19 may 2025-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və Teatr Xadimləri İttifaqının təşkilatçılığı ilə Xalq artisti Cəfər Namiq Kamala həsr olunmuş “Maşallah, 75 də gəldi” adlı yubiley tədbiri keçirilib. Tədbirdə görkəmli sənət adamları, ziyalılar və media nümayəndələri iştirak ediblər. Çıxış edənlər – Xalq artistləri Hacı İsmayılov, İlham Namiq Kamal, Mərahim Fərzəlibəyov, Əməkdar incəsənət xadimləri Məryəm Əlizadə, İlham Rəhimli, teatrşünas Çingiz Ələsgərli, telejurnalist-dramaturq Ülviyyə Heydərova və başqaları Cəfər Namiq Kamalın yaradıcılıq yolundan, teatr səhnəsində yaratdığı obrazlardan, xarakterindəki çoxsaylı müsbət keyfiyyətlərdən danışıblar. Çıxışlararsı sənətkarın həyat və yaradıcılığını əks etdirən görüntülər nümayiş olunub. Cəfər Namiq Kamal bu unudulmaz günü təşkil edənlərə dərin minnətdarlığını bildirib və söylədiyi Monoloqla tədbirə xüsusi rəng qatıb. Sonda xatirə şəkli çəkilib.
“Yer kürəsi”, “təbiət”, “kainat” dediyimiz yaşadığımız məkan “kağızlaşdırılaraq” “qlobus”, siyasi aləmdə ayrı-ayrı “dövlətlər”, şeirlərdə isə “dünya” adlandırılıb, yəni, hər şəklə salınıb, “başına hər cür oyun” gətirilib. Sual versək, “dünyanı kim daha çox sevir; geniş əraziyə sahib olmaq məqsədi ilə uğrunda çarpışan siyasətçilərmi, yoxsa sözün ümidinə qalan şairlərmi?” yəqin ki, cavab gecikməz. Dünyanı “qamarlamaq” iştahası fatehlərin, toxunmağa qıymamaq da şairlərin sevgisidir.
Nüsrət Kəsəmənlinin “Dünya köhnə dünyadır, sevgiləri təzədir” duyğusundan birdən-birə keçək “dünya da köhnə dünyadır, siyasəti də” reallığına. Belə olanda Məmməd Arazın nəzərindəki kimi “Dünya gözəl dünyadır” deməyə dilim gəlmir, amma şairin “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin” misrasını hegemon dövlətlərə tam aid etmək olar. Bəli, dünyanı idarə etmək, digər dövlətləri özlərindən asılı vəziyyətə salmaq, hər şeyə sahib olmaq köhnə siyasətdir. Dünyanı incitməyən, sevib-oxşayan şairlərdir. Siyasət aləmi bir yana siyasi kitabları (istər bədii, istər elmi) oxuyub məəttəl qalırsan, dilindən bir şablon ifadə qopur: dünyada nələr olur… Dünyaya nə qədər şeir yazılıbsa, toplamaq, bir-bir oxumaq istəyinə düşmüşəm. Siyasi aləmlə həmin şeirləri qarşı-qarşıya qoymaq maraqlı olar. Şairlərin söz qoşduğu, fatehlərin parçaladığı dünya şüur inkişaf etdikcə siyasət meydanına çevrilib, oraya bir-birini yıxmaq üçün “qoçular” çıxardıblar. Onlar da zəifləri basıb “yeyiblər”. Bata bilmədiklərini digər yollarla məhv etməyə çalışıblar. Həmin proses hələ davam edir. Bu əsrlər ərzində şairlər hələ də öz işlərindədirlər. Dünyanın “işlərini” dərd edib ona söz qoşurlar, siyasətçilər isə bu gözəlliyi korlamaqla məşğuldurlar. Dünyaya xitabən yazılan şeirlər onlar üçün əhəmiyyətsizdir. Oxumurlar, oxumazlar. “Qılınclar toqquşub iş görən zaman” şeir nəylərinə gərəkdir? Kimdir kövrək hisslərin təsirindən yaranan “Dünya” şeirini oxuyub insanlara can yandıran? Özləri necə pis əməl sahibləri olduqlarını bizdən yaxşı bilirlər. Guya unudubıar ki, Birinci Dünya müharibəsində bəşər nə zülümlər çəkib? Ondan sonra neçə müharibələr başlayıblar… Bu qədər siyasi proseslər baş verdiyi, iqtisadiyyatı, siyasi aləmi idarə edə bilənlər olduğu halda dünyaya şeir yazmaq uşaq arzusudur. Hə, uşaq… şair şairləri oturanda ayaqları yerə çatmayan uşaqlar sayır. Dünya mövzusunda ən gözəl şeir deyəndə yeddi oğulun (S.Vurğunun “Komsomol” poeması) hərəsinin bir bənd dediyi “Dünya” şeirini xatırlayırsınız. Haqlısınız. Elə şair də “Biz gəldi-gedərik sən yaşa, dünya” deməkdə haqlıdır”. Hələ Zeynal Xəlilin: “Kimlər gəldi, kimlər getdi bu dünyadan…” yazmaqda nə qədər haqlı olduğunu demirəm. Hamı gəlib-getdi bircə dünya yaşadı, yaşayır, yaşayacaq(mı), bilmirik. “sirrini verməyir sirdaşa dünya”. Dünyanın sirrini elmi inkişaf etdirməklə yeni texnologiya yaradan insanlar öyrənməyə çalışırlar. Dünyaya koronavirus kimi “layihə” ilə meydan oxuyurlar. Şeirlərin duyğusundan ayrılmaq istəməsək də belə bir eybəcər cümlələr oxuyuruq: “Müharibə sülhdür”, “Azadlıq köləlikdir”, “Cəhalət qüvvədir” “Prollar insan deyillər”. Necə səslənir? Doğrudur, əsərdəndir, amma həqiqətdə bundan betər faciələr baş vermirmi? “2050-ci ildə hələ, bəlkə, ondan da əvvəl Köhnə dillə bağlı bütün bilgilər yoxa çıxacaq. Keçmiş dövrlərin ədəbiyyatı tam məhv ediləcək. Çoser, Şekspir, Milton bayron yalnız Yenidil variantında mövcud olacaq. Həm də onların tək dilləri dəyişməyəcək, müəyyən dərəcədə özləri də əslində olduqlarının ziddinə çevriləcəklər. Hətta partiya ədəbiyyatı dəyişəcək. Hətta şüarlar da dəyişəcək. Əgər “Azadlıq məhfumunun özü ləğv ediləcəksə, o zaman “Azadlıq – köləlikdir” şüarına nə lüzum qalacaq? Fikir mühiti tamamilə başqalaşacaq. Bizim indi anladığımız mənada fikir olmayacaq. İnanclı adam fikirləşmir. Onun fikirləşməyə, ümumiyyətlə ehtiyacı yoxdur. İnanclı olmaq – şüursuz olmaq deməkdir.” (C.Oruel “1984” romanı) Bu romanı oxuyandan, bu qədər siyasi prosesləri izləyəndən sonra Müzahim İsmayılzadənin:
Üfürsək qopacaq öz məhvərindən, Bir saman çöpündən asılıb dünya. misraları öz yerini alır.
