəldib çevrildi. Onun iki addım gerisində olan Gülay qan-tərin içində idi. Addım atmağa taqəti qalmamışdı. Elçin çantasından su butulkasını çıxarıb ona verdi: – Burada oturub iç, düşüm çaydan su gətirim, əl-üzümüzü yuyaq. Həm də çay qoyarıq. Gülay şüşəni boşaldıb yerə qoydu: – Qoy mən də gəlim, Eli, suya girib yuyunmaq istəyirəm. Elçin gülümsündü: – Ömrüm, su kənarındakı yamaclar çox sərtdir. Düşsən, çıxa bilməyəcəksən. Nə qədər su lazımdırsa, mən gətirəcəyəm. Sonra çaydanla boş butulkanı götürüb getdi. Elçin çayda yuyunub su qablarını da dolduraraq qayıtdığı zaman Gülayın başını onun bel çantasına qoyaraq yuxuladığını gördü. Ürəyində dedi: “Ay Allah, bu qız necə yorulub belə”. Onu oyatmamağa çalışaraq ehtiyatla çantanın cibindən quru spirt qutusunu götürdü. Ov bıçağı ilə yerdə çuxur qazıb üç ədəd quru spirti içinə qoyub yandırdı, çaydanı qaynamağa qoyub özü də torpağın üstündə oturdu. Siqaretindən birini götürüb yandıraraq damağına qoyub acgözlüklə sümürdü… Çaydan qaynadıqdan sonra ətrafına boylandı, yaxınlıqda böyürtkən kolları gördü, gedib bir az yığdı. Gətirib bir azını çaydana ataraq kompot hazırladı, qalanını isə yemək üçün saxladı, Gülayı öpərək oyandırdı. Gülay qalxıb oturaraq gərnəşdi, gözlərini ovuşdurub dedi: – Üşüdüm e, Eli. Saat neçədir? – Dördün yarısı. Tərli-tərli yatmısan, ona görə üşüyürsən. Al bir kompot iç, – deyə Elçin çantasından götürdüyü birdəfəlik stəkana kompot süzüb ona uzatdı. – Nə kompotudur ki? – Böyürtkən. – Ay canım mənim, bir dənəsən e, – deyə Gülay Elçindən karton stəkanı aldı, ətrafına boylandı, – Çox yatmışam, Eli? – Yox, gülüm, cəmisi yarım saat. Amma bu qədər kifayətdir. Kompotunu iç, üşütmən keçsin, ona qədər də mən nəsə hazırlayım, yeyib gedək. Elçin iki “Dardanel” ton konservi götürdü, qapaqların açdı və qazdığı çuxura qoydu. Dilimlənmiş çörəyi də götürdü: – Gəl, həyatım. – Dayan, Eli, hələ əlimi yuyacağam. Elçin onun əlinə su tökdü, gülümsünərək göz vurub: – Üzünü köynəyinə, əlini də üstünə sil, – dedi. – Eli, salfet yoxdur? – Yox, gülüm, o dediyin hoteldə qaldı. Burada belədir. “Tik-tok”da canlı açmayacaqsanmı? – Yox, Eli, istəmirəm. – Niyə, gülüm? – İzləyicilərimin məni bu halda görməsini istəmirəm. – Dəli olma, Gülü. Nə olub halına? Belə də çox gözəlsən. – Yaxşı, Eli, onda asılqanı ver. Gülay canlı yayım açaraq telefonunu bir kənara, ikisini də görə biləcək yerə qoyub tənzimlədi. Onlar yeməklərini yeyərkən Gülay bir tərəfdən də ikinci telefonundan yayıma qonaq alır, rəfiqələrini efirə qoşaraq söhbət edirdi. Onlara Ərfələk Tatlıca şəlalələrinin heyrətamiz gözəlliyi barədə məlumat verirdi. Digər tərəfdən də yazılan şərhləri oxuyub cavablayırdı… Yayıma aldığı qonaqlarından kimisi nə vaxt Sinopa gedib çıxdıqlarını soruşur, kimisi də onlara xoş istirahət arzulayaraq özünün də bu gözəl yerləri gəzib-görmək istədiyini deyirdi. Elçin yeməklərini yedikdən sonra konserv qutuları və digər zibilləri ocağın çuxuruna doldurub üstünü örtdü, digər əşyalarını bel çantasına qoydu. Ayağa qalxaraq dedi: – Gedək, gülüm. Gülay Elçinin davam etmək istədiyini sanıb onun gözlərinə yalvarış dolu nəzərlərlə baxdı: – Bu qədər bəs deyil, Eli? Qayıdaq da. Elçin ona sarılıb alnından öpdü, saçını qoxlayaraq dedi: – Mənim mələyim yorulubmu? Baş üstə, ürəyim, qayıdaq. Gülay sevinclə canlıdakı izləyicilərinə qayıtdıqlarını söylədi. O yol boyu izləyicilərinə gah çayı, gah qarşı yamaclardakı sıx meşələri, gah da şəlalələri göstərirdi. Geri qayıdarkən yol eniş olduğundan daha tez gedir, elə də yorulmurdular. Gülayın da başı “Tik-tok”a qarışdığından vaxtın necə keçdiyindən xəbərsiz irəliləyir, arada önündə gedən Elçini izləyicilərinə göstərərək fəxrlə həyatda onun kimi mükəmməl ikinci bir oğlanın ola bilməyəcəyindən danışırdı. Dönüş yolundakı ilk şəlalənin başlanğıcına çatdıqları zaman Elçin Gülaya tərəf çevrilərək soruşdu: – Yorulmamısan, həyatım? – Hə, Eli, bir az dincələk, – deyə Gülay dikin başına gəldi, uyğun bir yer seçib əyləşərək aşağıda sıralanmış istirahət mərkəzlərini izləyicilərinə göstərdi, sağollaşıb yayımı dayandırdı. Elçin gəlib Gülayın yanında oturdu. Belini qucaqlayıb özünə tərəf çəkdi, yanağından öpdü: – Çox yorulmusansa, səni qucağımda daşıyım. Gülay gülümsündü: – Yox, ömrüm, ehtiyac yoxdur. Həm bura qədər başım canlıda elə qarışıb ki, necə gəldiyimdən xəbərim olmayıb. Bir neçə dəqiqə dincəldikdən sonra qalxıb yollarına davam etdilər. Yarım saat sonra avtomobillərinin yanında idilər. Əşyalarını baqaja qoyub restoranlardan birinə yaxınlaşdılar. Əl-üzlərini yuyub əyləşdilər. Elçin yaxınlaşan ofisiantın təqdim etdiyi menyuya baxıb “cevizli mantı” və “nokul böreği” sifariş etdi, Gülaya dedi: – Acından ölürəm, Gülü. Dünyaları versələr, yeyərəm. – Buradan hara gedəcəyik, Eli? – Təxminən yarım saatlıq yolda Hamsilos adlı bir bölgə var. Orada yerləşən fiorda gedəcəyik. Deyilənə görə, mükəmməl mənzərəsi var. Gülay dodaqlarını büzdü: – Bəs çimərlik, Eli? Çimərliyə getməyəcəyik? – Çatdıra bilsək gedərik, çatdıra bilməsək, Samsunun girişində dünyaca məşhur bir çimərlik var, ora gedərik. – Əla, Elçin, onda çimərlik qalsın Samsuna. Restorandan saat səkkizin yarısında çıxıb maşına mindilər. Elçinin idarə etdiyi BMW kəskin döngəli dağ yollarında sürətlə şütüyür, açıq pəncərələrindən içəri dolan axşam küləyi gənclərin boyun-boğazlarını oxşayıb saçlarını oynadırdı. – Bir az yavaş sür də Eli, başım gicəlləndi, – deyə Gülay narazılıq etdi. Elçin gözlərini yoldan çəkmədən dedi: – Günəş batmamış çatmaq istəyirəm, həyatım. İstəyirəm ki, qürubu orada qarşılayaq. – Of, Eli! – deyə Gülay dişlərini qıcadı. – Onca dəqiqə səbr et, bir şey qalmadı, çatırıq. Fiordun yaxınlığına çatanda saat səkkizə qalırdı. Elçin avtomobili saxlayaraq Gülayın əlindən tutdu, fiordun qərbindəki təpəni göstərərək dedi: – Qaçdıq, həyatım, beş-altı dəqiqə vaxtımız qalıb. Təngnəfəs halda təpənin başına qalxdılar. Günəş sanki üfüq xəttində dayanıb onların gəlməyini gözləyirdi. Bir anlıq yerində donub anidən suda batan adam kimi yaşıllıqların arxasında yoxa çıxdı. Üfüqün arxasına keçməsi ilə bərabər yer üzünə göndərdiyi şüaları səmaya dağılaraq onu qızılı rəngə boyadı. Gülay telefonunda sıralı çəkimlə günəşin batışını, səmaya dağılıb ardınca üfüq xəttində yoxa çıxan şəfəqlərini çəkdi. Onu arxadan qucaqlayan Elçinə dedi: – Çox sağ ol, əzizim, çox sağ ol! İnan bu ana tamaşa etməklə bütün yorğunluğum çıxdı. Bir az sonra əl-ələ verib yavaş-yavaş təpədən endilər. Suyun kənarındakı istirahət mərkəzlərindən birinə gəlib ləpələrin sahili döydüyü yerdəki masalardan birinə keçib əyləşdilər. Çay və şirniyyat sifariş verdilər. Elçin sudan çıxaraq havada pullarını göstərən balıqlara baxıb dedi: – Bilsəydim, tilov götürərdim, balıq tutardıq. Gülay stuldan qalxdı, ayaqqabılarını çıxardaraq idman şalvarını çirmələyib dizlərinə qədər suya girdi. Elçinə tərəf çevrilib onu da çağırdı: – Gəl, Eli, suyun sərinliyi ləzzət eləyir. – Mən gəlmirəm, Gülü, sən əylənməyə davam et, – deyə Elçin telefonunu çıxardıb sosial media hesablarında gəzişməyə başladı. İstirahət mərkəzində bir qədər dincəldikdən sonra avtomobillərinə minib “Diogen” hotelinə qayıtdılar. İkisi də yorulub taqətdən düşmüşdü. Elçin saatına baxdı: – Gülü, on birə beş dəqiqə qalıb. Duş qəbul edib yataq. – Elçin, mən o qədər yorğunam, yuxusuzam ki, sabah günortaya qədər yatacağam, lütfən məni oyatma. – Yaxşı, gülüm, get çim.
