AYAQQABI
(hekayə)
Dəmir torla hasara alınmış həyətin içərisində çiy kərpicdən tikilmiş bir ev, evin tavanı quru ağac ilə örtülüb, döşəməsinə isə seyrək toxunuşlar arasında yaşıl otların baş qaldırdığı həsir salınıb. Otağın baş tərəfindəki qırmızı gülləri olan döşək sərilmiş çarpayını yığışdıran, əyinlərində ağ, qırmızı çiçəkli don olan yeddi yaşlı, qıyıq gözlü əkiz qızlar, içərisi qaz tükü ilə doldurulmuş yastığı dartıb, onu kimin cehiz aparacağını ayırd edə bilməyərək bir-birlərinə güc gəlirdilər. Ortadan zorla tutulan otağın küncündə üzərində yamamaq üçün biz, çəkic, müxtəlif mıxlar olan masaya doğru əyilib işini görən atadan sanki çəkindilər. Atanın yanında diz çökərək nəzərlərini onun əlindəki cırıq ayaqqabıya zilləmiş arıq, gözləri çuxura düşmüş, çopur üzlü, yanağı batıq, sapa düzülmüş ləçəkli çobanyastığından boyunbağısı olan qızı – altı yaşlı Bahar hərdən bir bacılarına göz ağartmaqla onları sakitləşdirməyə cəhd etsə də, xəyalında ayaqqabıları ayağında olan Nicatın, üzərinə çobanyastığı düzülmüş, taxtadan düzəldilən tütəyini dodaqlarına sıxaraq arxın suyunu qırçınlayan, yarpaqları əsdirən qırmızı dimdikli, sapsarı ördək balalarını ovsunlamasını xatırlayırdı.
Ata əlindəki uc tərəfi balıq ağzı kimi açılmış, üstünə qəhvəyi parçadan yamaq salınmış, altlığı it qulağı kimi sallanan, bir neçə yerindən ağ kəndirlə bağlanan, qara rəngli cırıq ayaqqabını da divar dibində təpə kimi yığılmış ayaqqabıların üstünə atdıqda Bahar hövlnak yerindən qalxdı. Atılan köhnə cırıq ayaqqabını bağrına basıb atasından bu ayaqqabını mütləq təmir etməyi yalvara-yalvara xahiş etdi. Bundan əsəbiləşən pinəçi Vəli: “O əzizlədiyin ayaqqabını vur alkaş Nəcəfin gecələri onun-bunun damının taxtapuşunda yatıb, gündüzlər də zurna çalan oğlu Nicatın təpəsinə. De ki, avaralanmaqdansa getsin ot yığsın, mal otsarsın, pul qazansın özünə bir ayaqqabı alsın. Artıq mən bu ayaqqabılara bir daha yamaq üstündən yamaq salmaqdan bezdim. Daha ələ gələsi deyil. Ayaqqabı özü adamın əlindən “qaçmaq” istəyir” dedi.
Pinəçi Vəli Baharın “Ata, bəlkə bir təhər yamaq vurub düzəldəsən. Onlar çox kasıbdırlar. O, bulaqdan su gətirəndə həmişə mənə kömək edir. Ata, axı onun bundan başqa ayaqqabısı yoxdur” deyib göz yaşlarını sel kimi axıdan qızının həyəcanını görüb sanki yuxudan ayıldı. “Ay anasına oxşamış həyasız, onun atası araq içib alkaşlıq edəcək, bocka kimi harda gəldi yıxılıb tirlənəcək, mən də onun yetimçəsinə ayaqqabı düzəldəcəyəm? Qoy, rədd olsun. Elə mən bilirdim ki, sən saçına hər dəfə bir çiçək taxıb bulağa gedəndə, bir iş çıxacaq. Əlinə bir əlçim yun düşən kimi götürüb bulağa qaçırsan, yırğalana-yırğalana yunu yuyursan ki, Nicat sənə tamaşa etsin? Yoxsa indi də alkaş Nəcəfin oğluna vurulmusan? Bir dəfə atası onu ot tayalarının arasında qızla görüb. Yoxsa o qız sən imişsən?” deyib qəzəblənən ata ayaqqabı tayını bağrına basıb hıçqıran qızı açıq qapıdan həyətə itələdi. Və bu məqamda əkizlərin müharibəsinə davam gətirməyib parçalanmış yastığın içərisindəki qaz tükləri bütün otağı bürüdü.