Zəlimxan Yaqubla, Ramiz Rövşən isə bizə ehtiyatlı olmağı tövsiyə ediblər. Biri deyib:
Mənim balam bu dünyayla oynama, Sən cavansan dünya qoca dünyadı. Düşmən nədir? Dost evini dost yıxar, Bilən bilir dünya necə dünyadı…
Ömrə, günə etibar yox əzəldən, Bir də dönüb yarpaq olmaz xəzəldən, Beşiyindən bizə tabut düzəldən Bələyindən kəfən tikən dünyadı.
O biri də: “Zarafat eyləmə, qurbanın olum”, – deyir. – “Bu dünya zarafat meydanı deyil”. “Sən bu qumarbazla qumar oynama, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya” misrasında dünyadakıların namərdliyi nəzərdə tutulur.
Çox yerdə qəbrini qazan olacaq, Başın qaynamaqdan qazan olacaq, Sanma yaşamağın asan olacaq, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Yoxsulluq yoxsulun bağrına oxdu, Mədəsi toxların məzəsi toxdu. Fil var, qarışqaca hörməti yoxdu, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Çox yerdə məkrli oyun olacaq, Şir, pələng çevrilib qoyun olacaq, Hələ neçə dəfə toyun olacaq, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Ömrünü qar yeyib, qış aparacaq, Xırmandan dənini quş aparacaq, Dünyadan əlini boş aparacaq, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Qeybətin quyusu, hiylənin toru, Sənə diri-diri göstərər goru. Başın var, başsızdan başını qoru, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Şeytan dura-dura şərlənər dəvə, Qatır quyruğunda hərlənər dəvə. Kinindən yıxılar, tirlənər dəvə, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Muğamı ağlamaq, valı ağlamaq, Valın da qırılmış halı ağlamaq. Fışqırıq çalmağın dalı ağlamaq, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Yasın yeddisi var, üçü, qırxı var, Qəbir yerinin də haqqı, nırxı var, Ölümdən sonra da min cür qorxu var, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Ürəyə çəkilən dağdı, düyündü, Hər gün xırdalanan ömürdü, gündü, Gör bu dəyirmanda kimlər üyündü, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.
Zəlimxan, günahın yeddi qat olar, Həyatın qan dolu bir həyat olar. Zarafat eyləsən, şahın mat olar, Zarafat gəlməsin sənə bu dünya!
Dünyanın əsl üzü göründü. Həqiqətdən bizi agah edən şair yenə də ümidimizi üzmür: “Gözəl dünya, gözəllərin var olsun” söyləyir. A.Şopenhauerin qənaəti: “Keçmiş zamanın indiki çağdan üstünlüyü ondan ibarət idi ki, onda, Bonapartın ifadəsincə desək, sözlə əməlin uyğunluğu vardı, indi isə belə bir uyğunluq yoxdur”. Bu qədər siyasi quruluşların, siyasi ideyaların, siyasi təşkilatların mövcud olduğu dünyada bir də azadlıq məfhumu uydurublar. Mənim də bu mövzuda şeirim var, təkcə sonuncu misrasını yazıram: Dünyanın dünyama gərəyi yoxdur. Sözlə musiqini birləşdirən bəstəkar oldu, siyasətlə şeiri birləşdirməyə cəhd etməklə mən kim olacam bilmirəm. Əslində, bunu kimsə olmaq üçün etmirəm. Ağlıma bir-iki fikir gəldi onu tutub “sənədləşdirdim”. Onsuz da indi çoxu ağlına gələni yazır. … amma Sabir Sarvan ağlına gələni yox, ağlımızdan keçəni, ağrıya gələni yazıb. Görün necə gözəl ağıdır… hə, ağıdır:
Çaldıran ağrısı
Necəsən, dərdimi deyəm, Dağ ərisin, daş yerisin. Vay o günə, dəli başla, Üstünə qardaş yerisin.
Heç yana çatmasın əlin, Alışsın ağzında dilin, O tərəfdən Sultan Səlim, Burdan Qızılbaş yerisin.
Açılsın əllərin göyə, Allah da durmasın yiyə. «Zalım qardaş» deyə – deyə Diyirlənsin, baş yerisin.
Oyan gürzünə tarixin, Çaxıl gözünə tarixin, Tüpür üzünə tarixin, Qoyma bu vərdiş yerisin.
Görürsünüz, dünyanı qana çalxalayanlar ortada yoxdular, ortada böyük meyit qalıb — tarixin meyidi. Onu şairlər ağlayırlar. Siz deyin, dünyanı kim sevir?
Xəyalımdan “yeddi oğula” bacı olub Vaqif Osmanovun “Dünya” şeirini söyləmək keçdi:
DÜNYA
Nə yaman güclüymüş nəfsin, iştahan, Bir anmış şipşirin çağların, dünya. Ömrün hər addımı sınaq, imtahan, Çoxmuş düyünlərin, bağların, dünya.
Çəkib qurtarmırıq intizarını, Görmədik şəfqətli sığallarını. Heç dada bilmədik şirin barını, Nə tez uralandı tağların, dünya.
