ƏRƏSTUN XƏLİLOVUN SƏSİNDƏ “KOR ƏRƏBİN MAHNISI” — UNUDULMAZ MELODİYANIN TARİXİ, RUHU VƏ MƏNƏVİ YÜKÜ
Musiqi insan həyatının görünməz müşahidəçisidir — hər dövrün, hər nəslin içindən səssizcə keçib gedən bir yaddaşdır. Bəzən illər ötür, adlar dəyişir, zaman dəyişir, amma bəzi səslər, bəzi melodiyalar elə bil sükutun içində özünə əbədi yer tapır. “Kor ərəbin mahnısı” da belə əsərlərdən biridir. Bu mahnı təkcə bir musiqi nümunəsi deyil, həm də Azərbaycan musiqi irsinin mənəvi sütunlarından biridir. Onu müxtəlif sənətkarlar ifa edib, lakin Ərəstun Xəlilovun səsi bu melodiyanı başqa bir ruhla, başqa bir duyğuyla dinləyicinin yaddaşına həkk edib.
“Kor ərəbin mahnısı” ötən əsrin ortalarında səhnə üçün yazılmış dramatik əsərin tərkib hissəsi kimi meydana gəlib. Bəstəkar Fikrət Əmirovun melodiyası, şair Hüseyn Cavidin poetik fikirləri ilə qovuşaraq musiqi tariximizin unikal nümunəsinə çevrilib. Əvvəlcə teatr səhnəsində səslənən bu əsər, sonradan sərbəst musiqi həyatına qovuşaraq klassikaya çevrildi.
Bu mahnı sevginin, həsrətin, qəmin, inamın, ədalət axtarışının musiqiyə çevrilmiş obrazıdır. Buradakı “kor ərəb” zahiri bir simvol deyil — ruhun içindəki zülmətin, bəşəri məhəbbətin, eşqə və işığa aparan yolun poetik rəmzidir.
Sözlərin fəlsəfəsi — insanın gizli təbəqələrinə toxunan poetika
“Eşq ülfəti, nazlı afət,
Ömrü viran edər hər saat…”
Bu misralar yalnız bir sevgi dastanının deyil — bütün insanlığın ən dərin hisslərinin təsviridir. Qarşımızda həm aşiq, həm məhkum, həm də ümidli bir qəhrəman dayanır. O, kor olduğu üçün yox, dünya zülmətlə dolu olduğu üçün “kor”dur. Ona görə də mahnı həm bir sevginin ağrısı, həm də insanın öz daxilində işıq axtarışıdır.
Bu məzmunu daşıyan melodiyanın ifası isə artıq təkcə oxumaq deyil — hiss etmək, yaşamaq, danışmaq qədər çətindir. Və məhz burada Ərəstun Xəlilovun adı önə çıxır.
Ərəstun Xəlilovun səsi Azərbaycan musiqi tarixində özünəməxsus möhür qoymuş səslərdəndir. Onun timbrində həm uşaq səmimiyyəti, həm də sənət böyüklüyü var. Hər nəğmə onun səsində sanki bir qədər daha saf, daha kövrək, daha həssas eşidilir.
Ərəstun Xəlilovun “Kor ərəbin mahnısı” ifası digərlərindən fərqli olaraq bir xüsusiyyətə malikdir:
O, mahnını oxumur — dərd çəkir, danışır, sual verir, ah çəkir və sonunda dinləyicini də həmin ruh halına salır.
Onun səsindəki büllur kimi təmiz vibrasiya, hər frazanın içindəki nəfəs, dramatik pauzaların ustalıqla seçilməsi mahnını sadəcə ifa yox, kiçik bir səhnəcik — musiqili bir monoloqa çevirir. Sanki gözləri görməyən ərəb danışır, amma ürəyi hər şeyi görür. Ərəstun Xəlilovun səsi də bu ürəyin dili olur.
Musiqi tarixində bəzi əsərlər var ki, onların ömrü, sanki zaman başlanandan yazılıb. “Kor ərəbin mahnısı” da belə melodiyalardandır. Onu əbədi edən bir neçə səbəb var:

-Melodiyanın dramatik qamması
Fikrət Əmirovun bəstəsi həm Şərq ladlarının, həm də simfonik düşüncənin sintezidir. Melodiyanın hər dönüşü insanın daxili aləminə toxunur.

-Sözlərin poetik dərinliyi
Hüseyn Cavidin poetik aləmi — həsrət, eşq, qaranlıq və işığın əbədi qarşıdurması burada bir-birinə qovuşur.

