HİKMƏT ƏLİZADƏ: ALİMLİKDƏN ŞƏXSİYYƏTƏ, MÜƏLLİMLİKDƏN İCTİMAİ MİSSİYAYA

KAMAL CAMALOV

PEDAQOGİKA ELMLƏRİ DOKTORU

NAXÇIVAN MÜƏLLİMLƏR İNSTİTUTUNUN PROFESSORU

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ ƏMƏKDAR MÜƏLLİMİ

“QIZIL QƏLƏM” MÜKAFATI LAUREATI

İnsanın ömrünü yalnız keçdiyi vəzifələrin, qazandığı elmi adların, yazdığı kitabların və tutduğu mövqelərin ardıcıllığı ilə ölçmək mümkün deyil. Bütün bunlar, əlbəttə, bir ömrün görünən tərəfləridir. Lakin şəxsiyyətin əsl dəyəri onun yaratdığı mənəvi mühitdə, yetişdirdiyi insanlarda, elmə və cəmiyyətə verdiyi töhfələrdə, ən başlıcası isə arxada qoyduğu intellektual və mənəvi izdə üzə çıxır. Bu mənada professor, pedaqogika elmləri doktoru Hikmət Əlizadənin həyat və fəaliyyət yolu yalnız uğurlu bir alim-pedaqoqun peşəkar bioqrafiyası deyil, elmə, təhsilə, insana və cəmiyyətə münasibətin bütöv bir ifadəsidir.

Hikmət Əlizadənin şəxsiyyətini səciyyələndirən başlıca xüsusiyyətlərdən biri onun alimliyi ilə müəllimliyinin, peşəkarlığı ilə mənəvi mövqeyinin, elmi fəaliyyəti ilə ictimai məsuliyyətinin bir-birindən ayrılmamasıdır. Onun həyat yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, müxtəlif mərhələlərdə tutduğu vəzifələrdən daha çox, həmin vəzifələrə gətirdiyi münasibət və dəyərlər sistemi ön plana çıxır. Müəllimlik onun üçün yalnız peşə deyil, insan yetişdirmək missiyasıdır; alimlik yalnız elmi əsər yazmaq deyil, həqiqəti axtarmaq və onu cəmiyyətin intellektual inkişafına xidmət edən dəyərə çevirməkdir; ictimai fəaliyyət isə şəxsi nüfuzun deyil, elm və təhsil qarşısında məsuliyyətin ifadəsidir.

Müəllimlikdən başlayan yol

Hikmət Əlizadənin pedaqoji fəaliyyətə 1978-ci ilin sentyabrında 9 saylı internat məktəbində müəllim kimi başlaması onun sonrakı elmi-pedaqoji fəaliyyətinin mahiyyətini anlamaq baxımından mühüm faktdır. Çünki böyük pedaqoqların həyatında müəllimlik çox zaman sonradan gələn elmi fəaliyyətin başlanğıc nöqtəsi deyil, bütün fəaliyyətin mənəvi özəyinə çevrilir.

Məktəb auditoriyası ilə ilk təmas, uşağın və yeniyetmənin dünyasına daxil olmaq, onun düşüncəsini, davranışını, mənəvi aləmini anlamağa çalışmaq pedaqoqun nəzəri biliklərinə həyati məzmun qazandırır. Müəllim burada yalnız dərs deyən insan deyil. O, şagirdin dünyanı dərk etməsinə yardım edən, onun suallarına cavab axtaran, bəzən isə cavabdan daha vacib olan düzgün sual verməyi öyrədən şəxsdir. Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin pedaqoji yolunun məktəbdən başlaması onun sonrakı elmi yaradıcılığının da daxili məntiqini müəyyənləşdirən amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Müəllimlik insana bir həqiqəti öyrədir: təhsil yalnız biliklərin ötürülməsi prosesi deyil. Təhsil insanın şəxsiyyət kimi formalaşmasıdır. Buna görə də müəllim həqiqətin öyrədicisi, mənəvi-tərbiyəvi istiqamətverici və cəmiyyətin intellektual-mədəni irsinin daşıyıcısıdır. O, yalnız mövcud bilikləri ötürən deyil, həm də insanın dünyagörüşünün formalaşmasına, onun mənəvi dəyərlər sisteminin zənginləşməsinə təsir göstərən mühüm şəxsiyyətdir.