Sənin vəsf etməli haran qalıbdı? Məlhəmi olmayan yaran qalıbdı. Ağlı-qaralıydın, qaran qalıbdı, Nədən yoxa çıxıb ağların, dünya?
Rəsul Rza – 115 Dama-dama papaqlı, zolaq-zolaq köynəkli
Dama-dama papaqlı, zolaq-zolaq köynəkli… Öncə söz vardı… 28-ci hissə (Bu rubrikanı sözü qutsal sayan şairlərimizə həsr eidrəm)
Mayın 19-da Azərbaycanın Xalq şairi, şeirləri ilə çağdaş poeziyamıza böyük töhfələr bəxş edən Rəsul Rzanın doğum günüdür.Rəsul Rza şeirlərinin oxucusu, onun yenilikçi düşüncəsinə, özünəməxsus deyim tərzlərinə, zəngin poeziyasına bələd olduğumu söyləyə bilərəm. Şadam ki, müəllifi olduğum “Sətirlər” verilişinin bir buraxılışını vaxtilə məhz Rəsul Rzaya həsr etmiş, şairin “Qızılgül olmayaydı” poemasının motivləri əsasında bədii-sənədli film üçün ssenari də yazmışam.Şairin “Mən torpağam”, “ Məndə ixtiyar olsa”, “Dünyanın dərdi”, “Vətən”, “Rənglər” silsiləsi, “Çinar” kimi şeirləri poeziyamızın incisi sayılır. Rəsul Rzaya doğum günü münasibətilə həsr etdiyim “Dama-dama papaqlı, zolaq-zolaq köynəkli…” essemi məmnuniyyətlə sizə təqdim edirəm.
Mən istəyirəm; buludlar ağlasın, uşaqlar ağlamasın- analı, ya anasız! Sabirdən səkkiz yaş böyüyəm, Koroğludan on dörd yaş. Ancaq hələ nə Sabir deyəni deyə bilmişəm, nə Koroğlu eləyəni eləyə bilmişəm. Deyirəm,bəlkə çatanda Nizami yaşına mən də bir şey verə bildim insanlığın səadət uğrunda savaşına. İndi ürəkdən ürəklərə, hətta ölkədən ölkələrə qədər rahat yollar uzanır. Bu gün informasiyamız kosmosu, səyyarələri də əhatə edir.O da bizə məlumdur ki, bu səyyarələrin ən kiçiyi Pluton 2006-cı ildə günəş sistemindən çıxarılıb. 9 planetin əvəzinə 8 planet qalıb.Yeri gəlmişkən, Məmməd Araz Rəsul Rzanı necə adlandırırdı? -“Zəmanənin bir də yetirə bilməyəcəyi planet”. Hörmətli, Nasa- “Milli Aeronavtika və Kosmos” idarəsinin 18 min əməkdaşı, vakant yer üçün sizcə düşünməyə dəyməzmi?! -Dəyər! O zaman hörmətli astrofizika alimləri düşünməkdə olsunlar, biz də Rəsul Rza planetinin həndəvərində, bioqrafiyasının kandarında gəzişək. Mən istəyirəm; güllər açılsın, güllələr açılmasın- amanlı, ya amansız! Mirzə İbrahimin oğlu idi Rəsul. Anası da Məryəm ana idi. Ağlınıza hansı Məryəm gəldi ki? Eyib etməz, Həzrəti İsanın anası Məryəmi də nəzərdə tuta bilərsiz. Zira şair anası olmaqla peyğəmbər anası olmaq arasında elə bir fərq yoxdur. Hələ o şairin adı Rəsul –“Allahın elçisi” mənasını verərsə… 1910-cu ildə dağətəyi Şirvanda, qəşəngim Göyçayda doğulub Rəsul. Göyçay qəzasında nüfuz sahibi olan Məmmədxanlıların övladı kimi doğulub.Kənd mirzəsi olan atası Mirzə İbrahim qabaqcıl görüşlü insan sayılırdı. Anası Məryəm xanım yazmaq bilməsə də Füzulidən, Sabirdən, Natəvandan əzbər şeirlər söyləyər, balaca Rəsulu gələcəyə hazırlayırdı. Sonralar Rəsul ədəbi mühitlə Bakıda Abdulla Faruq vasitəsilə tanış olur, 20-ci əsr poeziyamıza qədəm qoyur. Ömrünün baharı-Nigar xanıma da rast gəldiyi şəhərin adı – Bakıdır.
