Zaur Ustacın “Həyat simvolu” şeiri haqqında Zaur Ustacın “Həyat simvolu” şeiri müəllifin yaradıcılığında dərin fəlsəfi mənaya malik, eyni zamanda sadə və səmimi dili ilə seçilən nümunələrdən biridir. Bu şeir həm insanın həyat yolunu, həm də multikultural dəyərlərlə səsləşən ümumbəşəri prinsipləri özündə əks etdirir. Şeirin əsas xüsusiyyətləri və təhlili barədə bunları qeyd etmək olar: 1. Həyatın vəhdəti və müxtəlifliyi Zaur Ustac bu əsərində həyatı vahid bir sistem kimi təsvir edir. Onun yaradıcılığındakı multikultural ruh burada da özünü göstərir: həyat fərqliliklərin birliyidir. Müəllif vurğulayır ki, necə ki təbiətdə müxtəlif rənglər və fəsillər bir bütövü təşkil edir, cəmiyyətdə də müxtəlif düşüncəli və mədəniyyətli insanlar bir harmoniya yaratmalıdır. 2. Simvolizm Şeirin adından da göründüyü kimi, müəllif müəyyən obrazlar vasitəsilə “həyatın kodu”nu verməyə çalışır. O, həyatı daim hərəkətdə olan, yenilənən və hər kəs üçün fərqli bir məna kəsb edən uca bir dəyər kimi təqdim edir. Şairə görə həyatın əsas simvolu sevgidir. 3. Fəlsəfi yanaşma Zaur Ustacın bir çox şeirlərində olduğu kimi, “Həyat simvolu”nda da didaktik (öyrədici) elementlər var. O, oxucunu həyatın maddi tərəflərindən çox, mənəvi tərəflərinə diqqət yetirməyə çağırır. Şeirdə insanın dünyaya gəlişi, yaşaması və qoyub getdiyi izin əhəmiyyəti poetik dillə ifadə olunur. 4. Dil və üslub Şeir Zaur Ustacın üslubuna sadiq qalaraq, olduqca anlaşıqlı, xalq dilinə yaxın bir tərzdə yazılmışdır. Bu da onun həm böyüklər, həm də gənclər tərəfindən rahat qavranılmasına şərait yaradır. Bu şeir həm də müəllifin geniş oxucu kütləsi tərəfindən sevilən və sosial şəbəkələrdə, ədəbi portallarda (məsələn, yazarlar.az) tez-tez paylaşılan nümunələr sırasındadır. Siz bu şeiri ədəbi təhlil üçün araşdırmaq istəsəniz aşağıdakı mənbələrdən istifadə etmək olar:
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
“Həyat simvolu” və Bakı multikulturalizminin canlı poetik xəritəsi (Zaur Ustacın xəritə – şeiri haqqında) Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında şəhər mətnləri xüsusi yer tutur. Bu mətnlərdə şəhər təkcə məkan deyil, həm də yaddaş, kimlik və dəyərlər sistemidir. Tanınmış şair, yazıçı və publisist Zaur Ustac tərəfindən qələmə alınmış “Həyat simvolu” şeiri də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əsər yalnız poetik təsvir deyil, həm də Bakı şəhərinin multikultural ruhunun bədii-publisistik ifadəsi, sözlərlə işlənmiş canlı tablosudur. Şeir sübh çağında başlayır. Alov Qüllələri ətrafından hərəkət edən avtobus sanki oxucunu da özü ilə aparır. Bu yol sadəcə fiziki marşrut deyil – bu, tarixdən müasirliyə, müxtəlif mədəniyyətlərdən vahid milli kimliyə doğru uzanan mənəvi bir səyahətdir. Müəllifin baxış bucağından keçən hər küçə, hər bina, hər abidə bir simvola çevrilir. Şeirdə xüsusilə diqqət çəkən məqam müxtəlif dini və mədəni məkanların bir arada təqdim olunmasıdır. Şəhidlər Xiyabanı kimi milli yaddaşın müqəddəs ünvanı ilə yanaşı, Qız Qalası kimi qədim tarix abidəsi, həmçinin kilsə, sinaqoq və məscidlərin bir-birinə yaxın yerləşməsi təsvir edilir. Bu paralel təqdimat təsadüfi deyil – bu, Azərbaycanın dövlət siyasəti səviyyəsinə yüksəlmiş multikulturalizm modelinin poetik ifadəsidir. Müəllifin marşrutu üzərində rast gəlinən müxtəlif dini məkanlar – xristian