Hikmət Əlizadənin fəaliyyətində də müəllimliklə alimlik arasında məhz belə bir bağlılıq müşahidə olunur. Onun üçün pedaqogika abstrakt nəzəriyyələr toplusundan daha çox, insanı və cəmiyyəti anlamaq vasitəsidir. Bu baxımdan onun elmi yaradıcılığında insan amilinin, şəxsiyyətin inkişafının, təhsilin sosial və psixoloji tərəflərinin xüsusi yer tutması təsadüfi deyil.

Elmi-pedaqoji yüksəliş və BDU mərhələsi

1984-cü ildən Bakı Dövlət Universitetinin Pedaqogika və psixologiya kafedrasında fəaliyyət göstərən Hikmət Əlizadənin peşəkar inkişaf yolu assistentlikdən baş müəllimliyə, dosentlikdən professorluğa qədər davam etmişdir. Bu yol yalnız akademik pillələrin ardıcıl keçilməsi kimi başa düşülməməlidir. Hər bir elmi adın və vəzifənin arxasında uzunmüddətli araşdırma, pedaqoji təcrübə, elmi axtarış və məsuliyyət dayanır.

Universitet müəllimi məktəb müəllimindən fərqli olaraq artıq yalnız hazır bilikləri çatdırmır; o, biliklərin necə yarandığını, elmi problemin necə qoyulduğunu, tədqiqatın hansı metodlarla aparıldığını, elmi düşüncənin hansı prinsiplərə əsaslandığını da tələbəyə göstərməlidir. Professor səviyyəsində bu məsuliyyət daha da artır. Professorun fəaliyyəti birbaşa olaraq elmi mühitin formalaşmasına, yeni nəslin intellektual istiqamətləndirilməsinə və elmi məktəbin davamlılığına təsir göstərir.

Hikmət Əlizadənin uzun illər Bakı Dövlət Universitetində pedaqogika və psixologiya sahəsində fəaliyyəti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun elmi-pedaqoji fəaliyyətinin davamlılığı bir tərəfdən pedaqogika və psixologiya elmlərinin inkişafına xidmət edirsə, digər tərəfdən bu sahənin gələcək mütəxəssislərinin hazırlanması prosesinə təsir göstərir.

Alimin ömrünün böyük hissəsini universitet mühitinə həsr etməsi həm də bir düşüncə tərzinin göstəricisidir. Universitet yalnız dərs keçirilən məkan deyil; burada elmi müzakirə, fikir mübadiləsi, polemika, axtarış və intellektual əmək mühiti formalaşır. Belə mühitdə çalışan alim öz elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, elmi mədəniyyətin də daşıyıcısına çevrilir.

Alimlik: bilikdən düşüncəyə doğru

Hikmət Əlizadənin elmi irsi onun fəaliyyətinin miqyasını göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. 100-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən kitabların, dərs vəsaitlərinin, monoqrafiyaların, proqramların və metodik tövsiyələrin müəllifi və həmmüəllifi olması onun elmi yaradıcılığının sistemli və çoxşaxəli xarakterini göstərir.

Lakin elmi irsin dəyəri yalnız kəmiyyət göstəriciləri ilə müəyyənləşmir. Əsl məsələ alimin hansı suallara cavab axtarması, hansı problemləri gündəmə gətirməsi və həmin problemlərə hansı elmi baxış bucağından yanaşmasıdır. Hikmət Əlizadənin yaradıcılığının diqqətçəkən tərəfi də pedaqogika və psixologiyanı insan və cəmiyyət məsələləri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirməsidir.

Onun əsərlərində təhsil, şəxsiyyət, psixologiya, sosial mühit və pedaqoji proses arasında qarşılıqlı əlaqələrin araşdırılması diqqəti cəlb edir. Bu yanaşma müasir təhsil düşüncəsi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki müasir pedaqogika artıq yalnız “nəyi öyrətmək?” sualı ilə kifayətlənmir. Buraya “kimə öyrətmək?”, “necə öyrətmək?”, “öyrənən insanın psixoloji xüsusiyyətləri hansılardır?”, “təhsil insanın şəxsiyyət kimi inkişafına necə təsir edir?” kimi suallar da əlavə olunur.