İki ömür baharı (Məmməd Alim) Bakıda görüşdülər ömrün ilk bahar çağı Rəsul Göyçay çinarı, Nigar Göygöl qovağı. Ata yurdundan gəldi Qovağın son sorağı, Çinar ora tələsdi Heykəl gördü qovağı Rəsulun gözlərində Göygölün göy qurşağı Göygölün üzərində Nigar durna çırağı Əbədi qovuşdurub İki qəlbi Xanbağı Şair ömrü yaşayır iki dünya qonağı Rəsul Göyçay çinarı, Nigar Gəncə qovağı. Nigar Gəncə qovağıydı, Rəsul Göyçay çinarı… Tənha günlərdə, məşəqqətli illərdə bir Gəncə qovağının munisi bir Göyçay çinarı olmazmı, əcəba?!… Olardı, amma 1930-cu ildən sonra. Dama-dama papaqlı, zolaq-zolaq köynəkli, 21 yaşlı, 42 manat maaşlı Rəsulun, “Sabir bağı” nın aşağı küncündə Nigarı gözləyəndən bəri.Təsadüfi tanışlığı sevməyən Nigar üçün növbəti məktub yazılan vaxtdan. Sabah Müşfiqlə Dilbər, Yeni tamaşaya gedirlər. Bizi də dəvət edirlər, Razı olsanız əgər. Razı idi Nigar, amma o tamaşanı görmüşdü axı. Olsun! Öz yuxularında da Nigar xanım tamaşalar seyr edərdi.Daha xəyalpərvər, daha kövrək tamaşalar.Özü də o səhnələrin iştirakçısı olmaq şərti ilə.Yozduğuna və yazdığına görə durna olacaqmış yuxuda, çırpıb qanadlarını yerdən üzülən durna. Geniş-geniş havalarda səf çəkən durnaların qatarına düzülən Nigar -durna olacaqmış .Yuxusunda diyar-diyar uçub dağların başına qonaq olacaqmış, Nigar, tezliklə şair Rəsul evinin qonağı olduğu kimi. Mən istəyirəm; qapılar qapansın soyuq olanda hava- gözlər qapanmasın, sözlər qapanmasın! 1942-ci ilin yanvar günləri… Müharibənin idbar vaxtında Rəsul-Nigar sevgisinin hərarəti o yanvar günlərinin şaxta, sazaq havasıyla necə də savaşa giriblər.Rəsul da cəbhədəydi o vaxtlar.Yazıçılar İttifaqının o soyuq, avazımış divarları bəzən Nigarın burada gecə saat 1-ə kimi növbədə qaldığına da tanıq olacaqdı. Mən istəyirəm; yanğınlar sönsün, ümidlər sönməsin! Rəsul Rza ocağının əbədi sakini olmaq eşqiylə gənclər 1937-ci ilin fevralın 11-də ailə qurdular.44 illik möhkəm ailə həyatının rişəsində sevgi, duyğu, böyük hissiyatla yanaşı nikah üçün ödənilməyən “1 manat” da vardı. Zatən Nigarların alın yazısıdır mətin, dözümlü olmaq. Qılınc-qalxan cingilitisi, döyüş nərələri, mərdlik cəngləri, yürüş şeypurları, zəfər təbillərinin gur sədasında dastandakı Nigarımız Koroğlu üçün “kim” idisə, şair Nigarımız da Rəsul üçün “o” idi. Rəsul üçün Nigar gözəl yardı. Bunu mən demirəm ki… ”Məktublar” şeir toplusu deyir. 30-cu illərdə 5 il müddətinə ərsəyə gəlib həmin şeirlər.Bu məktubları “Səndən-sənə” də adlandıra bilərik. Rəsulun misralarında 21 yaşlı bir gəncin 18 yaşlı başqa bir gəncə lətif duyğuları görünür. Təkcə görünmür ki, həm də sevən bir qəlblə etiraf olunur.”Tanış olaq” müraciətinin qarşılığını bir misra “nöqtə işarəsi” bəzəyəndə yəqin ki, Rəsul müəllimin necə hisslər keçirdiyini anlamaq olar. Ancaq “nöqtə dolu sətirlər” dən sonra da Rəsulun Nigara olan kövrək hissləri öləzimədi, vaxt gəldi 1976-cı ildə “Sevinəndə sevincim” şeirini nəşr etdirdi.
Bir gün səni görməsəm, könlümdə tufan olur. Səni qəmli görəndə ürəyim şan-şan olur. Məhəbbətin yolunda qəm olur, hicran olur. Sən məni bu sevdanın yollarına salansan, Sevinəndə sevincim, ağlayanda nalamsan. Gözlərini yumanda könlüm toranlıq olur. Gülüşün, xoş baxışın nədən bir anlıq olur? Həsrətindən gözümdə dünya qaranlıq olur. Hər kəs üz döndərsə də, sən ilqarda qalansan Sevinəndə sevincim, ağlayanda nalamsan. Bilməyənlər də bilsin, mən sevmişəm tək səni. Hamıdan yaraşıqlı, hamıdan göyçək, səni. Dodaqları öpümlü, saçları ipək, səni. Könlümün tellərini həzin-həzin çalansan Sevinəndə sevincim, ağlayanda nalamsan. Nigar ağlayanda da, ağrıyanda da, sızlayanda da naləsi, acısı oldu Rəsulun. 1981-ci ilin aprelin 1-də, Nigarın ağır xəstə olduğunu biləndən 3 saat sonra ürək çatışmazlığından dünyasını dəyişdi şair Rəsul Rza. Yenə də ürək… yenə də şair… yenə də ayrılıq! Nigar xanım 100 gün yaşadı Rəsuldan sonra.Əgər buna yaşamaq demək olarsa.Dünyadan köçmüş sevgisindən də xəbər tutmadı.Tərs kimi gənclik yuxusuna girən durnalar da vəfasız çıxmışdılar həmin an. Rəsuldan heç bir xəbər, heç bir soraq verə bilmədilər Nigara. O sorağı biz almışıq. Nə imiş? Sən demə, durnalar da qıymamış sevənlərə…Sən demə, cəmi 100 gün içərisində sevənlərin bir-birinə qovuşmağından durnalar da hali imiş.Sən demə, Mən istəyirəm; sevinc, səadət bol olsun! Ürəkdən ürəyə, ölkədən ölkəyə açıq yol olsun! -kimi şair arzuları təkcə ölkələr arası yox, həm də dünyalar arasında bir məhəbbət nağılına çevrilərmiş. Mən istəyirəm; sevinc, səadət bol olsun! ürəkdən ürəyə, ölkədən ölkəyə açıq yol olsun!
Düz tapdınız, dama-dama papaqlı, zolaq-zolaq köynəkli Rəsul Rza məhz belə istəyirdi.
Hökmdarların, dünya fatehlərinin, sərkərdələrin həyatı insanlar üçün həmişə maraqlı olub. Ədəbiyyat xadimlərimiz də oxucuların bu istəyini həmişə nəzərə alıblar. Olaylar.az xəbər verir ki, görkəmli yazıçı, onlarla tarixi romanın müəllifi Yunus Oğuzun dünya fatehlərindən biri olan Çingiz xan haqqında romanı Türkiyə türkcəsində çapdan çıxıb. Müəllif tarixin hər dönəmində həm tarixə,həm də ədəbiyyata sirrlərlə gizlənmiş bir şəxs olan Çingiz xanın yaşam yolunu türk oxuculara çatdırır. “Çingiz xan” (Cengiz han) romanında müəllif hökmdarın portretini savaşçı, dövlət qurucusu, hər nə qədər öldürsə də yaşatmağı və qurmağı sevən biri kimi çızır. Roman Türkiyədə Bilge Tonyukuk Yayınları Yayın Evində çapdan çıxıb.
