-Sizə Müdafiə Nazirliyindən zəng edirik. Sizin 1993-ci ildə, Qarabağda döyüşlər zamanı itkin düşmüş qardaşınız əsgər Məmmədov Şahidin qalıqları tapılıb. Zəhmət olmasa, Bakıya – bizim nazirliyə gəlin… Arif əlində telefon donub qalmışdı. Bir anda içində fərqli duyğular yarandı. Bir tərəfdən kədərləndi ki, qardaşının sağ-salamat qayıdacağına olan son ümidləri də bu zənglə yerlə yeksan oldu. Digər tərəfdən isə bir təskinlik tapdı. 31 ildən çoxdur ki, itkin düşən, ancaq hazırda rəsmi surətdə şəhid statusu verilən qardaşının da artıq məzarı olacaqdı. İndi qarşısında çətindən də çətin bir məsələ dururdu: bunu anasına necə desin? O ana ki, illərdir oğlunun salamat qayıdacağına bir an belə ümidini itirmirdi. Evdə pərdələri çəkməyə belə icazə vermirdi ki, Şahid gələndə görə bilsin. Hər gün mətbəxdə oturub darvazaya baxar, tez-tez yolun başına çıxıb oğlunun gəlişini gözləyərdi. Evin qapılarını da bağlamağa qoymurdu ana. Deyirdi ki, birdən balam gələr, qapını aça bilməyib çöldə qalar … İndi bu anaya necə deyəsən ki, oğlun heç zaman qayıtmayacaq! 9 sentyabr 1974-cü ildə Şəki rayonu, Orta Zəyzid kəndində, usta Sabirin evində dünyaya gəlmişdi Şahid. Dörd qardaş, bir bacı idilər. Şahid qardaşların ən kiçiyi idi. 1980-cı ildə Orta Zəyzid kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə qədəm qoymuş, 1991-ci ildə 11-ci sinfini bitirmişdi. Deyib-gülən, şən, zarafatcıl oğlan idi Şahid. Qara qaşları, qara gözləri və o gözlərə kölgə salan uzun, qıvrım kirpikləri yaraşıqlı simasına bir məsumluq da qatırdı. Dəcəlliyi ilə hamının sevimlisinə çevrilmişdi. Əmilərini çox incidirdi. Çıxıb ucaboylu Cahangir əmisinin boynunda oturur, sonra da “məni gəzdir” deyirdi. Əmisi onu gəzdirdikcə də “mən hamınızdan yüksəkdəyəm” deyərək şaqqanaq çəkib gülürdü. İllər sonra elə də oldu. Şahid gerçəkdən də ən yüksəyə – Şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Böyüdükcə boyu ilə öz yaşıdlarından seçilirdi. Hətta özündən böyük qardaşlarından belə ucaboy idi. Buna görə də anası evdə iş görəndə hündür yerləri Şahidə təmizlətdirərdi. Plovu və xəngəli çox sevərdi Şahid. Anası hər plov bişirəndə yanında oturar, “qazmağın hamısını mənə verərsən” deyib bərk-bərk tapşırardı. Anası da “bu qədər qazmaq yemə, yoxsa toyunda qar yağar” deyib zarafatlaşardı. Şahid əsgərliyə getməzdən öncə anasına demişdi ki, qayıdıb gələndən sonra qardaşlarımdan əvvəl mənə toy edərsən. Hər bir gənc kimi, o da həm sevir, həm də sevilirdi. Buna görə də tez bir zamanda sevdiyinə qovuşmaq istəyirdi. Ancaq yazıq ana hardan biləydi ki, Şahidin heç zaman toyu olmayacaq… Ona görə bu gün də ana plov bişirəndə göz yaşlarını saxlaya bilmir. Gözəl əl qabiliyyəti var idi Şahidin. Hər halda atasından keçmişdi ona bu bacarıq. Atası kimi usta olmaq istəyirdi Şahid də. Uşaq yaşlarından taxtadan tapanca, avtomat düzəldib öz yaşıdları ilə “dava-dava” oynayardı. Dərsdən sonra dostları ilə kənddəki qədim Alban kilsəsinin yanına gedər, hava qaralanadək kilsənin uçub dağılmış divarları arasında mövqe seçər, özünü döyüşdəymiş kimi hiss edər və yaxın gəlmək istəyən “düşmənləri” “öldürərdi”. Alban kilsəsini “alınmaz qala”ya çevirmişdi. Dostları ilə kəndin küçələrində gəzən sahibsiz uzunqulaqlara minər, bir sıra boyunca düzülüb gedərdilər. Özlərini “7 oğul istərəm” filminin qəhrəmanlarına bənzədərdilər. Və bu dəstənin “Bəxtiyar”ı həmişə Şahid olardı. O vaxtlar heç kəsin ağlına gəlməzdi ki, “atışma”nı bu qədər çox sevən Şahid gələcəkdə gerçək savaşa qatılacaq, Vətənini qorumaq üçün canını qurban verəcək. Allah sanki Şahidi döyüşmək üçün xəlq eləmişdi. Meyxananı da çox sevirdi Şahid. Özü səsləndirməsə də, hər toyda yeni bir qafiyə düzəldər, müğənniyə verib, oxumasını xahiş edərdi. Sonra da bu musiqi sədaları altında oynayardı. Bir də “Leylam” adlı hind musiqisini çox sevərdi. Meyxanadan sonra mütləq həmin musiqini sifariş edən bu yaraşıqlı gənc, gözəl rəqsi ilə bütün “Leylalar”ın canına od salardı. Yenicə müstəqilliyini elan etmiş dövlətimizə qarşı ermənilərin törətdiyi vəhşiliklər hər bir Azərbaycan oğlu kimi Şahidi də çox narahat edirdi. Ancaq zarafatlarından da geri qalmırdı. Tez-tez evdə böyük qardaşının körpə qızını qucağına alar, sinəsinə bərk-bərk sıxaraq pencəyinin altında gizlədər, “Qarabağa gedəndə bunu da özümlə aparacağam, əmi-bala ermənilərin hamısını qırıb gələcəyik” deyib zarafat edərdi. 18 yaşı tamam olan kimi əsgərliyə, Vətəni qorumağa yollandı. Çağırış məntəqəsinin önündə avtobusa minməzdən öncə son dəfə meyxana musiqisinin sədaları altında oynayıb, sonra da anasını qucaqlayıb yaşaran gözlərini gizlətməyə çalışmışdı. Bir gün əvvəl bibiləri ilə görüşəndə də qəhərlənmişdi. Həmişə deyib-gülən Şahidi heç kəs belə görməmişdi. Sanki ürəyinə dammışdı ki, bu görüş son görüşdür. Şahid bir dəfə də belə kövrəlib göz yaşı axıtmışdı. Son sinifdə oxuyarkən, müəllimləri və məktəb yoldaşları ilə birlikdə Bakıda Şəhidlər Xiyabanında olarkən… Öncə Lənkərana, qısa müddət sonra Ağdərəyə göndərdilər Şahidi və əsgər yoldaşlarını. Ağdərənin Mehmanə kəndi yaxınlığında qəhrəmanlıqla savaşırdı Şahid. 8 fevral 1993-cü ildə qulluq etdiyi hərbi hissədən evlərinə Şahidin itkin düşməsi ilə bağlı məlumat verdilər. Atası Sabir kişi oğlunun döyüşdüyü Ağdərə istiqamətinə yollandı. Yaxınlıqdakı bütün xəstəxanaları, hospitalları dolaşdı, ancaq Şahidi gördüm deyən olmadı… Şahidin anası Kətayim xala yuxuda oğlunu görmüş, ancaq nə qədər çağırsa da, Şahidin ona tərəf gəlmədiyini deyərək için-için ağlamışdı. Buna görə də ərini bir daha məcbur edərək oğlunu axtarmağa göndərdi ki, balam bizdən küsüb. Bu dəfə Sabir ata özü ilə iki qardaşını, bir qohumunu və bir bələdçi götürərək hər tərəfi qarış-qarış axtarmaq üçün öz maşını ilə təkrar yola düşdü. Ata canını heçə sayaraq birbaşa döyüş bölgəsinə, güllənin altına girdi. Təki oğlundan bir iz, bir soraq tapsın… Axtara-axtara ön xəttə qədər gedib çıxan Sabir atanın avtomobili xain düşmənin basdırdığı minaya düşdü. 27 fevral 1993-cü ildə, itkin düşmüş Şahiddən soraq gözləyən Orta Zəyzid kəndi daha bir acı xəbərlə sarsıldı. Şahidi axtarmağa gedənlərin hamısı şəhid olmuşdu: atası, iki əmisi və bir qohumu. Şahiddən isə hələ də bir xəbər yox idi… Müharibə öz işini görürdü. Zaman-zaman kəndə öncə şəhid xəbərləri gəlir, daha sonra cənazələri gətirilir, dəfn edilirdi. Ancaq Şahiddən soraq verən yox idi… Ana hər dəfə kənd poçtalyonu İzzət dayını görəndə “Ana və poçtalyon” şeirini xatırlayıb, “mənim oğlumdan nə vaxt məktub gətirəcəksən” deyərək sitəm edirdi. Beləcə illər ötüb keçdi. Artıq rəsmi olaraq itkin sayılan Şahidin adı oxuduğu məktəbin həyətindəki bulağa verilmiş, önündə xatirə barelyefi qoyulmuşdu. Şahidin anası Kətayim ana hər gün həmin bulağa gəlir, ətrafını təmizləyir, oğlunun şəklinə baxıb, “uşaqlığı fağır (Şəkidə kasıba fağır deyirlər), gəncliyi ağır keçən balam” deyərək ağlayırdı. Ana bu bulaq başını arzusu ürəyində qalan nakam oğlunun bəy otağı kimi görürdü. Çünki Şahid əsgərliyə gedəndə anasına “qayıdıb gələn kimi ilk mənə toy edərsən” demişdi. İllərdir xəbər ala bilmədiyi oğlunun qoxusunu burdan alırdı dərdli ana. Hər tərəfə gül-çiçək əkmiş, Cənnətin bir parçasına çevirmişdi buranı. 