İşdən çıxarıldığından bir müddət maddi ehtiyac içində yaşayan Bəxtiyar Vahabzadə sıxıntılarla üzləşir. Bir gün şairin evinin qapısı döyülür. Qapını açan Bəxtiyar Vahabzadə qarşısında içi ərzaqla dolu bağlama görür. Bu hadisə tez-tez təkrarlanır. Kimsə şairin qapısının qarşısına ərzaqla dolu bağlama qoyub gedir. Bir gün qonşular onun evinin qarşısında Xəlil Rza Ulutürkü bağlama qoyub gedən görürlər. Lakin Ulutürk bunu ömrünün sonuna qədər boynuna almır.
O dağ vüqarlıdı, dağdan güc alıb, Şöhrət zirvəsinə qalxıb, ucalıb. Zülmət gecələrə bir işıq salıb, İşığı dünyayla bir olan insa.
Öz nurlu ömrü ilə haqq yolunu daha da işıqlandıran,işığından hamıya pay düşən xoşbəxt bir müəllim ömründən az da olsa söhbət açmaq istəyim söz- söz, sətir – sətir ağ vərəqlər üzərində sıralandı… İşığından hamıya pay düşən adam Vidadi müəllimdi. Bu gün də onun simasında dərin bilikli, zəngin təcrübəli, gözəl idarəetmə qabiliyyəti, sənətinə vurğun yaxşı bir ziyalı görürlər. Söz düşəndə belə deyirlər: “Vidadi müəllim gözəl insandı, işıqlı, nurlu ziyalıdı. O, əsl vətəndaşdı, əsl müəllimdi, ürəyi xalqla, millətə məhəbbətlə döyünən əsl Vətən oğludu. O, yanar ürəyini çıraq eləyib qaranlıqları işıqlandıran bir ziyalı kimi sevilir və həmişə də seviləcəkdir. Haşiyə: Vidadi Süleymanov 1 oktyabr 1961- ci ildə Şamaxı rayonunun indiki Osmanbəyli kəndində dünyaya göz açıb. 1966 – cı ildə Osmanbəyli səkkizillik məktəbinin birinci sinfinə daxil olub, 1974- cü ildə səkkizinci sinifi bitirib, doqquz – onuncu sinifləri qonşu Carxan kəndində oxuyub. 1976- cı ildə orta məktəbi başa vurub və 1976-1979 cu illərdə ” Kalinin” adına üzümçülük sovxozunda işləyib. 1979-1981- ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında qulluq edib. Hərbi xidmətdən sonra yenə də sovxozda əmək fəaliyyətini davam etdirib. 1983- cü ildə V.İ. Lenin adına APİ – nin filologiya fakültəsinə daxil olub.Hələ ikinci kursda oxuyarkən pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Vidadi müəllimin dediklərindən: 1988- ci ildə institutu bitirdim. Hər il sessiyanın vaxtı çatanda elə fikirləşirdim ki, yenə professor, müəllimlərlə, tələbə yoldaşlarımla görüşüb könul söhbəti edəcəyik. Ancaq o günlər arxada qalmışdır. Əlimə jurnal alıb sinfə girəndə Mürsəl Həkimovun, İsrail Mustafayevin, Fərhad Fərhadovun dediyi sözlər, etdiyi məsləhətlər kino lenti kimi gözlərimiz önündə canlanırdı. Bizim institutda oxuduğumuz illərdə də çox hörmətli müəllimlərimiz olub. Xeyrulla Məmmədov, Himalay Qasımov,Tərlan Novruzov, Həsən Mirzəyev, Adilə Bəşirova kimi alimlərin tələbəsi olmuşuq və bununla qürur duyur, iftixar hissi keçiririk. Vidadi müəllimin fəaliyyətinə az – çox bələd olanlar yaxşı bilirlər ki, o, əlinə jurnal aldığı İlk gündən həmişə adına və amalına, məsləkinə, əqidəsinə sadiq qalmış, şagirdlərinə ürəklə, həvəslə dərs keçmiş, qəlbinin hərarətini,odunu onların yaxşı oxumasına sərf etmişdir. O, poeziyanın vurğunudur. Bəxtiyar Vahabzadənin, Səməd Vurğunun, Əli Kərimin, Nəbi Xəzrinin, Ramiz Rövşənin yaradıcılığına həssaslıqla yanaşan Vidadi müəllim bu yaşında da mütaliyə etməkdən doymur. Vidadi müəllim sözün əsl mənasında ziyalıdır. Sənətə, sənətkara, ədəbiyyata yüksək qiymət verməyi bacarır. Artıq bir neçə ildir ki, o, Bakı şəhərində yaşayır. Səhhəti ilə əlaqədar müəllimlik fəaliyyətini davam etdirə bilmir. Ancaq neyləməli, mən xatirəyə dönən illərin o üzündəki sevincin, səadət və xoşbəxtliyin həm də gələcək illərin yollarına işıq salacağına əminəm!
