WWW.YAZARLAR.AZ

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Tanrıverdi Əliyev. Şəms Təbrizinin şeirlərindəki dərin mənalar…

Aprel 21, 2023 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Şəms Təbrizinin şeirlərindəki dərin mənalar…

Şərqin məna dənizi,böyük irfan ustadı kimi tanınan,əslən azərbaycanlı olan Şəms Təbrizi 1185-ci ildə anadan olmuş,1248-ci ildə vəfat etmişdir. O,İrfan ədəbiyyatdında yazdığı 40 qanun və ilahi eşqi tərənnüm edən şeirləri ilə məşhurdur.

Şəmsin şeirlərində ilahi eşqin yer üzündəki təcəllasını,Allahın cilvəsini və peyğəmbərlərin əxlaqi,fəlsəfi baxışlarını görmək mümkündür.

Adının mənası:

Şairin əsl adı Şəmsəddin,təxəllüsü isə mənası Günəş olan Şəmsdir. Ehtimallara görə ustad bu təxəllüsü Qurani-Kərimin əş-Şəms surəsindən götürmüşdür. Müxtəlif yazılarda şairin təxəllüsü izafət birləşməsi ilə Şəms-i, bəzən mötərizə daxilindəki İ hərfi ilə Şəms(i),bəzən də sadecə Şəmsi olaraq qeyd edilir. Halbuki,bizim fikrimizə görə təxəllüsdəki i hərfi əruz vəzninin hesabına görə kor heca olaraq yazılır. Belə ki,əruz elminə görə bir hecada samitlər yan-yana gəlsə və bu hecadan sonra samitlə başlayan söz gəlsə o zaman bu iki sözün arasına qısa i səsi əlavə edilir.

Şəms(i) Təbrizi

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi təxəllüs M və S samitləri ilə bitib,nisbə isə T samiti ilə başladığına görə təxəllüs və nisbə arasına kor heca yəni qısa səsli i əlavə edilib.

Qeyd etmək lazımdır ki,Şəms sözü özü-özlüyündə əbcəd hesablaması ilə 400 ədədinə bərabərdir. Güman edirik ki, 400 rəqəminin mənası Covşəni-Kəbr duasındakı Allahın 400-cü sifəti olan Ya Nasir(yardım edən) sifətinə bərabərdir.

Şəmsin irfanı

Böyük sufi ustadı Şəms Təbrizi öz şeirlərini forma etibarı ilə klassik janrlarda(əsasən qəzəl və rübai) ,əruz vəznində və dil baxımından fars dilinin Xorasan ləhcəsində qələmə almışdır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki,müasir türk filoloqlarının tərcümələrində əruzi tərcümə deyil,sərbsət tərcümə rastımıza çıxır.

Nümunə 1.

Zahirə nəyimə lazım,kitabı nə edim mən

Yarın dodağı varkən şərabı nə edim mən

Şair bu beytdə Qurani-Kərimin zahiri mənasının irfan əhlinə lazım olmadığını, onun batini mənasında,yəni alt qatında dərin mənalar olduğunu qeyd edir. İslam fiqhində əsaslı bir məsələ vardır ki,Quranı təfsir ilə oxumaq məsləhət görülür. Belə ki, müqəddəs kitabımızda mütəşabeh ayələr mövcuddur ki,bu ayələrin zahiri mənası oxucu üçün heç bir məna kəsb etmir. Məhz,ona görə də şair bu ayələrin alt qatını öyrənmək üçün zahirə deyil,batinə nəzər yetirməyi sətiraltı olaraq qeyd edir. Şəmsin məşhur irfanın 40 qanunlarından olan 3-cü qanunda özü qeyd edir ki, müqəddəs Qurani-Kərim 4 səviyyədə oxuna bilir. İlk səviyyə zahiri anlamıdır ki,şair həmin zahiri anlamı özü qəbul etmir. İkinci səviyyə batini yəni mətnaltı mənadır. Üçünücü səviyyə batininin batini,yəni mətinaltı mənanın,mətinaltı mənası,bu mənalar ilahi mənalardır. Dördüncü səviyyə o qədər dərindir ki,bu səviyyəni açıqlamağa kəlmələr bəs etmir. Şəmsin qeyd etdiyi 4-cü məna isə Allah qatındakı lövhi-məhfuz və 90 sirrə işarədir ki,həmin 90 sirrin 30-un ariflər və irfan əhli nəhy vasitəsi ilə anlaya bilir.

Bildiyimiz kimi hər-hansısa bir məsələni anlayıb,izah etmək üçün sözlərə ehtiyacımız vardır. Qurani-Kərimin 2 və 3-cü səviyyəli təfsirləri müfəssir alimlər tərəfindən söz vasitəsi ilə oxuculara çatdırlır. Lakin 4-cü səviyyədəki məna insan təfəkkürünün həzm edə bilməyəcəyi qədər dərindir ki, ariflərə bu dərinlikdəki elm ilahi yol ilə öyrədilmişdir. Ona görə də həmin dərinliyi söz ilə ifadə etmək mümkün deyil. Həmin məna dərinliyinə vəhdətül-vücudu və eşqi misal vermək olar. Belə ki,vəhdətül-vücud barədə məlumatı olan bir alim,onu anladığı kimi öz tələbəsinə izah edə bilmir və ya aşiq öz eşqini heç bir kəsə izah edə bilmədiyi üçün insanlar tərəfindən daim tənbeh olunur. Bu tip məsələlər ustad Şəmsin də dediyi kimi sözlərlə izah oluna bilməyən mövzulardır ki,ya insan həmin hadisəni özü yaşamalıdır ki,anlaya bilsin,ya ariflik məqamına yüksələrək həmin elmlərə vaqe ola bilsin, ya da empatizm hissi o qədər güclü olmalıdır ki,özünü ariflərin və ya aşiqlərin yerinə qoya bilsin.

Nümunə 2.

Səndən ayrıldığım gündən gözlərim qaraldı,

Gözlərimin buludundan qanlı yaşlar axdı.

Klassik ədəbiyyatda rastımıza çıxan məsələlərdən biri də ayrılıq mövzusudur. Ədəbiyyatın digər cərəyanlarında,ələxsus da müasir postmodern ,eləcə sentimental əsərlərdəki ayrılıq mövzusu ilə klassik şərq poeziyasındakı ayrılıq mövzusu mahiyyət etibarı ilə bir-birindən fərqlidir. Belə ki, sentimentalizm kimi ədəbi cərəyanlardakı ayrılıq, dünyəvi eşqə(qadın kişi məhəbbətinə) aid olduğu təqdirdə irfandakı ayrılıq məsələsi insanın maddi dünyada yaranmasıdır. Belə ki, kəlam elminə görə insanın zatı bu dünyada yaranmamışdan əvvəl mələkut aləmində yəni Allaha yaxın olan bir məkanda yaşayırdı. İnsan zatının mələkut aləmindən maddi dünyaya bir cisim kimi gəlişi ətraflı desək,Allah dərgahına yaxın olan bir məkandan ayrılıb bu dünyada yaranması ariflərin zənnincə “ayrılıq” deməkdir.

Nümunə 3.

Bir gün bəlkə sevgilimə qovuşacağam,

Amma o keçib gedən ömrümü hardan tapacağam?!

İrfan şairlərinin əsərlərində “qovuşmaq” və vüsal məfhumu maddi dünyadan, mənəvi aləmə köçmək deməkdir. Ölüm isə bu iki dünya arasında bir olan qapıdır. Həmçinin də doğulmaq da mələkut aləmi ilə maddi aləm arasındakı keçiddir. Şərq filosoflarının zənnincə insanın bu dünyada doğulması mələkut aləmində ölməyi, bərzəx məkanında,yəni mənəvi aləmdə dünyaya gəlməsi isə maddi dünyada(bu aləmdə) ölməsi deməkdir. Göründüyü kimi ölüm zatın bir aləmdən,başqa aləmə keçməsi üçün bir qapıdır. Dinimizdə bərzəx aləmindəki ölülərin ruhlarının cümə günü bu dünyaya gəlməsi qeyd edilir. Maraqlısı budur ki, İbn Ərəbi Futhatut-Məkkiyyə əsərində qeyd edir ki,”Əgər yuxu olmasaydı, mələkut aləminin mövcudluğu xəyala belə gəlməzdi”. İbn Ərəbinin zənnincə, maddi dünyada yaşayan insan yuxuda olarkən onun ruhunun bir hissəsi mələkut aləminə səfər edir. Aləmlərin arasındakı əlaqələr bizə inneizm(zatçılıq) fəlsəfəsinə müraciət etməyimizi zəruri qılır. Bu fəlsəfəyə görə mövcudatın varlığı olduğu kimi mahiyyəti və zatı vardır. Mahiyyət insan iradəsi və əxlaqı ilə sonradan formalaşan və birbaşa bərzəx aləmindəki cismimizi yaradan məfhumdur. Şərqin böyük filosoflarından olan Molla Sədra qeyd edir ki,insan bu dünyada etdiyi əməllərə görə bərzəx aləmində öz cismini yaradır və ölən zaman insanın zatı həmin bədənə köçür. Varlıq anlayışı isə maddi aləmdə yaranan bir bədən,bir cisimdir. Mələkut aləmindən varlığımıza köçən və bərzəx aləmində mahiyyətimizin yaratdığı cisimə köçən anlayış isə inneizm cərəyanının bəhs etdiyi zatdır.