2020-ci ilin 27 sentyabrında başlanan və 44 gün davam edən İkinci Qarabağ savaşında mənfur düşmən təslim olmuş, kapitulyasiya aktına imza atmışdı. Müharibə başlanandan hər gün televizorun qarşısında oturub xəbərləri izləyən ananın və doğmalarının ürəyindəki ümid közərtisi daha da artmış, alovlanmışdı. Bəlkə Şahiddən bir iz, bir soraq alarlar deyə. Anasından, qardaşlarından DNT testi götürülsə də, onlar Şahidin sağ olduğuna və qayıdacağına inanırdılar. 25 oktyabr 2024-cü ildə qardaşına zəng edilərək Xankəndi yaxınlığından Şahidin qalıqlarının tapılması barədə məlumat verildi və həmin ilin 1 noyabrında Orta Zəyzid kənd məzarlığında dəfn edildi. Artıq Kətayim ananın da, doğmalarının da ziyarət edə biləcəyi bir məzar var: – 19 yaşında şəhid olub, 50 yaşında torpağa tapşırılan Şahidin məzarı… Allah rəhmət eləsin! Nur içində yatsın şəhidimiz!
Bağışla, ay ana, gələ bilmədim
Salam, əziz anam, salam, can anam, Qalma məndən daha nigaran, anam. Otuz il məzarsız qalan balanam, Nə qədər çəkmisən çilə, bilmədim, Bağışla, ay ana, gələ bilmədim.
Gedəndə “igidəm, mən nərəm” dedim, “Düşməni tezliklə yenərəm” dedim, Söz verdim, “salamat dönərəm” dedim… Belə olacağın bilə bilmədim, Bağışla, ay ana, gələ bilmədim.
Yoxluğum qəlbinə qara xal saldı, Üzündən gülüşü ömürlük aldı, İllərlə gözlərin yollarda qaldı, Gözünün yaşını silə bilmədim, Bağışla, ay ana, gələ bilmədim.
Sahib çıxammadım nakam sevgimə, Bənzədim mizrabı qırılmış simə, Ürək sözlərimi söyləyim kimə? Günəşə, yağışa, yelə… bilmədim… Bağışla, ay ana, gələ bilmədim.
Üst-üstə yaşatdım dərdi, kədəri, Betərin bu imiş daha betəri, Ata, əmilərin məndən ötəri Şəhid olduqların belə bilmədim… Bağışla, ay ana, gələ bilmədim.
Müqəddəs şəhidlik yolunu seçdim, Bu yoldan dönmərəm deyə and içdim, On doqquz yaşımda canımdan keçdim, Uzun ömür sürüb, ölə bilmədim, Bağışla, ay ana, gələ bilmədim.
Qələmin yaddaşı və zamanın nəfəsi (Zaur Ustacın “QƏLƏM” şeiri haqqında) Müasir Azərbaycan poeziyasında milli yaddaşı, mənəvi kökü və çağdaş insanın texnoloji dünyadakı tənhalığını eyni poetik müstəvidə birləşdirməyi bacaran qələm sahibləri az deyil. Lakin tanınmış şair, publisist və nasir Zaur Ustac “QƏLƏM” adlı yeni şeirində bu mövzunu yalnız bədii-estetik səviyyədə deyil, həm də fəlsəfi və sivilizasion miqyasda təqdim etməyə nail olur. Bu əsər bir şeirdən daha artıqdır — o, insanlığın yaddaşı, sözün müqəddəsliyi və qələmin taleyi haqqında uğurlu bir poetik salnamədir. Şeir təsadüfi olaraq “Ələq” surəsinin “O, qələmlə yazmağı öyrətdi” ayəsi ilə başlamır. Müəllif qələmi sadəcə yazı vasitəsi kimi deyil, insanı insan edən ilahi bilik sisteminin başlanğıcı kimi təqdim edir. Burada “qələm” anlayışı həm dini-fəlsəfi, həm də mədəni anlam daşıyır. Şair demək istəyir ki, bəşəriyyətin bütün inkişafı — elm, ədəbiyyat, tarix, hətta texnologiyanın özü belə qələmin yaddaşından doğub. Əsərin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri qədim ilə müasir dövr arasındakı poetik körpüdür. Şeir“Silikon vadisinin neon işığında” başlayır, amma çox keçmədən gil lövhələrə, daş kitabələrə, qədim alimlərin titrəyən əllərinə qayıdır. Bu keçid təsadüfi deyil. Müəllif oxucuya xatırladır ki, süni intellekt, serverlər, rəqəmsal yaddaş və alqoritmlər nə qədər inkişaf etsə də, ilk fikir yenə insan ruhunda doğulmuşdur. Bu mənada şeir texnologiyaya qarşı deyil; əksinə, texnologiyanın mənəvi kökünü göstərir. Şeirin ən təsirli məqamlarından biri budur: “amma heç bir algoritm anasının laylasını yazan əlin yerini vermir.” Bu misralarda insanın duyğusal və mənəvi təbiəti ilə mexaniki düşüncə arasındakı fərq açıq görünür. Şair göstərir ki, informasiya ilə hikmət eyni anlayış deyil. Süni intellekt məlumat daşıya bilər, lakin ana nəfəsini, ruh ağrısını, insanın qəlb titrəyişini yarada bilməz. Burada müəllif klassik Şərq təfəkkürü ilə çağdaş texnoloji epoxanı qarşılaşdırır və nəticədə insan ruhunun üstünlüyünü önə çəkir. Şeirdə adları çəkilən İmadəddin Nəsimi, Üzeyir Hacıbəyli, Əl-Xarəzmi, Əl-Biruni, Nəsirəddin Tusi və İbn Sina kimi şəxsiyyətlər sadəcə tarixi simalar deyil. Onlar qələmin ölümsüzlük qazandırdığı ruhlardır. Müəllif burada mühüm bir həqiqəti vurğulayır: insan bədəni fanidir, lakin yazılmış söz qalır. Əgər qələm olmasaydı, bəşəriyyət hər səhər tarixini yenidən başlamağa məcbur qalardı. Bu fikir əsərin əsas ideya sütunlarından biridir. Şairin dilindəki publisistik güc də diqqətəlayiqdir. Əsər həm poetikdir, həm də düşüncəyə sövq edən ictimai mətn təsiri bağışlayır.“Bir kitab rəfdə susur, amma içində imperiyalar danışır” misrası bunun ən gözəl nümunəsidir. Burada kitab canlı tarix kimi təqdim olunur. Kitab susur, amma onun içində minilliklər nəfəs alır. Bu, qələmin və yazının sivilizasiya üçün nə qədər mühüm olduğunu göstərən yüksək poetik ümumiləşdirmədir. Şeirin son hissəsi isə xüsusi emosional atmosfer yaradır. Yağışlı Bakı gecəsi, bulvarda işıq dirəyi altında yazan şair obrazı müasir romantik poeziyanın uğurlu nümunəsidir. Müəllif burada özünü təkcə bir şair kimi yox, həm də minillik söz yaddaşının davamçısı kimi təqdim edir. Onun ruhunun“Hələbdə Nəsiminin yanında olması” isə Azərbaycan-türk poeziyasının mənəvi davamlılığını simvolizə edir. “Qoşa qanaddır: qılıncla qələm” misrası əsərin kulminasiya nöqtələrindən biridir. Bu fikir türk-islam tarixinin əsrlərlə formalaşdırdığı dövlətçilik və mədəniyyət fəlsəfəsini özündə daşıyır. Şair göstərir ki, millətləri yalnız silah deyil, söz də yaşadır. Hətta zaman keçdikcə qılınc paslanır, amma qələm tarixə çevrilir. Əsərdə diqqəti çəkən başqa bir cəhət isə dilin axıcılığı və obrazlılığın müasir nəfəsidir. Şair klassik poetik ruhu çağdaş terminlərlə birləşdirərək yeni estetik müstəvi yaradır. “Bulud yaddaşı”, “server”, “algoritm”, “data” kimi sözlərin poetik mətnə uğurla daxil edilməsi göstərir ki, Azərbaycan poeziyası artıq yeni əsrin dili ilə danışmağa qadirdir. Bu şeir həm də oxucuya mühüm bir mesaj verir: insan yalnız texnologiya ilə yaşaya bilməz. Ruhun qidası yenə sözdür, kitabdır, qələmdir. Zaur Ustacın “QƏLƏM” əsəri qələmin təkcə yazı vasitəsi yox, həm də insanlığın yaddaşı, vicdanı və mənəvi taleyi olduğunu xatırladır. Şeir bitir, amma onun verdiyi düşüncə bitmir. Çünki müəllifin dediyi kimi: “Dünya durduqca yaşayacaq söz, Yaşarsa, qələm!” Bu misralar əslində bütün əsərin yekun fəlsəfəsidir. İnsan ömrü keçicidir, amma söz qalır. Söz yaşayırsa, millət yaşayır; qələm yaşayırsa, tarix susmur (Zaur Ustac – Qələm).