Yuxudan oyandıqları zaman saat doqquza qalırdı. Demək olar ki, on saat yatmışdılar. Elçin yatağında çevrilərək Gülayın saçını sığallayıb: – Qalx həyatım, Samsuna gedəcəyik, – dedi. Gülay ufuldadı: – Bütün bədənim ağrıyır, ayaqlarım qırılır, Eli. Elçin onun kürəyini qayğıkeşliklə oxşayıb: – Xamlamısan, ağ çiçəyim, ona görə, – dedi. – Bir az hərəkət et, düzələcəksən. Gülaya qalxması, əynini geyinməsi üçün kömək etdi: – İndi get əl-üzünü yu, dişlərini fırçala. Mən də üzümü qırxacağam. Saat on tamamda hoteldən çıxdılar. Yaxınlıqdakı restoranların birinə gedib qəlyanaltı etdilər. Sinopun qərb çıxışından Samsuna doğru yola düşdülər. Dağların ətəklərindən keçən yol eniş-yoxuşlu və kəskin döngəli olduğundan sürətlərini artırmadan irəliləyir, yolun hər iki tərəfi ilə uzanıb gedən ağacların çətirlərinin kölgəsi altında gedirdilər. Gülay ucsuz-bucaqsız meşələri və sol tərəflərində arabir görünüb itən dənizi seyr edərək ciyər dolusu nəfəs aldı: – Eli, elə bil buralarda yaşıldan başqa rəng yoxdur. Hara baxırsansa, yaşılın onlarca çalarını görürsən, bu sahillərin təbiəti həqiqətən də füsunkardır. Ancaq bölgə insanının təbiətə davranışından da çox şey asılıdır. İnsanlar təbiətin onlara verdiklərini talamırlarsa, belə gözəlliklər içində yaşamağa davam edirlər. Onlar Bafra ilçəsini keçdikləri zaman yolun sol tərəfinə qoyulmuş Atakum plyajı və Samsuna on kilometr olan lövhələrini gördülər. Elçin dedi: – Bu da çimərliyimiz. Nə deyirsən, dənizə girəkmi? – Bəs necə, Eli? Avtomobili bir kənarda əyləyərək içində çimərlik paltarlarının olduğu torbanı götürüb gəldilər. Kabinetlərdən birinə girib əyinlərini dəyişdilər. Sahilə çatdıqları zaman Elçin dayanıb Gülayın əlindən tutdu. Öncə qarşısında uzanıb gedən mavi dənizə, sonra da başını qaldırıb günəşə baxdı. Gülay dedi: – Eli, su necə də təmizdir, hətta Antalyada da çimərliyin suyu bu qədər təmiz deyildi. Elçin geriyə dönüb bir neçə yerdə görünən mavi bayraqları göstərdi: – O bayraqları görürsənmi gözəlim? Bu o deməkdir ki, çimərlikdə hər şey dünya standartlarına uyğundur. Dənizdən əsən meh, ayaqlarını yalayan ləpələr onları xəfifcə üşüdürdü. Elçin suya doğru qorxa-qorxa addımlayan Gülaya dedi: – Üşüyürsən, gülüm? – Su soyuqdu, Eli! – Hələ səhərdir, ona görə, – deyə Elçin iki addım atıb suya baş vurdu, bir neçə metr irəlidən çıxıb islaq saçını arxaya atdı. – Gəl, ağ çiçəyim. Onlar bir az üzüb əyləndikdən sonra Elçin iki nəfərlik su motosikleti kirayələdi. Sahilin üfüqdə incəlib tünd rəngli xətt halına düşdüyü yerə qədər gedib geri qayıtdılar. Motosikleti təhvil verərək nəhəng çətirlərin altına qoyulmuş masalara yaxınlaşdılar. Keçib əyləşərkən Elçin iki dənə qaynadılmış qarğıdalı və çay sifariş etdi. Yan masada əyləşib çay içən iki gənc qız qalxaraq onlara yaxınlaşdı. – Bağışlayın, siz Azərbaycandansınızmı, – deyə onlardan biri Azərbaycan dilində soruşdu. – Bəli, – Elçin fərəhlə dedi və ayağa qalxıb onlara yer göstərdi. Gülay da yerliləri ilə qarşılaşmanın verdiyi sevinclə qalxdı, qızlarla görüşüb-öpüşərək Elçindən onlar üçün də çay və qarğıdalı sifariş etməsini rica etdi. Qızlar çimərliyin ətrafında yerləşən universitetlərdən birində təhsil alırmışlar. Elə universitetin yataqxanasında qaldıqlarından vaxt tapdıqca çimərliyə gəlirmişlər. Gülay da öz növbəsində onlara həm Elçindən, həm də özündən danışdı. Türkiyəyə çıxdıqları səyahət, gəzib gördükləri yerlər barədə məlumat verdi. Onlar çaylarını içib qarğıdalılarını yedikdən sonra Elçin ofisiantı çağıraraq xanımlar üçün dondurma sifariş verib ayağa qalxdı. Gülaya: – Siz söhbət edin, mən gəlirəm, – dedi və dənizə girdi. On-on beş dəqiqə üzüb gəldi. Elçin gəldiyi zaman Gülay qızlarla sağollaşdı. Çimərliyin duşxanasına girib yuyundular. Əyinlərini dəyişərək Samsuna doğru yola davam et dilər. Şəhərə girdikləri zaman Gülay soruşdu: – Eli, burada haraları gəzəcəyik? Elçin suala sualla cavab verdi: – Səncə, haraları? – Məncə, Atatürkün 19 mayda çıxdığı limanı. Elçin gülümsündü: – Düz tapdın, həyatım. Limanın dayanacağında uyğun bir yer tapıb avtomobili əylədi. Düşərək “Bandırma” gəmisinin eynisinin hazırlanaraq sərgiləndiyi yerə gəldilər. Giriş haqqını ödəyərək muzey-gəmiyə daxil olub Atatürkün gəmidə səyahət edərkən yaşadığı, toplantılar keçirtdiyi kameraları gəzdilər. Xatirə şəkilləri çəkdirərək limanın qarşısındakı parka getdilər. Bir az da orada gəzib-dolaşdıqdan, şəkillər çəkdirərək sosial media hesablarında paylaşdıqdan sonra Ordu istiqamətində yola düşdülər. Bir-birindən gözəl kəndləri, qəsəbələri arxada qoyaraq Ünye ilçəsinə çatdıqları zaman çoxdan ikindi olmuş, ikisi də əməlli-başlı acmışdılar. Elçin ilçə mərkəzindəki restoranlardan birinin önündə avtomobilini əylədi. Düşərək restoranın həyətinə daxil olub açıq havada qoyulmuş masalara yaxınlaşdılar. Boş yer tapıb əyləşdilər. Elçin yaxınlaşan ofisiantdan hamsili qarğıdalı çörəyi, mərcimək şorbası və “kıvırma tatlısı” gətirməsini rica etdi. Nahar etdikdən sonra restora nın hesabına müştərilərə təklif olunan çaylardan içib dondurmalardan yedilər. – Hamsili çörəyi çox bəyəndim, – Gülay dedi. – Bəlkə, yol üçün də götürək? – Götürərik, niyə götürmürük, – deyə Elçin ofisiantdan yol üçün iki dənə çörək istədi və hesabı ödədi. Hava toranlaşanda Elçinin idarə etdiyi maşın Ordu şəhərinə yaxınlaşırdı. Yolda telefon vasitəsilə Boztəpənin yaxınlığında yerləşən bir hoteldə otaq götürdülər. Hotelin önünə çatdıqları zaman Elçin avtomobili