Təəssüf ki, son 15-20 il ərzində Türkiyənin bəlli bir zümrəsində tarixdən başlamış mədəniyyətə kimi hər şeyə dinçi və məzhəbçi müstəvidən yanaşmaq kimi olduqca təhlükəli bir tendensiya formalaşıb. Bu adamlar anlaya bilmirlər ki, “neo-osmanizm” – Türkiyənin gələcəyinə, türk dünyasına və dünyaya osmanlı və xilafət tarixi müstəvisindən münasibət bəsləmək Türkiyəni nəinki müasir dünyadan, hətta türk dünyasından belə uzaq salır. Tarix boyu türk imperiya və dövlətləri arasında ixtilaflar baş verib və bu da həmin dövrün dünyagörüşü çərçivəsindən dəyərləndirildikdə, normal qəbul olunmalıdır. İmperatorlar, sultanlar, şahlar, xanlar öz ərazilərini genişləndirmək və üstün güc olmaları üçün müharibələr aparırdılar. Bir qrup gerizəkalı Səfəvi-Osmanlı ixtilafına məzhəb müstəvisindən yanaşmaqla Türkiyə cəmiyyətinə və ərəb dünyasına saxta bir təəssübkeşlik nümayiş etdirir. Amma o zaman başqa suallar çıxır ortalığa: Sultan İldırım Bəyazidlə Əmir Teymur arasında ki, məzhəb ayrıseçkiliyi yox idi, o zaman onlar niyə qarşı-qarşıya gəldilər? Yaxud nədən özbək qardaşlarımız Şeybanioğulları xanlığının Xətai tərəfindən süquta uğradığından danışmırlar? Çünki düşüncələri, təfəkkürləri yerindədir. Saxta dinçi zehniyyətlə xəstələnməyiblər. Sizi əmin edirəm, əgər Xətai Çaldıranda qalib gəlsəydi, bu gün saxta osmanlı təəssübkeşlərinin heç biri bu mövzuda danışmayacaqdı. Necə ki, Əmir Teymurun İldırım Bəyazidi əsir götürməsindən bir kimsə danışmır. Deməli, Xətainin ən böyük günahı məğlubiyyətidir. Türkiyənin türk dünyasından qopardılması və ərəb səhralarına sürüklənməsi bir qrup türk düşməninin arzusudur və təəssüf ki, belələri üçün Türkiyədə geniş imkanlar yaranıb. Onlar yaxşı bilirlər ki, Türkiyə neo-osmanizmlə nə Mərkəzi Asiyaya, nə də Qafqaza girə bilməyəcək. Çünki gah Əmir Teymur çıxacaq qarşılarına, gah Xətai, gah da başqa birisi… Türk birliyini arzulamayanlar da bundan məharətlə istifadə edirlər… Amma nə Azərbaycan, nə də Orta Asiya türklərinin yaddaşından onların imperiya qurmaq və idarə etmək potensialını yox etmək, qan yaddaşlarını silmək mümkün olmayacaq. SSRİ kimi nəhəng imperiyanın amansız ideoloji maşını belə bunu bacarmadı. Heç kim bizdən və Orta Asiya türklərindən “əzik” toplum düzəldə bilməyəcək. Bunu, Türkiyə türkcəsində desək, bəziləri qafalarına qoysunlar artıq. Zənnimcə, bu məsələlərlə bağlı Azərbaycan və Türkiyə tarixçiləri bir araya gəlib ortaq bir konfrans keçirməli, Türkiyədəki dərsliklərdən Xətai ilə bağlı türk düşmənçiliyinə və bölücülüyə xidmət edən məsələlər çıxarılmalıdır. Zənnimcə, çox geniş səviyyədə Beynəlxalq Xətai Konfransının keçirilməsinə ehtiyac var. Geri zəkalı zehniyyətə başa salmaq lazımdır ki, Səfəvi-Osmanlı ixtilafı məzhəb qarşıdurması deyil. 02 sentyabr 2017-ci il
General Fikrət Məmmədov Lənkəranda anadan olan, 37 yaşında general-mayor rütbəsinə layiq görülən mərhum hərbçimiz Fikrət Məmmədovun bu gün anım günüdür.
️Bir neçə il Əfqanıstanda xidmət edən F.Məmmədov Frunze adına Hərbi Akademiyada təhsil alıb. 1993-cü ildən müstəqil Azərbaycan ordusunun tərkibində birbaşa cəbhəyə yollanıb və korpus komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlib. ️Şəmkir korpusunun komandiri olan general-mayor Fikrət Məmmədov 15 may 2002-ci il tarixdə xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən avtoqəza nəticəsində həlak olub. ll Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılıb. Fikrət Məmmədov ️”Qırmızı ulduz” və “Azərbaycan bayrağı” ordenlərinə layiq görülüb. ️Ölümündən sonra Lənkəran şəhərinin mərkəzi küçələrindən birinə general Fikrət Məmmədovun adı verilib.
Allah rəhmət eləsin. Ruhu şad, məkanı cənnət olsun.