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist, AYB – nin və AJB – nin üzvü.
Müəllim insanları aydınlığa çıxaran işığa bənzəyir. V. Hüqo
…O, hələ kiçik yaşlarından müəllim olmaq arzusu ilə yaşayrdı. İllər ötdü və günlərin bir günü Adilxan Mustafayev müəllim kimi fəaliyyətə başladı. Və sinifə girib dərs dediyi ilk günlərdən müəllimlik peşəsinin şərəfli olduğu qədər də məsuliyyətli, çətin və mürəkkəb olmasını hiss eləyən Adilxan müəllim çiyinlərinə düşən məsuliyyəti daşımağı bacardı və çox keçmədi ki, zəngin biliyi, dərin təfəkkürü ilə şagirdlərin və müəllim kollektivinin böyük hörmətini, məhəbbətini qazandı. …İnsan zamanla ayaqlaşmaq üçün mübarizə aparanda mətin olur və bu əzm onu həyatda çətinliklərlə qalib gəlmək şansı verir. Heç şübhəsiz, Adilxan müəllim də məhz belə mübariz insanlardandır. Qışa tanışlıq: Mustafayev Adilxan Mustafa oğlu 1961 – ci ildə Qərbi Azərbaycanın Amasya rayonunun Düzkənd kəndində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə yollanıb. Hərbi xidmətdən qayıdandan sonra sənədlərini V.İ.Lenin adına APİ – nin filologiya fakültəsinə verib. İmtahanları müvəffəqiyyətlə verərək tələbə adını qazanıb. 1983-1988- ci illərdə həmin institutda ali təhsil alıb. 1988- ci ildə bədnam qonşularımız 100 minlərlə ailəni isti ev- eşiklərindən didərgin salıblar. Adilxan müəllimin ailəsi də doğma yurdundan didərgin düşənlərin arasında olub. O, ailasi ilə birlikdə Abşeron rayonunun Xırdalan şəhərində məskunlaşıb. Sumqayıt şəhər 42 saylı tam orta məktəbində işə qəbul olunub. Uzun illərdir ki, Adilxan müəllim 42 saylı məktəbdə gənc nəslin savadlanması yolunda fədakarlıqla çalışır.Özündən çox, başqalarını düşünür, heç kimdən köməyini, qayğısını əsirgəmir. Xalqın sevimli şairi Bəxtiyar Vahabzadə demişkən:
Yalnız başqasını düşünən zaman, Qalxır insanlığın fövqünə insan.
Səmimi deyirəm: İnsanlığın fövqündə dayanan Adilxan müəllim bu günkü və gələcək nəsillərə bir nümunədir. O, ömrünü mənasız vaxt keçirən müəllimlərdən olmayıb. İxtisasını yaxşı bildiyinə görə zaman dərs dediyi sinifdə heç vaxt narahatçılıq hissləri keçirməyib. Şagirdləri hər zaman onun yolunu gözləyib,ona diqqətlə dinləyib, ondan çox şey öyrəniblər. Adilxan müəllim uşaqların təlim – tərbiyəsinə diqqət yetirən, onların qayğıları ilə maraqlanan müəllimdir və bir müəllim kimi ürəklərə yol tapa bilib. Hər dəfə müəllimlərdən söz düşəndə öz-özümə sual verirəm: “Yaxşı müəllim kimdir?” – elə həmin anda da Adilxan müəllimi xatırlayıram və düşünürəm ki, yaxşı müəllim şagirdlərin sevimlisi olan həm də, uşaqları sevən müəllimdir. Uşaqlarla ünsiyyət qura bilən, uşaqlarla dostluq etməyi, uşaqların qəlbini duymağı bacaran müəllim ən yaxşı müəllimdir. Və deməli, Adilxan Mustafayev də ən yaxşı müəllimlərdən biridir.
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı – publisist, AYB-nin və AJB – nin üzvü.
ADA Universitetinin və “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə Atatürk Mərkəzində Azərbaycan Hərb tarixinin və Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin əvəzolunmaz araşdırıcısı, “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyinin Ağsaqqallar Şurasının üzvü, tanınmış yazıçı, publisist, nasir, tərcüməçi, tədqiqatçı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, polkovnik-leytenant mərhum Şəmistan Nəzirlinin QORİDƏN GƏLƏN QATAR kitabının təqdimatı keçirildi. Tədbirdə ADA Universitetinin rektoru, professor Hafiz Paşayev, “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyi İdarə heyətinin sədri, professor İlham Pirməmmədov, Şəhid ailələri, ADA Universitetinin əməkdaşları, ziyalılar, elm adamları, millət vəkilləri, “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyinin üzvləri, Şəmistan Nəzirlinin ailə üzvləri, media nümayəndələri iştirak edirdilər.