əylədi. Baqajı açaraq əşyaları götürüb foyeyə daxil oldular. Nömrələrinin açarını alıb otaqlarına çıxdılar. Gülay əşyaları dolaba yığa-yığa dedi: – Eli, Boztəpəyə getməmiş çimək də. – Onda tələs, həyatım. Elə olsun ki, günəşin qürubuna yetişə bilək. Mən girdim, sən də gəl. Birlikdə duş qəbul edib tələsik hoteldən çıxdılar. Avtomobilə minərək Boztəpəyə getdilər. Maşından düşüb əl-ələ verib təpənin başına çıxdıqları zaman artıq günəş batmış, səmaya atdığı qızılı torunu ardınca çəkib aparmışdı. Təpənin başında dənizin və şəhərin mənzərəsini seyr etdilər. Gülay şəkillərini çəkib sosial mediada paylaşdı. Şəhərin, gəmilərin təkəmseyrək işıqlarına baxıb dedi: – Eli, bu şəhərin gecələri başqa cür gözəl olur. – Elədir, gülüm. Kim nə axtarmaq üçün baxırsa, onu da görür. Sənin kimi dünyaya gözəllik görmək üçün baxanlar hər yerdə fərqli, bənzərsiz gözəlliklər görürlər. Gülay işvə ilə gülümsündü. Elçin onun əlindən tutdu, təpənin ətəyində sıra-sıra düzülmüş manqalları və yerdə süfrə açıb şam edən insanları göstərərək soruşdu: – Ət alıb kabab çəkək? – Hə, Eli, mənim də ürəyim istədi. Birlikdə təpənin ətəyinə doğru addımladılar. Restoranın bufetindən bütün lazımi ləvazimatları aldılar. Elçin boş manqallardan birinə yaxınlaşıb içinə kömür qoyaraq yandırdı. O, kabab çəkərkən Gülay da süfrəni hazırlayır, birdəfəlik qab-qacaqları, içkiləri süfrəyə düzürdü. Elçin öncə tərəvəz kababını gətirdi. Gülaya göz vuraraq dedi: – Sən yeməyə başla, iki dəqiqəyə ətlər də hazır olacaq. – Elə şey yoxdur! Aldada bilməzsən! Gözləyirəm, ətləri də gətir, birlikdə yeyəcəyik, – deyə Gülay manqalın başına qayıdan Elçinə öpüş göndərdi. Az sonra Elçin hər əlində iki şişlə gəldi. Kababları çörəklə sivirib buludun üstünə tökdü. Keçib Gülayın qarşısında əyləşdi. Əvvəlcə pomidorun dadına baxdı: – Əcəb ləzzətlidir, heyf ki, bir az soyuyub. Gülay “Tik-tok”a girərək izləyiciləri üçün canlı yayım açdığından başı ora qarışmışdı. Elçin şəhəri göstərmək üçün ayağa qalxan Gülaya dedi: – Quzum, otur çörəyini ye, soyuyur axı. – Darıxma, ürəyim, gəlirəm, – Gülay ətrafı izləyicilərinə göstərərək əyləşdi, telefonu asılqana yerləşdirdi. – Görək Elçin bəy bizim üçün necə yemək bişirib, – dedi və canlı yayımı bitirərək yeməyini yeməyə başladı. Elçin pomidorun qabığını soyaraq Gülayın önündəki boşqaba qoydu. – Gülüm hələ bunu yesin, – deyə ət tikələrinin ən yaxşılarını da seçib onun boşqabına yığmağa başladı. Gülay sevgilisinin əlindən tutaraq etiraz etdi: – Neyləyirsən, Eli, mən o qədər kababı yeyənəm? Özünə də saxla. – Sən yeməyini ye, mən doymasam, yenə ət götürüb bişirərəm. Manqal burada, köz burada. Tələsən yerimiz yoxdur. Onlar yeməklərini yeyib bitirdikdən sonra Elçin gəlib Gülayın yanında uzanaraq çiçəklərdən birini qopardıb barmaqlarının arasında oynada-oynada dedi: – Burada, açıq havada elə yatmaq istəyərəm ki. Gülay qayğıkeşliklə onun saçını sığalladı: – Otun üstündə uzanma, xəstələnərsən. Elçin başını sevgilisinin dizinə qoydu: – Qorxma, gülüm, heç nə olmaz. Astadan “Yıldızların altında” mahnısını zümzümə edə-edə səmada sayrışan ulduzlara tamaşa etməyə başladı. Gülayın incə barmaqları onun saçını sığallayıb yanaqlarına düşdü, çənəsində gəzişib dodaqlarına toxundu. Nəvazişdən xumarlanan Elçinin göz qapaqları ağırlaşdı, kirpikləri öpüşdü… Yaxınlıqdakı dağdağan kolunu bərk-bərk qucaqlayaraq qayalığın kənarındakı çıxıntıya söykənmişdi… Dənizin köpüklənib şahə qalxan azğın dalğaları gurultu ilə ayaqlarının altındakı qayalara çırpılıb parçalandıqca qorxudan tir-tir titrəyirdi. Fırtına… Hər şeyi silib-süpürən külək… Gözlərini güclə açıb ətrafına boylandı. Günün günorta çağı yer-göy qovuşmuş, toran çökmüşdü. Önündə qabarıb onu udmağa çalışan azğın dənizdən, arxasında qumların uçuşaraq üstünə gəldiyi çöldən başqa bir şey görə bilmədi. Qum dənəciklərinə qarışaraq dənizə doğru uçmamaq üçün dağdağan koluna daha möhkəm sarıldı. Getdikcə gücü-qüvvəti tükənirdi. Kol yerindən çıxmaq üzrə idi. “Mənimki bura qədər”, – dedi. Hayqıraraq kömək istədi. Amma bu kimsəsiz çöldə, küləyin qulaqbatırıcı vıyıltısında, dalğaların dəhşətli gurultusunda onun səsini kim eşidəcəkdi? Yanında, yaxınında heç kəsin olmadığını bilə-bilə bütün gücünü toplayıb bağırdı: “Kömək edin!” Gülay onu silkələyib oyatdığı zaman qan-tərin içində idi. Cəld qalxıb oturdu, Gülaya sarıldı: – Pis yuxu gördüm, Gülü. Gülay onu qucaqlayaraq saçını sığalladı, nəvazişlə soruşdu: – Nə gördün, Eli? – Heç, gülüm… Fikir vermə, keçər… Saat neçədir? Gülay telefonunun ekranına baxdı: – On ikiyə işləyib. – Əməlli-başlı yatmışam ki… – deyə Elçin başını qaldırıb yan-yörəsinə baxdı. Boztəpənin yamacı istirahət etməyə gələn insanlarla dolub daşırdı. Ayağa qalxıb Gülaya su almağa gedəcəyini dedi. Gülay dondurma istədiyini söylədi. Elçin bir butulka su və iki şokoladlı dondurma ilə qayıtdığı zaman Gülay bardaş qurub telefonu ilə oynayırdı. Elçin bir az su içdi. Özünə gəlib dondurma da yedi. Gülayın gözlərinə baxdı. Onun baxışlarından nə demək istədiyini anlayan Gülay: – Gedək şəhəri gəzək, sonra hotelə qayıdarıq. Bu gecə rahat yat dincəl. Sabah yol gedəcəyik. Elçin Gülayın onun üçün narahat olmasını təbəssümlə qarşılayıb: – Mənə görə narahat olma, gülüm, – dedi. – Əzizim, neçə gündür normal yuxu yatmırsan, ona görə də səni qara basır. Dincəlməlisən. – Oldu, gülüm, onda qalx gedək, – deyə Elçin gülümsəyərək ayağa qalxdı. Əl-ələ tutub yamacı enib maşını əylədikləri yerə gəldilər.