Temple of knowledge — radiant gateway, where hearts awaken bright, Youth take flight on wings of dreams, toward the future’s light. Those who understand the language of soil, add love unto the land, Learning on the agrarian path, Mashrab serves the homeland grand.
In this sacred institution, every student seeks and learns, Faith shines deeply in their eyes, while curiosity within burns. Innovations echo proudly, breathing side by side with science, Technology and progress rise — foundations of true reliance.
Eight directions, like eight strong wings, lead to skies so high, Every faculty a universe, spreading wisdom far and wide. Agronomy reveals the secrets hidden in the earth below, Teaching how from tiny seeds abundant harvests grow.
The Faculty of Zootechnics knows the mysteries animals keep, Livestock farming thrives through science, with knowledge running deep. Veterinary science heals, protecting every living soul, The health of every creature plays a vital, precious role.
Agrochemistry and soil science listen to the earth’s own heart, Seeking human benefit from every particle and part. Plant protection stands as shield against disease and blight, Guarding fields and precious harvests, keeping futures bright.
The Magic Tree Once upon a time, in a small house near a deep forest, there lived a little girl named Nilufar. Her best friend was not an ordinary rabbit — it was a white rabbit that could talk. One day, the rabbit said to her: — The Magic Tree in the center of the forest is dying. If it disappears, all colors in the world will fade away. Nilufar and the rabbit began their journey. They walked through a valley of laughing flowers and passed a singing river. At last, they reached the huge Magic Tree. Its leaves were yellow, and its branches looked weak. The tree spoke softly: — Only kindness from a pure heart can save me. Nilufar closed her eyes, hugged the tree, and made a sincere wish with all her heart. Suddenly, the tree became green and beautiful again. Its leaves sparkled like emeralds, and the forest was full of colors once more. From that day, the forest celebrated the “Festival of Kindness” every spring. And Nilufar always remembered: “The greatest magic is kindness.”
Uzoqlab ketayapsiz, negadir mendan, Iztrobda, o’rtanmoqda jon. Go’yo qarg’alarni, qanotida ishq, Ayriliq keldimi? negadir shu on. KETMANG…
Osmonda uchadi, yolg’iz bitta qush, Qanotin yozganda, bulutga tegib. Go’yoki men ham, bir qush timsoliman, Ketmang umidlarim, qanotin egib. KETMANG…
Gar ketsangiz, siz meni tashlab, Ko’zingizni, yoshlab ketaman. Yozilajak, ishq dostonimiz, O’tmishlarga, tashlab ketaman. KETMANG …
Topolmaysiz, siz meni izlab, Xira bo’lar, ko’nglingiz tabi. Men baxtili, bo’lgan kunimda, Chuv tushasiz, armon singari. KETMANG…
Bir umrga, yonimda qoling, Baxtimizdan, bahorday yayrab. Ayriliqni, yozmay qalamim, Faqat yozsin, vafodan kuylab. KETMANG… *** GETMƏ…
De, nə qədər uzaq gəzəssən məndən? İztirab içində ruhsuz bir canam. Niyə dolanırsan, uzaqdan, gendən? Ayrılıq odunda rəvamı, yanam? GETMƏ…
Asimanda süzən, tənha bir quşam, Bəmbəyaz buludlar həmdəmim olub. Yalnız bu dünyada sənə tay-tuşam, Sənsizlik, dünyada dərd, qəmim olub. GETMƏ…
Getsən, bilki məni itirəcəksən, Unudacam səni, gözləri yaşlı. Bu eşqi nağıltək bitirəcəksən, Yarımçıq qalacaq əməlli-başlı. GETMƏ…
Bu sevən ürəyi tapmayacaqsan, Qəlbin ah çəkəcək, fəryad edəcək. Çünki heç vaxt, xoşbəxt olmayacaqsan, Kim səni axtarıb, de, yad edəcək? GETMƏ…
Getmə, qal mənimlə, hələ gec deyil, Qoy sevgi dünyamız bahar, yay olsun. Bu hisslər, bu sevgi axı heç deyil, Sevgimiz, eşqimiz niyə zay olsun? GETMƏ… Müəllif: Uzuloy Xaydarova Tərcümə: Surxay Məhəmmədoğlu
Oxu mədəniyyətinin cəmiyyətə təsiri Hər bir cəmiyyətin inkişafında mühüm amillərdən biri onun mütaliə mədəniyyətidir. Kitab oxumaq insanı bilikli etməklə yanaşı, onun dünyagörüşünü də genişləndirir, təfəkkürünü genişləndirir, mənəvi dəyərlərini dəyişdirir. Ona görə də mütaliə mədəniyyətinin cəmiyyətə təsirini qiymətləndirmək mahiyyətcə millətin mənəvi gələcəyini müəyyən etmək deməkdir. Oxumaq insan zəkasını zənginləşdirir. Oxuyan adam başqalarına nisbətən daha səlis nitq və incə düşüncə tərzinə malikdir. Cəmiyyətdə ünsiyyət mədəniyyətinin inkişafı da kitabla sıx bağlıdır. Bu gün oxucuların sayının azalması ilə əlaqədar bəzi gənclərin söz ehtiyatı məhdud, düşüncə dairəsi daha dardır. Onların fikirlərini aydın ifadə edə bilməmələri və əsaslandıra bilməmələri də kitabdan uzaqlaşmalarının nəticəsidir. Kitablar fərdlərə düşünməyi, araşdırmağı, fikirlərini sərbəst və aydın ifadə etməyi öyrədir. Bundan əlavə, kitablar milli dəyərlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qədim əlyazmalar, yazıçıların əsərləri, alimlərin irsi – bunların hamısı bir xalqın tarixi irsidir. Oxucular bu irsi dəyərləndirir, qoruyub saxlayır və gələcək nəsillərə ötürürlər. Əks halda, bu biliklər ötürülməsə, tarixi kimlik yavaş-yavaş sönəcək. Mütaliə mədəniyyəti gənclərin tərbiyəsində də əvəzsizdir. Oxuyan uşaq geniş düşünür, yaxşı ilə pisi ayırır, məsələlərə daha dərindən yanaşır. Kitablar səbir öyrədir, insanı daha diqqətli və məsuliyyətli edir. Üstəlik, gənc oxucular daha çox intellektual potensiala malikdirlər. Mütaliə edən uşaqlarda təhlil, müqayisə, məntiqi təfəkkür kimi bacarıqlar daha çox inkişaf edir. Hər bir yeniliyin kökü bilikdədir, biliyin özü də kitablardadır. Nəticə olaraq qeyd edək ki, mütaliə mədəniyyəti təkcə şəxsi inkişaf yolu deyil, həm də cəmiyyətin ümumi mədəni səviyyəsini müəyyən edən amildir. Ona görə də cəmiyyət daxilində mütaliəni geniş şəkildə təbliğ etmək lazımdır.