Kitab ADA Universitetinin təşəbbüsü ilə çap olunmuşdur. Şəmistan Nəzirlinin əziz xatirəsinə həsr olunur. Əsər müəllifin sağlığında etdiyi düzəlişlər və əlavələr nəzərə alınmaqla yenidən nəşr olunmuşdur. Kitabda Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycanın maariflənməsi və mədəniyyət tarixindəki rolundan, eləcə də bu təhsil ocağının yetirmələri, xüsusilə Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri və ictimai xadimləri haqqında tarixi-sənədli tədqiqatlardan bəhs edir. Kitabda maarifçilik ideyaları və yetişən ziyalıların fəaliyyəti işıqlandırılır. Qori Seminariyasının Azərbaycan üçün maarifçi kadrlar yetişdirməsinin önəmi vurğulanır. Əsərdə həmin Seminariyanı bitirən görkəmli şəxsiyyətlər haqqında məlumatlar verilib. Kitab tarixi faktlara, arxiv materiallarına əsaslanır. Əsər Azərbaycan maarifçilik tarixinin qaranlıq qalan səhifələrini aydınlaşdıran mühüm tədqiqat əsəridir.
Tədbiri giriş sözü ilə akademik Nizami Cəfərov açaraq Şəmistan Nəzirlinin Azərbaycan hərb tarixində və Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin araşdırılmasında xüsusi xidmətlərindən, Şəmistan Nəzirli yaradıcılığının tarixi əhəmiyyətindən danışdı. Qoridən gələn qatar kitabının yenidən və nəfis şəkildə çap olunmasına görə Hafiz Paşayevə minnətdarlığını bildirdi.
Sonra çıxış üçün söz “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyi İdarə heyətinin sədri, professor İlham Pirməmmədova verildi. İlham Pirməmmədov Şəmistan Nəzirlinin dostluğa sədaqətindən, Qazağa qəlbən, ruhən bağlılığından, əsərlərini Qazax sevgisi ilə yazdığından, onunla olan görüşlərindən söhbət açdı: “Hafiz müəllim, biz tez-tez görüşərdik. Yeni kitabı çap olunan kimi zəng edərdi ki, Qağa təzə kitabım çapdan çıxıb. Sonuncu görüşümüz ölümündən bir az əvvəl avqust ayının 12-də oldu. Qazaxlı ziyalılarla bərabər Şəmistan müəllimin ad gününü qeyd etdik. Sonuncu dəfə Qazağa gedəndə də bizimlə əlaqə saxladı. Qazağa getdiyini dedi. Qoridən gələn qatar kitabı özündə olmadığı üçün həmin kitabdan istədi. Puşkin Əhmədovda 5 kitab qalmışdı. Həmin kitabları Şəmistan müəllimə göndərdi. Şəmistan müəllim sonuncu danışığımızda sizin dəstəyinizlə Qoridən gələn qatar kitabının yenidən çap olunacağını da söylədi. Hörmətli Hafiz müəllim, Şəmistan Nəzirli yaradıcılığına hər zaman diqqət və qayğı göstərmisiniz. Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinə yeni həyat bəxş etmisiniz. Sizin diqqət və qayğınız sayəsində Qazaxda möhtəşəm elm məbədi fəaliyyətə başladı. Bütün bunlara görə sizə öz adımdan, Qazax mahalının ziyalıları adından təşəkkürümü bildirirəm”.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri Elçin Şıxlı Qoridən gələn qatarın Azərbaycana saçdığı işıqdan danışdı: “Bu qatar simvolik məna daşıyır. Qatar Qoridən Azərbaycanacan gəlib çatır. Qatar fiziki cəhətdən Qazaxda dayansa da, onun içində olanlar, onun daşıyıcıları, onun gətirdiyi maarif işığını bütün Azərbaycana yayan insanlar olubdur. Qoridən gələn Qatar kitabının yenidən və nəfis şəkildə çap olunmasına görə Hafiz müəllim sizə təşəkkür edirəm. Kitabın işıq üzü görməsində zəhməti keçən insanlara, çox sağ olun, deyirəm”.