Elçin duş qəbul etdikdən sonra eyvana çıxıb siqaret çəkdi. Otağa qayıtdığı zaman Gülay saçını qurudurdu. Yaxınlaşıb onu bağrına basdı, şampun qoxan saçını sığallayıb öpdü. Əyilib qulağına dedi: – Həyatımın mənası, dan ulduzum, bir dənəm. Gülay onun nəvazişinə qarşılıq verərək boynuna sarıldı, bir az geri çəkilib gözlərinin içinə baxdı: – Dünyam, nə yaxşı ki, o gün “Whatsapp”da yazışırdım. Yoxsa sən qoluma toxunub telefonumu qırmayacaqdın, biz də tanış olmayacaqdıq. Elçin gülümsəyərək onun qaymaq dodaqlarından öpdü: – Əbəs yerə deməyiblər ki, hər şərdə bir xeyir var. Gülay nazlanaraq: – Yataqmı, əzizim, – dedi. Elçin onun ehtiras dolu gözlərinə baxdı. – Yataq, balım, – deyə qucağına alıb yatağa uzatdı. Gülay onun yanaqlarını sığallayıb: – İlk dəfəki kimi istəyirəm, – dedi.
Xoşagəlməz bir təsadüflə tanış olan iki gəncin sevgisindən bəhs olunan bu kitabda gənclərin macəraları tarixi gerçəkliklərlə, insanlarımızın əsrlərlə davam edən tarixi yaşantıları ilə mahircəsinə uzlaşdırılır, son dövrlərin mühüm ictimai-siyasi hadisələrinin, xüsusilə pandemiyanın həyatımıza gətirdiyi məhrumiyyətlər, addımbaşı yaratdığı çətinliklər real hadisələr fonunda bədii dillə təqdim olunur. Səyahətə çıxan gənclərin yolboyu rastlaşdıqları mədəni-tarixi abidələr, turizm baxımından əhəmiyyətli məkanlar və bölgələrin yerli mətbəxi haqqında dolğun məlumatlar da əsərin süjet xəttinə xüsusi bir gözəllik qatır
P.S. Sadəcə online satışda olan “Yolda” romanını əldə etmək istəyirsinizsə Rəsmi Səhifəmizin WP xəttinə və ya ismarıc qutusuna yazın. İstənilən ünvana çatdırılma var.
Qax rayonunun dəyərli və gənc yazarlarından biri də Cumayev Elvin Mahir oğludur.Elvin Mahir oğlu 1990-cı ildə, Qax rayonunun Marsan kəndində dünyaya göz açmışdır. 2010-cu ildən yazıb, yaratmağa başlayan şairin şeirlərini təqdim edirik;
Mənim Qaxım Yenədə almışam əlimə qələm, Sinəmdə sözlərim bitməyib hələm.
Sizə hansı yannan hayannan deyim, QAX adlı gözəl bir rayonnan deyim.
O qədər gözəldir tapılmaz təni, Sevirəm səfalı əziz məskəni.
Tamam yaşıllıqdır o başdan-başa, İkicə göz istər etsin tamaşa.
Billur bulaqları uca dağları, Gülüsta’na bənzər bağça bağları.
Tanrı bir gözəllik verib rayona, İstərsən baxdıqca baxasan ona.
Hər tərəf gözəldir hər tərəf abad, Gördükcə insanın könlü olur şad.
Mənzərədir hər yan sanki elə bil, Rəssam qələmiylə çəkibdir şəkil.
Kim bu seyrangahı görərsə əgər, Gözünü qırpmadan baxmaq istəyər.
Doymaz havasından doymaz özündən, Bir an belə ayrı qoymaz özündən.
O qədər doğmadır o qədər əziz, Qaxımızla hər an fəxr edirik biz.
Qax ağ kağız kimi düşüb ağıza, Qoymarıq bir ləkə düşə kağıza.
Rayonu qoruyaq göz bəbəyi tək, İlin hər fəslində görünsün göyçək.
Salnamədir hər bir qayası daşı, Çox qədim diyardır az deyil yaşı.
Qocalar evi
Mən bir gün qocalar evində oldum, Görəndə onları qəlbim göynədi, Bir yaşlı kişinin halını sordum, Dərdim dünya boyda böyükdür dedi.
Dedim ey ağsaqqal neyçün burdasan, Sənin evdə yoxmu sahib çıxanın, Varmı oğlun qızın varsa bəs hanı? De nə üçün yoxdur sənə baxanın.
Dərindən ah çəkib sözə başladı, Oğul övladım var mənim həyatda, Anasız böyütdüm balacalıqdan, Çox oldu kədərim qəmim həyatda.
Sevdiyi xanımla toy büsat qurdum, Atalıq borcumu yerinə yetirdim, O gəlin evimə qədəm qoyandan, Öz doğma oğlumu sanki itirdim.
Çox sayılmaz oldum sözüm heç oldu, Məni bir ata tək sayan olmadı, Gördüm günü-gündən pis olur halım, Düşündüm başqa cür çarəm qalmadı.
Oğlum yoldaşının bir kəlməsiylə, Doğma atasını çöllərə atdı, O öz mənliyini öz vicdanını, Elə bil kiməsə pay etdi,satdı.
Çox dözə bilmədim mən olanlara, Söylədim daha mən çıxıb gedirəm, Qurub yaratdığım o yurd-yuvanı, Ürək ağrısıyla mən tərk edirəm.
Son sözüm bu oldu evdən çıxarkən, Məni axtarmayın gedirəm daha, Həyatda heç kəsdən mən güvənmədim, Ümidim qalıbdır yalnız Allaha.
Başqa bir gedəcək yerim yoxuydu, Bir başa qocalar evinə gəldim, O gündən gördüyün bu insanları, Özümə doğmalar əzizlər bildim.
Gör neçə illərdir burda qalıram, Oğlum heç yadına salmayıb məni, Atam yaşayırmı sağmı görəsən? Heç maraqlanmayıb bir dəfə yəni.
Eybi yox qoy onun canı sağ olsun, Allah bağışlasın günahlarını, Qəlbində olmasın kədəri-qəmi, Yağdırsın başına dövlət varını.
Mənimdə ömrümə az qalıb oğul, Bu dünyanı tutub dura bilmərəm, Artıq qocalmışam əldən düşmüşəm, Yenidən yaradıb qura bilmərəm.
Bax belədir mənim həyat hekayəm, Açdım öz dərdimi sənə danışdım, Üzümdən biruzə verməsəmdə mən Ürəyim sızladı yandım alışdım.
Ağsaqqal sözünü çatdırdı sona, Bir qəlb acısıyla dinlədim onu, Kaş ömür boyunca xoş gün görəydi, Belə bitməyəydi ömrünün sonu.
Mən öz özlüyümdə onun oğlunu , Təsəvvür eylədim bir nankor kimi, Oda öz cəzasın çəksin həyatda, Nura həsrət qalsın ölsün kor kimi …
*. *. *. *. * Fələk at oynadır öz vərdişiynən, Kişi məşğul olur qadın işiynən, Toy edir evlənir kişi kişiynən, Xarabı çıxıbdır zamanın dünya,
Aşiq ömür sürür yardan aralı, Saçına dən düşür dəyişir halı, Kimi dindirirsən qəlbi yaralı, Üstünü qazıma yaranın dünya,
Şər üstün tutulur bu ittifaqda, Ey dünya razı ol mənlə bu haqda, Yaxşılar sayılmaz qalır qıraqda, Qədrini bilirlər yamanın dünya.