Beləliklə, pedaqogika psixologiyadan, psixologiya isə sosial mühitdən ayrı düşünülə bilməz. İnsan cəmiyyətin içində formalaşır və onun təhsil təcrübəsi də həmin sosial mühitdən kənarda baş vermir. Hikmət Əlizadənin elmi yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri məhz bu mürəkkəb əlaqələri elmi-pedaqoji müstəvidə nəzərdən keçirməsidir.

Əbdül Əlizadə ilə elmi əməkdaşlıq

Hikmət Əlizadənin elmi yaradıcılığında Əbdül Əlizadə ilə birgə aparılan tədqiqatların ayrıca yeri vardır. Birgə müəllifliklə hazırlanmış çoxcildli elmi əsərlər və monoqrafiyalar Azərbaycan psixologiya və pedaqogika elmi üçün mühüm tədqiqat nümunələri kimi diqqəti cəlb edir.

2008-ci ildə ADPU-nun nəşriyyatında çap olunmuş “Əsrin meqameylləri: psixoloji problemləri” əsərinin üç cildi bu əməkdaşlığın miqyasını göstərən nümunələrdəndir. Birinci cildin 479, ikinci cildin 598, üçüncü cildin isə 501 səhifə həcmində olması yalnız əsərin fiziki həcmini deyil, araşdırılan problemlərin genişliyini də nümayiş etdirir.

Bu əsərlər üzərində dayanarkən bir mühüm məqamı qeyd etmək lazımdır: elmi əməkdaşlıq yalnız müəllif adlarının bir əsərin üzərində birləşməsi deyil. Həqiqi elmi əməkdaşlıq fərqli düşüncələrin, təcrübələrin və tədqiqat imkanlarının bir məqsəd ətrafında birləşməsidir. Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin Əbdül Əlizadə ilə birgə yaradıcılığı elmi dialoq və intellektual əməkdaşlıq mədəniyyətinin nümunəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.

Eyni fikri “Yeni pedaqoji təfəkkür: psixopedaqogikaya giriş” monoqrafiyası haqqında da söyləmək mümkündür. Əsərin adında yer alan “yeni pedaqoji təfəkkür” anlayışı təsadüfi deyil. Təhsil dəyişdikcə pedaqoji düşüncə də dəyişməlidir. Yeni insanı köhnə pedaqoji qəliblərlə izah etmək mümkün olmadığı kimi, yeni sosial reallıqları da ənənəvi yanaşmalarla tam şəkildə izah etmək çətindir.

Bu mənada psixopedaqogik yanaşma pedaqoji prosesin insanın psixoloji xüsusiyyətləri ilə vəhdətdə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir. Təhsilalanı yalnız “şagird” və ya “tələbə” statusu ilə deyil, özünəməxsus psixoloji dünyası, fərdi imkanları, maraqları və sosial təcrübəsi olan şəxsiyyət kimi qəbul etmək müasir pedaqoji düşüncənin əsas istiqamətlərindəndir.

Təhsil və cəmiyyət münasibətləri

Hikmət Əlizadənin elmi fəaliyyətində təhsilin sosial mahiyyətinə diqqət də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Q. Abbasova və R. Mahmudova ilə birgə müəllifi olduğu “Təhsilin sosial-pedaqoji məsələləri” dərs vəsaiti bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Təhsil heç vaxt yalnız məktəb, universitet və ya auditoriya daxilində baş verən hadisə olmayıb. Təhsil cəmiyyətin sosial strukturundan, ailə münasibətlərindən, mədəni mühitdən, iqtisadi reallıqlardan, mənəvi dəyərlərdən və insan münasibətlərindən təsirlənir. Eyni zamanda təhsil özü də cəmiyyətin gələcək simasını müəyyənləşdirən ən güclü vasitələrdən biridir.

Bu qarşılıqlı münasibət pedaqogikanın sosial məsuliyyətini meydana çıxarır. Müəllim yalnız şagirdə dərs keçmir; o, gələcək cəmiyyətin insanını formalaşdırır. Universitet professoru yalnız mütəxəssis hazırlamır; o, müəyyən mənada həmin mütəxəssisin dünyagörüşünün, elmi etikasının və peşə mədəniyyətinin formalaşmasına təsir edir.

