Ərəstun Xəlilov — Unudulmayan səs
Bir səsin taleyi, bir insanın həyatı, bir dövrün yaddaşı
Musiqi tarixi çox zaman yalnız böyük adların yaddaşında yaşayır: nəhəng səslər, böyük səhnələr, geniş kütlənin hafizəsinə hopmuş sənətkarlar… Lakin bu tarixin kölgələrində, işıqdan bir qədər uzaq duran, bir anlıq parlayan və sonra zamanın axarında itib görünməyən istedadlar da olur. Onlar haqqında ya az yazılır, ya da yazılanlar günlük xəbərlərin sükutuna qarışıb itir. Ancaq həmin istedadların hər biri — bir dövrün, bir mühitin, bir cəmiyyətin unudulmuş hekayəsi deməkdir.
Bu hekayələrdən biri də Ərəstun Xəlilovun hekayəsidir.
1950–60-cı illərin Azərbaycanı — mədəniyyətin yüksəlişi, yeni səslərin ortaya çıxdığı, filarmoniyanın, musiqi məktəblərinin gənc istedadlarla dolduğu bir dövr idi. Məhz belə bir zamanda Gəncədən gələn yeniyetmə bir səs respublika musiqi mühitini heyrətə saldı.
Onda cəmi on üç–on dörd yaşı vardı. “Balaca Ərəstun” deyirdilər ona — həm uşaq olduğuna görə, həm də uşaq yaşında o səviyyədə oxumaq çox nadir olduğuna görə. Səsi büllur kimi təmiz, nəfəsi geniş, muğamı isə sanki illərin ustalığı ilə mənimsənmişdi. Onun ifasında səslənən “Kor ərəbin mahnısı” uzun müddət həm Gəncədə, həm Bakıda, həm də mətbuat səhifələrində müzakirə olunurdu.
Ərəstun hələ uşaq idi, amma səsi uşaq deyildi. Sanki zaman onun səsində daha tez yetişmişdi.
Gənc istedadların bir çoxu diqqətdən kənarda qalır, amma Ərəstunun səsi o qədər orijinal idi ki, öz dövrünün ən böyük sənətkarlarından biri — Rəşid Behbudov belə ona biganə qala bilmədi.
Behbudov onun ifasını eşidəndə heyrətini gizlətmədi. Mətbuatda dərc olunan məqaləsində Ərəstunu “gələcəyin istedadlı xanəndəsi” adlandırdı. Bu, sadəcə tərif deyildi — Behbudovun sənət dünyasında belə açıqlamalar çox nadir hallarda olurdu. Onun belə bir fikri bir uşağın qarşısında böyük bir qapı açmağa bərabər idi.
Və bu qapı açılı.
SSRİ miqyasında keçirilən mədəniyyət ongünlükləri respublikalar üçün ən uca səhnələrdən biri idi. Azərbaycan nümayəndə heyəti Moskvaya gedərkən böyüklər arasında bir yeniyetmə də var idi — Ərəstun Xəlilov.
Böyük Teatrın nəhəng səhnəsində, yüzlərlə tamaşaçının qarşısında o, xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə çıxış etdi. Uşaq olmasına baxmayaraq, səhnə davranışı, ifa tərzi və musiqini duymaq bacarığı tamaşaçıları heyrətləndirdi.
Bu, təkcə bir yeniyetmənin uğuru deyildi.
Bu, Azərbaycanın bir gənc səsi ilə dünyaya boylanması idi.
Hamı düşünürdü ki, bu səs böyük səhnələrin gələcək sahibinə çevriləcək. Lakin həyat həmişə düşündüyümüz kimi davam etmir. Ərəstun Xəlilovun taleyində sənət karyerası uzun sürmədi.
O, musiqi yolunu tərk edib tamamilə başqa bir istiqamət seçdi: elm və pedaqogika.
Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllimlik etməyə başladı, tələbələr yetişdirdi, elmi fəaliyyətlə məşğul oldu, professor adına qədər yüksəldi.
Bəzən istedad insanın yalnız bir sahəsinə deyil, bütöv şəxsiyyətinə şamil olunur. Ərəstun musiqidə özünü tapdığı kimi, elmdə də tapmışdı.
Lakin bu dönüş, təbii ki, onun səsinin yaddaşlarda solmasına səbəb oldu.
Əslində heç bir böyük səs unudulmur. Unudulursa — onu saxlayacaq mühit olmadığına görə unudulur.
Ərəstunun unudulması da səbəbsiz deyildi:
-O, uzun illər sənət aləmində olmadı. Kütlənin yaddaşı isə davamlılıq tələb edir.
-Səs yazıları, video görüntülər, mətbuat arxivləri — çox az qorunub.
-Musiqidən uzaqlaşması onun sənət irsinin dərinləşməsinə mane oldu.
Yeni səslər, yeni obrazlar, yeni mədəniyyət axını — keçmişin kiçik ulduzlarını kölgədə qoydu.
Amma bütün bunlara baxmayaraq — o səs mövcud idi, və bu gün həmin səsi xatırlamaq, həmin taleyi yenidən gündəmə gətirmək musiqi tariximizə bir ehtiramdır.
Ərəstun Xəlilov sadəcə bir uşağın parlaq səsi deyildi. O, həm də bir dövrün enerjisini, bir şəhərin nəfəsini, xalq musiqisinin ruhunu daşıyan bir istedad idi. Onun taleyində musiqi də vardı, elm də, həyatın qəribə dönüşləri də.
İstedad yalnız səhnədə yaşamaq üçün yaranmır. Bəzən onun missiyası insanların yaddaşında bir qığılcım kimi qalmaqdır.
Ərəstun Xəlilov nə bir məşhur xanəndə oldu, nə də böyük səs ustadı, amma o, bir dövrün musiqi hadisəsi idi. Bir dəqiqəlik görünən, amma Azərbaycan musiqi tarixinin təmənnasız, lakin dəyərli bir parçası olan hadisə.
Bu gün onun haqqında yazmaq — unudulanları yada salmaq, dəyəri dəyərlə anmaq və gələcək nəsillərə deməkdir ki:
Bəzən bir səs tarix olmur, amma tarixdə bir səs kimi qalır (video):
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas, tənqidçi
“ARİSTOTEL POETİKASI” RUBRİKASI