Elvinəm mən çoxdan eyləmişəm hiss, Ürəklərdə məskən salıbdır iblis, İnandırım səni vallah keçir pis, Hər ilin hər günün hər anın dünya, De nədir fikirin gümanın dünya?…
Tənha əncir ağacı (Səttar Bəhlulzadənin ev muzeyindən esse- reportaj) Səttar Bəhlulzadə haqqında kifayət qədər obrazlı ifadələr, təriflər, bəlağətli sözlər işlətmək olar və heç biri də bayağı səslənməz. Amma mən bəzəkli təşbehlərdən, metaforalardan, mübaliğələrdən tamamilə uzaq duraraq onun doğulduğu ocağa baş çəkmək, imkan qədər həyatının ağlı-qaralı cizgilərinə nəzər salmaq, nələrisə öyrənmək, nələrisə “kəşf” etmək istəyirəm. Çünki Səttar Bəhlulzadə olduqca sadə insan olub. Nə Moskvada təhsil aldığı tələbəlik illərində, nə çalışdığı mötəbər mədəniyyət ocaqlarında, nə də şöhrəti dünyaya yayılandan sonra “akademik adam” olmaq istəməyib. Ütülü, zəhmli kostyumlar, bərk-bərk düyünlənmiş rəngbərəng qalstuklar, boynu sərt kraxmallı köynəklər onluq deyildi. Həmsöhbətləri də çox vaxt adi insanlar olub. Bu sadəlik həm də insanın özünüdərkindən yaranan böyük sadəlik idi. O, öz sənəti haqqında danışarkən də iddiasız və təbii idi. Qələmə aldığı gündəliyində belə qeyd edirdi: “Sənət tarixində hökm sürmüş və sürməkdə olan heç bir cərəyanı xoşlamıram. Mənim üçün ən yaxşı cərəyan sənətkar qəlbinin səsidir”. Təbii ki, fövqəlsənət həmişə sənətkarlıq izmlərindən öndə dayanıb və əsl yaradıcının mütləq şəkildə hansısa cərəyanı yaratmaq iddiası olmur. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, mən bu yazıda rəssamın ruhunu duymaq, onun həyatıyla bağlı deyilməmiş hansısa detalı, hansısa “müəmmanı” işıqlandırmaq arzusundayam. Elə bu arzuyla da, qeyri-ixtiyari, Bakının küləyini, qumunu, ətrini canına hopdurmuş Əmircan kəndinə- rəssamın doğulduğu ata ocağına üz tuturam. Səttar Bəhlulzadə bu kəndi çox sevirdi, yəqin ki, gözlərinə, ruhuna köçürdüyü ilk təsvir də elə bu kəndin mənzərəsi olub. Dönə-dönə etiraf edirdi ki, Əmircandan bir addım da kənarda yaşaya bilməz, yetim qalar… Öz ruhuna yaxşı bələddir axı… Əgər fövqəladə Moskva səfərini nəzərə almasaq, onun Əmircandan çıxaraq getdiyi ən uzaq məkan da doğma Azərbaycanın əsrarəngiz bölgələri olub. O, bu bölgələrin gözəlliklərini qələmə alaraq həm də, onların özünəməxsus xarakterini yaradırdı. “Mən ilham və natura ardınca Qogen kimi baş götürüb Taiti adasına getmirəm və bunu başqalarına da məsləhət görməzdim. Çünki doğma xalqın həyatı, vətən torpağı əsl ilham mənbəyidir”,-deyirdi Səttar Bəhlulzadə. Amma insan ömrü daha çox ziddiyətlərin vəhdətindən ibarətdir… Rəssamın özündən fərqli olaraq yaratdığı rəsm əsərləri bütün dünyanı: Tbilisi, Praqa, Moskva, Yalta, Minsk, Nyuyork, İstanbul, London, Bonn, Daşkənd və Parisi gəzib -dolaşıb, eləcə də, Əlcəzair, Misir, Livan, Suriya, Tunis, Norveç, Bolqarıstan, İraq, Kuba, Kanada, Belçika, Fransa, Yaponiya kimi ölkələrdə sərgilənib. Qədim Əmircan kəndinin dolanbac küçələrindən keçib ağ, yaxud da boz rəngli qapının qarşısında dayanıram. Qapının üzərindəki lövhəni, əzbərləyirəmmiş kimi, dönə-dönə oxuyram. “Səttar Bəhlulzadənin ev muzeyi”. Dönüb gözücu küçədəki yanaşı qapılara boylanır, qonşu həyətlərin müxtəlif rəngli qapılarını bir –bir gözdən keçirirəm. “Yox, bu qapı fərqli olmalıdır”, -deyə düşünürəm. Bu qapıya böyük iddialarla gəlmişəm axı… Həyət qapısından içəri girən kimi birdən-birə işıq selinə düşürəm. Başımı qaldırıb göyə boylanıram. İsti avqust günəşi sanki bütün şüasını bu həyətə tuşlayıb, buranı daha çox işıqlandırır. Bəlkə də, elə bu işıq selinin özündə də bir hikmət var. Həyətin küncündəki əncir ağacı diqqətimi çəkir. Tək-tənha əncir ağacı…Səttar Bəhlulzadə də tək idi, tənhaydı… Buna tamamilə əminəm. Böyük yazıçımız Anar yazırdı: “Çox tənha olan Səttar həyatı bayram kimi qarşılayırdı”. Çox fəlsəfi fikirdir. Həyatın atəşfəşanlığını, polifonik səslərini, palitrasını görmək üçün tənhalığa çəkilmək mütləqdir. Əncir ağacından gözlərimi çəkmirəm. Nəfəsimi içimə çəkib sanki heçliyin dibinə enmişəm, ətrafı dərk etməyə çalışıram. Deyəsən, əncir ağacı da heçliyə söykənib… O qədər də geniş olmayan həyətə daş pilətələr döşənib. Ürəyimdən çəmənlik, ağaclıq, gül-çiçək bağçası görmək keçir. Axı Səttar Bəhlulzadə sehrli fırçasıyla yüzlərlə mənzərə şəkli çəkib, onlara xüsusi ruh verib. “Xəzər üzərində axşam”, “Xəzər gözəli”, “Əbədi məşəllər”, Kəpəzin göz yaşları”,”Vətənimin baharı”, “Azərbaycan nağılı”, “Suraxanı atəşgahı”, “Əfsanəvi torpaq”, “Şahnabat”, “Naxçıvan”, “Axşamçağı Ordubad bağlarında”, “Vətənimin baharı”, “Bakıda atəşfəşanlıq”,”Qudyalçay vadisi”, “Qızılbənövşəyə gedən yol”, “Suraxanı atəşgahı”, “Əmircan”, “Neft daşları” və s. Birdirmi, beşdirmi?.. Bu ecazkar rəngarəngliyi ondan başqa kim yarada bilərdi ki?! Onun çəkdiyi təbiət təsvirləri hərəkətlidir, parlaqdır, canlılığı, şuxluğu ilə seçilir. Səttar Bəhlulzadə təbiətin aşiqi, məcnunu idi. Həyətdəki cansız daş pilətələrin yaratdığı təzadsa durmadan beynimi döyəcləyir… Ehtiyatla, az qala ayağımın ucunda, mənzil –muzeyə daxil oluram. Mənzildəki əşyaları acgözlüklə gözümə yığmağa çalışıram: üstü qırmızı örtüklü dəyirmi miz, vitrinə qoyulmuş kiçik çay daşları, radioqəbuledici, rəngə bulaşmış molbert, palitra, yataq otağındakı çarpayı, dolab, müxtəlif rəsm əsərlərinin reproduksiyaları… Divarın ən görkəmli yerindən rəssamın anasına həsr etdiyi portret asılıb: ürəyinin səsiylə, böyük sevgiylə qələmə aldığı portret! Sadə, üz cizgilərindən libasına qədər milli çalarları özündə əks etdirən xanım-xatun Azərbaycan qadını. Bəlkə, rəssamın elə ən çox zəhmət çəkdiyi, zaman sərf etdiyi portret də budur. Adam öz doğmasını rəsmini ürəyində daşıyır axı… Ürəyinin dərin qatındakını olduğu kimi köçürməksə elə də asan iş deyil. Əşyaların arasında ilk diqqətimi çəkən rəngə bulaşmış molbertin qarşısına qoyulmuş qurumuş fırçalar olur- sehrli fırçalar… Səttar Bəhlulzadə xarici ölkəyə gedən dost-tanışlarından ona fırça gətirmələrini xahiş edirmiş. Əlimi fırçalara toxundururam. Hərçənd ki, muzeyin eksponatlarına toxunmaq qadağandır. Amma mən ona ən yaxın olan bu fırçalardan rəssamın ruhunu duymağa çalışıram. Fırçalar bir az da Səttar Bəhlulzadə barmaqlarına bənzəyir, arıq, uzun, sehrli… Bildiyimə görə, rəssamın 60-dan çox fırçası olub. Bu fırçalar haqqında xeyli yazı da yazılıb. “Səttar Bəhlulzadə fırçası bizə vətən torpağını vətəndə yaşaya-yaşaya təzədən tanıtdırdı desək, səhv etmərik”. (Ziyadxan