Rafiq Yusifoğlu haqqında məqalə yazmaq fikrinə düşəndə sərlövhə kimi ağlıma ”ədəbiyyat sevdalısı” ifadəsi düşdü. Sonra nəşr olunan kitabları ilə tanış olanda “sevdalı” sözünün iki kitabının titul səhifəsinə çıxarıldığını gördüm. ”Bir sevdalı ürəyim var”, “Təzə sevdalara doğru”, ”Sevdalı sabahlar”, ”Sevdalı ömür yaşadım” şeirlər toplusunu nəzərdən keçirəndə bir daha hiss etdim ki, o, sözün həqiqi mənasında ədəbiyyat sevdalısıdır. Bu ”ədəbiyyat sevdalısı” 50 ildən çoxdur yorulmadan, usanmadan yaradıcılığın müxtəlif sahələrində elmi-nəzəri, ədəbi-bədii, fəaliyyətini vəhdətdə davam etdirir, tərcüməçilik fəaliyyətində olur, naşir və baş redaktor kimi peşəkar fəaliyyət göstərir. Uzun müddət mətbuat sahəsində çalışdığına görə qələmi çox çevik və ustad səviyyəsindədir.Yaradıcılığındakı çeviklik, dinamiklik və professionallıq da mətbuatdan gəlir. Biz bunu yaradıcı adamların fəaliyyətində də izləmişik. M.C.Cəfərov, B.Nəbiyev, Q.Qasımzadə, V.Yusifli qələmində bu örnəyin mükəmməl nümunəsini görmüşük. Həm elmi, həm də bədii yaradıcılıqla məşğul olan elə ədəbi şəxsiyyətlər var ki, bu iki yaradıcılıq sahəsinin onlarda hansının əsas olduğunu dəqiqləşdirmək çətin olur. Rafiq Yusifoğolu daha çox alimdir, yoxsa yazıçı sualına cavab tapmağa mən özüm də çətinlik çəkirəm. Bircə onu bilirəm ki, o hər iki sahədə ədəbiy¬yat sevdalısıdır. Mən özüm də 1987-ci ildən 2012-ci ilə kimi müxtəlif mətbuat orqanlarında işləmişəm. Və Rafq Yusifoğlu ilə demək olar ki, hər gün qarşılaşmışam, həyatının böyük bir hissəsi gözlərimin qarşısında olub. Cavanlığında da indiki kimi səliqə-sahmanlı, yaraşıqlı və şux idi. Mətbuatda nüfuzu və hörməti də öz yerində. Tale elə gətirdi ki, doktorluq dissertasiyamın müdafiəsində də Rafiq Yusifoğlu parlaq bir çıxış etdi və haqqımda yadımda qalan fikirlər səsləndirdi. O da yadımdadır ki, dissertasiya şurasının sədri akademik Bəkir Nəbiyev onun bu səmimi çıxı¬şina diqqətlə qulaq asırdı. Həta nitqini tamamlayanda haqqında xoş sözlər dedi. Bundan bir neçə il əvvəl bacım Xanımın müdafiəsində opponent kimi çıxış etmişdi. Bədii yaradıcılığa hələ orta məktəbdə oxuyanda başlayan Rafiq Yusifoğlu elmi fəaliyyətdə də vaxt itirməyib. Dövrü mətbuatda fəaliyyət göstərməklə yanaşı, uzun müddətdir ki, Sumqayıt Dövlət Universitetinin ”Azərbaycan və xarici ölkələr ədəbiyyatı” kafedrasında professor kimi çalışır, filoloq kadrların hazırlanmasında yaxından işitrak edir. Tale elə gətirib ki, burda da eyni kafedrada işləməli olmuşuq və onu görkəmli pedaqoq alim, ziyalı, şair, tərcüməçi kimi daha yaxından tanımışam. Rafiq Yusifoğlu 1984-cü ildə ”Azərbaycanın sovet poemasının inkişaf problemləri” mövzusunda namizədlik, 2006-ci ildə ”XX əsr Azəbaycan poemasının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” mövzu¬sunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. Bu tədqiqatlar əsasında onun araya-ərsəyə gələn iki sanballı kitabı –“Azərbaycan poeması: axtarışlar və perspektivlər” (1998) və “Azərbaycan poemasının sənətkarlıq axtarışları” (2010) monoqrafiyaları elmi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib, haqqında məqalələr yazılıb. Hər iki tədqiqatında milli poeziyanın təşəkkül və inkişaf mərhələləri geniş aspektdə araşdırılıb. Tədqiqat predmet göstərir ki, o, poeziya ilə nəfəs alır, həm elmi, həm də bədii yaradıcılığı eyni istiqamətdədir. Belə deyə bilərik ki, hər iki sahədə ustad olduğunu təsdiq edib. Elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə bağlı iki kitabının adını xüsusi qeyd etmək istəyirəm: ”Ədəbiyyatşünaslığın əsasları” (2001, 2006, 2009), ”Uşaq ədəbiyyatı” (2002, 2006), “Müasir ədəbi proses və ədəbi tənqid” (2004, 2014). Hər üç kitab bu sahədəki müəyyən boşluğu doldurmaq üçün yazılıb. Düzdür, sovet dövründə bir neçə ədəbiyyat nəzəriyyələri və ədəbiyyat¬şünas-lığın əsasları dərslikləri və dərs vəsaitləri yazılmışdı. Ancaq müstəqil dövlətin humanitar siyasəti bu sahədə yeni kitabların yazılması zərurətini ortaya qoyurdu. Rafiq Yusifoğlu ”Ədəbiyyatşünaslığın əsasları” kitabı ilə elmi-nəzəri fikrimizə yeni nəfəs gətirdi, bir sıra nəzəri kateqoriyalara münasibətdə orijinal elmi mövqe bildirdi. Ədəbi cərəyanlara, ədəbi növlərə və janrların nəzəri kateqoriyalarına çağdaş elmi-nəzəri mövqedən yanaşdı. Eyni nailiyyəti ”Uşaq ədəbiyyatı” kitabında da izləmək müm¬kündür. Kitabda maarifçi-realist uşaq ədəbiyyatı sovet dövrü və müstəqillik illəri Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının mərhələləri ədəbi şəxsiyyətləri hərtərəfli təhlil olunub, uşaq ədəbiyyatının predmeti, məqsəd və vəzifələri, ayrı-ayrı dövrlərin təsnifatı elmi prinsiplərlə aparılıb. “Müasir ədəbi proses və ədəbi tənqid” (2004, 2014) kitabı isə anoloqu olmayan bir dərs vəsaitidir. Belə ki, nənki ölkəmizdə, eləcə də bütün sovetlər birliyi məkanında indiyə qədər tədris proqramına əsasən belə maraqlı strukturlu əsər yaranmayıb. Alim, şair, ədib Rafiq Yusifoğlunun taleyinə həm də müəllim-pedaqoq kimi şərəfli bir fəaliyyət yazılıb. O hansı səviyyədə alim və şairdirsə, eyni səviyyədə müəllim-peda¬qoqdur. Uzun illərdən bəridir ki, Sumqayıt Dövlət Universi¬tetində tələbələrə ədəbiyyat nəzəriyyəsi və milli ədəbiyyat tarixindən mühazirələr oxuyur, müntəzəm olaraq orta və ali məktəblərdə onunla görüşlər keçirilir. Bu da səbəbsiz deyil. Çünki Rafiq Yusifoğlu eyni