Müəllif : Abduqahhorova Gülhayo Tərcümə edən: tarixçi-şair Surxay Məhəmmədoğlu
***
O’qish madaniyatining jamiyatga ta’siri Har qanday jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri uning kitobxonlik madaniyatidir. Kitob o‘qish insonni bilimli qilish bilan birga, dunyoqarashini kengaytiradi, tafakkurini kengaytiradi, axloqiy qadriyatlarini o‘zgartiradi. Shunday ekan, kitobxonlik madaniyatining jamiyatga ta’sirini baholash mohiyatan millatning ma’naviy kelajagini belgilash demakdir. Mutolaa inson tafakkurini boyitadi. O‘qigan odamning nutqi ravon, fikrlash tarzi boshqalarga qaraganda ancha nozik bo‘ladi. Jamiyatda muloqot madaniyatining rivojlanishi ham kitob bilan chambarchas bog‘liq. Bugungi kunda kitobxonlar soni kamaygani sababli ayrim yoshlarning so‘z boyligi cheklangan, fikrlash doirasi torroq. Ularning o‘z fikrlarini aniq ifoda eta olmasligi, asoslab bera olmasligi ham kitobdan uzoqlashganliklari oqibatidir. Kitoblar insonni fikrlashga, izlanishga, o‘z fikrini erkin va aniq bayon etishga o‘rgatadi. Qolaversa, milliy qadriyatlarni shakllantirishda kitobning o‘rni katta. Qadimiy qo‘lyozmalar, yozuvchilarning asarlari, allomalar merosi — bularning barchasi xalqning tarixiy merosidir. Kitobxonlar bu merosni qadrlaydi, asrab-avaylaydi, kelajak avlodlarga yetkazadi. Aks holda, bu bilimlar uzatilmasa, tarixiy o’zlik asta-sekin yo’qoladi. Yoshlar tarbiyasida kitobxonlik madaniyati ham beqiyos. O‘qigan bola keng fikrlaydi, yaxshi-yomonni ajratadi, masalalarga chuqurroq yondashadi. Kitoblar sabr-toqatga o’rgatadi va odamni yanada ehtiyotkor va mas’uliyatli qiladi. Bundan tashqari, yosh kitobxonlar katta intellektual salohiyatga ega. O‘qiydigan bolalarda tahlil qilish, taqqoslash, mantiqiy fikrlash kabi ko‘nikmalar ko‘proq rivojlanadi. Har bir yangilik ilmga, bilimning o‘zi esa kitobga asoslanadi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, kitobxonlik madaniyati nafaqat shaxsiy o’sish yo’li, balki jamiyatning umumiy madaniy darajasini belgilovchi omil hamdir. Shu bois kitobxonlikni jamiyatda keng targ‘ib qilish zarur.
The influence of reading culture on society One of the important factors in the development of any society is its culture of reading. Reading books not only makes a person knowledgeable, but also broadens their worldview, expands their thinking, and transforms their moral values. Therefore, evaluating the impact of reading culture on society essentially means determining the spiritual future of the nation. Reading enriches human intellect. A person who reads has more fluent speech and a more refined way of thinking compared to others. The development of communication culture in society is also closely connected with books. Today, due to the decline in the number of readers, some young people have a limited vocabulary and a narrower scope of thinking. Their inability to clearly express and justify their ideas is also a consequence of distancing themselves from books. Books teach individuals to think, to explore, and to freely and clearly express their opinions. In addition, books play an important role in shaping national values. Ancient manuscripts, the works of writers, and the legacy of scholars—all of these are the historical heritage of a nation. Readers value this heritage, preserve it, and pass it on to future generations. Otherwise, if this knowledge is not transmitted, historical identity will gradually fade away. Reading culture is also invaluable in the upbringing of young people. A child who reads thinks broadly, distinguishes between good and bad, and approaches issues more deeply. Books teach patience and make a person more attentive and responsible. Moreover, young readers tend to have greater intellectual potential. Skills such as analysis, comparison, and logical thinking are more developed in children who read. Every innovation is rooted in knowledge, and knowledge itself is rooted in books. In conclusion, reading culture is not only a path to personal growth but also a determining factor in the overall cultural level of society. Therefore, it is necessary to widely promote reading within the community.
Cəfərova Gövhər Arif qızı 16 avqust 2000-ci il tarixində Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Bakı şəhəri Suraxanı rayonu 327 nömrəli tam orta məktəbdə almışdır. 2017-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimliyi ixtisasına daxil olmuş, 2021-ci ildə bitirmişdir. 2021- 2023-cü illər ərzində Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatın tədrisi metodikası və metodologiyası üzrə magistratura pilləsini fərqlənmə diplomu ilə oxuyub bitirmişdir. 2023-cü ildə Bakı şəhəri Xəzər rayonu 262 nömrəli tam orta məktəbdə, 2024-cü ildə Bakı şəhər Xəzər rayonu 324 nömrəli tam orta məktəbdə müddətli olaraq Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi olaraq işləmişdir. 2025-ci ildən isə Bakı şəhəri Xəzər rayonu 256 nömrəli tam orta məktəbdə müddətsiz əsaslarla müəllim vəzifəsində çalışır. Kiçik yaşlarından etibarən hekayələr, romanlar, dram əsərlərinə olan marağı onun ilk qələm təcrübəsinin yaranmağına səbəb oldu. 2025-ci ildə ilk əsəri “Həyatın oyunu”romanını yazdı. 2026-cı ildə romantik-psixoloji mövzulu bu romanı nəşr olundu. Gənc yazıçı belə deyir: ” Əsər yazmaqla şeir yazmaq tamamilə fərqli duyğular bəxş edir. Özüm də şeirlər yazsam da, əsər yazmaq, o duyğuları ətraflı şəkildə oxuculara çatdırmaq məni daha rahat hiss etdirir. Çünki şeir anlıq bir partlayışdır, qəfildən gələn və insanı sarsıdan bir duyğu selidir. Amma əsər (roman) yazmaq mənə o duyğunun içində yaşamaq, hər bir xarakterin ruhuna toxunmaq imkanı verir. Şeirdə misralara sığışdıra bilmədiyim o böyük dünyanı, romanda sətir-sətir, obraz-obraz böyüdürəm. Bu, təkcə yazmaq deyil, həm də öz daxili fırtınalarıma geniş bir sığınacaq tapmaqdır.” “Şeir oxucuya bir anlıq hiss bəxş edir, amma böyük bir nəsr əsəri onu tamamilə başqa bir aləmə aparır. Mən istəyirəm ki, oxucu qəhrəmanlarımla birlikdə sevsin, onlarla birlikdə kədərlənsin və eyni suallara cavab axtarsın. Duyğuları tələsmədən, bütün rəngləri və çalarları ilə bədii şəkildə işləmək, oxucunun qəlbinə gedən o uzun və incə yolu kəşf etmək mənə böyük bir mənəvi zövq verir.”