Millət vəkili, ADA Universitetinin prorektoru Fariz İsmayılzadə, ADA Universitetinin ABŞ-dakı mərkəzinin direktoru Qalib Məmməd, millət vəkili Azər Allahverənov, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şərəf Cəlili, Əməkdar jurnalist Gülbəniz Hüseynova, Azərbaycan Beynəlxalq Radiosunun proqramlar şöbəsinin rəisi Natəvan Dəmirçioğlu, , yazıçı Məti Osmanoğlu, tənqidçi alim Rüstəm Kamal, professor Ədalət Tahirzadə, publisist Ramiz Göyüşov, dünya şöhrətli yazıçı Varis, Türkiyədən olan qonaq Ufuq Aydın çıxış edərək Şəmistan Nəzirli yaradıcılığı haqqında ətraflı danışdılar. Onun Azərbaycan xalqının tarixi köklərinə bağlılığını xüsusi vurğuladılar. Qoridən gələn qatarın Azərbaycan elmi üçün verdiyi misilsiz töhfələrdən söz açdılar. Çıxış edənlər qatarın bir əsr öncə Qoridən Qazağa gələndə Azərbaycana elm işığı yayıldığını, illər sonra isə Bakıdan Qazağa gedən qatarın təkcə Azərbaycana deyil, dünyaya elm işığı bəxş etdiyini təbdir iştirakçılarının diqqətinə çatdırdılar. Seminariyanın bərpasına və yenidən elm məbədinə çevrilməsinə görə Hafiz Paşayevə təşəkkürlərini bildirdilər. Natiqlər Şəmistan Nəzirli yaradıcılığının tarixi əhəmiyyətindən söhbət açdılar. Şəmistan Nəzirli yaradıcılığını qədirbilənlik məktəbi, tarixin şərəfli səhifəsi adlandırdılar. Çünki Şəmistan Nəzirli şərəfli tariximizin qəhrəmanlığını, elmini yorulmadan qələmə aldı. Gələcək nəsillərə əvəzsiz tarixi irs qoyub getdi.
Professor Hafiz Paşayev Qazax Müəllimlər Seminariyasının tarixi-mədəni irsinin bərpası, köklü maarifçilik ənənələrinin dirçəldilməsi, milli təhsil dəyərlərinin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində göstərdiyi ardıcıl, məqsədyönlü və səmərəli fəaliyyətinə, habelə yüksək ictimai əhəmiyyətə malik xidmətlərinə görə “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyi tərəfindən “Xalq şairi Səməd Vurğun adına Fəxri Diplom”la təltif olundu. İlham Pirməmmədov Xalq şairi Səməd Vurğun adına “Fəxri Diplom”u Hafiz Paşayevə təqdim edəndə ona ADA Universitetinin Qazax mərkəzini elm məbədinə çevirdiyi üçün təşəkkür etdi. Qazax mahalının ziyalılarının təşəkkür və salamlarını Hafiz müəllimə çatdırdı: “Hörmətli Hafiz müəllim, 2018-ci ildə rəhmətlik Şəmistan müəllim mənə dedi ki, biz Seminariyanın 100 illiyinin qeyd olunması ilə əlaqədar Cənab Prezident İlham Əliyevə məktub yazmalıyıq. Biz “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyinin adından Cənab Prezident İlham Əliyevə məktub ünvanladıq. Cənab prezident İlham Əliyev 2018-ci il 3 noyabr tarixində Azərbaycan təhsil sisteminin inkişafında müstəsna xidmətlərini nəzərə alaraq, Qazax müəllimlər seminariyasının yaradılmasının 100-cü ildönümünün layiqincə qeyd olunmasına dair sərəncam imzaladı. Və həmin sərəncamda qeyd olunduğu kimi Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi, Qazax Rayon İcra Hakimiyyətinin təklifləri nəzərə alınmaqla, Qazax müəllimlər seminariyasının 100 illik yubileyi ilə bağlı tədbirlər planı hazırlandı. Həm Qazaxda, həm Bakıda Seminariyanın 100 illik yubileyi yüksək səviyyədə qeyd olundu. Hörmətli Hafiz müəllim, siz Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan Şöbəsinə yeni həyat bəxş etməklə, Cənab prezidentin Azərbaycan elminə göstərdiyi diqqət və qayğıya öz böyük töhfənizi verdiniz. Sizin gördüyünüz işlər bir məktəbdir. Biz həmişə düşünürdük ki, Qori Müəllimlər Seminariyasının binası necə olacaq. O bina yenidən təmir olunacaqmı? Siz bizim suallarımıza cavab verdiniz. Siz həm də bizim ürəyinizin səsinə səs verdiniz. Artıq ADA Universitetinin Qazax mərkəzi elm, təhsil Brendinə çevrildi. Bu müqəddəs və xeyirxah işlərinizə görə sizə təşəkkür edirik və deyirik: Hörmətli Hafiz müəllim, biz Sizinlə fəxr edirik”.
ADA Universitetinin rektoru, Professor Hafiz Paşayev öz çıxışında Şəmistan Nəzirli yaradıcılığını yüksək qiymətləndirdi: “Şəmistan Nəzirli unudulmaz tariximizi yazdığı əsərlərində, kitablarında yaşadıb. Səməd Vurğun haqqında yazdığı kitabda Mir Cəlal Paşayevin Səməd Vurğun haqqında dediyi fikirləri ustalıqla qələmə almışdır. Ümumiyyətlə Şəmistanın yazdıqları hər zaman oxunub, xalq tərəfindən sevilib. Bizim onunla birlikdə çox planlarımız vardı. Allah Şəmistan müəllimə rəhmət eləsin. Mən hər zaman deyirəm: Nə iş görürsünüz, çalışın nümunə olsun. Biz ADA Universiteti olaraq Qazaxda Seminariyanın bərpasına başlayanda bilirdik ki, Seminariyaya yeni həyat bəxş etməklə, nümunəvi iş görürük. Bu həqiqətən belə oldu. Artıq ADA Universitetinin Qazax mərkəzi bir elm məbədinə çevrildi. Şəmistan müəllimin “Qoridən gələn qatar” kitabı ADA Universitetinin Qazax mərkəzinin tarixi keçmişini özündə əks etdirir. Bildiyiniz kimi, Seminariyanın ətrafında evlər var idi. Biz həmin evləri sahiblərindən onların razılığı ilə aldıq və həmin ailələri onlara rahat olan mənzillərə köçürdük. Bu işdə bizə Qazaxdan olan sahibkar Məmməd Musayev kömək etdi. Elm yolunda göstərdiyi dəstəyə görə Məmməd Musayevə çox sağ ol, deyirəm. Qoridən gələn qatarın tarixini bizə irs olaraq qoyub gedən Şəmistan Nəzirlinin ruhu şad olsun”.
Şəmistan Nəzirlinin oğlu Aslan Nəzirli atasının yaradıcılığına göstərilən diqqət və qayğıya görə Hafiz Paşayevə təşəkkürünü bildirdi. Şəmistan Nəzirlini həm sağlığında, həm də vəfatından sonra unutmadığı üçün İlham Pirməmmədova və Şəmistan müəllimin xatirəsini əziz bilib tədbirdə iştirak edən hər kəsə minnətdarlığını bildirdi.
Sonda professor Hafiz Paşayev tədbirdə iştirak edən Şəhid leytenant Teymur Abbaslının anası Başxanım Abbaslı və Əfsanəvi Kəşfiyyatçı, kapitan rütbəsində Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin Kəşfiyyat Tabor Komandiri vəzifəsinə yüksəlmiş ilk və yeganə zabiti Şəhid Mühüd Orucovun ailəsi və övladları ilə görüşüb, səmimi söhbət etdi. Mühüd Orucovun övladlarının təhsili ilə ətraflı maraqlandı. Daha sonra tədbir iştirakçıları ilə xatirə şəkli çəkdirildi. Tədbirdən fotolar:
Bu il (2026) Azərbaycan ictimai-mədəni fikrində özünəməxsus yeri olan Ələkbərzadə Əbülhəsənin anadan olmasının 120 illiyi tamam olur. Onun həyat və fəaliyyəti XX əsrin mürəkkəb tarixi-siyasi prosesləri fonunda formalaşmış, milli düşüncənin, maarifçilik ideyalarının və ictimai fəallığın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Ələkbərzadə Əbülhəsən dövrünün ziyalı mühitində prinsipial mövqeyi, milli kimliyə və ədalətə bağlılığı ilə seçilən şəxsiyyətlərdən biri kimi tanınmışdır. Yubiley münasibətilə Əbülhəsən Ələkbərzadənin həyat yoluna və fəaliyyətinə yenidən nəzər salmaq, onun ictimai və mənəvi irsini dəyərləndirmək bu gün də aktualdır. Bu baxımdan 120 illik yubiley təkcə bir şəxsiyyətin xatirəsinin yad edilməsi deyil, eyni zamanda Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında iz qoymuş ziyalı nəslinin ideya və dəyərlərinin müasir kontekstdə yenidən düşünülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əbülhəsən Ələkbərzadə müasir Azərbaycan nəsrinin inkişafında fəal iştirak etmiş ədiblərdən biridir. O, 27 fevral 1906-cı ildə İsmayıllı rayonunun (keçmiş Şamaxı qəzası) Basqal qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1925-ci ildə Bakı Darülmüəllimini bitirmiş, peşəkar fəaliyyətinə Azərbaycan Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor vəzifəsində başlamış, müxtəlif dövrlərdə isə iki dəfə “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Əbülhəsən Ələkbərzadənin ədəbi yaradıcılığı lirik şeirlə başlamışdır. 1925–1927-ci illərdə “Maarif yolu” jurnalında “Dağlar”, “Şahbuzdağı”, “Bahar yağışları”, “Qasımkəndin yaxınlığında”, “Etirafdan”, “Cortel axşamı” və digər şeirləri dərc olunmuşdur. Bu əsərlər əsasən təbiət lövhələrinə və lirik mövzulara həsr edilmişdir. İlk hekayələrini yazanda Əbülhəsən 20–21 yaşında idi. Onun yaradıcılığının gənclik dövrü Azərbaycanın siyasi-ictimai həyatının mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövrünə, ölkənin sosialistləşmə prosesinin iqtisadi, məişət və şüur sahələrində yaratdığı dəyişikliklərə təsadüf etmişdir.
1927-ci ildə “Maarif və mədəniyyət” jurnalında çıxan “Sofi” hekayəsi ilə Əbülhəsən nəsrə qədəm qoymuş və dini mistikaya qarşı aparılan çoxəsrlik mübarizənin davamçısı kimi diqqət çəkmişdir. Bu hekayədən sonra o, müntəzəm olaraq hekayə və oçerklərlə ədəbiyyatda fəaliyyətini davam etdirmişdir.