Ağappaq qar kimi görünən qaz tükləri göydən ələnib Vəlinin üst-başına qonananda, o qəzəblə ayağa qalxdı. Qızları atalarının qırımını görüb, qorxularından çarpayının altından sürünüb çölə qaçdılar. Vəli içərisində bir qədər tük qalan yastığı həyətə atdı. Yastığın içərisindən ağ tüklər sarı-qırmızı çiçəklərin üstünə üzüqoylu uzanmış Baharın və onun yanındakı ayaqqabıların üzərinə kəfən kimi örtüldü, qız gözlərini yumdu. Həyətdəki ördək balalarının dairəyə aldığı qız gözlərini açanda, Nicatın qanlı ayaqlarını gördü. O baş barmağı qanayan sağ ayağı və əlləri ilə tükləri aralayaraq ayaqqabılarını götürüb sakitcə getdi. Bahar ayağa qalxıb qapının yanındakı qaloşları götürərək oğlanın ayağından axan qanın cığır saldığı çoban yastıqlarının arası ilə onun ardınca qaçdı.
Arxın kənarındakı iri bir daş parçasının üstündə oturan Nicat əl atıb ağ ləçəkləri qana bulaşmış çobanyastığından birini qıza uzatdı. Qızın gözündən axan yaş, əlindəki çobanyastığının üzərinə düşərək inci tək parladı. Qız qaloşları daşın yanına qoyaraq, əlindəki çobanyastığı ilə evə qayıtdı.
Cırıq ayaqqabılarla evə qayıdan Nicat özünü üzü üstə çarpayıya atdı. Gecənin bir yarısı ayılarkən yanındakı çarpayıda saqqallı atasının uzandığını gördü. Başını yan tərəfə çevirəndə üstünə ay işığı düşmüş ayaqqabılar gözünə sataşdı. Nəsə fikirləşdikdən sonra, cəld yataqdan qalxıb onları götürdü və qanı qurumuş ayaqlarına geyindi. Lakin ayaqqabının uc tərəfindən barmaqları göründüyü üçün onları çıxarıb kənara qoydu. Mıxdan asılmış sırıqlını götürüb yatağına qoydu və üstünə yorğanı örtdü ki, onun yoxluğunu atası bilməsin. Otağın küncündəki kisəni və qırxlığı götürüb həyətə çıxdı. Qonşu Mehdi kişinin daşdan tikilmiş tövləsinə daxil oldu. Gətirdiyi kəndirlə tövlədəki qoyunlardan birinin ayağını bağladı və qırxlıqla onun yununu qırxıb kisəyə doldurdu, sonra yun dolu kisəni çiyninə ataraq, gəldiyi kimi sakitcə tövlədən çıxıb qonşu kəndə tərəf yönəldi. Səhərə yaxın Sənəm nənəgilə çatdı. Qapını döydü. Başında bir neçə yaylıq dolanan, əynində gen tuman və arxalıq olan Sənəm nənə qapını açdı və Nicatı həyətə çağırdı. Nicat Sənəm nənənin toxuyub həyətdə düzüdüyü xalçalara heyranlıqla baxırdı. Onun gözləri yan tərəfdəki taxtın üzərinə sərilən xalçanın üstündəki boyunbağısı olan qız təsvirinə sataşdı. Heyrətləndi. Xalının üstündəki qız təsviri necə də Bahara bənzəyirdi. “Sənə ip əyirmək üçün cins qoyun yunu gətirmişəm” – deyən Nicat kisəni qarıya uzatdı. Kisədəki yunu alıb, boynundakı pul kisəsini çıxararaq ehtiyatla: “Ədə, oğurluq deyil ki?” sualına “Yox, Sənəm nənə, öz qoyunlarımızın yunudur” – cavabını alan Sənəm nənə: “Ədə sərxoşluğu ilə ananı Göyçəyi çərlədib öldürəndən sonra dədən qoyunları satıb arağa vermədi?” – deyə başını yırğalasa da, oğlanla hesablaşdı. Nicat pulu alıb, qırmızı kərpicdən tikilmiş bəzəkli qapısı olan dükanın içinə girdi. Dükana daxil olan kimi divardan asılan qəhvəyi rəngli ayaqqabılara baxdı. Ayaqqabılardan ən yaxşısını – təmiz dəridən olan üstü qaytanlı, bir neçə yerdən möhkəm tikişli ayaqqabını seçdi.