Hava artıq qaralmışdı. Nübar tarın yanıqlı səsinə gözlərini açdı. Hər şey ona bulanıq görünürdü. Baxışları tavanda, divarlarda dolaşıb nəhayət başı üstündə dayanmış ağ xalatlı qızın üzündə dayandı. Pıçıltılı səslə: “Mən hardayam, bura haradı?”- deyə soruşdu. Qız gülümsədi: – Siz xəstəxanadasınız. Narahat olmayın. Hər şey yaxşıdır. – Bəs bu tar səsi hardan gəlir? – Həkimin məsləhəti ilə qoymuşuq. Səni dünən gətiriblər. Elə hey “Ağla, tarım… ağla, tarım…” deyirdin. Həkim də valideynlərindən bir maqnitofon, bir də tar ifası olan kaset istədi. – Anamgil hardadır bəs? – Çöldədirlər. İndi çağıraram. Bunu deyib ağ xalatlı qız otaqdan çıxdı. O, yenidən gözlərini yumdu və xatirələrin qoynuna sığındı…
Bakıya gəldikləri 10 ay olardı. Çox ağır günlər keçirmişdilər. Ermənilərin qəfil hücumu onları hazırlıqsız yaxalamışdı. Doğma el-obalarından ayaqyalın, başı açıq didərgin düşən camaat ölkənin müxtəlif rayon və şəhərlərinə səpələnmişdi. Atası ilə dayısı da özünümüdafiə batalyonunda döyüşmüş, dayısı şəhid olmuş, atası isə yaralandığı üçün tərxis olunmuşdu. Əvvəlcə aran rayonlarından birində bir neçə həftə qalmışdılar. Dolanışıq olmadığından Bakıya üz tutmuşdular. Bakını ilk dəfədir görürdü. Geniş küçələrdən keçib, darısqal, nahamar yollarla Papaninə – qalacaqları yerə çatanda əvvəl elə bilmişdi ki, bura Bakı deyil. Hər tərəf bir-birinə qısılıb qalmış bir mərtəbəli kiçik evlərdən ibarət idi. Üfunət qoxusu ətrafa yayılmışdı. Maşından düşüb ensiz qapıdan kiçik həyətə girdilər. Bura atasının əmisi oğlunun idi. Özləri Rusiyada yaşadıqları üçün kirayəyə verirdilər evi. Yay tətili olduğu üçün kirayəçi də çıxmışdı. Həyətdə ayaqyolu, hamam, bir də küncdə qaz sobası, yanında da kiçik masa vardı. Bəlli ki, bura evin mətbəxi idi. Qaz sobasının yanındakı qapıdan evə daxil oldular. Mənzil iç-içə 2 otaqdan ibarət idi. Divarlar kiflənmiş, bəzi yerlərdə yapışdırılan kağızlar qopmuşdu. İçəridən də kəskin rütubət qoxusu gəlirdi. Nübar kənddəki evlərini xatırladı; geniş həyətləri, hündür, işıqlı 4 otaqlı evləri var idi. Tövlələri belə bu mənzildən daha geniş, daha işıqlı idi. Atasının “Burda qalacağıq” deməsi onu xəyallardan ayırdı. Anası yarızarafat, yarıincik şəkildə söyləndi: – Ay Səttar, sən Allah, buralar nə gündədir? Necə yaşayırlar burda? Sonra da kəndə gələndi fors edirlər ki, biz Bakıdan gəlmişik. – Neynək, ay Gülsüm? Elə bilirsən mənim xoşuma gəlir? Məcburuq da, çöldə qalası deyilik ki… Yenə sağ olsun əmioğlu. Dedi, özünüzü toparlayana qədər qalın, pul zad da lazım deyil. – Sağ olsun. Allah ermənilərin də bəlasını versin. Tezliklə atası da, anası da tikiş fabrikində işə düzəldi. Nübar bu il 11-ci sinfi bitirmişdi. 10 və 12 yaşlarında iki qardaşı da var idi. Valideyinləri səhər işə gedir, Nübar ev-eşiyi təmizləyir, yemək bişirir, hərdən də küçəyə çıxıb qardaşlarına nəzarət edirdi. Günləri belə keçirdi. Artıq bu həyata öyrəşirdilər. Sentyabr ayı gəlmişdi. Qardaşları yaxınlıqdakı məktəbə gedirdilər. Onları məktəbə aparıb gətirməyi valideynləri Nübara tapşırmışdı. O da qardaşlarını səhər məktəbə aparar, günorta yenidən gedib gətirərdi. Sonra da ev işləri görər, qardaşlarına dərslərində kömək edərdi. Axşam da valideyinləri gəldikdən sonra birlikdə yeməklərini yeyər, bir az söhbət etdikdən sonra yatardılar. Son günlər axşam düşəndə hardansa tar səsi yüksəlirdi. Kim idisə, elə kövrək və ustalıqla çalırdı ki, insanın ruhuna işləyirdi. Nübar da yatağına uzanandan sonra bir müddət o səsi dinləyər, tarın həzin ahəngi altında yavaş-yavaş yuxuya gedərdi. Nübar qardaşlarını səhər məktəbə aparanda bir oğlan da onlarla eyni vaxtda yola çıxar, arxalarınca dayanacağa qədər gələrdi. Qızın diqqətindən yayınmayan bu oğlan əvvəllər ona bir az şübhəli gəlsə də, sonradan onun qonşuluqda yaşadığını bilib rahatlaşmışdı. Günlərin birində Nübar qardaşlarını məktəbə qoyub təzəcə aralanmışdı ki, həmin oğlanı gördü. Öz-özünə düşündü ki, nə əcəb burdadır. Axı o hər gün dayanacağa qədər gələr, ordan da avtobusa minib gedərdi. Yanından keçəndə oğlan çəkinə-çəkinə, “Salam. Bir dəqiqə olar sizi?” dedi. Nübar bir anlıq duruxub qaldı, nə deyəcəyini bilmədən oğlanın üzünə baxdı. Oğlan udquna-udquna sözə başladı: – Çox üzr istəyirəm. Məni tanıyırsız yəqin ki. Qonşuluqda qalıram. Adım Səməddir. Siz Allah, narahat etdimsə, bağışlayın. Neçə vaxtdır sizi görürəm, qardaşlarınızı məktəbə aparırsız deyəsən. Adınızı bilmək olar? Nübar donub qalmışdı. Ürəyi şiddətlə döyünürdü. Gözləri oğlanın mavi gözlərinə sataşanda ürək döyüntüləri bir az da artmağa başladı və üzündəki istilikdən hiss etdi ki, yanaqları qızarıb. Tez başını yerə dikərək cavab verdi: – Nübar. – Çox şad oldum. Çox sağ olun. Bir daha üzr istəyirəm. Neçə gündür sizə yaxınlaşmaq, tanış olmaq istəyirdim, ancaq cürət eləmirdim. Siz çox gözəlsiniz və mənim xoşuma gəlirsiz. Mən də sizin qonşuluqda kirayədə qalıram. İncəsənət İnistitutunda, 3-cü kursda oxuyuram. Özüm də Göyçaydanam. Oğlanın həyəcanla, birnəfəsə söylədiklərinə Nübar bilmirdi ki, nə cavab versin. Özü də çox həyəcanlanmışdı. Sanki ağzını açsa, ürəyi çölə çıxacaqdı. Dərin bir nəfəs alıb; – mən də çox şad oldum, dedi və yavaş-yavaş addımlamağa başladı. Səməd sözünə davam elədi: – İcazə verirsiz, heç olmasa dayanacağa qədər söhbət edə-edə gedək? – Olar. – Çox sağ olun. Ordan sonra yolun o biri tərəfinə keçərəm. Bu gün sizinlə danışmaq üçün birinci dərsə girmədim. – Dediniz, incəsənətdə oxuyuram. Nə üzrə oxuyursuz? – Musiqi sənəti fakültəsində, tar sinfində. – Axşamlar tar səsi gəlir. İfa edən sizsiniz? – Bəli. Dərs tapşırıqlarını öyrənirəm. Sizi narahat eləmir ki, səs? – Yox. Əksinə, çox gözəldir. Hətta bəzən mahnılar yarımçıq qalanda öz-özümə deyirəm, kaş axıra qədər ifa edərdi. – Bəyəndiyinizə sevindim. Hansı mahnını xoşlayırsız? Sizin üçün ifa edim hər gün. Nübar hiss etdi ki, yanaqları yenə qızardı. Utana-utana cavab verdi: – Fərqi yoxdur. Özünüz hansını istəsəniz. – Yenə də… – Biz Qarabağlıyıq. Babamgilin evində də tar var idi. Babam özü toylara gedib o vaxtlar. Ona görə tarı, kamanı, muğamı çox sevirəm. Kəndimizi xatırladır. Hətta bəzən sizin ifanız ağladır məni. – Aaa… Çox üzr istəyirəm. Bunu düşünməmişdim. Bir də ifa etmərəm. – Yox, yox… O mənada demədim. Əksinə çox xoş olur. Ağlasam da, ruhum sakitləşir sanki. Həm də həmişə ağlamıram ki. Nübar bunu deyib dayandı və Səmədin üzünə baxıb gülümsəyərək, “dayanacağa çatdıq,” – dedi. Səməd: “Çox sağ olun, Nübar xanım. Çox şad oldum sizi tanımağıma. Hələlik.” dedi və ondan ayrılıb yolun digər tərəfinə keçdi. O axşam Səməd tarda Qarabağ şikəstəsini elə ifa etdi ki, Nübar ömründə bu qədər təsirlənməmişdi. Növbəti gün Səməd səhər-səhər Nübarı məktəb yaxınlığında gözləməyə başladı. Bu dəfə bir saata yaxın söhbət elədilər. Daha sonra Səməd avtobusa minib dərsə getdi. Günlər keçdikcə Nübar Səməd üçün darıxır, onu görməyə can atırdı. Bir dəfə də Səməd onu dənizkənarı bulvara aparmışdı. Bulvarı ilk dəfə idi görürdü. Hələ üstəlik Səməd onun əlindən də tutmuşdu. Sevinci həyəcana qarışmış, özünü xoşbəxt hiss etmişdi. O gündən sonra görüşəndə əl-ələ tutub gəzirdilər. Ancaq yenə də dayanacaqdan sonra Səməd yolun digər tərəfinə keçirdi. Nübar Səməddən nə qədər ayrılmaq istəməsə də, qonuşuların görməsindən çox qorxurdu. Dayanacaq onların həm “birləşmə”, həm də “ayrılma” nöqtələri idi. Beləcə bir neçə ay keçdi. Artıq havalar soyumuş, qış qapıya dirənmişdi. Məktəblər qış tətilinə çıxdığı üçün Nübar evdən çıxa bilmirdi. Ona görə Səmədi görmürdü. Ondan otrü çox darıxmışdı, dərslərin bir an öncə başlamasını istəyirdi. Axşamlar Səmədin tarının səsindən təskinlik tapırdı. On günlük tətil Nübara 10 il kimi gəldi. Nəhayət, yanvar ayında orta məktəblərdə dərslər başladı. İnstitutlarda isə fevralda başlayacaqdı. Səməd də dərsə getmir, imtahanlara hazırlaşırdı. Ona görə bir yerdə çox vaxt keçirirdilər. Demək olar hər gün səhərdən günortaya kimi gəzir, gülüb-əylənirdilər. Nübar Bakının bir çox gəzməli, görməli yerlərində olmuşdu. Bakı onun üçün doğma şəhərə çevrilmişdi, çünki burda sevdiyini tapmışdı. Səməd də Bakıda yaşamaq istədiyini demişdi. Çox gözəl tar ifaçısı olduğu üçün müəllimləri ona rayona getməməyi, burda qalıb yaradıcılıqla məşğul olmağı tövsiyə etmiş, “Sən Azərbaycan musiqisinə, mədəniyyətinə böyük töhfələr verə bilərsən, biz səndə bu potensialı görürük,” demişdilər. Nübar ilə Səməd əl-ələ tutub Bakı küçələrində gəzərkən xəyallarında hər küçədən bir “ev alırdılar”. Bir gün yenə Nübar Səmədlə məktəbə, qardaşalarını götürməyə gəlirdi. Artıq neçə vaxtdır ki, Səməd Nübarı məktəbin yanına qədər gətirər, sonra kənara çəkilib gözləyər, Nübar qardaşlarını götürdükdən sonra onların arxasınca evə gedərdi. Nübar birdən əlini çəkdi. Səməd, “nə oldu?” dedikdə, bir kəlmə, “anam” söylədi. Nübarın anası məktəbin qapısının yanında durmuşdu və onlara tərəf baxırdı. Səməd addımını yavaşlatdı və ağacın arxasına keçdi. Nübar yaxınlaşıb “Nə olub, ana, sən xeyir ola burda?” dedikdə, anası qəzəblə soruşdu: – Hardan gəlirsən? – Evdən… – Yalan deyirsən. Evdən gələn mənəm. Evdə yox idin. Uşaqları məktəbə aparandan çıxmısan evdən. Haralardaydın? – Axı nə olub? Nəsə baş verib? Yoxsa atama nəsə olub? – Sən yaxşı bilirsən nə olub. Burda camaat var. Evə gedək, nə olduğunu sən deyərsən. Bir bu qalmışdı… Nübar başını aşağı dikdi. Pərt olmuşdu. Sən demə qonşulardan kimsə gəncləri görmüş və Nübarın anasına demişdi. Anası da həmin gün qızını yoxlamaq üçün işdən icazə alıb gəlmişdi. Nübar evdə deyildi. Anası məktəbə gedib qızını orada gözləməyi qərarlaşdırmışdı. Bir müddət sonra qızını oğlanla əl-ələ görən ana bərk əsəbləşmişdi. Evə girər-girməz anası Nübarın qolundan tutub o biri otağa apararaq qəzəblə soruşdu: – Hardaydın? – … – Səndən söz soruşmuram? Hardaydın? O oğlan kim idi? – … – Niyə dillənmirsən? Utanmırsan? Biz səhərdən axşamadək qul kimi işləyirik. Evi, uşaqları qoyub gedirik ki, böyük, ağıllı qızımız var. Biz olmayanda qardaşlarına sahib çıxacaq, evi çəkib-çevirəcək. Sən demə qızımız özü sahibsiz qalıb, yolunu azıb. Kimdir o gədə? Nəsə olub aranızda? Cavab ver! – Yoox. Nə olacaq ki? – Nə bilim? Sən bilərsən. Nəsə olubsa mənə de. – Heç nə olmayıb, ay ana. Sadəcə 1-2 dəfə şəhərə çıxmışıq. – Utanmırsan? İki gün deyil Bakıya gəlmisən, əl-ələ tutub gəzirsən. Nə tez tapdın? Hardan tapdın? – Ana, mən onu sevirəm. – Qələt edirsən sən! Tanıyırsan onu? Dədəsin kimdir, nənəsi kimdir, bilirsən? Özbaşınasan sən? Səni Qurbangil oğluna istəyirlər. Ona verəcəyik. – Qurban kimdir? Nə Qurban? – Bu evin sahibi. Atanın əmisi oğlu. Moskvada yaşayırlar, imkanları da yaxşıdır. Bu ev də oğlunundur. – Ana, mən onu tanımıram, görməmişəm. Necə yəni səni veririk Qurbanın oğluna? – Sənin görüb-görməməyin vacib deyil. Görüb neyniyəcəksən ki? Budur e, gördün… Tanımadığın, bilmədiyin birinin əlindən tutub küçələrdə veyillənirsən. Hələ qoy atan gəlsin… Sən elə bilirsən biz boş yerə burda pulsuz qalırıq? İndiki zəmanədə kim kimə evini müftə verər? – Ana, qurban olum, demə atama. Axı mən pis bir iş tutmamışam. Sevmişəm də… Nübar ağlaya-ağlaya anasının əllərindən tutdu. Anası qızının bu halını görüb, bir az yumşaldı. Əslində qızına çox inanırdı. Bu günə kimi bir sözünü iki eləməmişdi. Evin biş-düşündə, yır-yığışında kiçik yaşlarından anasına kömək edərdi. Çox ağıllı, səliqəli və tərbiyəli qız idi Nübar. Amma bura da şəhər yeridir. İnsanları tanımaq olmur. Kənddən gəlmiş saf qız uşağını aldadıb yoldan çıxarmağa nə var? Qızının göz yaşını silə-silə dedi: – Bax, qızım. Bura şəhər yeridir. İnsanlar bir-birini tanımır. Sənin kimi saf qızları yoldan çıxaran o qədər biqeyrət var ki. Mənim ağıllı balam, özün görmədin, bu neçə ayda biz nə qədər zülüm çəkdik? O boyda ev-eşiyimiz, həyət-bacamız, mal-qaramız qaldı orda. Atan da, mən də gecəmizi gündüzümüzə qatırıq ki, balalarımız korluq çəkməsin, ac qalmasınlar. Kimsə bizim qapımızı döyüb, bir loxma çörək verib bu günə qədər? Əgər aranızda heç nə olmayıbsa, atana bir söz demərəm. Bir səhvdir, eləmisən. Bir daha da eləməzsən, keçib gedər. 