-İfaçının seçdiyi ton — emosiyanın hədəfi
Ərəstun Xəlilov mahnını oxuyanda sanki hər kəlmə ilə dinləyiciyə müraciət edir, bir sual verir:
“Insan olmaq nədir? Aşiq olmaq nədir? Zülmət nədir? Işıq haradadır?”

-Nəsillərin yaddaşında yaşayan bir musiqi
Bu mahnı artıq təkcə teatrın, radionun deyil — bütün bir xalqın şifahi yaddaşının parçasıdır. Hər kəs onu bir dəfə dinləyib, amma təsiri ömür boyu davam edir.
Zaman dəyişir, gənclər başqa ritmlərə qulaq asır, amma “Kor ərəbin mahnısı” hələ də sanki dünən bəstələnmiş kimi aktuallığını qoruyur. Çünki o, insanı öz özünə qaytarır. Ruhun sakitliyinə, sükutun arxasındakı səsə, insan olmağın incəliyinə.
Mahnı həm folklorun, həm klassikanın, həm şəhər mədəniyyətinin, həm də teatr ruhunun nadir bir birləşməsidir. Və bu birləşməni dinləyiciyə çatdıran ifaçılar — Rəşid Behbudov kimi sənət nəhəngləri, eləcə də Ərəstun Xəlilov kimi səsi ilə könüllər fəth edən sənətkarlar — bu əsərə əbədi ömür bəxş ediblər.
Ərəstun Xəlilovun ifasında “Kor ərəbin mahnısı” təkcə bir vokal əsəri deyil — bir insanın içindəki ağrının, həsrətin, ümidsiz ümidin, eşqin və işığa həsrətin musiqili hekayəsidir. Bu səs, bu melodiya, bu ifa Azərbaycan mədəniyyətinin yaddaşında bir işıq kimi yanır və yanmağa davam edəcək:

Bu mahnını dinləyəndə bir daha anlayırıq:
musiqi keçmişin səsi deyil — əbədiyyətin özüdür.