kilsəsi, yəhudi sinaqoqu və müsəlman məscidi – bir həqiqəti təsdiqləyir: Bakı tarixən müxtəlif dinlərin və xalqların sülh içində yaşadığı bir şəhərdir. Bu mənada şeirin kulminasiya nöqtəsi Müqəddəs Bakirə Məryəmin Məsum Hamiləliyi Kilsəsi qarşısında dayanır. Burada “həyat simvolu” anlayışı konkret bir dini obyektlə yanaşı, daha geniş mənada insanlığın ortaq mənəvi dəyərlərini ifadə edir. Şeirin dili sadə, lakin çoxqatlıdır. Küçə adları, ictimai obyektlər, tarixi şəxsiyyətlər və coğrafi məkanlar bir-birinə calanaraq canlı bir şəhər panoramı yaradır. Bu baxımdan əsər həm də publisistik mətn kimi çıxış edir – oxucuya təkcə hiss yox, həm də informasiya ötürür. Rəşid Behbudov, Səməd Vurğun, Üzeyir Hacıbəyli kimi mədəniyyət simalarının xatırlanması şəhərin yalnız memarlıq deyil, həm də mənəvi irs üzərində qurulduğunu göstərir. Əsərin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də onun universallığıdır. Müxtəlif dillərə tərcümə olunması “Həyat simvolu”nun lokal çərçivəni aşaraq qlobal oxucu auditoriyasına çatdığını göstərir. Bu isə onu yalnız Azərbaycan ədəbiyyatının deyil, ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısına çevirir. Şeirdə təsvir olunan Bakı modeli – fərqli dinlərin, mədəniyyətlərin və dünyagörüşlərinin harmoniyası – bu gün dünya üçün nümunəvi bir yanaşmadır. Publisistik baxımdan yanaşdıqda, “Həyat simvolu” bir ideyanı ön plana çəkir: şəhərin gücü onun müxtəlifliyindədir. Bu müxtəliflik isə təsadüfi deyil, əsrlər boyu formalaşmış tolerantlıq ənənəsinin nəticəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində fərqli dinlərə və mədəniyyətlərə hörmət təkcə sosial norma deyil, həm də milli kimliyin ayrılmaz hissəsidir. Ümumilikdə, Zaur Ustacın “Həyat simvolu” əsəri Bakı şəhərinin ruhunu, onun tarixini və bu gününü bir araya gətirən bədii-publisistik nümunədir. Bu şeir vasitəsilə oxucu anlayır ki, həyatın özü də Bakı kimi rəngarəngdir – nə təkcə qırmızı, nə mavi, nə də başqa bir rəng… Onların harmoniyasından yaranan bütöv bir tablo – insanlığın ortaq “həyat simvolu” – həyatın, yaranışın, yaşamın mənbəyi və beşiyidir.
14 Februar 2026, die Hauptstadt Aserbaidschans, die Stadt Baku. Früh am Morgen von neben den „Flammentürmen“ stieg ich in die „Linie Nummer 10“… Zu meiner Rechten der Verkünder der Welt; der „Fernsehturm“, zu meiner Linken die „Flammentürme“… Während wir hinabfahren, rechts von mir der „Märtyrerfriedhof“, eine Moschee, die Standseilbahn, das Haus des Helden Ziya Bünyadov, das „Teletheater“… Dann Enge; ein steiniger, holpriger Weg… das Café „Yolki-palki“, die Scheich-Schamil-Straße, der „Azneft-Platz“, wieder rechts von mir das blaue Kaspische Meer, links von mir „Die vier Jahreszeiten“… Wieder bleibt links der „Jungfrauenturm“… In seinem Schoß die Wunde der Jahre; die Kirche des Heiligen Apostels Bartholomäus, in der Ferne; an der Kreuzung der Straßen Pervimayski und Karganov die Synagoge der Juden, gleich daneben die Kerbalayi-Abdullah-Moschee, ein wenig später die Synagoge der Bergjuden, gesondert… Während diese Bilder durch meine Gedanken ziehen, biegt der Bus ins Stadtzentrum ab – ich verabschiede mich vom „Neftyannik“, meine „Blauäugige“ bleibt zurück… „Dinamo“ und „API“ bleiben rechts von mir, „Dzerzhinski“, „26er“, die Nationalbibliothek fallen auf meine linke Seite… Das Musiktheater von Raschid Behbudov bleibt rechts… Links, an der belebtesten Stelle der Nizami-Straße – im Herzen Bakus – die Kirche des Heiligen Gregor… Rechts von mir – in der 28.