1-2 aya Qurbangil elçi gələcəklər. Yəqin ki, yaya da toyunuz olar. Sağ olsunlar, cehiz-zad da istəmirlər. Oğlan səni götürüb aparacaq Moskvaya. Biz də görək neyniyirik. Qardaşların da məktəbi oxuyub qurtarsınlar. Əsas onların təhsilidi. Biz də ağ günə çıxarıq İnşallah. – Ana… Axı mən Qurban əminin oğlunu tanımıram, görməmişəm, heç adını da bilmirəm… Səməd pis oğlan deyil, ana. Göyçaydandır, institutda oxuyur, özü də Bakıda qalmaq istəyir. – Ceyhundur Qurbanın oğlunun adı… Qızım, mən demirəm Səməd pis oğlandır, ya yaxşı oğlandır. Amma sən uşaqsan hələ. Çox şeyi dərk eləmirsən. Qurban əmingili mən tanıyıram. Özü də, yoldaşı da çox yaxşı adamlardır. Belə ata-anası olan oğlan da əlbət yaxşı olar. Bir də ki, indi çox pis zəmanədir, qızım. İnsanlar güclə özlərinə çörək pulu tapırlar. Yaşamaq üçün, ailə saxlamaq üçün tək sevgi kifayət eləmir. İndi 3-5 gün göz yaşı tökəcəksən, amma gün gələcək mənim haqlı olduğunu görəcəksən. Onda deyəcəksən ki, anam düz deyirmiş. Mən səni düşünüb deyirəm. Elə eləmə ki, atana deyim. Bir daha bu söhbətə qayıtmayaq. Səməddir, nədir, o oğlanla görüşməyəcəksən! Nübar heç nə deyə bilmədi. Atasının, anasının nə qədər zülm çəkdiklərini görürdü, dərk edirdi. Bir anda evsiz-eşiksiz, pulsuz-parasız qalıb, çöllərə düşən ailəsi üçün atasının nə qədər əziyyət çəkdiyini bilirdi. Neçə dəfə evdə ailəliklə yemək yeyərkən atasının “mən toxam, çöldə yemişəm” deyib, sual dolu baxışlarla baxan anasınin qulağına “qoy uşaqlar doysun” pıçıldamasını eşitmişdi. Belə atanı necə incidə bilərdi? Axı Qurban əmigil onlara evlərini vermişdilər. Ən azından kirayə pulu vermirdilər. Ata-anasının maaşı yeməklərinə güclə çatırdı. Digər tərəfdən də Səmədi düşünürdü. Axı onun yanında çox xoşbəxt olurdu. Bütün dərdini unudurdu sevdiyi oğlanın mavi gözlərinə baxdıqca. Çox çarəsiz idi. Elə bil onu görünməz bir uçurumun kənarına sıxışdırmışdılar. Düşünürdü ki, indi susub özünü fəda etməlidir, təki ailəsi pərişan olmasın. Bu fikir içini didib-parçaladı. Üzü üstə yatağa uzanıb hönkür-hönkür ağladı. Martın 8-i idi. Nübargilin evində canlanma vardı. Bu gün ona elçi gələcəkdi. Eıçilik deyəndə ki, əslində böyüklər öz aralarında söz kəsmişdilər. Bu gün üzük gətirəcək, elçiliyi bir növ rəsmiləşdirəcəkdilər. Qurbangil bir neçə gün idi ki, Bakıya gəlmişdilər. Hələlik başqa qohumlarıgildə qalırdılar. Hamının üzündə sevinc var idi, bircə Nübardan başqa. Hər gün Səmədi düşünürdü. Anasının sözündən sonra Səməddən ayrılmışdı. Onu da sözlə deyə bilməmişdi. Uzun-uzadı məktub yazıb, Səmədi görən kimi ona verib qaçmışdı. Ondan sonra da bir daha görməmişdi oğlanı. Bu Nübarın işini bir az rahatlaşdırsa da, qəlbində böyük nigarançılıq yaratmışdı. “Görəsən Səməd hardadır indi?” sualı içini gəmirirdi. O gündən tar səsi də gəlmirdi. Bilirdi ki, Səməd imtahanlardan sonra 15-20 günıük rayona gedəcəkdi. İndiyədək isə çoxdan qayıtmalı idi. Amma heç qarşılaşmamışdı onunla. “Bəlkə də evini dəyişib…”, “Bəlkə də heç Səməd sevmirmiş məni…”, “Bəlkə elə anam deyən kimi imiş, yoldan çıxarmaq istəyirmiş məni…”. Suallar beynini yorur, cavabını isə tapa bilmirdi. Bildiyi tək bir şey var idi; Səməd üçün çox darıxmışdı. Anası dediyi kimi olmadı, 3-5 gün ağlayıb, sakitləşmədi. Hər gecə yerinə girib səssiz-səssiz göz yaşları tökdü. Qapı taqqıltısı onu xəyallardan ayırdı. Qohumlardan kimsə “Ay Gülsüm, deyəsən gəldilər,” dedi və həyət qapısına doğru addımlamağa başladı. Səttarla Gülsüm elçiləri qapıda qarşıladılar. Elçilər gətirdikləri hədiyyələri ev sahiblərinə verdikdən sonra göstərilən yerdə əyləşdilər. Qadınlar öz aralarında “oğlan niyə gəlməyib?” deyə pıçıldaşmağa başladılar. Oğlanın anası üzünü Gülsümə tutub, “eşitdik ki, buralarda “oblavadır”, cavan oğlanları küçədə tutub Qarabağa aparırlar, biz də ona görə Ceyhunu gətirmədik”, dedi. Ortaya dərin sükut çökdü. Bu söz hamıya pis təsir eləmişdi. Necə yəni, bəs torpaqları kim azad edəcək? Axı Ceyhun özü də Qarabağda doğulmuşdu. Kəndlərindən, elə öz qohumlarından neçə şəhid var idi, neçəsi hələ də cəbhədə vuruşurdu. Ceyhunun onlardan nəyi artıq idi ki? Qurban hiss elədi ki, arvadının yersiz sözü hamiya pis təsir edib, ortalığı toparlamağa çalışdı: – Əslində gələcəkdi, amma işdən icazə ala bilmədi. Nəsə yoxlamaları var. Bileti belə öncədən almışdıq, sonra qaytarmalı olduq. Qurbanın yalan danışdığı aydın hiss olunurdu. Səttar onları utandırmamaq üçün “eybi yoxdur, canınız sağ olsun. İndi pis zəmanədir, insanlar güclə iş tapıb bir loxma çörəyini qazana bilirlər” dedi. Bundan sonra ortalıq bir az yumşaldı. Qadınlar süfrəni bəzəyir, Səttar da Qurbanla söhbət edirdi. Bir müddət sonra məclis şənləndi, hamı deyib-gülürdü. Nübar yatağında oturub barmağındakı brilliant qaşlı üzüyə baxırdı. Qonaqlar artıq getmişdi. Qurbangilin gətirdikləri hədiyyələri hər kəs bəyənmişdi. Hiss olunurdu ki, çoxlu pul xərcləyiblər. Ən çox sevinən Nübarın qardaşları idi. Üzünü görmədikləri, dadını bilmədikləri cürbəcür şokoladlardan, konfetlərdən yemişdilər. Hamının kefi kök idi, bir Nübardan başqa. Səmədi unuda bilmirdi. Əvvəllər düşünürdü ki, elçiliyə Ceyhun da gələcək, onu yaxından tanıyacaq, şəhəri gəzəcəklər, bir neçə günlük də olsa başı qarışacaqdı. Bəlkə sevməyə də başlayacaqdı Ceyhunu. Şəklini görmüşdü; pis oğlana oxşamırdı, üstəlik yaraşıqlı idi. İndi isə düşünürdü, qorxusundan nişanlısına üzük taxmağa gələ bilməyən oğlan onu necə xoşbəxt edəcək? Öz dədə-baba yurdunu qorumayan Nübarı necə qoruyacaq? Nübarın sabaha olan ümidləri, bütün xəyalları alt-üst olmuşdu. Qurbangil yayda toy etmək istədiklərini bildirmişdilər. Toyu da Moskvada edəcəkdilər. Belə çıxır ki, Nübar 3-4 aydan sonra yaxınlarını, doğmalarını tərk edib uzaq, qərib yerdə həyatına davam edəcəkdi. Səməddən sonra demək olar şəhərə çıxmırdı. Həyat onun üçün çox darixdirici olmuşdu. Qürbət yerə gəlin köçəcəyi onu qorxudurdu. Ən pisi isə heç tanımadığı insanla ailə qurması idi. Bütün bunları düşündükcə göz yaşlarını saxlaya bilmirdi və özünü çox çarəsiz hiss edirdi. Gülsüm qızının halını görürdü. Nübar gecələr nə qədər səssiz ağlasa da anası duyurdu. Bu günə qədər düşünürdü ki, zamanla hər şey düzələcək, qızı keçmişi unudacaq. Amma nişana Ceyhunun gəlməməsi onu da pərt etmişdi. Hiss edirdi ki, bu hal Səttarın da xoşuna gəlməyib. May ayının sonu idi. Havalar isinməyə başlamışdı. Axşam Səttargil ailəliklə yemək masasının ətrafına toplaşmışdılar. Televizorda xəbərlər gedirdi. Diktor xanım növbəti süjetə şeirlə keçid elədi:
Bir gözələ vurulmuşdum, O sevgidə ilk nübarım. Eşqimdən göylərdə uçdum, Sonra sındı qanadlarım… Ağla, tarım… Ağla, tarım…
Arzularım yarım qaldı, Onu məndən kimlər aldı? Sağalmaz bir dərdə saldı, Bitmədi ki, ahu-zarım, Ağla, tarım… Ağla, tarım…
Göz yaşlarım dayanmadı Ölmüş ruhum oyanmadı. Mən çox yandım, o yanmadı? Vəfasızmış demə yarım, Ağla, tarım… Ağla, tarım…
Qəhrəman bir əsgərimizin ürəyinin dərinliyindən süzülüb axan bu kəlmələr hər kəsi duyğulandırdı. Həkimlərin dediyinə görə əməliyyat zamanı əsgər durmadan bu şeiri oxuyurmuş. Biz də qəhrəmanımızı tanımaq üçün yolumuzu hərbi hospitaldan saldıq. Səməd Məmmədov İncəsənət İnistitutunun 3-cü kursunda oxuyurdu. Təhsilini yarımçıq qoyub könüllü cəbhəyə getmiş və qəhərmanlıqla döyüşərək yaralanmışdır…” Bunu eşidən Nübarın baxışları anasının baxışları ilə toqquşdu. Qızın ürəyi sıxıldı, gözləri qaraldı və müvazinətini itirib yerə yıxıldı.