Hikmət Əlizadənin pedaqoji fəaliyyətinə bu prizmadan baxdıqda onun elmi yaradıcılığı ilə müəllimlik missiyasının eyni məntiqə söykəndiyini görmək mümkündür: insanın inkişafı və bu inkişafın cəmiyyətin tərəqqisinə çevrilməsi.

Şəxsiyyət və ədalət

Hər bir alim haqqında danışarkən onun elmi əsərlərini sadalamaq asandır. Lakin şəxsiyyət haqqında danışmaq daha çətindir. Çünki şəxsiyyət yalnız bioqrafik faktlardan ibarət deyil. Onun əsl portreti insanlarla münasibətdə, prinsipial qərarlarda, çətin məqamlardakı davranışda və mənəvi mövqedə görünür.

Hikmət Əlizadəsi tanıyanların onu şəxsiyyət kimi böyük nüfuz sahibi və ədalət nümunəsi kimi səciyyələndirməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Nüfuz və vəzifə eyni anlayış deyil. Vəzifə insana müəyyən səlahiyyət verə bilər, lakin nüfuz yalnız etimadla qazanılır. İnsanların bir alimə, müəllimə və rəhbərə hörmət etməsi onun tutduğu vəzifədən daha çox, həmin vəzifəni necə icra etməsindən asılıdır.

Ədalət də burada mühüm meyara çevrilir. Pedaqoji mühitdə ədalət yalnız qiymətləndirmənin obyektivliyi demək deyil. Ədalət hər bir insana onun şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmaq, fikir müxtəlifliyinə dözümlü olmaq, haqqı haqsızdan ayırmaq, şəxsi münasibətlə peşəkar mövqeni qarışdırmamaqdır.

Alim şəxsiyyətinin nüfuzu da məhz belə mənəvi prinsiplər üzərində qurulur. Elmi adlar insanın cəmiyyətdəki yerini müəyyənləşdirə bilər, amma onun insan kimi dəyərini müəyyən edən elmi titul deyil. Əsl dəyər biliklə davranışın, peşəkarlıqla vicdanın, prinsipiallıqla insansevərliyin vəhdətindən yaranır.

Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin portretində alimlik və şəxsiyyət anlayışlarının yanaşı çəkilməsi təsadüfi deyil. Çünki onun fəaliyyətini yalnız elmi nəticələrlə məhdudlaşdırmaq həmin portretin ən mühüm tərəflərindən birini – insan faktorunu kölgədə qoyardı.

Müəllim şəxsiyyəti və mənəvi məsuliyyət

Müəllimlik sənətinin ən böyük üstünlüyü onun insan həyatına birbaşa təsir etməsidir. Müəllimin dediyi bir söz, verdiyi bir istiqamət, göstərdiyi bir münasibət illər sonra belə tələbənin və ya şagirdin yaddaşında qala bilər. Bu səbəbdən müəllim öz sözünün və davranışının məsuliyyətini dərk etməlidir.

Professor Hikmət Əlizadənin uzunmüddətli pedaqoji fəaliyyəti bu missiyanın müxtəlif mərhələlərini əhatə edir. Məktəb müəllimliyindən universitet auditoriyasına, assistentlikdən professorluğa qədər uzanan yol əslində bir missiyanın davamıdır: insan yetişdirmək.

Bu missiyanın mahiyyəti yalnız informasiya ötürməkdən ibarət deyil. Müəllim tələbəsinə düşünməyi, sual verməyi, mübahisə etməyi, sübuta əsaslanmağı, elmi və mənəvi məsuliyyət daşımağı öyrətməlidir. Əgər təhsil insanı yalnız müəyyən biliklərlə təmin edir, lakin onda müstəqil düşüncə və məsuliyyət hissi formalaşdırmırsa, həmin təhsilin məqsədi tam reallaşmış hesab edilə bilməz.

Bu baxımdan professorun auditoriyadakı fəaliyyəti ilə elmi əsərləri arasında da müəyyən bir vəhdət yaranır. Kitab və monoqrafiya elmi fikri geniş oxucu və mütəxəssis çevrəsinə çatdırırsa, müəllim həmin fikrin canlı ünsiyyət vasitəsilə yeni nəslə ötürülməsini təmin edir.