Ərəstun Xəlilov haqqında

Müəllif: Günnur Ağayeva

ədəbiyyatşünas, tənqidçi

GÜNNUR AĞAYEVANIN YAZILARI

HƏCƏR ATAKİŞİYEVANIN YAZILARI

“ARİSTOTEL POETİKASI” RUBRİKASI

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<l

Ərəstun Xəlilov — Unudulmayan səs
Bir səsin taleyi, bir insanın həyatı, bir dövrün yaddaşı
Musiqi tarixi çox zaman yalnız böyük adların yaddaşında yaşayır: nəhəng səslər, böyük səhnələr, geniş kütlənin hafizəsinə hopmuş sənətkarlar… Lakin bu tarixin kölgələrində, işıqdan bir qədər uzaq duran, bir anlıq parlayan və sonra zamanın axarında itib görünməyən istedadlar da olur. Onlar haqqında ya az yazılır, ya da yazılanlar günlük xəbərlərin sükutuna qarışıb itir. Ancaq həmin istedadların hər biri — bir dövrün, bir mühitin, bir cəmiyyətin unudulmuş hekayəsi deməkdir.
Bu hekayələrdən biri də Ərəstun Xəlilovun hekayəsidir.
1950–60-cı illərin Azərbaycanı — mədəniyyətin yüksəlişi, yeni səslərin ortaya çıxdığı, filarmoniyanın, musiqi məktəblərinin gənc istedadlarla dolduğu bir dövr idi. Məhz belə bir zamanda Gəncədən gələn yeniyetmə bir səs respublika musiqi mühitini heyrətə saldı.
Onda cəmi on üç–on dörd yaşı vardı. “Balaca Ərəstun” deyirdilər ona — həm uşaq olduğuna görə, həm də uşaq yaşında o səviyyədə oxumaq çox nadir olduğuna görə. Səsi büllur kimi təmiz, nəfəsi geniş, muğamı isə sanki illərin ustalığı ilə mənimsənmişdi. Onun ifasında səslənən “Kor ərəbin mahnısı” uzun müddət həm Gəncədə, həm Bakıda, həm də mətbuat səhifələrində müzakirə olunurdu.
Ərəstun hələ uşaq idi, amma səsi uşaq deyildi. Sanki zaman onun səsində daha tez yetişmişdi.
Gənc istedadların bir çoxu diqqətdən kənarda qalır, amma Ərəstunun səsi o qədər orijinal idi ki, öz dövrünün ən böyük sənətkarlarından biri — Rəşid Behbudov belə ona biganə qala bilmədi.
Behbudov onun ifasını eşidəndə heyrətini gizlətmədi. Mətbuatda dərc olunan məqaləsində Ərəstunu “gələcəyin istedadlı xanəndəsi” adlandırdı. Bu, sadəcə tərif deyildi — Behbudovun sənət dünyasında belə açıqlamalar çox nadir hallarda olurdu. Onun belə bir fikri bir uşağın qarşısında böyük bir qapı açmağa bərabər idi.
Və bu qapı açılı.
SSRİ miqyasında keçirilən mədəniyyət ongünlükləri respublikalar üçün ən uca səhnələrdən biri idi. Azərbaycan nümayəndə heyəti Moskvaya gedərkən böyüklər arasında bir yeniyetmə də var idi — Ərəstun Xəlilov.
Böyük Teatrın nəhəng səhnəsində, yüzlərlə tamaşaçının qarşısında o, xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə çıxış etdi. Uşaq olmasına baxmayaraq, səhnə davranışı, ifa tərzi və musiqini duymaq bacarığı tamaşaçıları heyrətləndirdi.
Bu, təkcə bir yeniyetmənin uğuru deyildi.
Bu, Azərbaycanın bir gənc səsi ilə dünyaya boylanması idi.
Hamı düşünürdü ki, bu səs böyük səhnələrin gələcək sahibinə çevriləcək. Lakin həyat həmişə düşündüyümüz kimi davam etmir. Ərəstun Xəlilovun taleyində sənət karyerası uzun sürmədi.
O, musiqi yolunu tərk edib tamamilə başqa bir istiqamət seçdi: elm və pedaqogika.
Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllimlik etməyə başladı, tələbələr yetişdirdi, elmi fəaliyyətlə məşğul oldu, professor adına qədər yüksəldi.
Bəzən istedad insanın yalnız bir sahəsinə deyil, bütöv şəxsiyyətinə şamil olunur. Ərəstun musiqidə özünü tapdığı kimi, elmdə də tapmışdı.
Lakin bu dönüş, təbii ki, onun səsinin yaddaşlarda solmasına səbəb oldu.
Əslində heç bir böyük səs unudulmur. Unudulursa — onu saxlayacaq mühit olmadığına görə unudulur.
Ərəstunun unudulması da səbəbsiz deyildi:
-O, uzun illər sənət aləmində olmadı. Kütlənin yaddaşı isə davamlılıq tələb edir.
-Səs yazıları, video görüntülər, mətbuat arxivləri — çox az qorunub.
-Musiqidən uzaqlaşması onun sənət irsinin dərinləşməsinə mane oldu.
Yeni səslər, yeni obrazlar, yeni mədəniyyət axını — keçmişin kiçik ulduzlarını kölgədə qoydu.
Amma bütün bunlara baxmayaraq — o səs mövcud idi, və bu gün həmin səsi xatırlamaq, həmin taleyi yenidən gündəmə gətirmək musiqi tariximizə bir ehtiramdır.
Ərəstun Xəlilov sadəcə bir uşağın parlaq səsi deyildi. O, həm də bir dövrün enerjisini, bir şəhərin nəfəsini, xalq musiqisinin ruhunu daşıyan bir istedad idi. Onun taleyində musiqi də vardı, elm də, həyatın qəribə dönüşləri də.
İstedad yalnız səhnədə yaşamaq üçün yaranmır. Bəzən onun missiyası insanların yaddaşında bir qığılcım kimi qalmaqdır.
Ərəstun Xəlilov nə bir məşhur xanəndə oldu, nə də böyük səs ustadı, amma o, bir dövrün musiqi hadisəsi idi. Bir dəqiqəlik görünən, amma Azərbaycan musiqi tarixinin təmənnasız, lakin dəyərli bir parçası olan hadisə.
Bu gün onun haqqında yazmaq — unudulanları yada salmaq, dəyəri dəyərlə anmaq və gələcək nəsillərə deməkdir ki:
Bəzən bir səs tarix olmur, amma tarixdə bir səs kimi qalır (video):

Ərəstun Xəlilov haqqında

Müəllif: Günnur Ağayeva

ədəbiyyatşünas, tənqidçi

GÜNNUR AĞAYEVANIN YAZILARI

HƏCƏR ATAKİŞİYEVANIN YAZILARI

“ARİSTOTEL POETİKASI” RUBRİKASI

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<l