Ayaqqabını ayağına geyinərək, sevinclə evə döndü. Birdən yol üstündə atasının əlini-qolunu ölçə-ölçə onu söydüyünü eşitdi:– Köpək oğlu, təzə fırıldaqçılığa keçib. Sırıqlını yatağına qoyub, cins qoyunların yununu qırxaraq aparıb satıb. Pulu götürüb Allah bilir harasa qaçıb.
Nicat bu sözləri eşitdikdə ayaqqabıları ayağından çıxarıb, ot tayasının altında gizlədərək ayaqyalın halda tarlaya tərəf getdi. Atasının uzaqlaşdığını görüb geri qayıdarkən dəhşətə gəldi. Ayaqqabının bir tayı orada, digəri isə yox idi. Gözlərinə inanmadı. Ayaqqabının bir tayı yanında durmuş alabaşın ağzında idi. Nicat ayaqqabının tayını götürüb alabaşın dalınca qaçarkən arxın kənarında yun yuyan Baharla rastlaşdı.
Əlində tutduğu təzə ayaqqabının tayını qıza göstərdi:– Təzə ayaqqabı almışdım, itimiz alabaş bir tayını götürüb aparıb – deyərək qaçmağa davam etdi. Bahar da yunu arxın kənarına qoyub Nicatın dalınca qaçdı. Onlar hər ikisi alabaşı bir qədər qovdular. Alabaş böyürtkən kollarının arasından keçib, təpə kimi yığılan daşların üzərindən tullandı və gözdən itdi. Onlar taqətdən düşüb tövşüyə-tövşüyə kolluğun yanında oturdular.
Bir neçə ay keçmişdi. Nicat əynində topuqdan yuxarı olan şalvar, rəngi solmuş, qolunun altı sökülmüş, düymələrinin bir neçəsi sınmış köynəyi, ayağında cırıq ayaqqabılarla arxın kənarı ilə fikirli halda gedirdi.
Birdən arxasında gələn qoyunlardan biri arxa düşərək suyu onun üstünə sıçratdı. Nicat əyilib yerdən daş götürdü və qoyunun arxasınca atdı. Nicatın yununu qırxdığı bu axsaq qoyun kolluqdan keçib sürüyə tərəf getdi. Əyilib arxadan su götürüb üst-başına çırpdıqda Baharın yuduğu yunların boyunbağı kimi yarpaqların boynuna dolanaraq qaytanlı qəhvəyi rəngli – alabaşın vaxtilə apardığı ayaqqabının içərisində yarpaqların bitdiyini gördü. Diqqətlə ayaqqabısına və gedən qoyunun arxasına baxdı. Bir neçə gündən sonra Nicat köhnə ayaqqabıları iplə tikib ayaqlarına geyinərək kənddəki dükanın qarşısında dayanıb işləməyə getdi.
İşi ağır olsa da, dolanışığı çıxırdı. O, mağazanın qarşısında dayanan böyük “Kamaz” maşınından un kisələrini daşıyıb mağazanın anbarına yığırdı. Sonra yorulub una bulaşan, hətta saçlarından, kirpiklərindən un səpələnən Nicat dizlərini qucaqlayıb dükanın qapısı ağzında oturmuşdu. Başını yorğun halda qaldırıb, çobanyastığının üstünə qonan arıya baxdı.