1927–1930-cu illərdə Əbülhəsən Ələkbərzadə müasir Azərbaycan romanının formalaşmasında fəal rol oynamışdır. 1930-cu ildə, 24 yaşında ikən, onun “Yoxuşlar” romanı nəşr edilmişdir. Roman kollektiv təsərrüfat uğrunda mübarizənin müəyyən dövrünü, 1929–1930-cu illərin kənd həyatını əks etdirir və Azərbaycan sovet nəsrinin ilk romanı hesab olunur. Əsərin birinci hissəsi 1930-cu ildə, ikinci hissəsi isə 1962-ci ildə çap olunmuşdur. “Yoxuşlar”dan üç il sonra, 1933-cü ildə, Əbülhəsən “Dünya qopur” romanını nəşr etdirmişdir. Bu əsər Azərbaycan zəhmətkeşlərinin hakimiyyəti ələ alması və inqilabi dövlət yaratması prosesini təsvir edir. Roman həm də müəllifin doğulduğu və gənclik illərini keçirdiyi Basqal kəndinin və onun zəhmətkeşlərinin – xüsusən şarbaf və kələğayı toxuyanların – təsvirinə əsaslanır. Lakin burada göstərilən kənd və insanlar, inqilabın ilk aylarında Azərbaycan kəndlərində baş verən hadisələrin geniş bədii ümumiləşdirilmiş mənzərəsidir. “Dünya qopur” romanı bir neçə dəfə təkmilləşdirilmiş və 1980-ci ildə “Üç ildən sonra” adı ilə son versiyası çap olunmuşdur.
Müharibə illərində Əbülhəsən “Atalar və oğullar”, “Yaralı”, “Oxu, bülbülüm, oxu”, “Görüş yeri” və digər hekayələrini yazmışdır. Bu əsərlərdə təsvir edilən döyüş səhnələri və igid döyüşçü surətləri müəllifin şəxsən şahidi olduğu hadisələrə əsaslanır. Qələbədən sonra isə müharibə mövzusunda, bilavasitə döyüş səhnələrini göstərən ilk Azərbaycan romanı “Dostluq qalası” adı ilə yazılmışdır (1960).
Əbülhəsənin digər əsərləri arasında “Müharibə” (I kitab, 1947), “Tərs adamlar” (1967) və “Seçilmiş əsərləri” (üç cild, 1984) də xüsusi yer tutur. Onun yaradıcılığı Azərbaycan nəsrinin inkişafında mühüm rol oynamış və roman janrına verdiyi töhfə müasir Azərbaycan ədəbiyyatında əhəmiyyətli bir mərhələ hesab olunur. Əbülhəsənin döyüş və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə görə üç dəfə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni (1966, 1971, 1976), bir sıra fəxri fərmanlar və döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.
O, 20 may 1986-cı ildə 82 yaşında vəfat etmişdir. Onun qəbri doğulduğu Basqal kəndindədir və oraya büstü qoyulmuşdur. 2006-cı ilin 20 iyununda Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrında Əbülhəsən Ələkbərzadənin anadan olmasının 100 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Yubiley tədbirində “Bir il səndən ayrı” adlı ədəbi-bədii kompozisiya təqdim olunmuşdur.
Əbülhəsən Ələkbərzadənin qəbri
Basqal kənd qəbristanlığı
Onun əsərləri yalnız dövrünün sosial və siyasi dəyişikliklərini əks etdirməklə qalmayıb, eyni zamanda milli kimliyin, ədalət və maarifçilik ideyalarının inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Əbülhəsən Ələkbərzadənin irsi bu gün də Azərbaycan nəsrində canlı olaraq qorunur və gələcək nəsillər üçün dəyərli ədəbi və mənəvi nümunə kimi qalır. Bu yubiley həm yazıçının xatirəsinin yad edilməsi, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin tarixi irsinin müasir dövrdə dəyərləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ədəbiyyat siyahısı
Əbülhəsən. Seçilmiş əsərləri: 3 cilddə. Bakı: Azərnəşr, 1984–1985.
1-ci cild. “Dünya qopur” (roman). 1984, 388 səh.
2-ci cild. “Tamaşa qarının nəvələri” (povest). 1984, 276 səh
3-cü cild. “Utancaq” (povest) “Sədaqət” (roman). 1985, 240 s.