Qapı açıldı və bayaqkı ağ xalatlı qız astanada göründü: – Nübar, gör sənə kimi gətirmişəm?! deyərək qapını açıq qoyub təkrar dəhlizə çıxdı və əlil arabasını sürə-sürə Nübarın yanına gətirdi. Nübar gözlərinə inanmadı. Arabada əyləşən Səməd idi. Heyrətlə, “Səməd, bu sənsən?” – dedi. Səməd gülümsəyərək cavab verdi: – Oxşamıram? – Oxşayırsan. Nə yaxşı gəldin? – Eşitdim, burdasan, gəldim. Necəsən? Yaxşısan indi? Nübar kövrək səslə, “hə” cavabını verdi.
Nübarın televizordakı xəbərləri eşidib huşunu itirməsindən peşman olan anası onu xəstəxanaya yerləşdirdikdən sonra hospitala getmiş, orada Səmədi taparaq baş verənləri danışmış, günahkar olduğunu etiraf etmiş və üzr istəyərək qızının müalicə aldığı xəstəxanaya gəlməsini xahiş etmişdir. Səmədin müharibəyə könüllü gedərək savaşması və yaralanması bir şəhid bacısı kimi Gülsümə çox təsir etmişdi.
QƏLƏM “O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi.” Ələq surəsi (96/4) Silikon vadisinin neon işığında bir uşaq barmaqlarıyla gələcəyi sürüşdürür ekranda, amma dünyanın taleyi hələ də köhnə bir qələmin mürəkkəbində yatır. Bir ata oğluna “Oxu!” — deyirsə, Deməli kitab var, Qələm yaşayır.
Çünki, ilk fikir serverlərdə yox, insanın ruhunda yazılmışdı. Daşa qazılmışdı, gilə yazılmışdı…
“O, qələmlə yazmaq öyrətdi…” — səmanın sonsuz bulud yaddaşından yer üzünə endirilən ilk məlumat kimi. “Oxu” dedi, “yazmaq öyrətdi”… Nicat bundadır dedi.
Qələm — sadəcə taxta, dəmir, mürəkkəb deyil, o, zamanın onurğasıdır. Bir alimin min il əvvəl titrəyən əli bu gün mənim düşüncəmə toxunursa, deməli, qələm ölməyib – Xəzərin sahilində dəniz dalğaları sahilə data kimi çırpılır, insanlar süni intellektdən danışır, amma heç bir algoritm anasının laylasını yazan əlin yerini vermir. Hanı Nəsimi? Hanı Üzeyir!?
Dil külək kimidir — eşidilər və itib gedər. Qələm isə daş kimidir — əsrlərin daş yaddaşında qalır. Həsənoğlunun bir beyti kimi, Əl-Xarəzm, Əl-Biruni, Tusi elmi kimi, İbn Sinanın tibbi — icadları kimi… Mucidləri qələm yaşadır, alimləri qələm yaşadır, şairləri qələm yaşadır… Çünki, qələm min illərin yaddaşıdır…
Bir kitab rəfdə susur, amma içində imperiyalar danışır. Bir cümlə sərhədləri keçir, dinləri, qanunları, elmləri bir nəsildən o birinə daşıyır. Tarix, coğrafiya kitablarda yaşayır…
Əgər qələm olmasaydı, bəşəriyyət hər səhər öz tarixini yenidən icad edərdi. Hamı mucid olardı — olardımı!? Bəşər hələ də İbn Sinanın maqqaşına möhtac! Acdır, ac — insan oğlu yeniliyə ac…
İndi isə gecənin bulvar işıqları altında bir şair yazır: Xəzər, ey Xəzər, mavi gözlüm, İnsan fanidir, mürəkkəb yox. Yaxşı ki, qələm nə vaxtsa yazıb: “İnsan çiy süd əmib”…
Çünki, dünya dəyişsə də Tanrının ilk universiteti hələ də qələmdir, qələm! Son müraciəti isə “Oxu!” olub.
Yağış yağır, Bakı suyun içindədir… Artıq hava işıqlaşıb. Şair hələ yerindədir; Xəzərin su sahilində, Bakının şıx bulvarında, işıq dirəyi altında… İşıq sönüb, Abajuru çətir bilir, şeiri qoynunda gizlədir; yumasın yağış yazısın, çünki, o hələ təzədir — mürəkkəbi qurumayıb… Qələmi də bərk-bərk tutub, Köynəyinin döş cibində… Kağız, qələm sinəsində, Könlü fərah islanır o — bu gün Bakı küçəsində… Fəqət, ruhu Hələbdədir; Nəsiminin yanındadır — orda dinir, şeir deyir Türkün qədim ləhçəsində… Yaşa, Qələm! Yağ, ey yağış! Gücün çatır, di yu getsin min illərin yazısını! Əbəs yerə deməyiblər, — həm də tarixdən bilirik — qoşa qanaddır: qılıncla qələm… Ruhuna min rəhmət, Ulu şah babam, Ələsgər dədəm! Dünya durduqca yaşayacaq söz, Yaşarsa, qələm! 17.05.2026. Bakı.
Tanınmış şair-publisist Sərvaz Hüseynoğlunun “Nazim Əhmədlinin çəhrayı yuxuları” kitabı işıq üzü gördü. “Nazim Əhmədlinin çəhrayı yuxuları” kitabı şair Nazim Əhmədlinnin yaradıcılığına həsr olunmuşdur. Kitab 31 mart 2026-cı il tarixində “İmza” Nəşrlər evi tərəfindən çap olunmuşdur.
Yeni nəşrdə müəllifin yaradıcılıq dünyası, poetik düşüncələri və ədəbi fəaliyyəti geniş şəkildə təhlil olunur. Kitabın ərsəyə gəlməsi müəllifin yaradıcılığına verilən dəyərin və ədəbi mühitdə ona olan marağın daha bir göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Müəllif kitabın ərsəyə gəlməsində əməyi keçənlərə təşəkkürünü bildirir. Xüsusilə, kitabın müəllifi Sərvaz Hüseynoğluna və “İmza” nəşriyyatının direktoru Səbuhi Aslana minnətdarlıq ifadə olunmuşdur.
