ƏRƏSTUN XƏLİLOVUN SƏSİNDƏ “KOR ƏRƏBİN MAHNISI” — UNUDULMAZ MELODİYANIN TARİXİ, RUHU VƏ MƏNƏVİ YÜKÜ
Musiqi insan həyatının görünməz müşahidəçisidir — hər dövrün, hər nəslin içindən səssizcə keçib gedən bir yaddaşdır. Bəzən illər ötür, adlar dəyişir, zaman dəyişir, amma bəzi səslər, bəzi melodiyalar elə bil sükutun içində özünə əbədi yer tapır. “Kor ərəbin mahnısı” da belə əsərlərdən biridir. Bu mahnı təkcə bir musiqi nümunəsi deyil, həm də Azərbaycan musiqi irsinin mənəvi sütunlarından biridir. Onu müxtəlif sənətkarlar ifa edib, lakin Ərəstun Xəlilovun səsi bu melodiyanı başqa bir ruhla, başqa bir duyğuyla dinləyicinin yaddaşına həkk edib.
“Kor ərəbin mahnısı” ötən əsrin ortalarında səhnə üçün yazılmış dramatik əsərin tərkib hissəsi kimi meydana gəlib. Bəstəkar Fikrət Əmirovun melodiyası, şair Hüseyn Cavidin poetik fikirləri ilə qovuşaraq musiqi tariximizin unikal nümunəsinə çevrilib. Əvvəlcə teatr səhnəsində səslənən bu əsər, sonradan sərbəst musiqi həyatına qovuşaraq klassikaya çevrildi.
Bu mahnı sevginin, həsrətin, qəmin, inamın, ədalət axtarışının musiqiyə çevrilmiş obrazıdır. Buradakı “kor ərəb” zahiri bir simvol deyil — ruhun içindəki zülmətin, bəşəri məhəbbətin, eşqə və işığa aparan yolun poetik rəmzidir.
Sözlərin fəlsəfəsi — insanın gizli təbəqələrinə toxunan poetika
“Eşq ülfəti, nazlı afət,
Ömrü viran edər hər saat…”
Bu misralar yalnız bir sevgi dastanının deyil — bütün insanlığın ən dərin hisslərinin təsviridir. Qarşımızda həm aşiq, həm məhkum, həm də ümidli bir qəhrəman dayanır. O, kor olduğu üçün yox, dünya zülmətlə dolu olduğu üçün “kor”dur. Ona görə də mahnı həm bir sevginin ağrısı, həm də insanın öz daxilində işıq axtarışıdır.
Bu məzmunu daşıyan melodiyanın ifası isə artıq təkcə oxumaq deyil — hiss etmək, yaşamaq, danışmaq qədər çətindir. Və məhz burada Ərəstun Xəlilovun adı önə çıxır.
Ərəstun Xəlilovun səsi Azərbaycan musiqi tarixində özünəməxsus möhür qoymuş səslərdəndir. Onun timbrində həm uşaq səmimiyyəti, həm də sənət böyüklüyü var. Hər nəğmə onun səsində sanki bir qədər daha saf, daha kövrək, daha həssas eşidilir.
Ərəstun Xəlilovun “Kor ərəbin mahnısı” ifası digərlərindən fərqli olaraq bir xüsusiyyətə malikdir:
O, mahnını oxumur — dərd çəkir, danışır, sual verir, ah çəkir və sonunda dinləyicini də həmin ruh halına salır.
Onun səsindəki büllur kimi təmiz vibrasiya, hər frazanın içindəki nəfəs, dramatik pauzaların ustalıqla seçilməsi mahnını sadəcə ifa yox, kiçik bir səhnəcik — musiqili bir monoloqa çevirir. Sanki gözləri görməyən ərəb danışır, amma ürəyi hər şeyi görür. Ərəstun Xəlilovun səsi də bu ürəyin dili olur.
Musiqi tarixində bəzi əsərlər var ki, onların ömrü, sanki zaman başlanandan yazılıb. “Kor ərəbin mahnısı” da belə melodiyalardandır. Onu əbədi edən bir neçə səbəb var:
-Melodiyanın dramatik qamması
Fikrət Əmirovun bəstəsi həm Şərq ladlarının, həm də simfonik düşüncənin sintezidir. Melodiyanın hər dönüşü insanın daxili aləminə toxunur.
-Sözlərin poetik dərinliyi
Hüseyn Cavidin poetik aləmi — həsrət, eşq, qaranlıq və işığın əbədi qarşıdurması burada bir-birinə qovuşur.
-İfaçının seçdiyi ton — emosiyanın hədəfi
Ərəstun Xəlilov mahnını oxuyanda sanki hər kəlmə ilə dinləyiciyə müraciət edir, bir sual verir:
“Insan olmaq nədir? Aşiq olmaq nədir? Zülmət nədir? Işıq haradadır?”
-Nəsillərin yaddaşında yaşayan bir musiqi
Bu mahnı artıq təkcə teatrın, radionun deyil — bütün bir xalqın şifahi yaddaşının parçasıdır. Hər kəs onu bir dəfə dinləyib, amma təsiri ömür boyu davam edir.
Zaman dəyişir, gənclər başqa ritmlərə qulaq asır, amma “Kor ərəbin mahnısı” hələ də sanki dünən bəstələnmiş kimi aktuallığını qoruyur. Çünki o, insanı öz özünə qaytarır. Ruhun sakitliyinə, sükutun arxasındakı səsə, insan olmağın incəliyinə.
Mahnı həm folklorun, həm klassikanın, həm şəhər mədəniyyətinin, həm də teatr ruhunun nadir bir birləşməsidir. Və bu birləşməni dinləyiciyə çatdıran ifaçılar — Rəşid Behbudov kimi sənət nəhəngləri, eləcə də Ərəstun Xəlilov kimi səsi ilə könüllər fəth edən sənətkarlar — bu əsərə əbədi ömür bəxş ediblər.
Ərəstun Xəlilovun ifasında “Kor ərəbin mahnısı” təkcə bir vokal əsəri deyil — bir insanın içindəki ağrının, həsrətin, ümidsiz ümidin, eşqin və işığa həsrətin musiqili hekayəsidir. Bu səs, bu melodiya, bu ifa Azərbaycan mədəniyyətinin yaddaşında bir işıq kimi yanır və yanmağa davam edəcək:
Bu mahnını dinləyəndə bir daha anlayırıq:
musiqi keçmişin səsi deyil — əbədiyyətin özüdür.
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas, tənqidçi
“ARİSTOTEL POETİKASI” RUBRİKASI