İctimai xadim kimi alim

Hikmət Əlizadənin fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də onun ictimai fəaliyyətidir. Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri kimi fəaliyyəti alimin elmi və pedaqoji təcrübəsinin ictimai müstəviyə çıxması baxımndan əhəmiyyətlidir.

Müasir dövrdə alim yalnız kabinetdə və ya auditoriyada qalan mütəxəssis ola bilməz. Elm və təhsil cəmiyyətin gələcəyi ilə birbaşa bağlı olduğundan alimlərin ictimai proseslərdə mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə təhsil sahəsində çalışan alim üçün ictimai məsuliyyət daha böyükdür. Çünki təhsillə bağlı qərarlar yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də intellektual və mənəvi inkişafına təsir göstərir.

İctimai Şurada rəhbər kimi fəaliyyət göstərmək də məhz belə bir məsuliyyət tələb edir. Burada elmi biliklə yanaşı, dinləmək bacarığı, müxtəlif mövqeləri nəzərə almaq, obyektiv yanaşmaq, problemlərin mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək və ictimai marağı ön plana çəkmək vacibdir.

Bu məqamda Hikmət Əlizadənin alim, pedaqoq və ictimai xadim kimi fəaliyyətləri bir nöqtədə birləşir: məsuliyyət. Alim elmi həqiqət qarşısında, müəllim tələbə qarşısında, ictimai xadim isə cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyır. Bu üç məsuliyyət bir şəxsiyyətdə birləşdikdə onun fəaliyyətinin ictimai əhəmiyyəti daha da artır.

Elmi irsin əsas dəyəri: insan

Hikmət Əlizadənin elmi-pedaqoji fəaliyyətinə ümumi nəzər saldıqda müxtəlif mövzuların və problemlərin arxasında bir əsas ideyanın dayandığını görmək mümkündür: insanı anlamaq və onun inkişafına xidmət etmək.

Pedaqogikanın mərkəzində insan dayanır. Psixologiyanın əsas tədqiqat obyekti də insandır. Təhsilin sosial mahiyyəti də nəticə etibarilə insanın cəmiyyət daxilində formalaşması ilə bağlıdır. Deməli, bu elmlərin müxtəlif istiqamətləri bir nöqtədə – şəxsiyyət anlayışında qovuşur.

Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin elmi irsini yalnız ayrı-ayrı əsərlərin məcmusu kimi deyil, insanın təhsil və sosial mühit daxilində inkişafını anlamağa yönəlmiş elmi axtarışların bütöv sistemi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.

Əsərlərin müxtəlifliyi də bunu göstərir. Monoqrafiya elmi problemin dərinliklərinə getmək imkanı yaradır, dərs vəsaiti elmi bilikləri tədris prosesinə gətirir, metodik tövsiyə həmin biliklərin praktik tətbiqinə kömək edir, proqram isə təhsilin sistemli təşkilinə xidmət edir. Beləliklə, elmi fəaliyyət yalnız nəzəri nəticə ilə məhdudlaşmır; nəzəriyyədən tədrisə, tədrisdən praktikaya doğru hərəkət edir.

Elmi əməkdaşlıq və elmi mədəniyyət

Alimin yaradıcılığında həmmüəlliflik faktları da onun elmi fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir. Elmi fikir heç vaxt tamamilə təcrid olunmuş şəkildə inkişaf etmir. Müxtəlif baxışların qarşılaşması, fikir mübadiləsi, elmi polemika və əməkdaşlıq elmin inkişafının təbii şərtləridir.

Hikmət Əlizadənin müxtəlif alim və tədqiqatçılarla birgə əsərlər hazırlaması onun elmi fəaliyyətində kollektiv düşüncə mədəniyyətinin də yer aldığını göstərir. Bu isə pedaqogika və psixologiya kimi insanı çoxşaxəli şəkildə araşdıran elmlər üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Bir insanı yalnız bir elm sahəsinin sərhədləri daxilində izah etmək çox zaman mümkün olmur. Şəxsiyyətin formalaşmasında psixoloji amillərlə yanaşı, ailə, məktəb, sosial mühit, mədəniyyət və digər amillər də rol oynayır. Bu səbəbdən elmi əməkdaşlıq yalnız metodoloji üstünlük deyil, həm də obyektin mürəkkəbliyindən doğan zərurətdir.

Bir ömrün dörd siması

Hikmət Əlizadənin həyat və fəaliyyətinə bütöv şəkildə nəzər saldıqda onun portretində dörd əsas simanın bir-birinə qovuşduğunu görürük: alim, pedaqoq, şəxsiyyət və ictimai xadim.

Alim kimi o, elmi problemlərin araşdırılmasına, pedaqogika və psixologiya sahəsində elmi düşüncənin inkişafına töhfə verib.

Pedaqoq kimi o, ömrünün böyük hissəsini müəllimliyə və universitet təhsilinə həsr edib, müxtəlif nəsillərin yetişməsində iştirak edib.

Şəxsiyyət kimi onun obrazında nüfuz, prinsipiallıq və ədalət kimi mənəvi keyfiyətlər ön plana çıxır.

İctimai xadim kimi isə elmi və pedaqoji təcrübəsini daha geniş ictimai müstəvidə təhsil məsələlərinin müzakirəsinə və həllinə yönəldir.

Bu dörd cəhəti bir-birindən ayırmaq əslində mümkün deyil. Çünki onun alimliyi pedaqoji təcrübəsindən, pedaqoqluğu şəxsiyyətindən, ictimai fəaliyyəti isə həm alimliyindən, həm də pedaqoji mövqeyindən qidalanır.

Zamanın dəyişdirdiyi təhsil, dəyişməyən müəllim missiyası

1978-ci ildən bu günə qədər təhsil dünyasında çox şey dəyişib. Cəmiyyət dəyişib, texnologiyalar dəyişib, təlim metodları dəyişib, müəllim və tələbə münasibətlərinin formaları yenilənib. Lakin müəllimlik missiyasının əsas mahiyyəti dəyişməyib: insanı biliyə, düşüncəyə və mənəvi kamilliyə istiqamətləndirmək.

Hikmət Əlizadənin peşəkar yolunun uzunluğu da bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. O, müxtəlif dövrlərin təhsil reallıqlarını görmüş, pedaqoji fəaliyyətin dəyişən şərtləri içərisində öz elmi və peşəkar mövqeyini qoruyub saxlamışdır.

Bəlkə də müəllim şəxsiyyətinin əsas üstünlüyü elə bundadır: zamanın dəyişməsinə baxmayaraq, onun əsas dəyərləri dəyişmir. Elmə hörmət, tələbəyə münasibət, ədalət hissi, məsuliyyət və insan yetişdirmək arzusu müəllimlik missiyasının dəyişməyən sütunlarıdır.

Nəticə: Elmə xidmət edən ömür

Hikmət Əlizadənin həyat yoluna nəzər salarkən qarşıya ilk növbədə uzun və zəngin bir elmi-pedaqoji fəaliyyət mənzərəsi çıxır. 1978-ci ildə müəllimlikdən başlayan yol 1984-cü ildən Bakı Dövlət Universitetində davam edib, assistentlikdən professorluğa qədər yüksəlib, elmi yaradıcılıq və ictimai fəaliyyətlə daha da genişlənib.

Lakin bu yolu yalnız tarixlər, vəzifələr və elmi titullarla ifadə etmək onun mahiyyətini tam əks etdirməz. Çünki bu bioqrafiyanın əsas xətti vəzifə dəyişiklikləri deyil, elmə və təhsilə sədaqətin davamlılığıdır.

100-dən artıq elmi əsər, kitablar, dərs vəsaitləri, monoqrafiyalar, proqramlar və metodik tövsiyələr bir alimin elmi məhsuldarlığını göstərir. Lakin onun ən böyük əsəri, bəlkə də, yalnız kitab səhifələrində axtarılmamalıdır. Alimin əsl irsi onun yetişdirdiyi tələbələrdə, formalaşdırdığı elmi düşüncədə, təhsilə gətirdiyi baxışlarda və insanlarla münasibətində yaşamağa davam edir.

Hikmət Əlizadənin portretində alimliklə müəllimlik, müəllimliklə şəxsiyyət, şəxsiyyətlə ictimai məsuliyyət bir-birini tamamlayır. Bu vəhdət onun fəaliyyətinə bütövlük qazandırır.

Əsl alim yalnız bilik toplayan və onu yazıya çevirən insan deyil. O, biliyin məsuliyyətini daşıyır. Əsl müəllim yalnız öyrədən deyil, öyrətdiyi insanın gələcəyinə cavabdeh olan şəxsdir. Əsl ictimai xadim yalnız mövqe tutan deyil, tutduğu mövqeyin arxasında mənəvi və peşəkar məsuliyyət daşıyan insandır. Əsl şəxsiyyət isə bütün bunları bir araya gətirə bilən, elmi nüfuzunu mənəvi nüfuzla tamamlayan insandır.

Hikmət Əlizadənin ömür yolu bu mənada yalnız bir professorun, bir pedaqoqun və bir alimin bioqrafiyası deyil. Bu, elmə inamın, müəllimlik məsuliyyətinin, ədalətə sədaqətin və cəmiyyətə xidmət düşüncəsinin bir insan ömründə necə birləşə bildiyini göstərən həyat salnaməsidir. Və bəlkə də bir alim haqqında deyilə biləcək ən qiymətli söz budur: onun adı yalnız yazdığı əsərlərin üz qabığında deyil, insanların yaddaşında, yetişdirdiyi nəslin düşüncəsində və xidmət etdiyi elmin gələcəyində yaşayır.

Əziz Hikmət müəllim!

Bu gün Sizin doğum gününüzdür. 70 illik ömür yolunuza nəzər salarkən qarşımızda yalnız zəngin elmi yaradıcılıq yolu keçmiş bir pedaqoq-alimin deyil, ömrünü elmə, təhsilə və insan yetişdirməyə həsr etmiş böyük bir şəxsiyyətin obrazı canlanır.

1978-ci ildə müəllim kimi başladığınız yol bu gün də davam edir. O yolun üzərində illərin təcrübəsi, yüzlərlə tələbənin yaddaşı, elmi əsərlərinizin izi, həmkarlarınızın hörməti və Sizi tanıyan insanların etimadı var. Bu yolun ən qiymətli cəhəti isə qazandığınız adların deyil, insanlara qazandırdığınız dəyərlərin çoxluğudur.

Sizə yeni yaşınızda ilk növbədə möhkəm cansağlığı, könül rahatlığı və ailənizlə birlikdə uzun, mənalı və işıqlı ömür arzulayırıq. Arzu edirik ki, elmə xidmət etməkdən aldığınız mənəvi zövq heç zaman azalmasın, yeni ideyalarınız, tədqiqatlarınız və yaradıcılıq enerjiniz daim olsun.

Arzu edirik ki, illər Sizin üçün yalnız yaşın göstəricisi deyil, daha böyük elmi və mənəvi müdrikliyin başlanğıcı olsun. Qəlbinizdə müəllimlik həvəsi, düşüncənizdə alim axtarışı, sözünüzdə ədalət və insanlara münasibətinizdə həmişəki səmimiyyət yaşasın.

Sizə elə bir ömür arzulayırıq ki, yazılmamış əsərləriniz yazılanlardan, qarşıda duran elmi ideyalarınız geridə qalanlardan çox olsun. Çünki elm adamının ən gözəl yaşı onun hələ deməyə sözü, yazmağa fikri və yetişdirməyə insanları olduğu yaşdır.

Qoy bundan sonrakı illəriniz də elmə xidmət etdiyiniz, tələbələrinizin uğurlarından sevindiyiniz, həmkarlarınızın hörmətini hiss etdiyiniz, doğmalarınızın sevgisi ilə əhatə olunduğunuz illər olsun. Və ən böyük arzumuz budur: Sizin adınız yalnız elmi əsərlərdə deyil, yetişdirdiyiniz insanların uğurlarında, onların yaddaşında və Azərbaycan pedaqoji fikrinin gələcəyində yaşasın.

70 yaşınız mübarək olsun, Hikmət müəllim!

Qoy bundan sonrakı ömrünüz də keçdiyiniz yol qədər mənalı, yaratdığınız əsərlər qədər zəngin, şəxsiyyətiniz qədər işıqlı olsun.

Yeni yaşınız mübarək, dəyərli müəllim!

Tanrı Sizi qorusun!