Əliyev, Əməkdar İncəsənət xadimi, sənətşünas) Düşünürəm ki, bu fırçalar xoşbəxt fırçalardır, dayanmadan çalışıblar. Səttar Bəhlulzadə deyirmiş ki, rəssam oldunsa, gərək çox işləyəsən. Deməli, fırçalar öz işini layiqincə görüb… Rəssamın evinin diqqətçəkən yerində sərgilənən radioqəbuledici və patefonun qarşısında ayaq saxlayıram. Səttar Bəhlulzadə musiqini çox sevirdi. Əsərlərini işləyərkən Baxın, Bethovenin musiqilərinə qulaq asar, tez-tez Asəf Zeynallının “Ölkəm”əsərini zümzümə edərmiş. Təbiidir ki, musiqinin ötürdüyü hisslər onun əsərlərinə də özünü biruzə verir. Patefonu isə ona ölməz sənətkar Gülağa Məmmədov bağışlayıb. Rəssamın ayrı-ayrı bölgələrdən toplayıb gətirdiyi sehrli çay daşlarına tamaşa edirəm. Bu daşları toplamaq onun hobbisi olub. Kim bilir, bu daşların daş yaddaşında hansı xatirələr yatır… Çayın köpüklü sularının çoxdan unutduğu bu sahil daşları rəssamın sehrli ovcunda nə qədər xoşbəxt olublar?.. Muzeydəki heç bir əşyanı gözdən qaçırmaq istəmirəm. Buradakı bütün əşyalar rəssamın sadəliyindən xəbər verir. Böyük rəssamın dünya malında gözü olmayıb, mənəviyyətin bolluğunda yaşamağı daha üstün tutub. Təbii ki, o istəsə, maddi cəhətdən kifayət qədər zəngin də ola bilərdi, amma istəməyib. Çünkü onun daxili aləmi, ruhu, istedadı zəngin idi. Yəqin ki, heç bir maddiyyat bu zənginliyin qarşısında duruş gətirməzdi. Həm də, bu adam olduqca əliaçıq olub. Dövlət tərəfindən ona verilən mənzilin açarlarını o zaman evə ehtiyacı olan, gənc rəssam Tahir Salahova verərək “Mənim evim Əmircandadır, anam, bacım ordadır, sən isə evlənirsən, götür açarları, yubanma, evlən!”-deyib. O, əsərlərinə verilən qanorarlarını uşaq evlərinə, imkanı olmayan gənc rəssamlara verirmiş. Rəsmlərini çox zaman insanlara pulsuz bağışlayırmış. Bu da Səttar Bəhlulzadənin gündəliklərinin yerləşdiyi vitrin! Vitrindəki gündəliklər məni maqnit kimi özünə çəkir. Bəs görəsən, rəssam bu gündəlikləri hansı həvəslə yazıb? Bəlkə, beynindəki fikir yükündən xilas olmaq üçün, bəlkə həyatının müəyyən məqamlarına yenidən qayıdıb nəzər salmaq üçün, bəlkə də, başqa düşüncəylə… Görəsən, bu gündəlikdə bilmədiyimiz daha hansı sirlər yatır? Görəsən, bu gündəlikləri nöqtə-vergülünə kimi oxusaq, Səttar Bəhlulzadənin həyatını olduğu kimi öyrənmək olarmı? Beynimdə aydınlaşdırmağa gücüm çatmayan müəmmalar çoxdur. Özümü dərənin dibində dayanaraq dağa tamaşa edən səyyah kimi hiss edirəm. Təəssüf ki, hələki gündəliklərlə bütöv tanış olmaq da mümkün deyil. Bəlkə də, heç gündəliyə ehtiyac da yoxdur. Axı Səttar Bəhlulzadənin keçmişi az qala əzbər şəklində dillərdə dolaşıb, xatirələri onu tanıyanların yaddaşından süzülərək bir çox detallarıyla yazılara köçürülüb, rəssamın xarakterini cızıb. Qəribədir, mən bunları bilə-bilə, təkidlə daha hansısa çaları axtarıram… Gözümü hamar, parlaq şüşə vitrinə zilləmişəm. Bütün istedadlı insanlar kimi Səttar Bəhlulzadənin həyatı da heç də bu şüşə kimi hamar, parlaq olmayıb. O zaman rəssamı qısqananlar, paxıllığını çəkənlər də az olmayıb. Onun əsərlərini qəsdən gizlədir, görməzdən gəlirdilər, rəsmlərinin layiq olduğu qanorarı ala bilmirdi. Qanorarın azlığı, gizli şəkildə edilən mənəvi təzyiqlər onu həvəsdən salmırdı. Görəsən, şüşənin altındakı gündəliklərin təsir gücü nə qədərdir? Onlara əl ilə toxunsam dahi rəssamın ömrünün son günlərində olan yaratmaq həvəsini, Moskvada keçirilən fərdi sərgisində iştirak etmək arzusunu, ürəyinin xoşbəxt döyüntüsünü çatdıra bilərmi? Onun son günlərinin kədərini, amansız xəstəliyin vurduğu zərbənin ağırlığını necə, hiss etdirərmi? Axı Səttar Bəhlulzadə gündəliyinin bu hissəsi çox təsirlidir… Taleyin ironiyası deyilən bu imiş. Bir tərəfdən verilən xoşbəxtlik o biri tərəfdən alınırmış. 1973-ilin avqust ayında Sabunçu xəstəxanasında müalicə aldığı zaman Moskvada rəssamın fərdi sərgisi açılırmış. Həkimlər onun təcili şəkildə Moskvaya aparılmasını məsləhət görürlər. Onsuz da rəssamın xəyalı özündən qabaq Moskvada açılacaq sərgisinin yanına uçub getmişdi. O, dostlarına belə etiraf edirdi: “Oğlum yox, qızım yox, evləndirəm, toyunu edəm. Özümün də toyum olmayıb, evlənməmişəm. Yaşımın bu çağında, ömrümdə birinci dəfədir ki, Moskvada sərgim açılır. Ora məni çatdırsanız arzum ürəyimdə qalmaz”. Nə yaxşı ki, onun bu arzusu ürəyində qalmadı, bəlkə də, həyatının ən xoşbəxt anı bu sərgidə iştirak etməyi oldu. Ağır xəstə olan rəssam sentyabrın ikinci yarısında qatarla Moskvaya yola düşür. Bu səyahət həm də onun həyat salnaməsinin son akkordu olur. Sənətşünas Ziyadxan Əliyev bu səfər haqqında belə yazırdı: “O, həm uğurla keçən sərgisində iştirak edir, həm dostlarıyla “Praqa” restoranında bu əlamətdar hadisəni qeyd edir, sonra da N. İ. Piroqov adına xəstəxanada professor Çernousovun cərrah bışağı altına “düşməyə” imkan tapır”. Muzeyi dolaşdıqca, əşyaları seyr etdikcə həm də öz-özümə hesabat verirəm. Anlayıram ki, deyəsən, Səttar Bəhlulzadə haqqında yazılanlardan, özünün qeydlərindən, deyilənlərdən fərlqli heç nə tapa bilməyəcəm. Açığı, özlüyümdə bir qədər də pərt oluram. Həm də yazımı kövrək notlarla bitirmək istəmirəm. Nəhayət divarboyu sərgilənən rəsm əsərlərinin qarşısına keçirəm. Səttar Bəhlulzadə rəsmlərinin sehrindən çıxmaq mümkün deyil. Rəsmlərdə rəssamın ruhunu görürəm. Onun çəkdiyi hər bir portret ayrı- ayrılıqda Səttar Bəhlulzadədir. Öz məcrasından çıxıb ucsuz-bucaqsız nəhəyətsizliyə üz tutan, dünyaya sığmayan Səttar Bəhlulzadə və dəyişən, “Kəpəzin göz yaşı”ndakı düçüncəli, “Xəzərdə axşam”dakı romantik, “Azərbaycan nağlı” ndakı sirli-sehrli, “Şahdağ”dakı əzəmətli, “Babək üsyanı”ndakı üsyankar, “Çiçəklənən badam ağacı”ndakı işıqlı, şəfəq saçan ruh… Bu əsərlər həm də girov qoyulmuş bir insan ömrünün qazancıdır. Amma öz aramızdır, çox böyük qazancdır… Muzeydən çıxıb həyətdəki tənha əncir ağacının altında dayanıram. Günəş yenə də öz işindədir, qızılı şüaları ilə ağacın yarpaqları arasından bərq vurur. Birdən-birə ürəyimə fərəh yayılır. Özümü Səttar Bəhlulzadənin rəsm qalereyasında hiss edirəm. Həyətin hər tərəfinə rəssamın əsərləri döşənib. Həyət laləzara çevrilib, dünyanın bütün rəngləri burdadır. Dünya bayram edir, dünya nağıla dönüb. Kim bilir, bəlkə, elə gələcək dünyamızı da bəlalardan, şər qüvvələrdən belə işıqlı sənət nağılları xilas edəcək.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Əlbəttə, söhbət, əsasən, bizim ədəbiyyatdan, bizim poeziyadan gedir.