Kəlam elminə görə Qiyamət anlayışındam bəhs edən Məad sözünün mənası dönüş,qayıdış deməkdir. Mahiyyət etibarı ilə bu sözün alt qatındakı anlam odur ki, “İnsan haçansa,Allahın hüzurunda olub ki,yenidən qiyamət günü onun hüzuruna qayıdacaq”. İrfan fəlsəfəsindəki vüsal və qovuşmaq məhz Allahın hüzuruna yenidən çıxmaq ,Allahın sonsuz rəhməti olan cənnətdə yaşamaq və ya bəzi sufi alimlərinin dediyi kimi Allahın zatında ərimək mənalarını kəsb edir.

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Şahənşah şair. Xətai yaradıcılığında irfan

Mart 2, 2023 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Şahənşah şair. Xətai yaradıcılığında irfan

Dörd qapu,qırx məkan,yetmiş iki qat,

Məhəbbət dedigin təcəlliyi-zat. (Xətai)

Dörd qapu-Təsəvvüf əhlinə görə haqqa çatmaq üçün 4 mərhələdən keçmək lazımdır. Bu mərhələlər adi müsəlmanların getdiyi şəriət pilləsi,zahidlərin getdiyi təriqət mərhələsi və ariflərin yetişdiyi həqiqət və mərifət məqamıdır.

Qeyd:

Təriqətindən aslı olmayaraq hər bir müsəlman iman ruhu ilə həqiqət mərhələsinə yetişə bilir. Molla Sədra ruhu bir neçə yerə bölmüşdür ki, həmin bölgülərən biri iman ruhu,digərisi isə etiqad ruhudur. Etiqadı yəni təriqəti müxtəlif olan kəslər,iman ruhu ilə özlərini təkmilləşdirib həqiqət məqamına yüksəlirlər.

Qırx məkan-İslam dininə görə 40 ədədinin özünəməxsus özəllikləri vardır. Bu beytdəki 40 ədədini isə iki yol ilə izah edə bilərik.

1.Tarixi yol- İmam Hüseynin(ə) ailəsi əsir düşərkən 40 mənzil ilə Şam şəhərinə əziyyətlə aparılmışdır.

2.İrfani təqva yolu~ Yüksək dərəcəli irfani məqamlara çatmaq istəyən bir müsəlman üçün əsas şərtlərdən biri budur ki,O, 40 gün 40 fərqli məsciddə şam namazından sonra ziyarəti-aşura oxumalıdır.

3.Şəriət-Təriqət-Həqiqət və Mərifət yollarının hərəsinin özünə uyğun 10 qanunu,cəm olaraq isə 40 qanunu vardır.

Yetmiş iki qat- Din fəlsəfəsində 72 ədədinin ayrı məqamı vardır.

1.İslam tarixində Kərbəla döyüşündə İmam Hüseynin(ə) 72 tərəfdaşı şəhid olmuşdur.

2.Həqiqətin mənbələrində üçlər, beşlər, yeddilər, qırx kimsənə, yetmiş iki pir,üç yüz on üç əsgərlə yanaşı, doxsan min qulamın da adı çəkilir

3.72 rəqəmi əbcəd hesabı ilə kəf ك , nun ن və bə ب hərfləri ilə işarə edilir. Kəf və nun hərflərini birləşdirdikdə kun sözünü əldə edirik. Bu hərf ol sözünü ifadə edir. Belə ki, islam fəlsəfəsinə görə Allah yeri-göyü ol sözü ilə yoxdan var edib. Bəqərə surəsinim 117-ci ayəsində buyurulur ki, Allah ol deyər və olar.

Bə hərfinin isə əbcəd elmində mənası dərindir. Belə ki, Qurani-Kərim Fatihə surəsinin 7 ayəsində yığcam,amma müfəssəl formada təcəlli olmuşdur. Fatihə surəsi ilə Bismillahir-rəhmanir-rəhim sözündə,Bismillah sözü isə Bə hərfində təcəllidir. Hədislərdən birində qeyd edilir ki,Hz.Əli(ə) bə hərfinin altındakı nöqtədir. Yəni ki, O(ə) ümumi Quranın natiqi və canlı müfəssiridir(təfsir edən).

Beytin 2-ci misrasında qeyd edilən məsələ isə məhəbbətdən söhbət açılır. Eşqin xüsusiyyətlərindən biri budur ki,insan öz yarına həddən artıq aşiq olanda,ondan qeyrisini görə bilmir. Ariflərin də Allaha olan eşqi əndazədən kənara çıxdığı üçün onlar təbiətdə Allahdan başqa heç bir varlığı görmürlər. Və onların zənnincə, gözlə görünən materialarda Allahın nişanələri vardır və Allah bütün kainatı bürümüşdür. Şərq fəlsəfəsində bu dünya görüşünə vacibül-vücudun vəhtədi yəni ,vəhdətül-vücud deyilir. Qərb fəlsəfəsində isə buna oxşar fəlsəfi baxış,bilinənin əksinə panteizm deyil, transsentensializmdir. Molla Sədranın hikmətil-mütəaliyyə fəlsəfəsi Amerika fəlsəfəsində Ralf Emerson tərəfindən bu cür adlandırılmışdır. Molla Sədraya görə Allahın varlığı və mahiyyəti onun zatındadır və O insanda varlıq yox,məhz mahiyyət etibarı ilə təcəlli olmuşdur. Belə ki, Allahın varlığı elə onun Allah adında,mahiyyəti isə Rəhman,Rəhim,Qəhhar,Alim,Əzim və.s kimi 1001 sifətindədir. Mümkün əl-vücudda( yaranmışda) təcəlli olan Allah sifətlər yəni mahiyyət etibarı ilə hülul olmuşdur.Transsendentsializm cərəyanına görə də insan mən etibarı ilə,təbiət isə qeyri-mən etibarı ilə Allahla əlaqədədir. Ariflər üçün də hər yerdə Allahın sifətlərinin nişanəsi olduğu üçün,onlar bilavasitə Allahı böyük eşq ilə sevir,məhəbbət bəsləyirlər.

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Ekzistensializm cərəyanı

Dekabr 23, 2022 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Ekzistensializm cərəyanı

Ədəbiyyatda və fəlsəfədə insan oğlunun varlığından bəhs edən cərəyana ekzistensializm deyilir.Latın dilində “exsistensia varlıq deməkdir və bu ədəbi-fəlsəfi cərəyanın əsas problematik mövzusu insanın mövcudluğudur.Fəlsəfə və ədəbiyyat tarixində insanın mövcud olması müxtəlif formalarla izah olunmuşdur.Məsələn,şərq fəlsəfəsində mövcudluq anlayışı “vücud” termini ilə ifadə edilir.Belə ki,əqidə alimlərinə görə varlığın iki forması mövcuddur:

1.Vacibül-Vücud

2. Mümkün əl- Vücud.

Molla Sədranın ekzistensializmi

Mümkün əl- vücud insanın və eyni zamanda bütün məxluqatın xilqətindən bəhs edən anlayışdır.Bu anlayışa görə insanın mövcud olmasının səbəbi vacibül-vücud yəni Allahdır.Çünki insanın mövcud olması Allahın azad iradəsindən aslıdır.Bir sözlə insan mümkün varlıqdır, mövcud ola da bilər,olmaya da bilərdi.Sözügedən anlayış Molla Sədranın fəlsəfəsində də geniş formada izah olunmuşdur.Sədranın hikmətil-mütəaliyə fəlsəfəsi qərb təfəkküründə transsendensial cərəyan olaraq qəbul olunur və bir çox fəlsəfəçilər onu şərq ekzistensializminin atası hesab edir.Sədraya görə bir nəsnənin varlığı(ekzistenisası) onun mahiyyətindən (essensiasından) əvvəl gəlir.Biz bu fikirə XX əsr qərb filosoflarından olan Jan Pol Sartrın “Varlıq və heçlik” əsərində də rast gəlirik.Lakin Sədranın Sartrdan fərqi onda idi ki,Sartın fəlsəfəsindəki azadlıq və özgələşmə anlayışı,Sədrada yox idi. Həmçinin,Molla Sədra varlığa mahiyyətin verilməsinin səbəbini Allahda görürdü, Jan Pol Sartr isə qeyd edir ki,varlıqdan əvvəl mahiyyətin olmamasının səbəbi Tanrının olmamasıdır.

Sədranın ekzistensializm metodunda bir digər fərqlilik də metempsixoz anlayışıdır.Belə ki,filosofa görə insan mahiyyət etibarı ilə gördüyü xeyir və şər əməllərə nəzərən mücərrəd dünyada ,yəni məad aləmində öz varlığını hazırlayır və ölən zaman onun mövcudluğu həmin bədənə köçür.İnsan nə qədər xeyir işlərlə məşğul olsa,məad aləmindəki bədəni də o qədər nurani olar. Molla Sədranın bu fikiri irfanda da öz əksini tapır.Məad anlayışını qəbul edən irfani cərəyanlara görə abid olan şəxs,dünyadan təcrid olmalı,ibadəti zöhdə əsaslanmalı və ən əsası öz məad aləmini və məaddakı cismini nuraniləşdirməlidir.İrfandakı bu təcridolmaya qərb fəlsəfəsində özgələşmə və yadlaşma anlayışları ilə paralellik təşkil edir.

Soren Kyerkaqard və ekzistensializm

Bir çox filosofların fikrincə,ekzistensializm cərəyanının atası danimarkalı filosof və teoloq Soren Kyerkoqordur.Onun “Qorxu və Titrəmə” əsəri ekzisensializm cərəyanı üçün ilkin başlanğıc hesab olunur.Sözügedən əsər İbrahim peyğəmbər və oğlu İshaqın sərgüzəştlərindən bəhs edir. Belə ki,əsərdə İbrahim peyğəmbərin Allahın əmri ilə oğlu İshaqı qurban kəsməyə aparması teoloji yol ilə təhlil olunmuşudur.Həmin hadisədə ekzistensial metod ondan ibarət idi ki,İbrahim dövrün və cəmiyyətin qanunlarını çeynəyir və bilavasitə Allahın əmrinə tabe olaraq oğlunu qurbangaha aparırdı.Biz bu situasiyada əsərin baş qəhrəmanının cəmiyyəti önəmsəməməsini müşahidə edirik.Eyni zamanda Sorenin digər təhlillərinə nəzər yetirdikdə İshaqın qüssəli,kədərli və pessimist olması qarşımıza çıxır.İbrahim bu əsərdə azad iradəli obrazdır və O öz azadlığı üçün oğlunu Allahın yolunda qurban verməyə hazırdır.Soren Kyerkeqor həmin əsərdə maraqlı bir mövzuya toxunur.O,söyləyir ki, “… İşləməyən çörək yeməz. Nə qədər qəribə olsa da,bu atalar sözü ən təbii şəkildə aid olduğu bu dünyaya tətbiq edilə bilməz, xarici aləm natamamlıq qanunlarına tabedir və burda dəfələrlə eyni şey təkrarlanır.Öz çörəyini işləməyən qazanır, hərçənd yatan işləyəndən daha çox bolluq içindədir… Ruh aləmində isə məsələ başqa cürdür.Burda əbədi ilahi nizam hökm sürür,burda günəş xeyirxah və bədxahlar üzərinə eyni parlamır,burda əziyyət çəkən öz bəhrəsini görür”. Soren Kyerkaqardın bu sözlərində dünyanın ədalətsiz və absurd olması ön plandadır.Biz bu fikirlərin əksini Albert Kamyunun absurdist ideyalarında da görmüşük.Belə ki,Kamyuya görə həyatın mənası yoxdur və mənasız həyatda məna axtarmaq özü mənasızlıqdır,gah30 yaşda öldün,gah da 70 yaşda bunun heç bir fərqi yoxdur. Mahiyyət etibarı ilə hər iki filosof bir-birləri ilə səsləşən paralel fikirlər söyləyirlər.Yalnız, əsas fərq budur ki.Soren Kyerkeqor axirət aləmini qəbul edir və mənanı orda görür,Albert Kamyu isə ateist olduğu üçün axirəti qəbul etmir və məsələyə nihilist yanaşır. Jan Pol Sartrın isə məna anlayışı bir qədər fərqlidir.Onun sözlərinə görə Dünya aporiori(təcrübədən əvvəl) dərk olunmazdır.Yalnız ,insan bu dünyaya hər hansı bir mənanı verə bilər.

Ekzistensializmin tüğyan etməsi və Jan Pol Sartr

Avropada sənaye inqabından sonra insanların yaşayış tərzi müsbətə doğru dəyişməyə başlamışdır. Həmin dövrün “baş bilənləri”nin fikrincə, Avropa zaman keçdikcə daha da inkişaf edəcək,çiçəklənəcək və cənnətə çeviriləcəkdi.Lakin bu tip fikirlər,alman filosofu Fredrix Nitşze tərəfindən qəti şəkildə rədd edildi.Nitşzeyə görə Avropa cəmiyyətinin həddən artıq inkişaf etməsi ümumibəşəri bir bəlaya səbəb olacaqdı.Filosofun bu sözləri 1914-cü il 28 iyul günü Frans Ferdinandın öldürülməsi ilə I Dünya Müharibəsinin başlamasında öz əksini tapmışdır. Müharibə bitən zaman cəmiyyət çöşük və yıxıntı dövrü yaşayırdı və bu yıxıntıdan qaynaqlanaraq dadaistlər və sürrealistlər eyni zamanda da dekadentçilər əsərlər yazıb yaratmağa başlamışdırlar.Belə ki, dadaistlər müxtəlif qəzetləri bir yerə yığıb parçaladıqdan sonra,onların təsadüfi seçilmiş fərqli parçalarını birləşdirərək xaosu ifadə edən əsərlər yazmışdırlar. Sürrealizm isə ilkin olaraq incəsənətdə ,daha sonra isə bədii ədəbiyyatda özünü büruzə vermişir.Bu cərəyanın nümayəndələri artıq xaosdan doğan real hadisələri qəbul etmir və realist dünyaya gerçəkliyin üst qatından baxırdılar. Dekadentizm isə həyatın absurdluğunu və insanın vəhşətini nəzərə alaraq Tanrı ilə zarafat edib,söhbətləşməyi daha məqbul hesab edirdi.Bütün bu cərəyanlar Avropada modernizm adı altında birləşmişdir ki,ekzistensializm də bu siyahıya daxil idi.Ekzistensializm cərəyanı II Dünya müharibəsindən sonra bədii ədəbiyyatda geniş formada tüğyan etməyə başlamışdır və bu ədəbi-fəlsəfi axının öndərləri Albert Kamyü və məşhur fransız filosofu Jan Pol Sartr hesab olunurdu.

Haşiyə:

Qeyd etmək lazımdır ki,biz şərti olaraq eksiztensializmi 2 hissəyə bölə bilərik.1. Teizmin təsir etdiyi II Dünya müharibəsinə qədərki dövr.2. Ateizmin təsir dairəsində olan və II Dünya müharibəsindən sonrakı dönəm.

Sartr mövcudluğu insanın azadlığında və azad iradəsində görürdü.Onun Varlıq və Yoxluq əsəri insanın azadlığını etiva edən fikirlər ilə zəngindir.Filosofa görə:

İnsanın mövcudluğu mahiyyətdən öncə peyda olur.
Əgər əzəli insan xisləti yoxdursa,əgər dünya öz-özlüyündə dərkolunmazdırsa,başqası insana nə əmr edə bilər,nə də haqq qazandırmağı bacarar.İnsan azadlığa məhkumdur.
Əgər insan azaddırsa,O ,tamamilə öz mövcudluğu üçün məsuliyyət daşıyır.
Əgər insan azddırsa,onun üçün nə xeyir ,nə də şər mövcuddur.Çünki insan yalnız özünə xeyir seçə bilər.
Azadlığın özü azadlığa gedən yoldadır.

Jan Pol Sartrın bu fikirləri bilavasitə müharibələrə,vətənpərvərlik,mühafizəkarlıq və milliyyətçilik kimi siyasi ideyalara qarşı idi.Onun zənnincə, bu tip siyasi ideologiyalara xidmət edən insanlar sürü psixologiyası ilə idarə olunur və azadlıqları əllərindən alınırdı.Məhz ,onda görə də insan bu ideyalardan təcrid olub özgələşməli və yadlaşmalıdır.

Anar yaradıcılığında ekzistensializm cərəyanı.

Dünya müharibəsindən sonra Avropada tüğyan edən ekzistensializm cərəyanı Azərbaycan ədəbiyyatına da təsir etmişdir.Bədii ədəbiyyatda ekzistensial obraza dair bir neçə xas xüsusiyyətlər mövcuddur ki,Anar Rzayevin yaradıcılığında biz bunu müşahidə edirik. Həmin xasiyyətlər bunlardır:

1. Obraz ölüm qorxusu ilə üzbəüzdür

2. Kədərli,pessimist ruhludur.

3. Özgələşdiyi üçün tənhadır

4. Cəmiyyətin fikirlərini önəmsəmir. Və öz azadlığı üçün hər kəsi qurban verməyə hazırdır.

5. Narsizmə meyillilik müşahidə edilir.

Anarın yaradıcılığında “Otel otağı”, “Mən sən o və telefon”, “Qırmızı limuzin”, “Ağ liman” və.s kimi əsərlərdə ekzistensializm cərəyanının qoxusunu hiss etmək mümkündür. Ədibin yaradıcılığı- ndakı “Qırmızı limuzin” əsəri sürrealist elementlər ilə başlayır.Belə ki, əsərin baş qəhrəmanı yuxuda bir məhəllə görür və həmin məhəlləni yadına sala bilmir,daha sonra isə bəhsigedən məhəllədə qarabasma kimi bir qırmızı limuzin peyda olur.Səhər saatlarında zəngli saatın onu oyatması ilə yuxusu bitir.Baş qəhrəmanın yuxusuna girdiyi qırmızı limuzini real həyatda ,daha dəqiq desək həyətdə,işdə, metronun önündə görməsi onu vahiməyə və qorxuya salır,sanki obrazımız ölüm qorxusu ilə üz-üzədir.Biz burda ekzistensial obrazın ölüm qorxusu məfhumunu müşahidə edirik.Obrazımız həddən artıq tənhadır.Bu tənhalıq onun tək yaşamasında, işə gedib- gələrkən yolda heçkimlə yoldaşlıq etməməsində görürük.Bu tənhalıq onu az da olsa,eqozimə sürükləyib.Eqoist olan insan da cəmiyyətin təfəkkürünə tabe olmağı özünə heç cürə sığışdıra bilmir. Əsər I Qarabağ müharibəsi dövründə qələmə alınmışdır ki, biz bunu maşının simvolik olaraq 19.91 rəqəmli seriya nömrəsinin 1991-ci ilə nisbət verilməsində müşahidə edirik.Halbuki, əsərdə həmin müharibədən bir cümlə də olsa bəhs edilmir, çünki əsər ekzistensial ruhludur və bu cərəyan cəmiyyətin təfəkküründə olan vətənpərvərlik və müharibə leyhdarlığına qarşı çıxırdı.Baş qəhrəmanımız həddən artıq pessimist obrazdır , əsərdə onun gündəlik həyatının təkrar və sıxıcı olması,katibə ilə ayrılarkən mənfi aurada olması obrazımızın neqativliyinə dəlalət edir.Əsərin gedişatında isə obrazımız qırmızı limuzin qorxusuna qalib gəlir və onunla üzləşmək istəyir.Lakin sonda qəhrəmanımızın əvvəlki ölüm qorxusu başına gəlir və o, maşında partlayaraq ölür. Ekzistensial obrazın ölümdən qorxması təbii haldır,çünki ölüm varlığın yaşamasına son qoyan yeganə vasitədir.Qeyd edək ki, limuzinin qırmızı rəng olması da təsadüfi hal deyil.Belə ki, qırmızı rəng qanı simvolizə edir.

Əsərdə baş qəhrəmanımız limuzini görən zaman özü-özünü sorğulamağa, real həyatdakı qırmızı limuzin ilə yuxudakı limuzin arasındakı hər-hansısa bağlılığın olmamasına özünü inandırmağa çalışır. Lakin hərşeyə biganə olan obrazımız, bu məsələyə də biganə yanaşır, bəzən də problemi yola vermək üçün özü-özünü aldadırdı. Əsərdəki bu situasiya bizə Soren Kyerkeqorun məşhur bir deyimini xatırladır: “ Hər kəs özü tərəfindən aldadılar”. Kyerkoqardın bu sözünü sanki Anar Qırmızı limuzin əsərindəki baş qəhrəman vasitəsi ilə nəsrə çəkmişdir. Hər bir insanın fitrətində eqoizm olduğu üçün ağılasığmaz hər- hansısa situasiya qarşısına çıxanda onu real baxış bucağı ilə dəf etməyə səy göstərir , çünki eqoizm həmin insanın təfəkkürünə təsir etdiyi üçün artıq eqo vasitəsi ilə hökm verməyə, problemdən çıxış axtarmağa və ya qeyri-adi bir anlayışı ya real baxış bucağı ilə yozmağa, ya da rədd etməyə çalışır. Qeyd etdiyimiz kimi baş qəhrəmanımız da eynən bu cürdür. O öz həyatında gördüyü limuzini, yuxusunda gördüyü limuzin ilə eyniləşdirmək istəmir. Hətta, bir ara qırmızı limuzinin varlığını “deyəsən şəhərdə qırmızı maşınların sayı çoxalıb” kimi sözlərlə inkar etməyə başlamışdır. Və bu tip sorğulamalar nəticəsində obrazımız özü-özünü Kyerkeqor demiş aldadırdı.

İstifadə olunmuş mənbələr:

Qorxmaz Quliyev – Dəlidən doğru xəbər. Mütərcim nəşriyyatı Bakı – 1999

Jan Pol Sartr- Varlıq və Yoxluq Qanun nəşriyyatı- Bakı 2012

Əli Əmininejad – İrfan elmi- Nurlar nəşriyyatı – Bakı- 2022

Soren Kyerkeqor – Qorxu və Titrəmə – Bakı-2018

İnternet resursları :

https://news.milli.az/culture/102671.html

https://plato.stanford.edu/entries/mulla-sadra/

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Füzuli və Xətai dilimizə zərbə vurdumu?!

Noyabr 12, 2022 www.yazarlar.az 1 Şərh

Füzuli və Xətai dilimizə zərbə vurdumu?!

Bəzən iddia olunur ki, Məhəmməd Füzulinin və Şah İsmayıl Xətainin əsərləri Azərbaycan dilinə vurulmuş ən böyük zərbədir. Və bu məsələni sübut etməyə çalışan bəzi şəxslər belə bir ifadə işlədirlər ki, “biz bu ədiblərin dilini başa düşmürük, müasir Azərbaycan dili ilə heçbir əlaqəsi yoxdur.”

Birincisi onu qeyd edək ki, Azərbaycan dilinin inkişaf prosesi qısa bir zaman kəsiyində deyil, uzun müddət davam etmişdir. Belə ki, ümumxalq dilinin formalaşması XIII-XVI əsrləri, ədəbi dilin formalaşması isə XVII və XX əsrləri əhatə edir. Ümumxalq dilimizə ən böyük töhfəni verən şəxslər də məhz klassik ədiblərimiz hesab edilir. Orta əsrlər dövründə yazıb-yaratmış İzzəddin Həsənoğlunun əlimizdə olan külliyyatı yazılı Azərbaycan dilinin qədimliyinin ən böyük göstəricisidir.

Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər,

Nə dilbər? Dilbəri-şahid. Nə şahid? Şahidi-sərvər.

Müasir dilçilik aspektindən bu beytin təhlilatına qalxmaq ən böyük cahillikdir. Çünki fars dilinin ədəbiyyatda tüğyan etdiyi dövrdə türk dilində yazmaq ənənəsi yeni başlamışdır.

Səfəvilər dövlətinin hakimiyyətə gəldiyi dönəmdə xüsusən də Xətainin zamanında ümumixalq dilimiz kifayət qədər inkişaf etmişdir.

Bu cümlədən оl nədəndürür piş?

Kim, məndən apara nuşi-biniş?

Linqvistik baxımdan beytdə nəzər yetirsək nədəndürür sözünün müasir dilimizdə nədəndir sözü ilə paralellik təşkil etdiyinin şahidi olarıq. Belə ki, orta əsrlər dövründə dır şəkilçisinin iki dəfə istifadə olunması müasir Azərbaycan dilinin tələblərinə uyğun olmadığı üçün səsdüşümünə məruz qalmışdır. Bundan əlavə Xətayi yaradıcılığında vurmaq sözü urmaq kimi rastımıza çıxmışdır. Müasir dilimizdə buna səsartımı deyilir. Sözügedən elementlər onu göstərir ki, dilimiz müasir səviyyəyə gələndə qədər müəyyən mərhələlərdən keçmişdir və bu mərhələlərdən keçirdənlər də klassik söz ustalarımız idi.

Düzdür Xətai türk dili ilə yanaşı fars dilində də yazıb yaratmışdır. Lakin onun fars dilini bilməsi dilimzə mənfi təsir göstərmir, əksinə ədibin savadlı olmasının bariz isbatıdır.

Pəs təcrübə kərdim dǝr in deyre-mökafat:

Ba Ali-Əli hər ke dar oftad, bər oftad!

Məhəmməd Füzuli yaradıcılığına gəldikdə isə Azərbaycan filologiyasının banilərindən olan Bəkir Çobanzadə qeyd edir ki, “…“Füzuliyə “mübaliğəçi”, “safdil” deyə biliriz. Lakin

Bu gün də, yarın da “yalançı”, “masalçı” deyəməyiz.”

Filoloqların gəldiyi qənaət budur ki, Füzulinin şeir dili orta əsr azərbaycanlısının saf xalq dili üslubunda idi. Misal üçün:

Bəni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?!

Fələklər yandı ahimdən muradım şəmi yanmazmı?!

Bu beytdə Bəni sözünün müasir qarşılığı məni sözüdür. Dövr irəlilədikcə B həri M hərfini əvəz etmişdir. Lakin əsl xalis söz Bən sözüdür. Belə ki, dilimizdə II şəxsin təki və cəmi S hərfi ilə (Sən, Siz), III şəxs də (O, Onlar) O hərfi ilə başlayır. Türk dili üçün səciyyəvi olan xasiyyət də budur ki, I şəxsin təki və cəmi də eyni hərflə başlamalıdır. I şəxsin cəmi Biz ikinci şəxsin təki Mən ola bilməz. Biz Orta əsrləri incələdikdə Füzulidə Bən sözünün istifadə edilməsinin şahidi oluruq. Bütün bunlar onu göstərir ki, Orta əsr klassiklərimiz öz dövrlərinin dil tələblərinə uyğun formada yazıb – yaratmışdırlar. Müasir dil aspektindən orta əsr insanının dilinə nəzər yetirmək cahillikdir. Düzdür, Füzuli tək Azərbaycan dilində deyil, eyni zamanda ərəb və fars dillərində də yazıb – yaratmışdır.

Misal üçün:

Əşrəqət min fələkil-behcətü şəmsün və biha

Mələəl-aləmə nurən və sürurən və bəha

Az öncə qeyd etdiyimiz kimi Füzulidə həmçinin Xətai kimi mütəfəkkir şair olduğu üçün ərəb dilinə də müraciət edirdi. Bu gün də müasir Azərbaycan şairləri dünyanın aparıcı dillərində, xüsusən də ingilis dilində əsərlər yazırlar, əgər biz müasir ədiblərimizi bu əsərlərinə görə Azərbaycan dilinə zərbəvuran kimi qiymətləndirsək, böyük xəta etmiş olarıq.

Mənbələr:

Nizami Xudiyev- Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi- Bakı 2012 səh. 331-332

Əsgər Şahi- Füzulinin irfani qəzəllərinin şərhi

Şah İsmayıl Xətai əsərləri (Bakı-2005)

Yaqub Babayev-ХIII – ХIV ƏSRLƏR ANA DİLLİ

LİRİK ŞЕİRİMİZİN İNKİŞAF YОLU – Bakı-2009

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

İlkin mənbə: Karabakhmedia.az– :`Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

TANRIVERDİ ƏLİYEVİN ŞEİRLƏRİ

Oktyabr 23, 2022 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Gözüyaşlı xəyallar.

Bilirsənmi xəyallar,

otaqda tənha yatır.

Xatirənin dizinə başın qoyub, hönkür-hönkür ağlayır.

Otağın “oboy” unda,

Sənin eşqinin rəsmi var.

Sürətlə ötən günlər,

Divarımda əks olar.

Şüur onsuz türmədədi,

səni sevəndən bəri,

Xoşbəxtliyi özləyirəm,

neçə illərdi, yəni.

Həsrət qalmışam sevincin,

Zövqlə gülən gözlərinə.

Bir gün gələr pəncərəmə,

xəyalımı görməyə.

O görərmiş xəyalın,

Ətrafın sarıb kədər.

Əllərində silahla,

Onu təhdid edərlər.

Göz görə-görə sevinc,

xəyalın zülmünə baxar,

Qəm – qüssənin verdiyi zülmə,

ap-açıq şahid olar.

Bu əzabı görən sevincin

Əlindən heç bir iş gəlməz.

O gərəksiz əllərini

kəsib doğrayıb məhv edər.

Əlacsız qalan sevinc əsəbə məktub yazar

Onu bu işgəncəni məhv etməyə çağırar

Əsəb hirsli şəkildə,

tez cin atına minər.

Xəyalın ağladığı otağın

pəncərəsinə gələr.

O qəzəb dırnaqları ilə

Pəncərəni deşib keçər.

Qəb, kədərin boğazından tutub,

oboy kağızın cırıb

Çölə rədd eləyər.

Sevinc öz xəyalına qovuşar,

Şüur da türmədən çıxar

Amma eşq öz məhbəsində- qəlbdə həbs olar.

Qəzəl

Məzhərin etmiş həval sirdarı-səttar ən- nihanə

Aşikar oldun cəmalımdan xəbər et hər məkanə

Yar açır hər sübhi- səhər ol niqabın surətindən,

Pürr ziyavül şəfəqin yar büruz eylər cəhanə

İnna-illah söylərəm mən, bax məad eşqində yandım

İnni-an’əllahdan tapdım zatımı etməm bəhanə

Ney kimi fəryad edər Kərbübəlada şahi-Hüseyn

Əsğərin olmuş şəhid səndən də qopmuş bir nişanə

Ruhi-Xəttatda Xətayimdir tənasüx “sin”imi bil.

Gəldi şahənşah ki, kövnümdən dübarə bul zəmanə

Qadın

Qəlbin öyrəşibdir dərd-qəm çəkməyə

Gözlərin qızarıb dərd çəkər, qadın

Qarşılıq gəlməzmiş eşq sədasından

Sən demə saf könlün qəm sevər, qadın

Çəkdiyin cəfadan təbiət coşar,

Buludlar yağıştək kövrəlib ağlar,

Göy səma dərdindən köksünü açar,

Kədərli küləktək ah çəkər, qadın

Nəğmələr oxuyar gül dodaqların

Kədərlə titrəyər səs soraqların

Ümiddən qəmlənər gül yanaqların

Dodağın ağlayıb yaş tökər, qadın

Sən öz saf sevgini dağa qaldırdın

Ağlaya-ağlaya zirvəyə baxdın

Könlünə dağ çəkib öznü yandırdın

Dağlar xəcalətdən baş əyər, qadın.

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

İlkin mənbə: Karabakhmedia.az– :`Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Şairlərə aldanan şair – Tanrıverdi Əliyev

Oktyabr 4, 2022 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Şairlərə aldanan şair

Soyuq qış axşamı idi. Roterdam şəhərinə ağ-appaq qar yorğan kimi örtülmüşdü. Soyuqdan paltosuna bürünən Sorel Yakov depressiv halda evə qayıdırdı. Qulağında airpods, əlində siqaret ağlaya-ağlaya evə gedən Sorel istədiyi qız Lusianı düşünürdü. O, bütün yaradıcılığını Lusiaya həsr etmiş, ədəbiyyatın bütün növ, janr, vəzn və cərəyanlarında şeirlər yazmışdır. Sorel özü deyirdi ki, “fəlsəfənin mərkəzində insan dayanır və bütün fəlsəfi cərəyanlar o insanın problematikası üstündə cərəyan edir, mənim fəlsəfəmin mərkəzində isə Lusia dayanırdı”. Lakin, Lusiya Soreli sevmir, sevməməklə yanaşı onu insan yerinə qoyub, saymırdı. Roterdam universitetində Yakov Sorel şair kimi tanınırdı, Lusianın gözündə isə heçkim idi.

Evinə çatan Sorel bir stəkan kofe dəmlədi və kofe içə-içə şeir yazmağa başladı. Yazdığı şeir əruz vəzninin vafir bəhrində olduğu üçün 5 saat onun üstündə işlədi,lakin sonuncu bəndi tamamlaya bilmədi. Həm ruh düşkünlüyü, həm zehni yorğunluqdan əziyyət çəkən gənc şair elə stolun üstündə də yuxuya getdi. Yuxuda olan zaman gözünün önünə mefistofel gəldi və Sorelin əlini qandalladı. Sorel mefistofeli görən kimi tanıdı. Dedi ki, sən Doktor Faustla görüşən mefistofel deyilsənmi ey şeytan?!

Mefistofel Sorel Yakovun üzünə dərin baxışlarla baxdı və “Bəli” cavabını verdi. Ardınca dedi ki, “Sorel sən öz ruhunu Lusiyaya görə məhv etmisən, səni ilahi fəlsəfə və ədəbiyyat məhkəməsinə aparıram orda sən mühakimə olunmalısam!” Sorel səssiz qaldı, heçbir şey demədi. Bir müddət sonra məhkəməyə gəldilər. Məhkəmə Renessans ədəbiyyatının mərkəzi Florensiya şəhərində idi. Və məhkəmənin hakimi Şah İsmayıl Xətayi, köməkçiləri isə Viliyam Şekspir və Hafiz Şirazi idi. Məhkəmə zalında isə həm şərq intibahı həm qərb renesansının ədibləri eyni zamanda fəlsəfi cərəyanların ataları əyləşmişdilər. Bunlardan ən önəmlisi Cəlaləddin Rumi, Soren Kyerkeqor, Aristotel, Konfutsi və.s dahilər var idi. Məhkəmə başladı.

Hafiz Şirazi ayağa qalxdı və söylədi :

Müddəhim bildiyimiz kimi gənc şairdir və rəngarəng şeirlər yazıb, yaradır, lakin o öz şeirlərini Tanrıya deyil, öz istədiyi qıza edir. Söz yox kimə vəsf edir, etsin. Lakin, onun sevdiyi qız onu sevmir. Məhz bitərəf məhəbbətə görə iztirab çəkib, şeir yazmaq dəyməz. Təklif edirəm ki, Sorelin əlindən şairlik məqamını alaq!

Hafizin çıxışından sonra Şekspir danışmağa başlayır. O, söyləyir ki, Sorelin əlindən şairlik məqamını almaq lazım deyil, lakin sevgi bucağını dəyişmək lazımdır. Getsin daşı- divarı sevsin, lakin Lusiadan əl çəksin.

Yerdən məsələyə Məhəmməd Füzuli müdaxilə edir. O qeyd edir ki, heç kimin əlindən şairlik məqamını almaq mümkün deyil, ey Hafiz və heç kimin sevgisini dəyişmək mümkün deyil, ey Şekspir. Vaxtında mənə də dəli deyirdilər və cavab olaraq mən belə əsər yazdım:

Füzuli rindü-şeydadır xəlqə həmişə rüsfadır,

Sorun ki, bu nə sevdadır, bu sevdadan uzanmazmı?!

Məhkəmə zalında Leonardo Da Vinçi Füzulinin sözünü ayaq üstə alqışladı, lakin Sorelə üz tutub söylədi ki, “oğlum mümkün olmayan şeyi arzulama”.

Sorel Hafizə üz tutub dedi ki, ustad vaxtında sən bir Şiraz gözəli üçün Səmərqəndi və Buxaranı qurban verirdin, nə oldu?!

Əgər on tork-e şirazi bedǝst ared del-e mara

Bexal-e hinduyǝş baxşəm Səmərqəndu Buxarara.

Sən Şiraz gözəlinə şərqin iki böyük şəhərini bağışlayırsan, ancaq mənim sevgimə qarşı çıxırsan.

Bu sözdən sonra Hafiz Şirazi bir söz demədi.

Sorel üzünü Şekspirə tutub dedi, ey şair bəs sən?! 66-cı sonetdə yazırsan ki,

Ölüm istəyirəm çarə budur bax

Səni tək qoymağa qorxuram ancaq

Sən öz sevdiyini tək qoymamaq üçün ölümdən imtina edirsən? Niyə izin vermirsən mən də belə eşqi Luisa ilə yaşayım?!

Şekspir gözündən yaşı silərək üzünü dekadentist Aleksandr Bloka və absurdist Kamyuya tutdu.

Kamyu dedi ki, “sənin sevgin mənasızdır, Lusia səni sevmir. Yadda saxla sənin onun üçün ölüb, ölməməyinin Lusiaya heç bir təsiri yoxdur, o yenə öz həyatını yaşayacaq.

Blok da Kamyunu təstiqlədi və söylədi ki, Sorel sənin dostun Tanrıdır, ondan qardaşyana məsləhət al, ancaq sənə bir söz deyim sənin problemin həll olası deyil, tək çarə ölümdür, lakin Lusiaya üçün yox, eşq əzabından qurtulmaq üçün öl!

Xətayi Blokun sözünü qəbul eləmədi. Dedi ki, vaxtında mən Taclıya deyirdim ki,

Qızılgül bağı-bustanım nə dersən

Fəda olsun sənə canım nə desən?!

Biz aşiqlərin fitrətində yarımız üçün canımızdan keçmək var, o bizi saysa da saymasa da.

Məhkəmə də aləm bir-birinə dəyir. Hər bir alim, filosof, ədib öz cərəyanını müdafiə edir. Cəlaləddin Rumi deyir ki, Sorel, sən Tanrıya görə sev, çünki hər bir yaranmış Tanrıdan qopan nişanədir. Nəsimi Rumiyə təstiq olaraq deyir ki, Sorel əslində nə sən varsan nə də Lusiaya, siz ikiniz də Tanrını aşkar etmək üçün yaranmışlarsınız, sən isə Lusiyaya bağlanmısan. Olmaz. Sən Tanrıda fənafillah olub, vəhdətə qovuşmalısan, Lusiyanın ruhunda yox.

Mən o vaxtı demişdim:

Gənci-nihan mənəm mən uş, eyni-əyan mənəm, mən uş,

Gövhəri-kan mənəm mən uş, bəhrəvu kanə sığmazam.

Yerdən Benedik Spinoza Nəsimiyə təstiq olaraq fikrini bildirir. Daha sonra Puşkin çıxış edir. Deyir ki, ay Sorel özün bilirsən ki, qəlblə beyin qum saatı kimidi, məhəbbət qəlbə dolanda baş boşalır, gəl ağlını başına yığ, qardaş…

Sözü Lermontov kəsir. Deyir ki, Sorel, hörmətin müəyyən hüdudu olur, məhəbbətin isə hüdudu yoxdur. Sən hüdudlu olan dünyada hüdudsuz bir şeyi necə sevirsən?!

Sözü Aristotel tamamlayır. Deyir, ey balaca Yakov, xoşbəxtliyi bu məhdud dünyada və məhdud ömürlü olan insanlarda axtarma…

Emmanuel Kant Aristoteli təstiq edir, deyir. Əxlaq. Əxlaq. Əxlaq. Əsas məsələ budur! Sorel sən çalışmalısan ki, əxlaqlı olasan, öz əxlaqın ilə kamillik səviyyəsinə çatasan, bəlkə hansısa əxlaqsız bir hərəkət etmisən deyə Lusiyanın səndən zəhləsi gedir?! Ona görə əxlaqlı ol, ilk öncə özünün etikasını və estetikasını düşün. Etikan gözəl olsa, estetikan gözəl olar.

Məsələyə Füzuli müdaxilə edir və Kantı bu sözlərlə təstiq edir. “Gözəllik olmasa,eşqin mənası yoxdur. Eşq olmasa gözəlliyin mənası yoxdur.

Sorel yavaş-yavaş bu çaxnaşmaya əsəbləşir. Lakin, sözünü deyə bilmir.

Şəms Təbrizi ayağa qalxaraq buyurur ki,” Aşiq odur ki, Allahdan aldığı eşq əmanətini Allaha qaytarar “. Və eşq yolu ilə Allahda əriyər. Mürşidim Sorel, sən gərək Allaha məvəddət et! Onun ruhunda vahid ol. Lusiyada yox. Çünki sən və Lusiya Allahın müqəddəs ruhundan gəlmisiniz və Allaha da geri dönüb ruhları təhvil verəcəksiniz. Sən Lusiyadan aslı deyilsən, Tanrıdan aslısan.

Təbrizinin sözünə Soren Kyerkoqard müsbət rəy bildirir o deyir ki, mən Təbrizlinin sufi fəlsəfəsini bilmirəm, lakin mən öz eksiztensializm fəlsəfəmə görə deyə bilərəm ki, sən Tanrıya aşiq olsan, azad olarsan, Lusiyaya aşiq olsan dustaq olarsan. Azadlıq Tanrının yaratdığı muxtariyyət daxilindədir və sən o muxtariyyəti aşsan, başqasının azadlığını əlindən alarsan. Bu Tanrının qoyduğu qanundur, Lusiyanın yox, sən ondan aslı deyilsən!

Məhkəmədə bir anlıq səssizlik olur. Dante Algeyri və Nizami Gəncəvi danışmağa başlayırlar.

Nizami deyir ki, Sorel, sən Lusiyanın xarici görünüşünə vurulmusan. Şekspirin dediyi kimi, xoşunuza gələn görünüşdə olan insana təsəvvürünüzəki xasiyyətləri yükləyirsiniz elə bilirsiniz ki, aşiqsiz. Halbuki, sən aşiq deyilsən, sən sadecə bağlanmısan. Sən Lusiyanın xasiyyətinə bələ olsan, onu sevməzsən. Ümumiyyətlə, məhəbbət saf birşeyə yapışır, sən də Lusiyanı öz beynində saflaşdırmısan. Qınamıram! Çünki bu xasiyyətin Allahdan gəlir. Sən Allahı saf olduğu üçün bütöv qəbul edirsən, Lusiyanı da elə qəbul etmək istəyirsən.

Yadda saxla.

Aldanma insanın gözəlliyinə

Gözəllik insanın daxilindədir.

Nizami yerinə əyləşdi və Dante ayağa qalxdı və nitqə başladı :

Sorel, oğlum sən Lusiyanı ilahiləşdirdin! Az qala ona Allah deyəsən. Ona görə də Allah onu sənin əlindən aldı və elə bir hala gətirdi ki, sevdiyin insan sənə nifrətlə baxır. Sənin bütpərəstlərdən fərqin yoxdur! Sadecə bir fərqin var onlar 1000 bütə sitayiş edirlər, sən 1 bütə. Ehtiyyatlı ol, Allahı Allah,Lusiyanı insan kimi qəbul et! Allaha olan eşqin ilə Lusiyaya olan məhəbbəti ayır!

Məhkəmə zalında iştirakçılar razılığa gəlirlər ki, Sorel Yakov tədricən Lusiyanı unutsun! Lakin, şeir yazmağa davam etsin. Bir tək irrasionalistlər bu fikirlə razı olmurlar. Onlar deyirlər ki, qəlb beyin deyil ki, bir şeyi ora yerləşdirəsən,ona uyğun hərəkət edəsən.

Sonda Sorel əsəbi halda ayağa qalxır və möhkəm səslə monoloqa başlayır.

Siz bütün ədiblər hamınız yalançısınız! İşiniz gücünüz bizi aldatmaqdır, özünüz yaşaya bilmədiyiniz sevgini optimist olaraq əsərlərə yazırsınız və bizə ümid verirsiniz! Biriniz sevgini ilahi formada tanıdırsınız, biriniz eşqi beyindən ayırırsınız, hələ sürreallara bax, realistlərdən üst baxırlar guya. Romantiklər ümumiyyətlə danışılası deyil. Aralarında normal olan realistlərdi, lakin onlar da çox vaxt ağını çıxardırlar. Siz filosoflar hamınız sevginin necəliyini izah edirsiniz. Heç birinizin savadınız çatmadı ki, izah edəsiniz ki, kimi sevək?!

Mənim bu günə qalmağımın səbəbkarı sizlərsiz. Siz şairlər bu gənc şairi öz kitablarınızla aldatdınız! Elə deyilmi Servantes?! Sən bunu yaxşı bilirsən. Don Alonso cəngavər kitablarının hesabına Don Kixot olmadımı?!

Mən də sizin əsərləri oxudum bir gün özümü Romeo kimi , bir gün də Məcnun kimi hiss elədim. Ümidlərim var idi ki, Lusiyam da ya Leyli ya da Cüliyyetta olar. Lakin, olmadı… Siz söz ustadları mənim psixologiyamı alt-üst etdiniz.

Sorel dərin nəfəs alır və monoloquni bitirir. İki dəqiqə hamı sakit qalır, heçkim danışmır. Sonra hakim Xətayi, Sorelə üzünü tutub deyir ki, Sorel, bəlkə sən də hər hansısa bir ədibin qələmindən axan bir mürəkkəbin məhsulusan?!

Sorel qəfil gözünü açır və yuxudan dik atılır. Saat 6:35-idi. Əl – üzünü yuyur, soyuq su içir. Şeirini tamamlayır və yuxuda gördüyü məhkəməni qələmə almağa başlayır. Xətayinin dediyi söz Sorelə təsir etmişdi və o söz gənc şairin həyatında geri dönüş nöqtəsi etdi, Sorel özü üstündə çalışmağa başladı və püxtələşmiş şair oldu. Kim bilir bəlkə Xətayi o sözü Sorelə bilərəkdən dedi…

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

İlkin mənbə: Karabakhmedia.az– :`Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Tanrıverdi Əliyev. Allahla söhbət.

Oktyabr 2, 2022 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Allahla söhbət

Salam əziz dostum,tənha yoldaşım

Bizi xəlq eyləyən uca Allahım

İztirab çəkirəm şikayətim var

Sənin hüzurunda xəcalətim var

Sən bizi yaratdın aşkar olmaqçün

Biz səni rədd edib aşkar etmədik

Eşq toxumun əkdin qəlb torpağına

Biz onu sulayıb heç cücərtmədik

Qoy gəlim yanına biz söhbətləşək

Dərdimi faş edim sənlə dərdləşək

Sən dərdsiz xaliqsən

Mən dərdli şairəm

Verdiyin bəladır şairə nemət

Mən sənin yanında inan borcluyam

Sənin hüzurunda başı aşağıyam

Mən səndən ilhamı havayı almışam

Bilmirəm borcumu necə ödəyim.

Yadında olardı o vaxt adını

Sözlərlə bəzəyib nəzmə çəkərdim

Hər rəngli sözlə saf sifətini

Qələmlə rəngləyib rəsmə çəkərdim

Sən elə dostumsan sözü sevirsən

Yazdığım hər şe’rə tərif deyirsən

Bəzi şəxslər kimi qəzəldən bezib

Üzünü döndərib nifrət etmirsən

Bax sənə qul olan o dönük insana

Sanki o ağadır hökm edir cahana

Bir fincan şeirdən iyrənib içməz

Qəzəldən neməti ölsə də yeməz

Sən necə sevirsən bu insanları

Yara dönük çıxan o cananları

Nə yaxşı mən sənin yerində deyiləm

Yoxsa mən neylərəm

Özüm də bilmirəm

Səndən söz soruşum mənim Allahım

Tufanlar, küləklər səninmi ahın?!

İnsanın zülmünə necə dözürsən?!,

Bəs bütün bəşəri necə sevirsən?!

Həqiqətən heyranam sənin sevginə

Sən sənə dönükləri necə sevirsən?

Səni tərk elədilər

Sevmədilər

Zatını rədd edib

Qəbul etmədilər

Bu qəlbi sönükləri necə sevirsən?

Sənə bağlı idim onda azaddım

İndi bir insana bağlı dustağam

Həbs edib qəlbində ey tək Allahım

Gəl çıxar məhbəsdən məni azad et

Bağışla sən məni rəhimli dostum

Bir anlıq xar olub səni unutdum

Amma sən duamı yolda qoymadın

Çatdı mənzilinə məni unutmadın

Səndən istəyirəm

Səndən diləyirəm

Mələklər şahiddir

Sənə deyirəm

Canə can olmağı mən can, cani-canandan dilərdim.

Yarə yar, yar olsa şövq iylən “mən” in yardan dilərdim

Bəlkə al canımı gəlim yanına

Bir vaxtlar olmuşam sənin yanında

Ölüm ki, nemətdir şairlər üçün

Qədrim də bilinər öləndən sonra

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

İlkin mənbə: Karabakhmedia.az– :`Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Tanrıverdi Əliyev yazır

Avqust 31, 2022 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Xətayi və Nizaminin Azərbaycan türkü olması, Avropa alimlərinin dilindən…

Biz Şah İsmayıl Xətayinin və digər klassiklərimizin azərbaycan türkü olmasını Avropa alimlərinin öz dillərindən sübut edə bilərik. Belə ki, qərb alimləri şərq intibahına “islam renessance” adını vermişdilər. Yəni İslam dininin qızıl çağının yaşadığı dövr. Bu qızıl çağ Abbasi xəlifəsi Harun ər-Rəşiddən başlamış XIV əsrə(bəzi alimlərə görə XVI əsr) qədər davam etmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, İslam dinində milliyyətçilik anlayışı olmadığı üçün( fars, ərəb, türk və.s) millətlərin ədəbiyyat və mədəniyyəti İslam ədəbiyyatı və intibahı olaraq qeyd edilir. Həmçinin onu da qeyd edək ki, Avropa tədqiqatçılarının bu məsələyə baxışında bir paradoksal hadisə vardır. Çünki, qərb alimləri Nizami Gəncəvini, eləcə də digər fars dilində yazan şairləri “persian” olaraq qələmə verirlər. Sözügedən alimlərin bu məsələyə dair sübutları budur ki, Nizami Gəncəvi və digər şairlər əsərlərini fars dilində yazdıqları üçün onlar “perisan poet” olaraq tanıdılmalıdırlar. Bu baxışda iki problemli məsələ vardır.

1. Əgər Nizami Gəncəvi və digər farsca yazan ədiblərin əsərləri və eləcə də baş qəhrəmanları fars idilərsə, bu zaman biz ingilis dilində əsər yazan, lakin türk olam Nobel mükafatı laureatı Orhan Pamuku ingilis ədibi kimi qələmə verməliyik. Həmçinin də V. Şekspirin əsərlərinin baş qəhrəmanları ya italyan(Romeo və Cüliyetta), ya danimarkalı (Hamlet) idi. Məgər Şekspir italyan və dan qarışığı insan idimi?!

2. Əgər qərb alimləri əsərin məzmunu və yazılma dilinə önəm verirdilərsə, bu zaman nəyə görə əsərlərinin 70%i Azərbaycan dilində olan Şah İsmayıl Xətayi və Məhəmmədin Füzulini “persian sophy” olaraq qələmə verirlər?!

Əgər biz klassiklərin əsərlərində eşq mövzusuna fikir versək, məsələ bizə tamamilə aydın olur. Belə ki, Nizami Gəncəvinin Xosrov və Şirin poemasındakı Şirin obrazı azərbaycanlı, Xosrov obrazı isə Sasani şahı idi. Və maraqlısı budur ki, bu mövzuda fars ədəbiyyatında Əbülqasem Firdovsi də əsər yazmışdır. Lakin Şirin həmin əsərdə fars gözəli olaraq təqdim edilirdi. Hər iki əsərdə qadın obrazına diqqət edək. Çünki klassik ədəbiyyatda qadın məhəbbəti məsələsi çox önəmlidir. Ona görə ki, bir qadına aşiq olan kişi istər şah olsun, istər nökər aşiq olduğu qadının təsiri ilə katarsisə məruz qalır və eşq onu dəyişir. Bu məsələdə məntiq məfhumundan istifadə etməliyik. Belə ki, türk gözəli olan Şirin Sasani(fars) şahı olan Xosrovu tamamilə dəyişdirmişdir. Yəni problemi sadə dildə izah etsək, azərbaycanlı bir qız, fars hökmdarını eşqlə manipulyasiya edərək təsir altına salmışdır. Qərb alimlərinin əksəriyyəti klassikləri “persian poet” olaraq qeydə edirlər. Maraqlısı budur ki, “persian” sözündə bir paradoks vardır. Belə ki, biz bu sözün etimologiyasına nəzər yetirsək türk sözü olduğunun şahidi olarıq. Filoloqların fikrincə “persiya” sözünün kökü türk tayfası olan “barsil” tayfasının adı ilə əlaqədardır. Qeyd etmək lazımdır ki, barsil tayfasının ismi persia ilə yanaşı Fransanın paytaxtı Parisə, İspaniyanın Kataloniya ərazisinin paytaxtı Barselonaya, həmçinin qədim Azərbaycan torpağı olan Borçalıya da təsir etmişdir. Yəni,etimoloji aspektdən məsələyə yanaşdaq “persian poet və ya persian sophy” dedikdə türk tayfası olan barsil tayfasının ismindən törəmiş persiyanın şairi, sufisi fikri irəli sürülür. Yəni ki, etimoloji cəhətdən Nizami Gəncəvinin türk olduğunu persia məsələsindən sübut edə bilirik. Qeyd edək ki, “pars” etonimi də dilçi Çingiz Qaraşarlının tədqiqatlarına əsasən qaraqalpaq türklərinin ismi olmuşdur. Lakin sonradan ərəb işğalları ərəfəsində ərəblər Sasanilərin yerli xalqına “fars” deyə xitab etmişdirlər. Belə ki, pars sözündəki “p” hərfi ərəb dilində olmadığı üçün ərəblər p hərfini f hərfi ilə əvəz etmiş və sasani xalqına nəzərən istifadə etmişdirlər. İran ərazisinin persiya adlandırılmasının səbəbi isə Heredotla əlaqələndirilir. Belə ki, o öz tarix əsərində yunan-iran müharibələrini Yunanıstan-Persiya olaraq qeyd etmişdir. Sonradan Avropa tarixçiləri bu ənənəni davam etdirmiş və tarixdə İran və iranın müstəmləkəsində olduğu ərazilər Persiya olaraq qeydə alınmışdır. Halbuki, tarixçilərin fikrincə persiya ərazisi bir ostanın adı idi ki, Heredot o adı bütün İrana şamil etmişdir. Biz bu fikirdən bir problemli mövzu ortaya qoya bilərik. Belə ki, Nizami Gəncəvinin yaşadığı illər heç də fars imperiyasının tüğyan etdiyi illəri əhatə etmir. Əksinə Avropa tarixçisi Clifford Edmundun The New İslamic Dynstante əsərində 1136-1225-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Eldənizlər sülaləsi qıpçaq türkü olaraq qeyd edilir. Və Nizami Gəncəvi də (1141-1209) türksoylu olan Eldənizlər dövründə yaşamışdır. Onu da qeyd edək ki, biz Gəncə şəhərinin tarixi demoqrafiyasına nəzər yetirsək şəhərdə əhalinin əksəriyyətinin türk olduğunun şahidi olarıq. Məgər Dünya tarixşünaslığı bu faktları görmürmü?