“Ulduz” jurnalının Türk dünyası sayı təqdim olunub
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti, “Ulduz” jurnalı və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə jurnalın Türk dünyasına həsr olunmuş sayının təqdimatı keçirilib. Tədbirdə ADPU-nun Beynəlxalq Əlaqələr üzrə prorektoru, filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Hüseynova, “Ulduz” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist Qulu Ağsəs, universitetin əməkdaşı Aynurə Əliyeva çıxış edib. Professor Mahirə Hüseynova ədəbiyyat nümayəndələri ilə görüşlərin tələbələr üçün də çox böyük əhəmiyyəti olduğunu vurğulayıb. Şair-publisist Qulu Ağsəs qeyd edib ki, “Ulduz” jurnalı ilə universitetin çox gözəl əməkdaşlığı və bu əməkdaşlığın xüsusi buraxılışlar kimi gözəl nəticələri var. Tədbirin moderatoru DGTYB başqanı İntiqam Yaşar Türk dünyasının ədəbi-mədəni əlaqələrinin inkişafında ortaq nəşrlərin əhəmiyyətindən bəhs edib. Daha sonra gənc yazarlar Fuad Cəfərli, Qabil Ədalət, aktrisalar Simuzər Ağakişiyeva və Günəş Mehdizadə şeirlər səsləndirib. Tanınmış aşıqlar Nəbi Nağıyev, Nazim Quliyev, qarmon ifaçısı Habil Şınıxlı, nağara ifaçısı Vüqar Əhmədov Mahirə Hüseynovanın sözlərinə oxunmuş aşıq mahnılarını təqdim ediblər. Tədbirə kollektiv şəkil çəkdirməklə yekun vurulub. Tədbirdən fotolar:
Salam olsun, əziz və dəyərli dostlar, bu gün – 20 fevral – axşam saat səkkizin yarsında (19:30), “Elmlər Akademiyası” metrosunun yaxınlığında (köhnə 5 nömrəli çörək zavodunun, 53 nömrəli məktəbin yanında) Zahid Xəlilov 43 ünvannda yerləşən “Litera kitab evi”ndə sizi şair Səlim Babullaoğlunun şeir gecəsinə dəvət edirəm. Bu axşam tamam fərqli olacaq! Gəl! Bax! Bil!
Müharibə xoşbəxtliyi və insan ağrısı (Vaqif İsaqoğlunun “Qırmızı yağış” hekayəsi) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Budəfəki söhbətimizi yenicə əldə etdiyim, tanınmış söz adamı, hər iki cəbhədə silahdaşım, rütbədə və təcrübədə məndən böyük olan Vaqif İsaqoğlunun “Qırmızı yağış” kitabından seçdiyim eyni adlı hekayə əsasında qurmağa çalışacağam. Kitab adı ilə diqqətimi cəlb etdi. Bu ifadə anında “Qırmızı yarpaqlı ağac” hekayəmi xatırlatdı. Nəzərinizə çatdırım ki, Vaqif İsaqoğlu Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli döyüş yolu keçmiş zabitlərindən biridir. Ordunun, eyni zamanda Azərbaycanın ən ağır günlərində qələmin süngüyə çevirib cəbhədən cəbhəyə qaçan, əsgərlərlə bir qazandan yeyib, eyni kazarmada yatan döyüş zabitidir. Şübhəsiz ki, onun şərəfli döyüş yolu yazdıqlarına yansıyır. Azərbaycan ədəbiyyatında müasir dövrün ictimai-siyasi ağrılarını, müharibə travmasını və insanın daxili sarsıntılarını psixoloji dərinliklə təqdim edən müəlliflərin çoxundan fərqli olaraq, onun yazdıqları yazıçı fantaziysından daha çox, bədii don geyinmiş real həyat həqiqətləridir. Maraqlıdır ki, yaradıcılığının məhz bu cəhəti Vaqif İsaqoğlunu həm sevdirir, həm də müəyyən dairələrdə açıq publisist mövqeyinə görə həzm olunmasını çətinləşdirir. Hərbçi həyatının bütün xırdalıqlarına bələd olan, Azərbaycan əsgərinin şücaətini öz gözləri ilə görən Vaqif İsaqoğlu ən yaxın tariximizin ən dəqiq salnaməçilərindən biridir desək, yanılmarıq. Onun “Qırmızı yağış” hekayəsi yalnız bir fərdin faciəsi deyil, bütöv bir nəslin taleyini, müharibənin insan ruhunda açdığı sağalmaz yaraları əks etdirən təsirli bədii nümunədir. Hekayənin mərkəzində Nadir obrazı dayanır. O, müharibədə ayağını itirmiş, fiziki şikəstliklə yanaşı, mənəvi sarsıntı da yaşamış bir qazidir. Müəllif qəhrəmanın daxili aləmini incə psixoloji detallarla açır. Papirus tüstüsünün tavana doğru yayılması, güzgüdə özünə baxarkən yaşadığı sarsıntı, kəsilmiş ayağına zillənən baxışlar – bütün bunlar zahiri