Yana döndükdə yaxınlıqda yerə düşüb qalmış pul gördü. Cəld ətrafa boylandı, arada başqa heç bir canlı görünmürdü. Tez ayağa qalxıb, yerə düşən pula yaxınlaşdı. Ayağını pulun üstünə qoyub cırıq, una bulaşan ayaqqabılarının bağını bağlamaq bəhanəsi ilə pulu yerdən götürüb cibinə qoydu. Bir az keçməmiş yaşlı qadın ona yaxınlaşıb:– Ay oğul, bayaq mən mağazanın qarşısında pulumu salıb itirmişəm. Sən görməmisən ki? – sualını verən qəbzli Sənəm nənəni qarşısında gördü.
Özünü itirən Nicat:– Yox, ay Sənəm nənə, mən pul-filan görməmişəm – deyə mızıldanaraq un gətirmək bəhanəsi ilə anbara keçdi və pulu un kisəsinin altına gizlətdi.
Gecə yarı yağan güclü yağış səsi Nicatı yuxudan oyatdı. Alatoranlıqda Nicat işə tələsdi. Dükanın yaxınlığında gecə evə gəlməyən atasının sərxoş halda yerdə yatıb qaldığını gördü. O, atasını qaldırmaq istəsə də, gücü çatmadı. Birindən gözü mağazanın qapısından asılmış elana sataşdı: “Mağazanı su basdığına görə bir həftə iş olmayacaq” sözlərini oxuyan Nicat dizlərinin taqətdən düşdüyünü hiss edib aşağı oturdu. Bir qədər sonra ayağa qalxdı, atasını çox çətinliklə evə gətirdi. Bir həftəni çöldə-tarlada keçirdi. Artıq dükan açıldığı üçün o işə getdi. Heç kimsəyə bir söz demədən anbara keçdi. Un kisələrini qaldırıb, pulu oradan götürdü.
Mağazaya özünə təzə ayaqqabı almaq üçün getdi. Pulları əlinə aldıqda onların islanıb, kifləndiyini, ovxalandığını gördü. Bərk hirslənən Nicat pulların ovxarını tapdalayaraq evə qayıtdı. Tək qalmış bir tay ayaqqabısını əlinə alıb, bulağa tərəf getdi.
Arxın kənarında:– Ayaqqabının tayını da tapa bilmədin? – soruşan Baharla qarşılaşdı.
– Yox, Bahar, görürəm ki, zəhmətlə, təmiz yolla pul qazanmasam bu cırıq ayaqqabılardan yaxamı qurtarıb özümə təzə ayaqqabı ala bilməyəcəyəm – deyərək, əlində tutduğu bir tay ayaqqabını içində o başa-bu başa xoşbəxt ördək balalarının üzdüyü, neçə-neçə çirkabları yuyub təmizləmiş, ətrafını yaşıl yarpaqlı yarpaqlar bəzəyən, içərisindəki daşları belə pak edən arxdakı dupduru suya atdı. Fikirləşdi ki, qoy hər çirkabı təmizləyən su, bu ayaqqabının da üstündən keçsin və onun da içərisində yaşıl yarpaqlı yarpızlar bitsin.
Nicat sanki yüngülləşdi, oğurluq yolla satdığı ayaqqabıdan xilas olduğu üçün özündə bir rahatlıq hiss edirdi. O, acgözlüklə neçə vaxtdır çalmadığı tüsteyini cibindən çıxardı, dodaqları arasında sıxıb həzin bir mahnı çalmağa başladı. Ayaqqabı qayıq kimi su ilə axıb gedirdi. Ördək balası yastı pəncəsini ayaqqabının içinə salaraq, sanki rəqs edə-edə onu oyan-bu yana tərpədirdi.
Müəllif: Günay ƏLİYEVA
GÜNAY ƏLİYEVANIN DİGƏR YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında