Zaur Ustac poeziyasının mövzu və ideya xüsusiyyətlər
Müasir Azərbaycan poeziyasında milli ruhu, mənəvi dəyərləri və insan taleyini poetik düşüncə ilə birləşdirən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır. Onun şeirləri yalnız duyğuların ifadəsi deyil, həm də cəmiyyətə ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Şairin yaradıcılığında vətən sevgisi, ana obrazı, insanın daxili aləmi, milli kimlik və mənəvi kamillik kimi mövzular xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Zaur Ustac poeziyası həm milli, həm də ümumbəşəri məzmun daşıyan poetik nümunələr toplusu kimi diqqəti cəlb edir. Azərbaycan ədəbiyyatı xalqın tarixi, milli kimliyi, mənəvi dəyərləri və estetik düşüncə tərzinin formalaşmasında mühüm rol oynayan zəngin mədəni irsdir. Bu irsin ən mühüm sahələrindən biri poeziyadır. Azərbaycan poeziyası əsrlər boyu cəmiyyətin ictimai-siyasi hadisələrini, insanın daxili aləmini, milli-mənəvi dəyərləri və ümumbəşəri idealları bədii söz vasitəsilə ifadə etmişdir. Hər bir dövrdə yaşamış şairlər öz yaradıcılığı ilə yalnız ədəbi prosesə deyil, həm də xalqın mənəvi dünyasının inkişafına təsir göstərmiş, dövrün ictimai fikrinin formalaşmasına mühüm töhfələr vermişlər. Müasir dövrdə də bu ənənə davam etdirilir və yeni nəsil şairlər klassik poeziyanın zəngin irsini müasir bədii düşüncə ilə sintez edərək Azərbaycan ədəbiyyatını yeni ideya və mövzularla zənginləşdirirlər. Müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcılıq dəst-xətti ilə seçilən müəlliflərdən biri Zaur Ustacdır. Onun poetik irsi müxtəlif mövzu dairəsini əhatə etməsi, milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətdə təqdim olunması, sadə, lakin təsirli bədii dili ilə diqqəti cəlb edir. Şairin əsərlərində vətən sevgisi, milli birlik, mənəvi kamillik, ana obrazı, ailə dəyərləri, insanın daxili aləmi, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissi və humanizm kimi mövzular xüsusi yer tutur. Bu mövzular yalnız poetik təsvir vasitəsi deyil, həm də müəllifin dünyagörüşünün, həyat fəlsəfəsinin və vətəndaş mövqeyinin ifadəsi kimi çıxış edir. Zaur Ustacın poeziyası müasir dövrün sosial-mədəni reallıqları ilə milli ədəbi ənənələrin üzvi vəhdətini əks etdirir. Onun şeirlərində keçmişə ehtiram, bu günün problemlərinə həssas münasibət və gələcəyə nikbin baxış bir-birini tamamlayır. Şair oxucunu təkcə emosional təsir altında saxlamır, həm də onu milli-mənəvi dəyərlər, vətəndaşlıq mövqeyi, insanlıq prinsipləri və mənəvi məsuliyyət haqqında düşünməyə sövq edir. Məhz bu xüsusiyyətlər onun yaradıcılığını müasir Azərbaycan poeziyasında fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir. Zaur Ustacın şeirlərində diqqəti cəlb edən əsas xüsusiyyətlərdən biri də poetik fikrin səmimiliyi və təbiiliyidir. Müəllif mürəkkəb bədii konstruksiyalara deyil, sadə, anlaşıqlı və obrazlı ifadə vasitələrinə üstünlük verir. Bu isə onun əsərlərinin müxtəlif yaş və peşə qruplarından olan oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmasına şərait yaradır. Şair xalq danışıq dilinin imkanlarından, milli folklor elementlərindən və klassik Azərbaycan poeziyasının bədii ənənələrindən yaradıcı şəkildə istifadə etməklə özünəməxsus üslub formalaşdırmışdır. Müasir ədəbiyyatşünaslıq baxımından Zaur Ustac yaradıcılığının tədqiqi həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyət daşıyır. Onun poeziyasının mövzu və ideya xüsusiyyətlərinin araşdırılması müasir Azərbaycan poeziyasında gedən inkişaf meyillərini müəyyənləşdirməyə, milli bədii düşüncənin istiqamətlərini qiymətləndirməyə və şairin ədəbi prosesdə tutduğu mövqeyi daha dəqiq müəyyən etməyə imkan verir. Zaur Ustac poeziyasının mövzu və ideya xüsusiyyətlərini sistemli şəkildə təhlil etmək, onun yaradıcılığında aparıcı mövzuları, bədii-estetik prinsipləri, poetik üslubunu və ifadə etdiyi ideyaları araşdırmaq Azərbaycan ədəbiyyatı üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Şairin əsərlərində vətənpərvərlik, milli-mənəvi dəyərlər, insan və cəmiyyət münasibətləri, ana obrazı, təbiət və məhəbbət motivləri elmi-nəzəri aspektdən dəyərləndirilmişdir. Zaur Ustac poeziyasının ən aparıcı mövzularından biri vətəndir. Şair vətəni yalnız coğrafi məkan kimi deyil, xalqın yaddaşı, tarixi və mənəvi varlığı kimi təqdim edir. Onun şeirlərində Azərbaycan torpağına bağlılıq, milli birlik və xalqın gələcəyinə inam güclü şəkildə hiss olunur. Vətən mövzusu şair üçün sadəcə tərənnüm obyekti deyil, həm də vətəndaş məsuliyyətinin ifadəsidir. Onun şeirlərində torpağa sevgi ilə yanaşı, onu qorumağın vacibliyi də vurğulanır. Şair oxucunu milli dəyərlərə sahib çıxmağa, keçmişi unutmamağa və gələcək qarşısında məsuliyyət hiss etməyə çağırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana mövzusu xüsusi emosional yük daşıyır. Ana onun poeziyasında yalnız ailənin dayağı deyil, həm də mərhəmətin, şəfqətin və mənəvi saflığın rəmzidir. Şair ana obrazı vasitəsilə insanın ən təmiz duyğularını ifadə edir. Bu mövzuda yazılmış şeirlərində səmimilik və daxili istilik üstünlük təşkil edir. Ana həm övladın ilk müəllimi, həm də milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Beləliklə, ana obrazı fərdi məna çərçivəsindən çıxaraq ümummilli məna qazanır. Şairin poeziyasında insanın mənəvi dünyası geniş şəkildə əks olunur. O, insanın vicdanı, ədalət hissi, xeyirxahlığı və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında düşüncələrini poetik dillə ifadə edir. Zaur Ustac üçün insanın böyüklüyü onun maddi imkanları ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri ilə ölçülür. Şair yaradıcılığında cəmiyyətdə rast gəlinən laqeydlik, ədalətsizlik və mənəvi aşınma hallarına da toxunur. Lakin o, ümidsizlik yaratmır; əksinə, insanın özünü dəyişməsi və yaxşılığa yönəlməsi ideyasını ön plana çəkir. Zaur Ustac poeziyasında təbiət canlı və duyğulu şəkildə təsvir edilir. Təbiət mənzərələri şairin daxili aləmi ilə vəhdətdə təqdim olunur. Bahar, yağış, dağ, çay və digər təbiət obrazları insan ruhunun müxtəlif hallarını ifadə edən poetik vasitələrə çevrilir. Məhəbbət mövzusu da onun yaradıcılığında mühüm yer tutur. Bu məhəbbət yalnız romantik hiss kimi deyil, insana, həyata və gözəlliyə sevgi kimi təqdim edilir. Şair məhəbbəti insanı saflaşdıran və mənən yüksəldən qüvvə hesab edir. Zaur Ustac poeziyasının başlıca ideyası mənəvi kamillikdir. Şair insanın öz vicdanına sadiq qalmasını, xeyirxahlığı və ədaləti həyat prinsipi seçməsini vacib sayır. Onun şeirlərində milli kimliyin qorunması, ana dilinə sevgi və gənc nəslin mənəvi dəyərlər əsasında yetişməsi ideyaları da geniş yer tutur. Bu poeziyada humanizm əsas xətt kimi görünür. İnsan sevgisi, mərhəmət, birlik və qarşılıqlı hörmət kimi dəyərlər şairin poetik düşüncəsinin mərkəzində dayanır. Zaur Ustacın şeirlərinin diqqətçəkən cəhətlərindən biri sadə və anlaşıqlı dildir. O, mürəkkəb ifadələrdən çox, səmimi və təsirli poetik nitqə üstünlük verir. Xalq dilinin imkanlarından, obrazlı ifadələrdən və emosional intonasiyadan məharətlə istifadə etməsi onun şeirlərini oxucuya yaxınlaşdırır. Şairin üslubunda lirizm, səmimilik və düşüncə dərinliyi bir-birini tamamlayır. Bu xüsusiyyətlər onun poeziyasına həm estetik gözəllik, həm də mənəvi təsir gücü qazandırır. Zaur Ustacın “Vətən” şeirində vətən sevgisi yüksək emosional çalarlarla ifadə olunur. Şair vətəni insanın mənəvi dayağı və kimliyinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir. Şeirdə vətənə bağlılıq təkcə hiss kimi deyil, vətəndaşlıq borcu kimi də dəyərləndirilir. “Ana” şeirində müəllif ana obrazını müqəddəslik, mərhəmət və sonsuz fədakarlıq rəmzi kimi təqdim edir. Şeirin əsas ideyası anaya sevgi və ehtiramın insanın mənəvi kamilliyinin göstəricisi olmasıdır. Şəhid baş leytenant Fərid Güloğlan oğlu Əhmədova həsr etdiyi “Şəhidim” şeirində Vətən uğrunda canından keçən qəhrəmanların əziz xatirəsi böyük ehtiramla yad edilir. Şair şəhidliyi xalqın qəhrəmanlıq salnaməsinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir və gənc nəslə vətənpərvərlik ruhu aşılayır. “Azərbaycan” şeirində müəllif doğma yurdun təbiətini, tarixini və milli ruhunu poetik boyalarla təsvir edir. Şeirdə Azərbaycan xalqının birliyi, dövlətçilik ənənələri və gələcəyə inam əsas ideya xəttini təşkil edir. Bu nümunələr göstərir ki, Zaur Ustacın poeziyasında vətən, ana, milli-mənəvi dəyərlər və insan amili aparıcı mövzulardır. Şair bu mövzuları sadə, səmimi və obrazlı dillə ifadə edərək oxucuda güclü emosional təsir yaradır. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətən, şəhidlik, ana sevgisi və milli-mənəvi dəyərlər əsas mövzu istiqamətlərini təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər şairin müxtəlif şeirlərində öz bədii ifadəsini tapmışdır. Zaur Ustacın ən təsirli şeirlərindən biri olan “Can ay ana…” əsəri şəhidlik mövzusuna həsr edilmişdir. Şeir Azərbaycan Milli Qəhrəmanı Polad Həşimovun xatirəsinə ithaf olunmuşdur. Əsərdə ana obrazı təkcə bir insanın anası kimi deyil, bütün şəhid analarının ümumiləşdirilmiş simvolu kimi təqdim edilir. Şair təkrar olunan “Can ay ana…” müraciəti ilə əsərin emosional təsirini gücləndirir, ananın kədəri ilə xalqın qürur hissini vəhdətdə təqdim edir. Əsərin əsas ideyası Vətən uğrunda canından keçən insanların ölməzliyi və şəhid analarına sonsuz ehtiram hissidir. Zaur Ustacın “Sevin ki, seviləsiz…” kitabında toplanmış şeirlərdə insanpərvərlik, həyat sevgisi və mənəvi saflıq əsas ideya xəttini təşkil edir. Müəllif insan münasibətlərində qarşılıqlı hörmətin, sevginin və xeyirxahlığın cəmiyyətin inkişafı üçün vacibliyini vurğulayır. Şair oxucunu həyata nikbin baxmağa və mənəvi dəyərləri qorumağa çağırır. “Otuz ildir əldə qələm” kitabı müəllifin uzun illər ərzində formalaşmış poetik dünyagörüşünü əks etdirir. Burada vətənpərvərlik, milli kimlik, zaman, insan taleyi və yaradıcılıq məsuliyyəti kimi mövzular geniş yer alır. Şair bədii sözü milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət edən mühüm vasitə kimi qiymətləndirir.
Bu nümunələrin təhlili göstərir ki, Zaur Ustac poeziyasının əsas ideya istiqamətləri vətənə sədaqət, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, şəhidlik zirvəsinin ucalığı, ana məhəbbətinin müqəddəsliyi və humanizm prinsipləridir. Onun poetik dili sadə, səmimi və obrazlı olmaqla oxucunun duyğularına birbaşa təsir edir. Məhz bu xüsusiyyətlər Zaur Ustacı müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik şairlərdən biri kimi səciyyələndirməyə əsas verir. Zaur Ustac poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli ruhu, vətən sevgisini və mənəvi dəyərləri yaşadan əhəmiyyətli yaradıcılıq nümunələrindəndir. Onun şeirlərində vətən, ana, insan, məhəbbət və mənəvi kamillik mövzuları vahid ideya xətti ətrafında birləşir. Sadə, səmimi və obrazlı poetik dili isə bu yaradıcılığı geniş oxucu auditoriyası üçün təsirli və yaddaqalan edir. Zaur Ustac poeziyası həm milli ədəbi ənənələrin davamı, həm də müasir dövrün mənəvi problemlərinə poetik münasibət kimi qiymətləndirilə bilər. Zaur Ustacın poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli-mənəvi dəyərlərin, vətənpərvərlik ideyalarının və humanist düşüncənin bədii ifadəsini özündə birləşdirən əhəmiyyətli yaradıcılıq nümunələrindən biridir. Şair öz poetik dünyagörüşünü xalqın tarixi yaddaşı, milli kimliyi və mənəvi irsi ilə əlaqələndirərək oxucuya yalnız estetik zövq deyil, həm də dərin ictimai və mənəvi düşüncə təqdim edir. Onun poeziyasında irəli sürülən ideyalar müasir dövrün çağırışları ilə səsləşir, insanı milli dəyərlərə bağlı olmağa, mənəvi saflığı qorumağa və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini unutmamağa səsləyir. Zaur Ustac yaradıcılığının əsas mövzu istiqamətlərini vətən sevgisi, milli birlik, ana obrazı, ailə dəyərləri, insanın daxili aləmi, təbiət, məhəbbət və mənəvi kamillik təşkil edir. Bu mövzular bir-birindən ayrı deyil, vahid ideya xətti ətrafında birləşərək müəllifin həyat fəlsəfəsini və bədii-estetik baxışlarını əks etdirir. Şair hər bir mövzuya yalnız emosional yanaşmır, eyni zamanda onu fəlsəfi və mənəvi müstəvidə qiymətləndirərək oxucuda düşünmək, nəticə çıxarmaq və öz mövqeyini müəyyənləşdirmək ehtiyacı yaradır. Zaur Ustacın poeziyasında vətən anlayışı yalnız doğma torpağa məhəbbət hissi ilə məhdudlaşmır. Bu anlayış milli kimliyin qorunması, tarixi yaddaşa hörmət, dövlətçilik düşüncəsi və gələcək nəsillərin milli ruhda tərbiyə olunması ideyaları ilə sıx bağlıdır. Şair vətən sevgisini insanın ən ali mənəvi borcu kimi təqdim edir və bu ideyanı müxtəlif poetik obrazlar, bədii təsvir vasitələri və emosional ifadələrlə zənginləşdirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı da xüsusi məna yükü daşıyır. Ana yalnız ailə institutunun deyil, bütövlükdə xalqın mənəvi dəyərlərinin, milli yaddaşının və əxlaqi prinsiplərinin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Bu baxımdan şair ana obrazını yüksək mənəvi ideal səviyyəsinə yüksəldərək ona ümumbəşəri məna qazandırır. Şairin yaradıcılığında humanizm və insanpərvərlik ideyaları aparıcı yer tutur. O, insanın mənəvi saflığını, vicdanını, ədalət hissini və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini ən ali dəyərlər kimi qiymətləndirir. Müəllif oxucunu xeyirxahlığa, mərhəmətə, qarşılıqlı hörmətə və mənəvi kamilliyə çağırır. Bu xüsusiyyətlər onun poeziyasının tərbiyəvi və ictimai əhəmiyyətini daha da artırır. Zaur Ustacın bədii dili sadə, səlis və axıcı olmaqla yanaşı, yüksək obrazlılıq və ifadəlilik xüsusiyyətlərinə malikdir. O, xalq dilinin zəngin imkanlarından, milli folklor motivlərindən, klassik Azərbaycan poeziyasının bədii ənənələrindən yaradıcı şəkildə istifadə edərək özünəməxsus poetik üslub formalaşdırmışdır. Bu üslub həm peşəkar ədəbiyyatşünasların, həm də geniş oxucu kütləsinin marağına səbəb olur və onun yaradıcılığının uzunömürlü olmasını təmin edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Zaur Ustac müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcılıq mövqeyi olan müəlliflərdən biridir. Onun poeziyası milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda formalaşmasına, humanist ideyaların təbliğinə və Azərbaycan ədəbi ənənələrinin inkişafına mühüm töhfə verir. Şairin əsərləri yalnız bədii-estetik baxımdan deyil, həm də mənəvi, sosial və tərbiyəvi aspektdən dəyərli mənbə hesab oluna bilər. Zaur Ustac poeziyası mövzu zənginliyi, ideya dərinliyi, milli ruhu, humanist məzmunu və özünəməxsus bədii üslubu ilə müasir Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yer tutur. Onun yaradıcılığının gələcəkdə daha geniş elmi-nəzəri aspektdə araşdırılması, ayrı-ayrı poetik əsərlərinin müqayisəli təhlili və Azərbaycan ədəbi prosesində tutduğu mövqenin sistemli şəkildə öyrənilməsi müasir ədəbiyyatşünaslıq üçün aktual istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Sonda qeyd etmək istərdim ki, məqaləyə əlavə edilən “Zaur Ustaca” adlı şeir bu məqalənin müəllifi tərəfindən yazılmışdır. Şeir Zaur Ustacın yaradıcılığından doğan təəssüratların, onun ədəbi fəaliyyətinə və mənəvi dəyərlərinə bəslənilən ehtiramın bədii ifadəsidir.
Zaur Ustaca Şeiriyyət eşqiylə çıxdın bu yola, Qələmin nur oldu zaman içində. Vətən sevgisindən yazdın ürəkdən, İz qoydun hər kəlmə, güman içində. *** Ulu bir ulusun şairi oldun, Qarabağ nəfəsi titrər sözündə… Yurdun ağrısı da, sevinci də var, Həsrətdən süzülən qəmli gözündə. *** Kəlməndən mərhəmət boylanır hər an, Ana məhəbbəti könlündə çiçək. Sözünə güvənir bu doğma Vətən, Bilir, doğru yola çağırır ürək… *** Xalqının ruhunu oxşayan qələm, Çıxdığı səfərdə heç vaxt yorulmaz. Sənin poeziyan nurlu bir aləm, Hər zaman parlayar, heç zaman solmaz! *** Nə şöhrət aradın, nə də ki, alqış, Sözünlə ucaltdın öz heykəlini. Qələmin yaşatdı qədim bir yurdu, Qurmusan ulusun söz heykəlini. *** Ədəbiyyat üçün çəkdiyin zəhmət, Qalacaq yaddaşda silinməz iztək. Zaur Ustac adı, sözə sədaqət, Daim yaşayacaq müqəddəs söztək! *** Qoy sözün sabaha işıq aparsın, Yeni nəslə olsun mənəvi çıraq. Şair ömrü bitməz, yaşar sözüylə, Sözün çox yaşasın, olsun min budaq!
Məlahət Quliyeva – Quliyeva Məlahət Sahib qızı (Məmməquliyeva), 1958-ci ildə Ağcabədi rayonunun Boyat kəndində anadan olub. 1979-2013-cü illərdə Respublika DIN-nin Yanğından Mühafizə İdarəsində (İndiki Fövqəladə Hallar Nazirliyində) xüsusi hərbi rütbəli əməkdaşı olaraq bir çox vəzifələrdə xidmət edib. Hazırda hərbi təqaüdçüdür. Məşədi-Kərbəlayı xanımdır. 2 oğlu, 8 nəvəsi var. Məlahət xanım Quliyeva (Məmməquliyeva) gənc yaşlarından bədii yaradıcılıqla da məşğul olur. Gözəl müğənni və çox istedadlı şairə kimi tanınır. Gənc yaşlarından şeirləri müxtəlif mətbuat orqanlarında, Azərbaycan Respublikası DİN-nin “Mübariz keşikdə” və “Zəngəzur” qəzetində, eyni zamanda FHN-nin DYMX-nin “Yanğınla Mübarizə” jurnalında, o cümlədən “Şərqin səsi, “Ziya”, “Elm və Təhsil”, “Kredo”, “Yurd sevgisi” qəzetlərində, “Zim.Az” və “Zirvə. info” saytlarında, “Zirvə”, “Buta”, “Vətən”, “Canım Azərbaycanım”, “Xarıbülbül”, “Şərqin səsi”, “Rəvan”, Poeziya çələngi “, “Zəfər”, “Bakı Təbriz”, “Poeziyamızın Nizami Gəncəvi zirvəsi” və bir çox ədəbi məcmuələrdə də dərc olunub. “Borçalı” qəzetinin və “Yurd” saytının baş redaktorudur. Türkmən Ədəbiyyatçılar (Birliği-Tuzhurmatu Onursal ÜYE), Azərbaycan Yazıçılar, Turan Yazarlar və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. “Abdulla Şaiq”, Məmməd Araz”, “Zirvə” diplomu və medalı “XXI Əsrin Ziyalısı,” “Heydər Zirvəsi”, fəxri diplomu və medalı, “Natavan Xurşidbanu” diplomu və medalı, “Qızıl qələm”, media mükafatları laureatıdır. “Şəhid ailələrinə qayğı” cəmiyyətinin fəxri diplomuna layiq görülüb. “Turan” Ədəbiyyatı Yazarlar Birliyinin və idarə heyətinin üzvü , Turan xalq şairidir. 8 kitab müəllifidir. Biz də hörmətli Məlahət xanıma ədəbi- bədii yaradıcılığında və şəxsi həyatında yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq.
ÖZÜMDƏN YAZIM
Həyatın hər cürə üzündən yazdım, Deyirəm bir az da özümdən yazım. Dünyanı içinə alıb, gəzdirən, Ağlaya bilməyən gözümdən yazım.
Məndən üz döndərib məni yaradan. Bir kərə rəhm etmir ol Şahı-Mərdan. Qəlbimi yandıran acı duyğudan, Gül kimi saralan üzümdən yazım.
Ömür yaşayıram, mən zərrə-zərrə, Dəli sevda məni saldı çöllərə. Ya Rəbbim ah-nalə olarmı belə, Yer-göyə sığmayan dözümdən yazım.
Uçdu xəyaları arana- dağa, Həm indiki vaxta, həm cavanlığa. Bir anlıq dayanıb, xəyala daldı, Boylandı keçmişə, bir sola-sağa.
O ziyalı idi, həm də bir Ana, Sanki mələk imiş gəlib cahana. Hər bir kəlməsindən, şirin sözündən, Qələm əhli olan gəldi ilhama.
Anadan qiymətli yox özgə nemət, Anadı hər kəsə şərəf-ləyaqət. Analar Allahdan bizə əmanət, Ana müqəddəsdir bil, ay Məlahət. Ayağı altına deyilir cənnət. 15.04.2025
MİNNƏTDARAM MƏN ANAYA
Qovdu aylar, illər birin, Kövrək oldu yaman qəlbim, Yaş üstünə yaşda gəldi, Heç nə vermir gənclik yerin.
Demirəm ki, qocalmışam, Bəlkə bir az ucalmışam. Yaxşı-yaman bu ömürdə, İlləri yola salmışam,
Şükür olsun yaradana, Bəxş eyləyib bu cahana. Gözəl keçib illərimiz, Həyat dönüb gülüstana.
Altmışımı adlamışam, Yetmişimi haqlamışam. Xoşbəxt günlər yaşayaraq, Bu həyatdan kam almışam.
Hər bir dərdi silib atdım. Qəm-kədərə sevinc qatdım. Ömür bir az vəfa qılsa, Bəlkə gedib yüzə çatdım.
Məlahətəm, mən bir dünya, Bənzəyirəm günə-aya, Doğulduğum bu gün üçün, Minnətdaram mən Anaya. 09.02.2025
MƏNA GƏZİRƏM
Mən şair demədim, özümə heç vaxt, Söz səltənətində dağılmasın taxt. Hər kəsin öz yeri, öz qələmi var , Kimin kim olduğun göstərəcək vaxt.
Mən şair demədim, özüm-özümə, Bir kimsə gülməsin haqqın sözünə, Sevmirəm özünü tərif etməyi, Yaxşı görsənməkçün xalqın gözünə.
Mən şair demədim, özüm-özümə, Qoy mənə qiyməti el-aləm versin. Yazdığım əsərin hər bir kəlməsin, Ələkdən keçirib, xalq sözün desin.
Mən şair demədim, özüm-özümə, Peşmanlıq içində, döyüm dizimə. Deyirlər “El gözü, tərəzi gözü”, Xalq şair sözünü yazsın izimə.
Hər kəsin dünyada öz amalı var. Özümə tərifim mənə olar ar. Yazıb-yaradıram, mən azdan -çoxdan, Yazmasam gen dünya mənə olar dar.
Ürəkdən keçəni demədim hələ, Kaş yazıb-yaradım mən indən belə. Elə bir əsərim gəlsin ərsəyə, Toxunsun ürəkdə incə bir telə.
Məlahətəm, gördüyümü yazıram. Hər kəlməni min mənaya yozuram. Yaxşını-yamanı ələyib- seçib, Hər sözümdə dərin məna gəzirəm. 04.04.2025
SƏN BİLƏYDİN
Eşqin idi dərdə dərman, Fələk verdi özgə fərman. Sanki məni vurdu ilan, Kaş ki, bunu sən biləydin.
Ayrılıqdan gəldi xəbər, Sevgidən qalmadı əsər. Ayrılıq ölümdən betər Kaş ki, bunu sən biləydin.
Çıtır-çıtır yandı ürək, Sevən könlüm oldu kövrək. Sənsiz ömür nəyə gərək, Kaş ki, bunu sən biləydin.
Ürəyimin sındı teli, Eşqin məni etdi dəli. Vurdu məni zalım əli, Kaş ki, bunu sən biləydin.
Can evindən söküldü can, Üzdü məni qəmi-hicran. İç dünyamda qopdu tufan, Kaş ki, bunu sən biləydin.
Ürək sındı cilik-cilik, Sümüklərdə dondu ilik. Mən unutdum bir dəfəlik, Kaş ki, bunu sən biləydin
Məlahətəm, əhli-halam, Əhdə-anda düz ilqaram. Eşq yolunda tarimaram. Kaş ki, bunu sən biləydin. 21.06.2024
KÖNLÜM
Yenə ləngər vurur çağlayan könlüm, Sağalmaz yarasın ağlayan könlüm. Vəfasız dünyanın odu-közüylə, Özün-öz gözüylə dağlayan könlüm.
Sınıbdı ürəyim, qırılıb qəlbim, Dünyaya sığmaylr göyərmiş dərdim. Dönüb gəncliyimə yaman kövrəldim, İçində diləyin bağlayan könlüm.
Sevgi-məhəbbətim gözümdə qaldı, Hicranın naləsi canımı aldı. Bağrım al qan oldu, ürəyim yandı, Olmadı yarasın bağlayan könlüm.
Sevdalı günlərin atəşi söndü, Sevən könlüm qara zindana döndü. Çərxi fələk yaman tərsinə çöndü. Öz közü özünü dağlayan könlüm.
Məlahətəm, “dərdi canda saxladım”, Yaş da ötür, yetmişi də haxladım. Əridi sümüklər, kökdən laxladım. Köksündə dərdlərin tığlayan könlüm. 04.06.2025
AY ZALIM FƏLƏK
Dağların suyunu içmək istədim, Bulanıb lil oldu ərşimdə mənim. Əyilib torpağın öpmək istədim, Qarışıb gil oldu qarşımda mənim.
Bu necə qismətdi, necə taledi, Üstümə yer-göyün qəmin ələdi. Hər yandan bağlandı açıq yollarım, Bilmədim bəlalar haradan gəldi?
Nə yaman tez soldu gülüm-çiçəyim, Dağlar boyda oldu qəmim, kədərim. Acı tale məni yıxıb- sürüdü, Ah-nalə içində ötdü illərim.
Haraya getdimsə yolum lax çıxdı, Tənhalıq qəlbimi yandırıb-yaxdı. “Yıxdı can evimi” candan ayrılmaq, Göz yaşım sel olub köksümdən axdı.
Ha yana əl atdım əllərim yandı, Dövr etmədi qanım, damarda dondu. Vəfasız dünyada bir gün görmədim, Qaraldı ocağım, çırağım söndü.
ZAUR USTAC: ƏDƏBİYYAT VƏ JURNALİSTİKA SAHƏLƏRİNİN LAYİQLİ USTADI (Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndəsi, yazıçı-publisist, şair Zaur Ustaca ithaf olunur!)
Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitinin tanınmış və məhsuldar nümayəndələrindən biri də yazıçı-publisist və şair Zaur Ustacdır.
Qısa bioqrafik məlumat: Zaur Ustac (Mustafayev Zaur Mustafa oğlu): 08 yanvar 1975-ci ildə Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində dünyaya göz açıb. İlk təhsilini Ağdam rayonunun Yusifcanlı kənd orta məktəbində almış, ardıcıl olaraq Bakı Dövlət Universitetində, Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbində, Beynəlxalq İxtiraçılıq və Biznes İnstitutunda və Şamaxı Humanitar Kollecində davam etdirmişdir. Birinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı və hal-hazırda ehtiyatda olan zabitdir. Zaur Ustac 1988-ci ildən etibarən dövri mətbuatda çıxış edir. AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir və naşirdir. 1988-ci ildən bu günə qədər müntəzəm çap olunur. Hal-hazırda hər həftə ən azı iki ənənəvi mətbu orqanda çıxış edir. Ədəbi mühitdə “Zaur Ustac” təxəllüsü ilə çıxış edən bu dəyərli yazar “Qızıl Qələm” Media Mükafatı, “Həməşəra” Fəxri Diplomu, “Turan Ödülü” və Turan Yazarlar Birliyinin “Hüseyn Cavid” Ödülü laueratı, “Yazarlar” jurnalının təsisçisi və baş redaktoru, 2019-cu ildən Prezident təqaüdçüsüdür. Zaur Ustac 50-dən artıq kitabın müəllifidir. 2019-20-ci tədris ilindən etibarən məktəbəhazırlıq qruplarında tədris olunur. “Oxu” və “Hesab” onun şerləri əsasında hazırlanmış metodik vəsaitlə öyrədilir. Son zamanlar 9 cilddən ibarət seçilmiş əsərlərinin nəşrinə başlanılıb. Həmin məcmuənin birinci, ikinci və üçüncü cildləri artıq nəşr olunmuşdur. Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitinin tanınmış və məhsuldar nümayəndəsi olan Zaur Ustacın əhəmiyyətli əsərləri sırasında dəfələrlə təkrar nəşr edilmiş “Əliş və Anna” və “Oriyentir ulduzu” kitablarını göstərmək olar. Bundan əlavə müəllifin “Günaydın”, “Mum kimi yumşalanda”, “Bayatılar”, “Qəlbimin açıqcası” və “45” kimi şeirlər, “Məktəbə hazırlaşırıq” və “39 Həftə” (ingilis dili proqramı) kimi metodik vəsaitləri göstərmək mümkündür. Ümumiyyətlə, Zaur Ustac ölkə mətbuatında davamlı olaraq həm publisist yazıları, həm şeirləri, həm də nəsr və hekayə nümunələri ilə çıxış edən tanınmış yazarlardan biridir.
“Ustac” təxəllüsü barədə izahlar Bir çoxları Zaur müəllimin istifadə etdiyi “Ustac” təxəllüsünü “Ustad” (işini bilən mahir adam və müəllim, eləcə də yaradıcılıq sahəsində söz və qələmi ilə ustalıq) mənasında olduğunu təsəvvür edirlər. Lakin Zaur Ustac istər ədəbiyyat, istər müəllimlik, istərsə də jurnalistika sahəsində sözün həqiqi mənasında işini bilən, mahir bir ustad və müəllim olsa da, özündən əldə etdiyim məlumata əsasən, bu təxəllüs onun soykökü, həm ata, həm də ana tərəfindən Ustaclı tayfasına mənsubiyyəti ilə əlaqədardır. Zaur Ustac bunu müxtəlif şeirlərində, xüsusilə də “Əcdadı anmaq” adlı şeirinin ilk misralarında dilə gətirmiş və qələmə almışdir: “Ustaclıyam, əlim ərşi-əlada, Bu nə sitəm, millətim nə bəlada!?” Bundan əlavə, onun digər şeirlərində “Ustaclıyam”, “Ustaclı oğluyam”, “Şah babam”, “Şah İsmayıl silahdaşı” kimi ifadələr mövcuddur. Məlumat üçün qeyd etmək lazımdır ki, Ustaclı və ya Ustaclılar – Səfəvi İmperiyasının yaranmasında və idarə olunmasında əsas rol oynamış aparıcı türk tayfalarından (Qızılbaş tayfalarından) biri olmuşdur. Onlar əsasən oğuzların Əfşar boyuna bağlı olan güclü və nüfuzlu bir el idi. Tarixi mənbələrə görə, Ustaclı eli əvvəlcə Kiçik Asiyada (Anadoluda) məskunlaşmış, Ərətna bəyliyi və Qazi Bürhanəddin hökuməti dönəmində siyasi nüfuz qazanmışdır. Sonradan Azərbaycana köçərək Səfəvi Dövlətinin qurulmasında həlledici qüvvəyə çevrilmişlər. Ustaclı tayfası həm hərbi yürüşlərdə ön sıralarda olmuş, həm də dövlətdə ali vəzifələr (bəylərbəyi, əmir, sərkərdə) tutmuşdur. Bu gün tanıdığımız Zaur Ustac da məhz həmin sülalənin ədəbiyyat sahəsində faydalı fəaliyyəti ilə tanınan bir dəyərli üzvüdür.
Subyektiv baxış: Zaur Ustac adı gələndə şəxsən mənim zehnimdə bir fədakar, elinə, vətəninə, milli-mənəvi dəyərlərinə, milli kimliyi və dövlətçiliyinə bağlı olan bir ədib, eyni halda pedaqoq, hərbiçi zabit, peşəkar jurnalist və dəyərli qələm sahibi olan bir şəxsiyyət canlanır. Bu gün çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitində “Zaur Ustac” adı və təxəllüsü milli-ədəbi kimlik və missiyanı tərənnüm edir. Zaur Mustafayev bu təxəllüslə özünü bacarıqlı söz ustadı kimi təsbit etmiş, çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında milli ruhu və klassik ənənəni müasir düşüncə ilə birləşdirməyi bacaran bir peşəkar yazar və şair kimi tanınmışdır. Zaur Ustacın istər publisist yazıları, istərsə də poeziya nümunələrində yurdun, elin, vətənin, milli kimliyin, milli-mənəvi dəyərlərin təbliği açıq-aydın şəkildə müşahidə olunur. Bütün bunlar oxucuda məsuliyyət hissini yaradır, eyni halda ölkə vətəndaşları arasında milli ruhun qorunmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət göstərir. Onun fəaliyyətinə diqqət yetirdikdə, bütün sahələrdə bacarıqlı insan kimi həyatda çoxşaxəli bir şəxsiyyət olduğunu söyləmək olar. Yazıçılıq, nəsr, poeziya və publisistika, həmçinin, jurnalistika sahələri ilə yanaşı həm də hərbiçi olması bunun əyani sübutudur. Zaur Ustac ədəbiyyat sahəsində yaradıcı insan və parlaq imza sahibidir. Onun jurnalistik fəaliyyəti isə bəzi “jurnalist”lərin xoşagəlməz “fəaliyyət”i və qeyri-etik davranışının əksinə olaraq büsbütün səmimiyyət, etika və yaxşı niyyətləri özündə ehtiva edir. Bu da onun ilk əvvəldən qələmə müqəddəs gözlə baxışı və yanaşmasından irəli gələn məsələdir. Öz milli kimliyi, milli-mənəvi dəyərləri, vətəni və dövlətçiliyi ilə yanaşı Ulu Tanrıya bağlı olan saf qəlbli bir insan, dəyərli eloğlu və ləyaqətli vətəndaşdır. Zaur Ustacın digər önəmli xüsusiyyətlərindən biri də onun ədəbiyyat və jurnalistika sahələrində saflığı və səmimiyyətindən ibarətdir. Özü ruhən (daxilən) və eləcə də zahirən bir enerjili gənc olsa da hər zaman ədəbiyyat və jurnalsitika sahələrində olan gənclərə təmənnasız şəkildə dəstək olur. Onun təsisçisi və baş redaktoru olduğu mətbu orqan nəzdində təsis etdiyi və yazarlara mənəvi dəstək hədəfi ilə pulsuz-parasız və təmənnasız olaraq təqdim və təltif etdiyi “Ziyadar” və s. kimi mükafatlar bunun bariz nümunələrindən biridir. Halbuki bir çoxları belə mükafatları və hətta, sadə bir fəxri fərmanı pul qarşılığında ayrı-ayrı yazarlara təqdim edir, üstəlik bəzən qarşı tərəfə minnət də qoyurlar… Lakin öz yüksək mədəniyyəti, səmimiyyəti və saflığı ilə tanınan və hörmətə layiq görülən Zaur müəllim belə işlər və davranışlardan uzaqdır. Bu dəyərli yazıçı-publisist başqalarına dəstək olmaq və başqalarının parlamasından əsla narahat olmur, əksinə bundan daha çox sevinir və zövq alır. Məşhur fransız romantik şair, dramaturq, yazıçı, romançı və rəssam Viktor Hüqoya (1802-1885) aid edilən məşhur bir cümlə var: “Öz işığına güvənən başqasının parlamasından narahat olmaz…” Zaur müəllim də özü işıqlı və aydın, eyni halda uğurlu bir yazıçı-publisist, şair və jurnalist olduğundan başqalarının parlamasından əsla narahat olmur, həm də başqalarının uğur qazanması və parlamasına dəstək olur. Zaur Ustacın yaradıcılığı və qələm sahəsində fəaliyyətini diqqətlə araşdırdıqda, onun sözün həqiqi mənasında həm ədəbiyyat, həm də jurnalistika sahələrinin dəyərli və ləyaqətli ustadı olduğunu söyləmək olar. Lakin bütün deyilənlərin fövqündə yer alan ayrı bir məsələ də var. Həmin məsələ isə Zaur Ustacın ədəbiyyat sahəsində söz və qələm bacarığı ilə yanaşı ədəbiyyat ifadəsinin əsası olan ədəb, etika, əxlaq və insani dəyərlərin daşıyıcısı olmasıdır. Əslində insan həyatda bacarıqlı şair, yazıçı, ədəbi təhlilçi və tənqidçi olmaqla yanaşı yalnız yüksək ədəb-ərkan, etika və mədəniyyət sahibi olduqca ətrafına, cəmiyyətə və bəzən bütün dünyaya aydınlıq və ziya bəxş etməyi bacarır. Bu olmadıqda isə görülən bütün işlər və yazılan bütün bədii ədəbiyyat nümunələri zaman ötüşündə unudulub yaddaşlardan silinir… Zaur Ustacın zəngin, maraqlı və çoxşaxəli olan poeziya dünyasının da öz yeri və öz tərifi var. Onun müxtəlif mövular və fərqli (heca, sərbəst və s.) formalarda qələmə aldığı şeirlər bir-birindən gözəl, yetərli və mənalıdır. Şeirlərində sadəliklə yanaşı, insan ruhuna xüsusi cəsarət, şövq gətirən amili hiss etmək mümkündür.
Arzu və diləklər: Ulu Tanrıdan çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitinin belə bir dəyərli yazarı, eyni halda maarifpərvər insanı olan şair-publisist Zaur Ustac müəllimə uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, ailə xoşbəxtliyi və yaradıcılıq sahəsində yeni-yeni uğurlar və daha uca zirvələr diləyirəm!
İlqar İsmayılzadə fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AJB, AYB və TYB-nin üzvü, TYB-nin İdarə Heyətinin üzvü, Turan Xalq yazarı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist 23.06.2026
SƏSLƏR (hekayə-pritça) Qışqırıq, bağırtı səsləri bir az səngidi, yerini inilti və sızıltıya verdi. Sakitcə, için-için hıçqırıq, ağlamaq həniri də duyulurdu… Birdən ucadan çəkilən rişxənd dolu qəh-qəhə sanki səsləri dəlib keçdi. Ayağa durub var-gəl edən kölgənin bu istehzalı, ikrah doğuran qəh- qəhəsi elə bil “susun” əmrini verdi. Otağa ölü bir sükut çökdü… Nəfəslikdən günəşin ilıq şəfəqləri otağa süzülürdü. Tavandakı gur lampanın yanmasına baxmayaraq ətrafın bombozluğunu qova bilmirdi. Sanki divarlar buz kəsmişdi. Yerdə laxtalanana qədər axan qanların gözə görünməyən buxarı adamı üşüdən divarlara hopurdu. Al-qırmlzı qan gölməçələri nəfəslikdən düşən Günəşin şəfəqləri altında parlasa da get-gedə solur, qaramtıl rəngə çalırdı və rişxəndli qəh-qəhə səsindən titrəyirdi… Xəstə göz qapaqlarını güclə aralayıb acıqlı-acıqlı: — Bu, nə səsdir?.. Elə bil başıma çəkiclə vururlar – bağırdı. Sonra gözləri yenə süzülüb bağlandı. Tibb bacısı tez ona yaxınlaşıb sakitləşdirici iynə vurdu… Bir az keçəndən sonra bu dəfə də yalvarırmış kimi: — O, nə səsdir pəncərədən gəlir?.. Kəsin onu, nəfəs almağa qoymur… Tibb bacısı pəncərəyə yaxınlaşıb taybatay açdı. Çöldən gələn təmiz hava otağa doldu, xəstənin çürüyən ayaqlarının yarasından və ona yaxılan məlhəmdən gələn qoxusuna qarışdı. Pəncərənin yuxarı küncündə yuva quran iki qaranquşu gördü.Qeyri-ixtiyarı gülümsədi və dönüb yarı huşsuz uzanan xəstəyə baxdı…
Kölgə təkəbbürlə asta-asta stula oturdulub əl-qolu, ayaqları, gözləri bağlı kişiyə yaxınlaşdı. Ədalı tərzdə ayağının ucu ilə stulu itələdi. Kişi stulqarışıq arxa tərəfə düşdü. Yaralarının, yoxsa beton döşəməyə dəyib yarılıb qanayan başının ağrısından iniltili bir səs çıxartdı… — Görürsən gününü?!. Mən sənə demişdim axı… Dinləmədin, az eşitdin deyilənləri… Sandın tək yeyə biləcəksən. Bilmədin ki, məndən qaçmaq olmaz… İynə vurulandan sonra bir az sakitləşən xəstə gözlərini açdı. Sağa-sola baxdı, su istədi. Tibb bacısı stolun üstündəki su bardağını götürüb onun ağzına yaxınlaşdırdı. Bir qurtum içəndən sonra başını geri çəkdi: — Suyu da güclə uduram, — dedi. Çəkdiyi ağrı-acının əzabı üzündən oxunurdu. Bu vaxt qapı açıldı. Baxımlı bir qadın şux yerişi ilə içəri girdi .Özü ilə bərabər “Şanel”in bihuşedici qoxusunu da içəri gətirdi. Soyuq bir tərzdə əyilib xəstənin başını ağızucu öpdü: — Həyatım, iki saatdan sonra uçuş vaxtımdı. Mən getməliyəm. Vallah, özümü həkimə göstərmək söhbəti olmasa idi heç getməzdim. Dincəlməyin adıdı elə… Səni bu vəziyyətdə qoyub getmək heç içimdən gəlmir … Onun cavabını gözləmədən: — Hər gün telefonla görüntülü danışacam, səndən xəbər tutacam. Həkimlər, tibb bacıları burdadı, nigaran qalmaram. Bir ay nədir, gözünü yumub-açacaqsan gəlib keçəcək… Hələlik, sürücü məni gözləyir — deyib, yenə də ağızucu xəstənin başından öpüb iri addımlarla otaqdan çıxdı… O, qəzəb, nifrət, peşmançılıq dolu gözləri ilə qadının arxasınca baxdı… Yuva quran quşların civilti səsi otağı başına götürmüşdü. Xəstə bağırdı: — Kəsin onların səsini… — Quşlardır, müəllim. Pəncərədə yuva qurublar… Tibb bacısının sözü ağzında qaldı. — Kəsin dedim onların səsini, başım partlayır… Tibb bacısı pəncərəni bağlayıb ona yaxınlaşdı. Çarpayının yaxınlığındakı stolun üstündən dərmanı götürüb ağzına qoydu və bir qurtum su içirtdi. Xəstə huşa getdi… Əli-qolu , ayaqları, gözləri bağlı, qanı içində çabalayan kişi yalvarırdı: – Müəllim, buraxın məni. Nə istəyirsiniz, nə qədər istəyirsiniz toplayıb verəcəm. Uşaqlarım balacadı, onlar yetim qalmasın… Kölgənin iyrənc qəhqəhəsi divarlarda əks-səda verdi və əxlaqsız bir əda ilə: — Arvadın da dul qalmasın hə… – dedi. Sonra kişiyə tərəf bir az əyilib: — Bu arada, xanımınla, 12 yaşlı qızın bu axşam mənim qonağım idi…– dedi və dikəldi. Əlini əlinə vurub ucadan qəh- qəh çəkdi. Yerdə əli-qolu bağlı kişi ilan kimi qıvrıldı… Xəstə zarıyırdı… Güclə nəfəs alırdı. Dili-dodağı partlaq-partlaq idi. Partaqlardan qan sızırdı. Hərdən güclə pıçıldayırdı: O səsi kəsin, başım partladı… Tibb bacısı bir ildən çoxdu xəstənin hissə-hissə çürüyən vücudunu süzdü və bağlamaq üçün pəncərəyə yaxınlaşdı. Pəncərənin yuxarısındakı yuvada ana quş balalarını yemləyirdi. Ətcəbala quşlar güclə görünən qanadlarını çırpır, anasının ağzlarına qoyduğu yemi tez-tələsik udur və yenə də istəyirdilər. Bala quşların elə bil qarınları doyduqlarına görə xoşbəxtcəsinə civilti səsləri ətrafı başına götürmüşdü. Erkək quş kənardan onları izləyirdi… Tibb bacısı bu mənzərəyə baxıb xəfifcə gülümsədi, pəncərəni bağlayıb xəstənin yanına yaxınlaşdı. Onun bərəlmiş gözlərinin hərəkətsiz baxdığını gördü… Tibb bacısı — Allah günahlarını bağışlasın – pıçıldadı və əlləri ilə onun gözlərini yumdu…
YÜZ DOQQUZUNCU YAZI MÜHARİBƏ MÖVZUSUNA FƏRQLİ BAXIŞ (Əli bəy Azərinin “İki zəngəzurlu zabit”i) Salam olsun çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Azərbaycan ordusunun döyüş yolu keçmiş (əvvəllər keçmiş sovet ordusunda xidmət etmiş) zabiti, tanınmış yazıçı Əli bəy Azərinin digər azərbaycanlı zabit, şair, hərbi jurnalist Mahir Cavadlının redaktorluğu ilə “Şərq-Qərb” poliqrafiya müəssisəsi tərəfindn nəfis şəkildə çap olunmuş 272 səhifədən ibarət kitabı haqqında olacaq. Roman hərb mövzulu əsərlər seriyasına daxildir. Sovet ordusunda xidmət zamanı aralarında yaranmış münasibət dostluğa çevrilən erməni və azərbaycanlı zabitin sonralar Zəngəzur cəbhəsində qarşılaşması əsərin əsas süjet xəttini təşkil edir. Kitabı şəhərimizin kitab mağazalarından və ya müəllifin özündən (070-575-03-99) almaq olar. Əli bəy Azərinin 2025-ci ildə işıq üzü görmüş və hal-hazırda şəhərimizin kitab evlərində satışda olan “İki zəngəzurlu zabit” romanı müasir Azərbaycan nəsrində hərbi-vətənpərvərlik mövzusunu tarixi yaddaş, insan taleləri və milli kimlik məsələləri ilə birləşdirən maraqlı bədii əsərlərdən biridir. Əsərin ön sözündə qeyd olunduğu kimi, roman XX əsrin sonlarında bölgədə baş verən hadisələrin yazıçı təxəyyülü ilə sintezindən yaranmışdır və sovet ordusunda birgə xidmət etmiş iki dostun – iki zəngəzurlu zabitin sonradan qarşı-qarşıya gələn talelərindən bəhs edir. Əli bəy Azəri uzun illərdir ki, hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda qələmə aldığı əsərlərlə tanınır. “İki zəngəzurlu zabit” romanında da müəllif oxucunu yalnız müharibə səhnələri ilə deyil, bütöv bir dövrün ictimai-siyasi mənzərəsi ilə qarşılaşdırır. Əsərin hadisələri qədim Zəngəzur torpağının müxtəlif məkanlarında – Mincivan, Qafan, Sisyan, Meğri və digər yaşayış məntəqələrinin fonunda cərəyan edir. Bu məkanlar sadəcə coğrafi adlar deyil, həm də bir xalqın yaddaşı, kökü və taleyidir. Romanın ilk səhifələrindən müəllif oxucunu Zəngəzurun təbiəti, kənd həyatı və insanları ilə tanış edir. Bu təsvirlər əsərə yalnız bədii gözəllik qazandırmır, həm də sonrakı dramatik hadisələrin emosional təsirini gücləndirir. Zəngəzur burada vətən anlayışının simvoluna çevrilir. Romanın əsas xətti iki zabitin – azərbaycanlı Azər və erməni İosifin taleyi üzərində qurulub. Hər ikisi Zəngəzur bölgəsinin yetirmələridir, hərbi məktəblərdə oxuyur, dostluq edir, bir-birinə arxa-dayaq olurlar. Onları yaxınlaşdıran yalnız hərbçi peşəsi deyil, həm də ortaq coğrafiya və uşaqlıq xatirələridir. Lakin tarix bəzən münasibətlərindən daha sərt olur. SSRİ-nin dağılması, milli münaqişələrin alovlanması və Qarabağ hadisələri iki dostun həyatını fərqli istiqamətlərə yönəldir. Dünən eyni süfrə arxasında oturan insanlar bu gün fərqli cəbhələrdə dayanmalı olurlar. Yazıçı məhz bu məqamı böyük ustalıqla təqdim edir: düşmənçilik xalqlar arasında yaradılsa da, onun ən ağır yükünü konkret insanlar daşıyırlar. Əsərdə Meğridə girov götürülən azərbaycanlılar, Mincivanda dayandırılan qatar, xalqın hiddəti və eyni zamanda təmkinə çağırış səhnələri geniş yer tutur. Qulu kişinin obrazı vasitəsilə müəllif ağsaqqallıq institutunun, xalq müdrikliyinin və vətəndaş məsuliyyətinin əhəmiyyətini göstərir. Qatar hadisələri romanın ən gərgin epizodlarından biridir. Burada həm xalqın haqlı narazılığı, həm də qan tökülməsinin qarşısını almaq istəyən insanların səyləri təsvir olunur. Bu səhnələr yalnız bir hadisənin təsviri deyil, bütöv bir dövrün psixologiyasını əks etdirir. Əsərin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri müəllifin hadisələrə birtərəfli yanaşmamasıdır. Yazıçı milliyyətindən asılı olmayaraq insan taleyini ön plana çəkir. İosif Arutyunov obrazı bunun ən parlaq nümunəsidir. O, erməni olsa da, dostluğa, insanlığa və vicdana sadiq qalmağa çalışan bir zabit kimi təqdim edilir. Bu yanaşma romanı sırf müharibə əsərindən daha yüksək səviyyəyə qaldırır. Oxucu burada yalnız qarşıdurma deyil, həm də insanlıq uğrunda mübarizə görür. Müəllif göstərir ki, siyasi proseslər insanları fərqli cəbhələrdə müxtəlif səngərlərə ataraq ayırsa da, vicdan və mənəvi dəyərlər hər zaman öz sözünü deyir. Əli bəy Azərinin dili sadə, axıcı və canlıdır. O, xalq danışıq üslubundan, yerli ifadələrdən və məişət detallarından məharətlə istifadə edir. Bu xüsusiyyət əsəri daha təbii və inandırıcı edir. Hadisələr sürətli inkişaf edir, dialoqlar canlıdır və oxucu özünü hadisələrin içində hiss edir. Müəllif xüsusilə kənd həyatının təsvirində, insan xarakterlərinin açılmasında və gərgin situasiyaların yaradılmasında peşəkarlıq nümayiş etdirir. Romanın dinamik süjeti oxucunu sonadək maraq içində saxlayır. “İki zəngəzurlu zabit” əsərinin əsas ideyalarından biri vətən sevgisidir. Müəllif oxucuya xatırladır ki, torpaq yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli yaddaş, ata-baba irsi və mənəvi dəyərdir. Zəngəzur obrazı roman boyunca bu düşüncənin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Əsərdə vətənpərvərlik pafoslu şüarlarla deyil, insanların davranışları, seçimləri və fədakarlıqları vasitəsilə təqdim olunur. Bu da romanın təsir gücünü artırır. “İki zəngəzurlu zabit” Azərbaycan ədəbiyyatında yaxın tariximizin mürəkkəb və ağrılı səhifələrinə işıq salan dəyərli romanlardan biridir. Əsər dostluq və düşmənçilik, vətən və taleyüklü seçimlər, insanlıq və vicdan kimi əbədi mövzuları özündə birləşdirir. Əli bəy Azəri bu romanla təkcə iki zabitin həyat hekayəsini deyil, bütöv bir nəslin yaşadığı faciələri, ümidləri və mübarizəsini bədii şəkildə əks etdirməyə nail olmuşdur. Roman həm tarixi hadisələrə maraq göstərən oxucular, həm də vətənpərvərlik ruhunda yazılmış bədii əsərləri sevənlər üçün qiymətli bir ədəbi nümunədir. O, Zəngəzurun yaddaşını yaşadan, insan taleləri üzərindən tarixə nəzər salan və oxucunu düşünməyə vadar edən təsirli bir əsər kimi diqqəti cəlb edir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik! 21-23.06.2026 (Xankəndi, Şuşa, Laçın, Bakı)
Klassik şairimiz Qasım bəy Zakir şücaəti və mərdanəliyi ilə beynimdə ilkən İmam Həsənin (əs) oğlu Cənab Qasımın gül camalı ilə assosiasiya olunur.Bəlkə də Qasımın ismini daşıdığından, yaşamı boyu ad haqqını verməkdən saqınmayan Zakiri bu cür anmağım əsl qanunauyğunluq kimi görülməlidir.Gəncənin seçkin şairi Ağa İsmayıl Zəbihin dillər əzbəri olan bir mərsiyəsindən hafizəmdə barındırdığım:
Fəryad o zamandan ki, Şamə üsəra gəldi, Həm Zeynəbü, həm Gülsüm, Həm Zeynül-ibad gəldi.
Kim oldu şəhid əvvəl – Abbas Ələm pərvər. Ondan sonra kim oldu – Şahzadə Əli Əkbər, Ondan sonra kim oldu – Qasimi gül peykər, Ondan sonra kim oldu – Ləb təşnə Əli Əsgər Kim oldu şəhid axır – Şahənşəhid bi yavər”
şeiri nədənsə Qasım bəy Zakirin nəfəsi ilə qulaqlarımda nəvalanır. Fikrimcə, burada məzur görüləsi bir durum yox. Çünki Qasım bəy Zakir şəcərəsi ilə bir Əhli-beyt aşiqi, şiə məzhəbinin övladı kimi doğulub.Türk oğlu türk, Əfşarlar boyundan gələn Cavanşirlər elindən pərvəriş tapan Qasım bəy Zakir 1780-ci ildə Cavanşir mahalının Sarıcalı obasında bu cahana təşrif buyurub.Bir sıra mənbələr şairin təvəllüd ilini miladi 1784-cü il göstərsə də, bu versiyanı doğru görmək mümkün deyil.Zira şairin 80 yaşına çatdığı haqqında məlumata elə öz şeirlərində rast gəlirik:
“Az qalıb həştadı tamam edim mən, Sən indi yazırsan əhli-şər məni”
Bu misralardan əxz etdiyimiz kimi şair səksən yaşını haqlamışdı.Deməli, Rzaqulu bəy Vəzirovun hicri doğum ili kimi göstərdiyi – hicri 1204-cü il versiyasını doğru saymaq olmaz; əksinə Salman Mümtazın hicri – 1194-cü il variantı daha məqbuldur ki, o da miladi təqvimlə 1780-81-ci illərə tuş gəlir. Şəcərəsi etibarilə Qasım bəy Zakir türk oğlu türkdür. Cavanşir elinin əsli Türküstandan olan Oşirxan qəbilələrinə söykənir.Oşirxan Oğuz xanın ortancıl oğlu Yıldız, Ulduz xanın oğludur ki, Ovşar, yaxud Əfşar kimi aləmdə məşhurdurlar.Cavanşirlər Oşirxan ellərinin Sağ qol – yəni meymənə, Bəranğarlar isə Sol qol-yəni meysərə mənasına gəlir. (Bəranğar, yaxud Bürranğar moğolcadır.Ordunun sağ qolu – meymənə, Sol qolu isə meysərə adlanır) Cavanğarlar sülh vaxtında Xanın sağında oturduqları kimi, hərb çağında da ləşkərin sağ kəsimində yer alardılar. Cavanşir eli Hülaki xanın özü ilə Türküstandan gətirdiyi 120 minlik qoşunun içərisində də vardı.Əmir Teymur dönəmində isə Kabula, Qəndəhara və Türküstana yenidən yayıldılar.Səfəvilər zamanı dövlətin əsas sütunları kimi çıxış etdilər. I Şah Abbas zamanında İbrahim Xəlil Ağa adlı rəislərinin başçılığı ilə Qarabağda və Səfəvilərdə məskən saldılar.Nadir şah onları (Baxmayaraq ki, öz boyundan idi) – lll İbrahim Xəlil xanı bölüyü ilə birgə Sürxəsə göndərtdi.Nadir şahın qətlindın sonra Loranda, Kabulda iqamət etdilər. III Pənah xan isə Kabuldan Qarabağ hüdudlarına gəldi.Şuşa qalasının binasını qoyan Pənahəli xan Pənahabad adı ilə öz adına sikkə çaldırtdı. Klassik şairimiz Zakir otuz iki eldən ibarət olan Cavanşir elinin Sarıcalı oymağındandır.Öz dilindən eşitsən daha aydın olar: Tanır məni məcmu otuz iki Cavanşir, Bir mərdi-xoşəxlaqəm-ü-həm sahibi-tədbir.
Gerçəkdən də mərdliyinə mərdlik çatmazdı.İgidlik yarışı keçirilsəydi, neçə-neçə pəhləvanların dizini qatlayar, kürəyini yerə vurardı Zakir.Elə bu sayaq macəraları da az olmayıb.Rzaqulu bəy Vəzirovun yazdığına görə, polkovnik Miklaçevski sərkərdəliyi ilə Zaqatalaya gedən Qarabağ atlı qoşunun içərisində Zakir də varmış.Günlərin bir günü bir ləzgi tüfəngini düzəldib Miklaçevskini vurmaq istəyəndə Zakir atını səyridərək ləzginin tüfəngini açılmadan tutub əsir eləyir.Şairin atının kişnərtsi, cavan Zakirin mərdanə hayqırtısı – necə poetik mənzərədir.Şairimiz belə şeirdən uzaq epizodları, fəqət həyati olayları ömründə çox yaşayıb.Ucaboylu, alagözlü, xoş çöhrəli birisi kimi təzkirələrdən boy verən kimdir? -Zakir! “Təzkireyi-Nəvvabdan” oxuyuruq: “Mərdibud xoş surət və səfid əndam bülənd bala və kəbud çeşm və Zakir təxəllüs daşt” Kəbud çeşm – kəbud ərəbcə, göy, mavi, çeşm isə farsca göz deməkdir. Deməli, alagözlü, açıq mavi gözlü olan Zakir həm də xoş sifətli imiş. Şairin adı Qasım, atasının adı Əli, babasının adı Şahverən idi.Bəyzadə olduqlarından adının yanına bəylik izafə olunaraq Qasım bəy, Əli bəy, Şahverən bəy kimi çağırılırdılar.Zakirin üçüncü babası Səhləli Ağa lll Pənah xanın atası İbrahim Xəlil ağa ilə dost-doğma qardaşdılar.Səhləli ağanın oğlu da Pənah xanla birgə Sərxəsdən Qarabağa köçənlər arasında vardı. Şairin təxəllüsü isə Zakir idi.Keçmiş əyyamlarda öz ustadına müqabil təxəllüs seçmək dəb idi.Nəimiyə görə Nəsimi, Fikriyə müqabil Zikri və s.Yaxın qohumu Baba bəy Şakiri ustadı seçən Zakir də təxəllüsünü məhz ona bənzətmişdi.
Zakir – ərəbcədən tərcümədə 1) Qeyd edən, deyən, xatırladan; 2) Zikr edən, təsbih və vird ilə məşğul olan; 3) Təkyələrdə zikr oxuyan.
Zakir özündən əvvəlki klassiklərin ardıcılı idi.Lap uşaqlıqdan Zakirin şeirlərini çox böyük şövqlə, həvəslə demişəm.Müəyyən mənada həmin şeirlər Vaqifin, Nəbatinin şeirləri ilə də səsləşir. Qəzəllərində isə heç şübhəsiz ki, Füzulinin təsiri duyulur.Zakir ədəbiyyatımızın ən cəsur şairi statusunu almağa layiqdir.Qasım bəy başqa həmkarları kimi sözü ağzında gəvələməz, tənqidini birbaşa üzə deyərdi.Satirası, həcvləri məmurların, zalımların yeddi qatından keçər, necə deyərlər, dəymişləri dura-dura kalları tökülərdi.Bu səbəbdən də fürsət düşən kimi heyiflərini çıxar, öclərini alardılar. “Doğru söz acı olar” zərbül-məsəli bu mənada Zakirə əsl başağrısına çevriləcəkdi.Amma təkcə başı ağrımayacaqdı, həm də ayaqları sürgün yolunun yağırını çıxaracaqdı.
“Görsən tanımazsan Yarımsaqqalı, Çıxıb əndazədən dövlətü-malı; Xandəmirov çaldı, çapdı mahalı, O ki, var tutub özün keçəl qurumsaq”
Zakir təkcə keçəl qurumsaqlara, yarımsaqqallara – Xandəmirova, Əmirxanova deyil, darğalara, üləmaya, tacirlərə, baqqallara – əyri işini düz kimi cəmiyyətə sırıyanlara, bir manat üçün anasının əmcəyini kəsənlərə nifrət püskürürdü. “Südü pozuqlara, zatı qırıqlara gərək yerini göstərəsən”- deyibən cəngə atılmışdı. Bu cəngdə “mən ölüm, sən ölüm” bilməmiş, öz yaxın qohumu, dostu olsa belə – Cəfərqulu xan Nəvanı, Mirzə Əbülqasım Qazini, Əmiraslanı və daha neçəsini tənqid atəşinə “qonaq eləmişdi”.Onlar da fürsəti fövtə verməyib, əllərinə imkan düşən kimi Zakirin başına oyun açırdılar.Şuşa qalasının polismeysteri Konstantin Tarxanov da Zakirdən yanıqlı idi.Köhnə ədavəti əldə əsas tutaraq Zakiri Bakıya sürgün etməyə, qardaşı oğlanları – Rüstəm bəyin öldürürlməsinə, Behbud bəyin həbsinə nail olmuşdu. Naçar qalan Qasım bəy Zakir dostlarına məktublar yazır – Mirzə Fətəliyə, İsmayıl bəy Qutqaşınlıya, Mixail Petroviç Kolubyakinə, Rəhim bəy Uğurlubəyova və başqalarına ricada bulunur.Bu namələrə təkcə Uğurlubəyov və Axundzadə müsbət cavab verdilər.Onların köməyi ilə Zakir xilas oldu.Zakir bağışlanandan sonra daha üç ay Bakıda göz dustağı olaraq nəzarətə alındı.Sonrası da məlum: ağrılı, acılı, hüznlü ahıllıq illəri, zülmdən usanmaq, zillətdən bezikmək gözləyirdi şairi. Nəvvab və Müctəhidzadə Zakirin vəfat tarixini hicri 1271 yazsalar da, hicri 1274-cü il – Salman Mümtazın variantı daha düzgündür.Məzarı uzun illər Şuşanın Qala qəbiristanlığında bilinsə də, 1925-ci ildə Mirzə Həsən məzarlığında olduğu təsbit edildi. Qasım bəy Zakir lətif şeirləri ilə bu gün də oxunur.Gəraylıları, qoşmaları, müxəmməsləri, qəzəlləri ilə klassik irsimizin layiqli davamçısı kimi həm də satirik məktəbin özəyini qoyanlardandır. Nəbatilər, Seyidlər, Sabirlər məhz bu məktəbin ən mahir müdavimləri kimi çağdaş dönəmdə mazimizdən boy verir.Mən isə Zakirin lətif, həzin şeirlərinin vurğunuyam.