təsvir deyil, ruhun içində qopmuş fırtınanın əlamətləridir. “Qırmızı yağış” ifadəsi rəmzi məna daşıyır. Bu, sadəcə qanı xatırladan bir obraz deyil; bu, müharibənin göydən yağan bəlasıdır – insan talelərinə çökən faciədir. Qırmızı rəng burada həm qanı, həm də qəzəbi, həm də utancı simvolizə edir. Hekayənin ən ağrılı məqamlarından biri Nadirin cəbhədən qayıtdıqdan sonra qarşılaşdığı münasibətdir. Müharibədə sağlamlığını itirən bir insanın dinc həyatda işsiz qalması, zavod direktorunun laqeyd və kinayəli münasibəti cəmiyyətin mənəvi deformasiyasını göstərir. “Sənə veriləcək işimiz yoxdur” – cümləsi təkcə bir fərdin deyil, bütöv bir sistemin qəddarlığını ifadə edir. Daha ağır olan isə “Qarabağ? İndi hanı o Qarabağ? Onu niyə qoruya bilmədiniz?” kimi ironiya dolu sualdır. Bu sual bir qazinin yarasına duz səpməkdən başqa bir şey deyil. Müəllif burada müharibənin yükünü daşıyanlarla kabinetlərdə qərar verənlər arasındakı uçurumu ustalıqla göstərir. Vaqif İsaqoğlu hekayədə psixoloji realizm üslubundan istifadə edir. Nadirin öz-özü ilə mübarizəsi, ağlaya bilməməsi, səsini içinə gömməsi, qəzəbini yumruqla sinəsinə çırpması – bunlar travmanın təbii təzahürləridir. Müəllif hadisələri pafosla deyil, sakit, lakin sarsıdıcı dillə təqdim edir. Bu da əsərin təsir gücünü artırır. Güzgü motivi xüsusi diqqətə layiqdir. Qəhrəmanın güzgüyə baxaraq özünü tanımaması, saç-saqqalının ağardığını, alnında qırışların dərinləşdiyini görməsi zamanın və yaşananların insanı necə dəyişdirdiyini simvolizə edir. Güzgünün sındırılması isə daxili parçalanmanın vizual ifadəsidir. “Qırmızı yağış” hekayəsi yalnız Qarabağ savaşının kontekstində deyil, ümumilikdə müharibə və insanlıq dilemması fonunda oxunmalıdır. Müəllif göstərir ki, müharibə təkcə səngərdə olmur; o, insanın evinə, yataqxanasına, iş yerinə, hətta güzgüsünə qədər gedib çıxır. Fiziki savaş bitə bilər, lakin psixoloji savaş davam edir. Nadir obrazı bir fərd olmaqla yanaşı, simvolik xarakter daşıyır. O, itirilmiş sağlamlığın, sındırılmış arzuların, dəyərsizləşdirilmiş qəhrəmanlığın təcəssümüdür. Onun timsalında müəllif cəmiyyətə sual verir: Vətən uğrunda canından keçməyə hazır olan insanı sülh dövründə necə qarşılayırıq? Vaqif İsaqoğlunun dili sadə, lakin obrazlıdır. Təbiət təsvirləri, məkanın qaranlıq atmosferi, tüstü, güzgü, qırmızı rəng kimi detallar mətnin emosional fonunu gücləndirir. Dialoqlar qısa, lakin kəsərlidir. Hər cümlə arxasında böyük bir ağrı dayanır. Müəllif publisist ruhunu da qoruyur; hekayədə ictimai mesaj açıq şəkildə duyulur. Lakin bu mesaj bədii çərçivəni aşmır, didaktikliyə yuvarlanmır. Əksinə, oxucunu düşünməyə, vicdanı ilə üz-üzə qalmağa məcbur edir. “Qırmızı yağış” müharibə mövzusunda yazılmış adi bir hekayə deyil. Bu əsər insan ləyaqəti, sosial ədalət, vicdan və məsuliyyət haqqında dərin düşüncələr doğuran bədii manifestdir. Bir gəncin deyil, bütöv bir nəslin manifesti, harayı, fəryadıdır: “Yazığın ayağını itirdiyi vətəndə heç qəbri də olmadı”… Vaqif İsaqoğlu bu hekayə ilə sübut edir ki, ədəbiyyat təkcə estetik zövq üçün deyil, həm də yaddaş üçündür – unutmamaq, unutdurmamaq üçün. Kitabda “Qırmızı yağış”ın həmən ardınca “Yuxu” hekayəsi gəlir. Bu düzülüşn təsadüf olmadığına inanıram. Bu peşəkar qələm adamının hər bir kəlməyə, detala, sonuncu güllə həssaslığı ilə əsl döyüşcü yanaşmasıdır. Vaqif İsaqoğlu bu hekayəsi və ümumilikdə kitabda yer almış eyni ruhlu digər mətnləri ilə oxucunu oyatmağa çalışır. Düşündürür. Oxucuya bir həqiqəti xatırladır: qırmızı yağış dayansa belə, onun izi torpaqdan və insan qəlbindən uzun müddət silinmir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Vaqif İsaqoğlunun “Qırmızı yağış” kitabını mütləq oxuyun! Hələlik.