zamanda müasir dövrün bənzərsiz şairi, ədəbiyyatşünası, görkəmli uşaq yazıçısıdır. ”Görkəmli” sözü burda tam yerinə düşür. Demək olar ki, təxminən 50 illik yaradıcılıq fəaliyyətində uşaqların yaş, bilik səviyyəsinə uyğun kifayət qədər maraqlı, məzmunlu şeirlər yazıb, əsərləri dərsliklərin bəzəyinə çevrilib. Rafiq müəllim eyni zamanda ”Uşaq ədəbiyyatı” dərsliyində maarifçi-realist Azərbaycan ədəbiyyatında, müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında özünü göstərən bədii-estetik amilləri yüksək elmi-nəzəri səviyyədə ümumiləşdirib, uşaq ədəbiyyatı nümayən-də¬lərnin portret-oçerklərini yaradıb. Bu gün 70 yaşın zirvəsində Rafiq Yusifoğlu çox nikbin və gümrah görünür. Onu belə ovqatda saxlayan isə kövrək hissləri və duyğularıdır. Elmi fəaliyyətdə nə qədər ciddi və nəzəri təfəkkür sahibidirsə, poetik yaradıcılığında da eyni səviyyədə duyğulu, kövrək, həssasdır. Ruhu və duyğuları pak olan Rafiq Yusifoğlunun şeirləri müxtəlif mövzuları əhatə edir. Sevgidən də, vətənpərvərlikdən də, təbiətdən də, etibardan da, vəfasızlıq-dan da – bir sözlə onun ruhunu oxşayan, qəlbini narahat edən hər şeydən yazır. Söhbət nədən yazmasından yox, necə yazma¬sından gedəndə birmənalı olaraq deyə bilərik ki, istənilən halda oxucu ilə yaxın təmas qurmağı bacarır, insanların həm beyninə, həm də hisslərinə təsir edə bilir. Rafiq Yusifoğlunun müxtəlif illərdə 40-dan çox şeirlər kitabı nəşr olunub. “Yurdum-yuvam”, “Ətirli düymələr”, “Aylı çığır”, “Qəm karvanı”, “Həsrət köçü”, “Təzə sevdalara doğru”, “Çiçək yağışı”, “Ayrılığın qəm hasarı”, “Həsrət sazağı”, “Sevdalı sabahlar”, “Dəniz, sən və mən”, “Eşqin qarlı yollarında”, “Könül səltənəti”, “Arzular kəhkəşanı”, “Üçüncü qərinə”, “Ömür ağacından düşən yarpaqlar”, “Sevdalı ömür yaşadım” və sair kitablarında toplanan şeirlər öz orijinallığı, mükəmməl bədii səviyyəsi ilə seçilir. Təsadüfi deyil ki, bu kitabların hamısı haqqında çox görkəmlı şairlər, yazıçılar, ədəbiyyatşünaslar mətbuatda maraqlı məqalələrlə çıxış etmiş, bu bənzərsiz şairin yaradıcılığına yüksək dəyər vermişlər. Peşəkarlıq və məhsuldarlıq göz qabağındadır. Hər yeni kitabı oxucularla yeni görüş, yeni bir ədəbi hadisədir. Çünki əvvəlki kitablardakı şeirləri növbəti kitablarda yenidən yer almır. Ən maraqlısı isə budur ki, o, 70 yaşında da 20 yaşındakı cavanın həvəsi və potensial imkanları ilə yazır, mətbuatda və sosial mediada hər gün yeni əsərləri ilə çıxış edir. Şeirlərindəki şair obrazı daim cavan, təravətli, əsil sevgini ləyaqətə, dəyərə çevirən bir insandır, onun özü kimi mənəviyyatlı və sabitdir. Sevgini dəyərə çevirən şair yazır:
Sənin yaz ətirli sevgin, əzizim, Məni həsrət qoyub ömrün qışına. Bağışla günahım böyükdür mənim, Gərək çıxmayaydım sənin qarşına…
Rafiq Yusifoğlunun ”Dəniz, sən və mən” (2009) şeirlər top-lu¬sunun bir bölümü ”Dəniz nəğmələri” adlanır. Demək olar ki, onun bütün kitablarında bu mövzuda yazdığı maraqlı şeirlərlə rastlaşırıq. Dəniz obrazının Rafiq Yusifoğlunun şeirlərində dəfələrlə təkrar olunması da təsadüfi deyildir. Onun yarım əsrdən artıq bir vaxtda hər səhər dənizə getməsi faktı da şairi tanıyanlara yaxşı məlumdur. Bu mənada ki, o dənizi qəlbinə daha yaxın bilir, dəniz onun üçün saflıq, sədaqət və dərinlik simvoludur; vaxtaşırı ona müraciət edir:
Bilsə ki, eşqimə xəyanət edim, Onda haqq-salam kəsər bu dəniz. Vaxtında gəlməsəm görüşə əgər. İnciyər bu dəniz, küsər bu dəniz. Rafiq Yusifoğlu həmişə qırmızı işığa doğru yol gedir. Bu işıq onun ürəyinin qanı ilə yazdığı şeirlərinin simvoludur. Qırmızı işıq eyni zamanda yol qaydalarında qadağan və dayanma işarəsidir. Rafiq Yusifoğlunun poeziyası isə həmişə yaşıl işiğa can atır, bu yolda heç bir qadağa, maneə gözünə görünmür. Ünvan isə dəniz rəngli göylər, səmavi bir dünya¬dadır…
Əziz dostlar, gözəl insanlar! “Xəzər” — tərcümə, ədəbiyyat və mədəniyyət jurnalının bu sayı Azərbaycan Dillər Universitetinin (ADU) Tərcümə Araşdırmaları Mərkəzinin mətbu orqanı kimi işıq üzü görüb. Jurnaldakı məqaləmizdə qeyd etdiyimiz kimi, bu heç də təsadüfi deyil: dünya təcrübəsinə isnad etsək, bilməliyik ki, öz çoxşaxəli fəaliyyəti ilə bir mədəniyyət mikrokosmuna çevrilmiş müasir dünya universitetləri fundamental və tətbiqi elm sahələrinin problemlərini ehtiva edən dərgilərlə yanaşı. ədəbiyyat, incəsənət, tərcümə, vizual mədəniyyətə aid bir çox elmi-populyar jurnallar da nəşr edir və bu praktika getdikcə genişlənməkdədir. Bu mənada ADU və “Xəzər” Azərbaycanda pionerdirlər. Xəbərdə bu nömrədə çap olunmuş materiallar haqqında məlumat verilir. Materialları tərcümə edənlər və hazırlayanlar: Saday Budaqlı, Nəriman Əbdülrəhmanlı, Mahir N.Qarayev, Cavid Zeynallı, Püstə Axundova (heyət üzvləri), akademik Muxtar Kazımoglu, Cavanşir Yusifli, Fəxru Ugurlu və b.-dır. “Debüt” rubrikasında gənc tərcüməçi Banuçiçək Qasımzadənin tərcüməsi çap olunub. Əziz dostlar, yuxarıda dediyim kimi, “Xəzər” kamera tipli jurnal deyil, tərcümə, ədəbiyyar və mədəniyyət sahəsi ilə baglı problemli, maraqlı yazılarla, tərcümə mətnləri ilə çıxış etmək istəyən sənətkarlarlarla əməkdaşlıq edəcəyik; yaxşı tərcüməçilərimizi müəlliflərimizi fərqləndirəcək, makfatlandıracagıq və s. Potensial müəlliflərimiz aşagıdakı ünvanlara müraciət edə, yazılarını, təklif və iradlarını göndərə bilər: khazar.journal@gmail.com yataqan@mail.ru Sag olun, var olun!