Bəribaşdan qeyd etmək istəyirəm ki, bu müxtəsər yazıda başlığa çıxarılan suala hökm şəklində (“hə” və ya “yox” deyə) cavab vermək niyyətində deyiləm. Və elə sonrakı mülahizələrim də, əsasən, (yenə də “əsasın”) sual şəklində olacaq. “Qadın poeziyası” nədir? Qadınların öz daxili aləmini qələmə alması, yoxsa qadınların poeziyası, yəni onların yazdığı, qələmə aldığı şeirlər? Əgər qadınlar haqda qadın deyil, kişi şair də yazırsa, bu poetik nümunələr də adıçəkilən mövzuya müncər oluna bilərmi? Məlumdur ki, dilimizdə cins anlayışını ehtiva edən şəxs əvəzlikləri və şəkilçilər yoxdur. Elə isə bizdə şeir yazan kişiyə “şair”, şeir yazan qadına isə “şairə” demək nə dərcədə qanunauyğundur? İnkar etmək olmaz ki, qadınlarla, onların daxili aləmi ilə bağlı ən gözəl şeirləri kişi şairlər yazıb. Həmin şeirləri də “qadın poeziyası” nümunəsi hesab etmək olarmı? Bəlkə “qadın poeziyası”nın əsl nümunələrini nə qadın, nə də kişi tekstlərində deyil, hansısa hibrit və ya qeyri-müəyyən “orta cinsin” yaradıcılığında aramaq lazımdır? Rus tənqidçilərinin bir çoxu deyir ki, onların ədəbiyyatında “qadın nəsri” (yəni “qadın prozası”) var, amma “qadın poeziyası” mövcud deyildir. Əlbəttə, bunu məhz hamısı yox, “bir çoxu” deyir. Bəs bizdə bu sahədə vəziyyət necədir? Bəli, siyasətdə, elmdə, təsərrüfatda, peşələrdə “qadın-kişi” bölgüsü az qala yox dərəcəsindədir. Bəs poetik “bölgüdə” necə, belə bir “ayrıseçkilik” varmı? Bəlkə belə “bölgü” aparmaq yersizdir, yanlışdır? Poeziyada cinslərdən dolayı psixologiya, fiziologiya, psixofiziologiyanın hansısa bir rolu varmı? Bəlkə poeziyada, ümumiyyətlə, ədəbiyyatda heç yerli-dibli “cins” anlayışı olmamalıdır? Poeziyada lirik qəhrəman “biz” çoxluğuna, yoxsa “mən” fərdiliyinə üstünlük verməlidir? Başqa sözlə, lirik mənin “ümumiliyi”, yoxsa “xüsusiliyi” aparıcı olmalıdır? Gender probleminin “poetik həllində” kim daha “irəlidədir” – kişi, yoxsa qadın şairlər? Bəlkə bu sahədə də “bərabərlik”, “balanslaşma” mövcuddur? Bir də görürsən ki, hansısa bir “şairə” (yəni qadın şair) öz sevimlisinə “canım, gülüm, şirinim-şəkərim, həyatım, mələyim”- deyə, difiramba dolu müraciətlər ünvanlayır və onda istər-istəməz düşünməli olursan ki, yəqin bu xanım ya hansısa kişini imitasiya edir, ya da ki, kişi “duyğuları” ilə yaşayır. Elə deyilmi? Və ya bəlkə bu cür “əzizləmələri”, “oxşamaları” da məqbul hesab etmək lazımdır? Qadın qəlbinin gizlinlərinə baş vuran dahiyanə poetik nümunələr var və həmin nümunələrin müəllifi kimi, ilk növbədə məhz qadın şairlər yada düşür. Bu mövzu üzərində gəzişərkən biz istər-istəməz, məsələn, rus poeziyasında Svetayeva, Axmatova və Axmadulina, amerikan poeziyasında Emili Dikson və Marianna Mur, Ukrayna poeziyasında Lina Kostenko, yapon poeziyasında İbaraqi Noriko, macar poeziyasında Sabina Uqi, fransız poeziyasında Luiza Berten və Broda Martina, gürcü poeziyasında Nino Darbaiseli… kimi isimləri xatırlarmalı oluruq. Vaxtilə məşhur Anna Axmatovanın məşhur bir şeirində belə misralar vardı: «Я научила женщин говорить… Но, Боже, как их замолчать заставить!»
(“Danışmaq öyrətdim mən qadınlara… Tanrı, bəs susmağı kim öyrədəcək!”)
İndi bizdə də danışmağı öyrənən (və ya öyrənməyən) xeyli qadın şair var. Amma yazmağı (və ya yeri gələndə susmağı) öyrənənlər necə, çoxdurmu?
Əlbəttə, poeziyada və ümumiyyətlə, ədəbiyyatda mövzular “qadın-kişi” paradiqmaları üzrə bölünməyib. Məsələn, vətənpərvərlik, hərb, təbiət, dostluq, düşmənçilik… mövzusunda hər iki cinsin nümayəndələri yaza bilər və yazırlar da. Amma bu mövzulara yanaşmada fərqli nüanslar olmalıdır, yoxsa yox? Niyə gizlədək, bizim poetik şifahi xalq ədəbiyyatında, folklor nümunələrində kişi və qadın “fərqi” daha aydın görünür. Belə ki, eşitdiyimiz poetik parçanın kim tərəfindən səsləndirildiyi, yəni onun naməlum müəllifinin kişi və ya qadın olduğu anındaca, elə az qala ilk misradan bilinir. Amma yazılı ədəbiyyata belə bir bədii-psixoloji-estetik-etik “sərhədd situasiyası” nadir hallarda nəzərə çarpır. Yenə sözümün əvvəlinə qayıdıram. Poeziyanın “cinslərə” ayrılması nə dərəcədə doğru hesab edilə bilər? Bəlkə belə bir konkret “bölgüdənsə”, “ümumən” poeziya haqqında danışmaq daha məqsədəuyğundur? Zənn edirəm ki, səslənən sualların cavablandırılmasında təkcə poetik təsərrüfatda külüng vuran şairlərin, tənqidçilərin və ədəbiyyatçıların deyil, ədəbiyyatı sevən, duyan, qiymətləndirən oxucuların da fikirləri maraq doğura bilər.
Həkim Güləliyevin üzündə donub qalan təbəssümün ağrıya çevrilməsindən bir az ötmüşdü. Cərahiyyə masasındakı əsgərin sol qolunu qəlpələrdən təmizlədikcə damarları soxulcan kimi tərpənir, təzədən yerinə qayıdırdı. Yarım saat bundan qabaq palataya köçürülən polkovnik Paşayevin yaxınları üstündən barıt qoxusu hələ getməyən zabiti görüb sakitləşdilər. Xəstəxana dəhlizində labirtinə düşən qohumlar, boz dəsmalla gözünün suyunu silən qocalar, əlində telefon qurdalanan cavanlar olub-bitənlərdən hələ xəbərsiz idilər. Əsgər Ağayevin ürəyi kəfkirli saat kimi işləsə də, əzaları sanki ətçəkən maşınından keçmişdi… Qara xəbərlərin içində ağ xalatlıların hər gəlişi bir dünyanın varlığı və ya yoxluğu haqqında məlumat demək idi.