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

İlkin mənbə: Karabakhmedia.az– :`Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

TANRIVERDİ ƏLİYEVİN YAZILARI

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və WWW.BİTİK.AZ >>>>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Azərbaycan və Azərbaycanlı anlayışı

Avqust 17, 2022 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Azərbaycan və Azərbaycanlı anlayışı

Tarixi mənbələrdə “Azərbaycan” adı kifayət qədər nəql edilmişdir. Əfsuslar olsun ki, cəmiyyətimizin bəzi nümayəndələri iddia edir ki, Azərbaycan 1918-ci ildə yaranmış dövlətdir. Məhz bu adı guya Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Fətəli xan Xoyski yaratmışdır. Halbuki, bu çox absurd iddiadır. Azərbaycan adının mənşəyi qədim fars dilində od(alov) yurdu mənasına gəlir. Biz bu adla ilk dəfə Atropatena dövləti zamanı tanış olmuşuq. Belə ki, Atropatena dövlətinin digər adı Adərbayqan olmuşdur. Qeyd etdiyimiz kimi bu adın mənası alov yurdu deməkdir. Çünki, sözügedən illərdə Zərdüştlüyün yəni atəşpərəstliyin qibləsi Qazaka(indiki Təkab) şəhərində idi. Ərəblərin yaxın şərqi işğalından sonra xəlifələr işğal etdikləri ərazilərə valilər təyin etmişdir. Azərbaycan ərazisinə də I Müaviyə tərəfindən canişin Ubeydullah təyin olunmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, əməvi- ərəb mənbələrində Azərbaycan ərazisi Dərbəndən-Zəncana qədər sərhədlənmişdir. Yaqub Həmədani Möcəmul-buldan kitabında Ərdəbilin də Azərbaycana aid olduğunu yazır. “… O cümlədən Ərdəbil barəsində soruşulduqda (ora)Azərbaycan məntəqələrindəndir, deyilənlərə əsasən Ərdəbil Azərbaycanın ən məşhur şəhərlərindəndir və islamdan əvvəl oranın mərkəzi olmuşdu.”

İslam mənbələrində isə Azərbaycan adı Savalan dağı ətrafındakı ərazi olaraq qeyd edilir. Belə ki, əl-Qeybət kitabında qeyd olunur ki, Məhəmməd peyğəmbər (s) buyurmuşdur ki, Hər kəs «فَسُبْحانَ اللَّهِ‏ حِینَ تُمْسُونَ…»- ayəsindən «…وَ کَذلِکَ تُخْرَجُونَ»- ə kimi(Rum surəsi 17-19) oxusa Savalan dağına yağan qarın dənələri qədər savab əldə edər. Deyildi, ey Allahın rəsulu, Savalan nədir? Buyurdu: «Azərbaycan torpaqlarından bir məntəqədir ki, behiştin bir çeşməsi və peyğəmbərlərin birinin qəbri ordadır.Fikrimizcə, sözügedən peyğəmbər Cərcis peyğəmbərdir. Ümumilikdə qeyd edək ki, VII və VIII əsrlərdə ərəb-islam qaynaqlarında Azərbaycanın adı və sərhədləri qeyd edilir.

Qədim Azərbaycan şairi Qətran Təbrizi də öz Divanında Azərbaycan adına toxunur. O, 1020-1060 cı illərdə hakimiyyətdə olmuş Rəvvadi hökmdarı I Vəhsudana “Şahi Azərbaycan” yəni Azərbaycanın şahı olaraq xitab edir.

Qətranın əlyazmasından nümunə:

بزم از این تازه چو ازماه دو هفته آسمان چون ستاند جام میرا زوخداوند جهان جعفر آنکو کرد زر جعفری را ، امکان عیب دانم خواندن اور شاہ [آذربایگان] کوهمه دیتى بگيردگیشودهمداستان؟ بسندی گیتی همه چون خسروان باستان زوزدندی گاه بخشیدن بمردی داستان وزتن شيران برون آرد بضربت ارغوان از خدنگ او تن حاسد بچفندچون(۱)کمان

Azərbaycanın görkəmli hökmdarı olmuş Şah İsmayıl Səfəvi şimal-şərqi Azərbaycanı fəth edərkən müridləri Gülüstan qalası ətrafında dayanmış və Şah onlara Azərbaycan taxtına sahib olmaq istəyini sətiraltı ifadə ilə söyləmişdir. “İsgəndər bəy Münşi Səfəvi dövlətinin qurulması ərəfəsini belə təsvir edir: “Şirvan vilayətinin uca və məşhur qalalarından olan bu qala (Gülüstan qalası) mühasirəyə alındı. Mühasirə vaxtı qeyb aləmindən xəbər gətirən mələk o həzrətə (Şah İsmayıla) Azərbaycanın səltənət taxtına və padşahlığına yetişmək müjdəsi verdi… O həzrət əzəmətli əmirləri çağırıb onlara dedi: “Sizə Gülüstan qalası lazımdır, ya Azərbaycan taxtı?”

Azərbaycanlı anlayışı nədir?!

Azərbaycan adı qədim olduğu kimi Azərbaycanlı adının da qədimliyinə dair dəlillər vardır. İlk öncə qeyd edək ki, “Azərbaycanlı” anlayışı İ.V.Ç Stalin tərəfindən türklüyə damğa vurmaq məqsədi ilə yaradılmamışdır. Düzdür, AXC dövründə əhalinin milliyyəti siyahılara türk olaraq qeyd olunurdu, lakin bu azərbaycanlı məsələsini sarsıtmır. Türk xalqın adıdır, Azərbaycanlı isə milliyyətin kimliyidir. Çünki, Azərbaycan ərazisində türk olmayan(tatlar, talışlar, çeçenlər, ləzgilər, udinlər, avarlar, saxurlar, tatarlar, yahudilər və.s) xalqlar vardır ki,bu xalqların əksəriyyətinin tarixi-ana vətəni məhz Azərbaycandır. Azərbaycanlı dedikdə yəni Azərbaycan ərazisində yaşayan xalqların ümumi ismi nəzərdə tutulur. “Mən Azərbaycanlıyam” deməklə biz dolayı yol ilə mən e.ə IV əsrdə Adərbayqan(Azərbaycan) torpaqlarında yaşayan xalqın övladıyam ifadəsini diqqətə çatdırırıq.İddia olunduğu kimi XX əsrdə yaranan “anlayışın” yox. Biz bu fikri ifadə etməklə, Türklükdən uzaqlaşmır, əksinə tariximizdə daha da bağlı oluruq. Dolayı dəlil verək:

Nizami Gəncəvi ədəbiyyatşünaslıqda türk olaraq qeyd olunur, həqiqətə o türkdür. Lakin, nisbəsi Gəncəvi(Gəncəlidir). Yəni, tarixi Gəncə şəhərinin övladıdır. Nizaminin Gəncəvi olması türklükdən uzaqlaşdırırmı?! Xeyr, hətta biz Nizaminin məhz Gəncəvi olması ilə onun türk olduğunu sübut edirik. O cümlədən, Azərbaycanlı deməklə biz tarixi Azərbaycan torpağında yaşadığımızı qeyd edirik. Habelə, türk olmayan millətləri də ümumiləşdiririk. Milliyyət və xalq məsələsi fərqli anlayışlardır. Məsələn :türk, talış, ləzgi fərqli – fərqli xalqlardır . Danışdıqları dil,genetika,eyni zamanda adət-ənənə arasında müəyyən fərqlər var, lakin, biz ümumi Azərbaycanlı ifadəsini işlətdikdə dilindən, millətindən,dinindən və irqindən aslı olmayaraq hər kəsi tarixi Azərbaycan torpağının övladı olaraq təqdim edirik. Bizi 10 milyon əhali edən də məhz Azərbaycanlı anlayışıdır.

Azərbaycanlı anlayışının tarixiliyinə dair bir başqa dəlil isə qədmi fəlsəfə alimlərimizin nisbəsinin əl-Azərbaycani (Azərbaycanlı) olmasıdır. Bunlara misal olaraq 993-1067- ci illərdə yaşamış filosof alim Əbülhəsən Bəhmənyar Əl-Azərbaycanini nümunə çəkmək olar.

Ondan əlavə 1115-ci ildə vəfat etmiş nasir və şairimiz Əbu Yə’la Muhəmməd əl-Azərbaycani, habelə, islam filosofu 1010-cu ildə vəfat etmiş Əbu Abdullah Nafi’ ibn Əli ibn Yəhya əs-Səravi əl-Azərbaycani ni misal vermək olar.

Mənbələr :

Əl-Qeybət kitabı səhifə 194

Закир Мамедов. Азербайджанские философы и мыслители средневековья. Баку, 1993

Qətran Təbrizinin divanı

İsgəndər bəy Münşi tarixe-aləmaraye Abbasi

İnternet resursları:

İslamquest.net

Millikimlik.az

Müəllif : Tanrıverdi ƏLİYEV