-Mai-Straße (ehemals Telefonnaya) steht die lutherische Kirche wie ein wahrer „Erlöser“… Wir überqueren rasch die 28.-Mai-Straße, biegen von Mirza Agha Aliyev nach rechts ab, vor dem Konservatorium steht Üzeyir Bey, gegenüber der Nationalbank bleibt der große Führer, links hinten… Vor der Metrostation 28. Mai hält der Bus kurz… Rechts von mir bleibt „AZI“, links der „Bahnhof“… Wer einsteigt, steigt ein, wer aussteigt, steigt aus… Wir setzen unseren Weg fort… Von der Puschkin-Straße biegen wir nach rechts ab; links bleibt der große Samad Vurgun, rechts der Ort des „Baku-Hotels“… Halt, „Nummer 10“! Halt! Als hätte der Fahrer meinen Ruf gehört, beschleunigt er… Wieder fahren wir hinaus zum „Neftyannik“… Puschkin bleibt links, „Domsowet“ rechts… Wir erreichen den „Seehafen“ und biegen nach links ab, das blaue Kaspische Meer bleibt rechts… In der Ferne, im Schoß des Meeres, badet die Sonne! Das blaue Auge meines Kaspischen Meeres ist zu einer blutroten Schale geworden! Wir erreichen den Siegespark und biegen nach links ab, der Siegesbogen bleibt rechts, zurück… Wir fahren geradeaus, immer geradeaus… Vom Ort der Gagarin-Brücke – über die Afiyeddin-Dschalilow-Straße… Das „Entbindungsheim“ bleibt rechts, das Krankenhaus der Ölarbeiter links… Mein Ahnherr Schah Chätai bleibt links, das Gericht der Gerechtigkeit rechts… Wir fahren geradeaus über die Chodschali-Allee… Links von mir die Metrostation Chätai, rechts der Tempel der Chemiker; Mendelejew, Məmmədəliyev – es gibt eine Ähnlichkeit… Wir fahren geradeaus, immer geradeaus… Links hinten; die Statue einer Frau, die ihr Kind Gott übergibt, klagend, bleibt zurück… Wieder wenden wir uns dem Kaspischen Meer zu… Die purpurrote Sonne glüht am Horizont… Die Brust der Nacht wird aufgerissen… Die Arme des roten Schimmers strecken sich in den Schoß der Nacht, der Himmel nimmt eine seltsame Farbe an – eine Mischung aus Blau und Rot… Ich möchte den Himmel näher sehen: „Halt, halt!“ – sage ich zum Fahrer… Unter dem Vorwand einer Haltestelle will er nicht anhalten… Ich gehe zur Tür, lege meine Hand an den Mund, tue so, als müsste ich mich übergeben… Der Fahrer hält sofort den Bus. Ich steige sogleich in die „Nummer 11“… Mein Geist schreitet dem Meer entgegen… Der Himmel ist klar, die Luft leicht kühl… Der Morgenwind weht vom Meer in mein Gesicht. Links vor mir, ganz nah, fällt ein heller Stern in mein Auge… Ich gehe zum Meer hin und erreiche ihn direkt. Ein seltsames Gebäude; eine Säule, die sich in den Himmel dreht… Ganz oben leuchtet wie ein Stern das „Symbol des Lebens“… Es hat Farbe von der Sonne angenommen; weder rot noch rosa noch orange… Seine Farbe ist sehr eigenartig, ganz wie die Welt selbst… Ich gehe dem Meer entgegen, auf meinem Weg sitzt eine alte Frau, vielleicht achtzig Jahre alt, ärmlich gekleidet… Vor ihr 3–4 gelbe Zitronen, 5–6 Bündel Petersilie… „Was ist das für ein Gebäude, gute Frau?“ – frage ich die Alte. Im Zwielicht des Morgens öffnet sich auch ihr Blick… „Ich bin nicht die Dame, schau, sie ist es!“ – auch mir, mit grauem Bart, öffnet sich der Blick… „Es ist die Kirche der Unbefleckten Empfängnis der Heiligen Jungfrau Maria…“