– Cek London, Drayzer, Tven…- Əsgər Ağayevin xırıltılı səsi bir andaca palatadakı sükutu pozdu. Ağrıdan dodaqlarını gəmirən Ağayev gözünü tavanda hörümçək toruna zilləyib sayıqlamağa başladı.
– Su, su, su verin… Ağayevin səhra çölünü xatırladan dili ilan kimi qıvrılır, davamında söyüş və qışqırıqlar eşidilirdi… Tibb bacısı dəmir stəkandakı suyu Ağayevə sarı uzatdı. Bir qurtum içib, dayandı. Ətrafa göz gəzdirdi. Hər tərəf ağ pambıq kimi görünürdü… Ağayev Filologiya fakültəsini keçən il bitirmişdi. Elə Aytacı da fakültədə görüb sevmişdi. Magistraturaya qəbul olsa da, maddi çətinliklərdən dolayı təhsilini davam etdirə bilməmiş, ancaq ümidini də üzməyib hərbi xidmətə yollanmışdı. Beləliklə hərbi xidmət və taleyinə yazılan qanlı müharibə… Əsgər yoldaşlarını soyadlarına görə yox, sevdiyi yazıçıların adları ilə çağırardı. Məsələn, əsgər Məmmədova Mark Tven, əsgər Dadaşova Drayzer, əsgər Cəfərova Cek London deyə müraciət edirdi. Bunu bölük komandiri kapitan İsayev də sezmişdi. Belə müraciət xoşuna gəlsə də, əsgər Ağayevə bunu ümumi vəziyyət üçün qadağan etmişdi… Bir dəfə hərbi hissəyə yoxlama gəldi. Əsgər Ağayev yaraşıqlı, qamətli olduğu üçün həmişə ön cərgədə dururdu. Yoxlama rəisi polkovnik Paşayev qəfil Ağayevə yaxınlaşıb soruşdu: -Əsgər, kitab oxuyursan? -Bəli, cənab polkovnik- əsgər Ağayev özünü itirmədi. -Kimləri oxuyursan? -Əsasən klassikləri. Tolstoyu, Drayzeri, Çexovu… Ağayev başını daha da dikəltdi. Polkovnik bığaltı gülümsəyib, razılıq əlaməti olaraq əlini Ağayevin çiyninə vuraraq onu təbrik etdi. Bu hadisə bütün alaya yayıldı. Hərbi hissənin kitabxanasını əsgər Ağayevə tapşırdılar. Deyilənə görə bunu şəxsən polkovnik Paşayev əmr etmişdi…
27 sentyabr… Səhər “Qalx” komandası bu dəfə daha həyəcanlı və vahiməli səsləndi. Alay döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirildi. Əsgər Ağayev kitabxanaya baş çəkib dərhal geri qayıtdı. Əlində Tolstoyun kitabını görən kapitan İsayev əsəbləşdi:
-Ağayev, kitab oxumağa getmirik. Silahını götür, kaskanı da unutma! Əsgər Ağayevin qaşları çatıldı. Cəld yaxasını açıb, kitabı sinəsinə qoydu. Silahını götürüb, dəmir kaskanı başına keçirdi. – İrəli, addımla marş!-Kapitan İsayev var gücü ilə bağırdı. Səsinin vahiməsi müharibənin sərt üzündən xəbər verirdi… – “Birinci” mən “Şahinəm” necə başa düşdün qəbul…. -……………….. – Birinci, birinci!!! -Birinci qəbulda! -Biz kəndi aldıq, kənd bizdədi…. Necə başa düşdün qəbul! -……..
Xəstəxana həyətində skamyanın yanında bardaş qurub oturan yaşlı kişi siqaret tüstüsündən saralmış bığına sığal çəkib zikr edirdi. Halından belə məlum olurdu ki, özünü tamamən unutmuşcasına soyuq və halsız idi. Pencəyinin yaxası qədimi orden və medallarla dolu olan bu adamın elə bil üstündə dəmirdən çiçəklər açmışdı… Heç kim ona fikir vermir, yanından yel kimi ötüb keçirdi, heç kim bu pərişanlığın fərqinə varmırdı… Yaralı əsgərlərin yaxınları əllərini boş ciblərinə salıb çıxarır, baxışlarında közərən ümidlərini dən kimi ətrafa səpirdilər. Palatada zarıltı səsləri artırdı, əl-ayağa dolaşan xadimələr acığını pol dəsmalını döşəməni bərk-bərk silməklə çıxmağa çalışırdı…
Tibb bacısı həyəcanla səsləndi:
– Aaa, işə bax, Mark Tven topa güllə qoyandı. Hələ Drayzerə bax, snayperçidi. Əsgər Ağayev dəli kimi gülməyə başladı. Kapitan İsayev bunu görüb Ağayevə tərəf qaçdı. – Özünə gəl, Ağayev, pusquya düşmüşük. Cəld ol!!!-Ağayev özünə gəldi. Tez silahını götürüb irəli atıldı. Mark Tvenin ayağını qoparan qəlpə əsgər Ağayevin qoluna girmişdi. Ağayev qolundan həmin qəlpənin bir hissəsini çıxarıb cibinə qoymuşdu. Bundan sonra qanaxması dayanmadı. Sanitarın üzündəki dəhşət ifadəsi böyüməyə başladı… Aytacın telefonuna gələn sonuncu mesajdan sonra halı xarab olmuşdu. Kirpiklərinə şeh düşmüş, ala gözləri dan yeri kimi qızarmışdı. O nişanlısının yaralı bədəninə toxunduqca titrəyir, aya bənzər bənizi qəmin xəzanında saralırdı. Hərbi xidmətinin bitməsinə cəmi bir ay qalmışdı. Cəmi otuz gün. Otuz gecə. Həsrətin, ayrılığın bitməyən otuz təqvim günü- sanki sonsuzluq kimi görünürdü. İndi isə o nişanlısının soyuq bədəninə duyğularını, hisslərini, sevgisini ötürmək istəyir, sızıldayan ağrılarına məlhəm olmağa çalışırdı… Palata qırx dörd… Tibb bacısının üzünə qonan kədərin iki adı vardı: “Olum və ölüm”… İkincini heç kim eşitmək istəmir, o yan bu yana var-gəl edir, addımlarını sürətləndirib bunu sanki özlərindən uzaqlaşdırmağa çalışırdılar . Cərahiyyə otağından qara bulud kimi dolub çıxan baş həkimin ağ xalatında ağ nöqtələr güclə sezilirdi. Həmin gün baş həkim Abbasov rəsm emalatxanasından çıxan rəssam kimi üstü al-qırmızı rəngə boyanmışdı, soyuq tərin içində buza dönən üzünü hamıdan gizlətməyə çalışırdı…
Əsgər Ağayevin nişanlısı Aytacın söyüd salxımı kimi çiyninə düşən saçları bir ayın içində ağardı. Əlində Ağayevin cibindən çıxan qəlpəni saxlayır, onunla yatıb, onunla durur, hamıya qəlpənin tarixçəsindən danışırdı. Bir ara qohum-əqrəba qəlpəni gizlətmək istədi, ancaq Aytac qəlpəni qoynuna basıb bütün varlığı ilə onu özündə saxlayırdı… Həkimlərin bütün səylərinə baxmayaraq əsgər Ağayevin yaşamaq eşqi ilə vuran ürəyinin döyüntüsü kilidlənmişdi. 1 saylı uşaq evində böyüsə də, yetimliyini bildirməz, özünü hamıdan çox atalı-analı kimi göstərərdi… Nə Aytacın büllür kimi göz yaşları, nə də yaxınların duaları kömək olmadı. Dəfn günü güclü qar yağdı. Hər yan ağ pambıq kimi idi… Aytacın göz yaşları kirpiklərində buzlayıb, donmuş şəlaləni xatırladırdı…
“Bir azdan öləcəm. Lap az vaxtım qalıb… Kimə nə deyim, kimi çağırım bu son anımda?” Dəftərin axırıncı vərəqindəki yazı bu sualla başlayır… Mərmi yağış kimi yağırdı. Birdən uzaqdan ayağı qucağında uzanan Mark Tven göründü, arxasında sağ qoluna sarı uzanan Drayzer də orda idi… Cek London üzü səmaya sarı gülümsəyirdi. Sanki buludları izləyir, nəsə xəyal edirdi… Bitdi… Post bizdədi. Qələbə! Eşidirsən Drayzer, eşidirsən Mark, eşidirsən Cek London? Eşidirsiz? Post bizdədi… Qə-lə-bə…!!!