Gözlerim kapalı, hızla koruluğun tepesine yürüyorum,
Aklımda ve kalbimde sadece sen
Başka hiçbir şey düşünmeden, pençeli ayaklarımla hiçbir şeye dokunmadan yürüyorum
Yalanların arasından geçiyorum, sırada bekleyen düşmanları görüyorum.
Kimseyi görmezden gelmedim, arkama bakmadan, kemerli gagam ve kancalı ayaklarımla, emin adımlarla yoluma devam ettim.
Her yerde suyun hışırtısı, yüzümde rüzgarın serin esintisi
Dünya bana bakıyor, ben dünyaya bakıyorum
Aşağı bakıyorum, dallarından kopmuş ve yere doğru sürüklenen sararmış yapraklar var
Hiçbir şey değişmemişti, her şey aynıydı.
Bir kez daha keskin gözlerimle gurur duydum, tek bir ayrıntıyı bile kaçırmamışlardı
Her şeye, her hayale sıkıca tutundum
Doğanın hayatta kalma refleksini harekete geçirmesi gibi ben de hayatta kalma refleksimi harekete geçirdim
Hiçbir şey düşünmeden en güzel hayallere tutundum, umutsuzluktan uzak karanlıkta kaybolan dumanı, hiçliğin ormanındaki üretim alanlarını kaplayan mantarları düşünmeden hareket ediyorum
Hiçlik, hiçliğin dehşetinin verdiği imgelerdeydi
Yürürken çıplak patiler, yağmurdan ıslanmış ayaklar, Ve çayırlar olmadan bırakılmış uzun çöller görüyorum
Evlerin çatılarına bakıyorum, üst üste yığılmış çöp kutuları, dipleri paslanmış ve delinmiş,
Güneş çok yüksekte asılı duruyordu, istemsiz hareketlerle gözlerini açıp kapatıyordu
Döndüm ve kendime baktım, gördüğüm şeyin kanatlarımı taşıyan bedenim mi yoksa bedenimi taşıyan kanatlarım mı olduğunu anlayamadım
Ağırlıksız bir sessizlikteyim.
Bütün doğa omuzlarımdaydı
Bütün seraplar, bütün rüzgarlar… Donmuş bir nehir gibiydi, donuk ve hareketsiz.
Doğa kendi gücünün farkında mıydı, değil miydi, donukluğu ve kararsızlığıyla neyi vurgulamaya çalışıyordu?
Ölçülü adımlarla yürümeye çalışıyorum
Kurak dünyanın sonsuz özgürlüğü topuklarımın ağır adımlarıyla çığlık çığlığa hareket ediyor.
Ufuklar ayak tabanlarımdan su gibi akıyordu.
Gökyüzü ve doğa gözlerimin denizinde yüzüyordu.
Vücudum, asırlardır paslı bir kafesten kaçmaya çalışan nehirlerin yatağıydı
Kaburgalarım bir pencere pervazına yaslanmıştı, yırtık paltom duvardaki bir askıda sessizce asılı duruyordu.
Çok ıssız bir pencereden dışarı baktım, dışarıda bir yüz vardı, dudaklarında sigara dumanı,
Her yer alacakaranlıktı
İçimdeki karanlığın korkusunu dağıtmak için
Ellerimi çırptım, bir karga gözlerinin arasından bana göz kırptı
Sanki pencere ile ateşin közleri arasında sıkışmış gibi hissettim.
Karga uzun süre etrafına ve bana baktı, sanki kayıp gerçekleri arıyormuş gibi,
Karganın gözlerinde çok güçlü kokan denizi gördüm
Denizin etrafındaki tüm dünya donmuştu ve kıvrımları omurgasından soyuluyordu
Dondurucu bir sabahtan daha soğuk ve daha kıvrımlıydı
Hiçliğe dönüşmüş yıldızlar, otsuz dağlar, soğuk sabahlar ve kalabalığın arasında amaçsızca yürüyen insanlar vardı.
Rüyalarımda çok şey vardı, çok şey gördüm
Gerçekten dikkatimi çeken ne insanın insana düşmanlığıydı ne de yırtıcı bir hayvanın korkutucu görünümü.
İnsanın bir su damlasından yaratıldığını, hayatın bir esinti gibi olduğunu anladım.
Nehirler, ağaçlar, çiçekler, doğadaki tüm canlılar büyük bir kafesteydi, Tanrı’nın koruması altındaydı.
Ve Doğa’yı çevreleyen denizler aslında zehir bir kara yılandı ”..