“Sürmə çəksin gözlərinə, qaşına, Gündə min yol mən dolanım başına, Zakirtək yanmağa eşq atəşinə, Cürəti var isə pərvanə gəlsin” – deyən
Zakir şeiriyyatımızın başına pərvanə kimi dolanmağı zatən adət eləmişdir – mərdliyi, kişiliyi, ərliyi, ərənliyi ilə… Bu yığvalı seçənləri, adının izinə düşüb gedənləri məhz belə aqibət, bu cür tale gözləmirmi?! İsmini İmam Həsənin (əs) ciyərparası Qasimi gül peykərdən – gül yanaqlı Kərbəla şəhidindən alan Qasım bəy Zakirə Məhərrəm ayının ilk günlərində məhz bu sözləri deməyim gəlir: Adına və adamlığına min dəfə mərhəba!
(Yazımda Salman Mümtazın, Rzaqulu bəy Vəzirovun, Mir Möhsün Nəvvabın faktlarına və şairin yaradıcılığına söykənmişəm)
Səmimi sözümdür; bu yazıya təmtəraqlı, cəlbedici bir başlıq seçmişdim. Axı, Vətən müharibəsi iştirakçılarından biri barədə, topçu Şəhriyar haqqınadır bu yazı. 44 günlük Vətən müharibəsinin ilk günündən sonunadək ön cəbhədə qəhrəmancasına vuruşmiş bir igiddir Şəhriyar. Amma belə alınmadı. Onun sadəliyi, səmimiyyəti, həm də alicənablığı mane oldu mənə. Onunla görüşənə qədər artıq bəzi məlumatları əldə eləmişdim, qeydlərim də vardı. Qalırdı bircə özü ilə üzbəüz oturub bəzi məqamlara aydınlıq gətirmək… Məqsədimi biləndə başladı təvazökarlıq eləməyə: “Ay müəllim, mən danışa bilmirəm ey. Nə yazacaqsız ki, adi topçu olmuşam da. Başqaları kimi mən də öz borcumu yerinə yetirmişəm”. Geri çəkilmək fikrində deyildim. Bir qədər bəstəboy sayıla biləcək, sağlam cüssəli, yaraşıqlı oğlanın qəhrəmanlıqları barədə topladığım məlumatlar məni qane etmirdi. “Şəhriyar, sən “Füzulinin azad olunmasına görə”, “Cəbrayılın azad olunmasına görə”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Vətən müharibəsi iştirakçısı” medalları ilə, Fəxri Fərmanlarla təltif edilmisən, elədir?”- deyə soruşdum. “Elə olmağına elədir. Mən əsgər idim, döyüşmək boynumun borcu idi və döyüşdüm. İndi də əsgərəm, ömrümün sonunacan da əsgər olacam.”- dedi. Necə də ürəkdən söylədi, İlahi! Necə də inamla! Bu, onun həyat amalı idi. Ürəyimdə “Bərəkallah səni doğan anaya!”- deyə düşündüm. Və beləcə, dialoqumuz başladı… Əliyev Şəhriyar Qabil oğlu 1998-ci ilin 6 iyununda Quba rayonunun Küpçal Qışlaq kəndində dünyaya göz açıb. Orta təhsillidir. İyul 2016- iyul 2018-ci illərdə əsgəri xidmətdə olub, topçu hərbi peşəsinə yiyələnib. Bütün digər ixtisaslı ehtiyatda olan hərbçilər kimi o da plan üzrə “İxtisasartırma təlim-toplantılarına” qatılıb. Elə müharibəyə də çavuş rütbəsi ilə oradan yollanıb. Öz sözləri ilə desək, “top komandiri” kimi. “N” saylı hərbi hissənin artilleriya divizayasının 2-ci batareyasının tərkibində müharibənin ilk günündən Füzuli rayonunun Alxanlı kəndi istiqamətində ağır döyüşlərin iştirakçısı olub. Döyüş mövqeyinə gedərkən Ağcabədi rayonunun Hind Arxı adlanan ərazisində düşmən tərəfindən atılan aramsız mərmilərdən bir neçəsi əsgər heyətini daşıyan avtomobillərə ciddi ziyan vurub. Mərmi yağışı altında avtomobilləri təmir edərək təkərlərini dəyişiblər. Nə az, nə çox; düz 28 gün azğın Ermənistan ordusuna məxsus qüvvələrin aramsız həmlələrinin qarşısını almaqla, onların güvəndikləri döyüş texnikalarını məhv edib, dığaları geri oturdublar. Füzulinin, Cəbrayılın və Xocavəndin işğaldan azad olunması uğrunda gedən döyüşlərdə misilsiz qəhrəmanlıqlar göstəriblər. Sonrakı günlərdə Şuşanın və Ağdamın 13 kəndinin azad olunmasında sonadək vuruşublar. Söhbətimiz aramla, həm də məni qane edəcək istiqamətdə davam edirdi. Şəhriyar doğrudan da bəzi məqamları aydınlaşdırmaqda çətinlik çəkirdi. Onu anlamağa çalışırdım. Axı, müharibə tamam başqa bir anlayışdır. Hər an ölümlə üz-üzə qalırsan. İradəsi zəif olanlar belə anlarda tez sarsılır, çaşır, qorxur. Yox, Şəhriyar elələrindən deyildir. Nə qədər həlimxasiyyət olsa da, möhkəm iradə sahibidir. Həm də yalnız haqsızlığa qarşı dözümsüz olduğu dərhal sezilirdi. Söhbətin məğzini bir qədər başqa istiqamətə yönəltməyə qərar verdim. Həm də bilmək istədiyim bəzi məqamlar vardı. Dialoqumuz belə davam etdi: -Şəhriyar, sizin əsgərlər arasında münasibət necə idi? Yəni, xidmət müddəti az olan gənc əsgərlərə yuxarıdan aşağı baxmaq, onları incitmək… Belə hallar olurdu? -Gənc əsgəri incitmək? Siz nə danışırsız, elə şey olar? Biz komanda idik, biz qardaş idik, əsl qardaş! Bəlkə sizin vaxtınızda olub elə şeylər… -Hə, düzünə qalsa, bizim vaxtımızda elə idi. Mən axı sovet ordusunda xidmət etmişəm. Yəni, SSRİ adlanan dövlətin ordusunda. -Hə də, bilirəm,- urusun ordusunda. -Hə, elə də demək olar. -Elə ona görədir də, dörd ildən artıqdır Ukrayna bataqlıqlarında çabalayırlar. Hələ çabalayacaqlar da. Onlara o da azdır. Bizim ahımız tutdu da onları. Torpaqlarımızı alıb vermişdilər erməni dığalarına. Ukraynalı qardaşlarımız da bizim kimi haqq işi görürlər- torpaqlarını müdafiə edirlər, gözlərinə döndüklərim. Onlarda da (ukraynalılarda) “molodoy-starik” (gənc-çox xidmət edən) söhbəti yoxdur. Amma uruslarda var. Ay müəllim, heç ağlımızın ucundan da keçmirdi ey, belə fikirlər. Vallahi-billahi düz sözümdü. -Nə gözəl! Mən də belə olduğunu düşünürdüm. Yaxşı, bəs asudə vaxtlarınızda nə edirdiz? -Dincəlirdik, müəllim. Qəşəng-qəşəng dincəlirdik. Hərdən kabab da çəkirdik. Xalqımıza canım qurban, elə bir başdan göndərirdilər ey, yemək-içməyi. Ev xörəkləri, isti təndir çörəkləri… Amma həmişə isti olmurdu, çatdırmaq çətin idi axı. Yenə də ləzzət verirdi, əlavə qüvvət verirdi, inam verirdi… -Bəs ev-eşiklərini atıb qaçan ermənilərdən ərzaq, mal-qara qalırdı? Onlardan istifadə edirdiniz? -Düzü, bizə az rast gəlirdi. Biz onların mövqelərini şumlayırdıq da, ay müəllim. Toplarımız D-44 tipli idi, 16800 metrə qədər dəqiqliklə vururdu. Koordinatları alırdıq, dərhal hərəkətə keçirdik. Tuşlayıcı hədəfi nişan alırdı, mərmiçi-doldurucu mərmiləri daşıyırdı… Bir sözlə, hərə öz işini görürdü və düşmən mövqelərinin altını üstünə çevirirdik. Elə yerdə heyvan qalar? Ancaq hərdən ön cəbhədən döyüşçü qardaşlarımız bizə qoyundan-zaddan göndərirdilər. Bəzən çöllərdə azıb qalmış yiyəsiz heyvan da rastımıza çıxırdı, nadir hallarda. Kəsib kabab çəkirdik, ləzzət verirdi. -Nə gözəl! Bəs şəkilləriniz, video çəkilişləriniz var? Kollektiv, döyüş zamanı çəkilən şəkillər, başqa maraqlı məqamlarda çəkilişləriniz olurdu? -Azdı ey, müəllim. Bizdə telefon olmurdu axı, icazə yox idi. Olsa da, 1-2 günə enerjisi tükənirdi, olurdu lazımsız əşya. Hərdən komandirlər çəkirdilər, o da ki, döyüş sirrini gizli saxlamaq şərti ilə. Müharibə başa çatandan sonra bizə də bəzi kadrları verdilər. Bayaqdan əlində saxladığı planşeti mənə uzatdı: “Burada bəzi kadrlar var”,-dedi. Alıb gözdən keçirməyə başladım. Maraqlı kadrlar idi. Kollektiv, ayrı-ayrı döyüş yoldaşları ilə çəkdirdiyi şəkillər, döyüş məqamlarını əks etdirən kiçik video-çarxlar… Hətta kabab bişirdikləri məqam da var idi. Bir kadr diqqətimi çəkdi: Bir döyüşçü yoldaşı ilə mehribancasına dayanıb kameraya gülümsəyirdilər. -Döyüş yoldaşın əcəb oxşayır sənə,- dedim. -Hə, düz deyirsiz, oxşarlığımız var. Onun da adı Şəhriyardır. Amma soyadı başqadır- Həsənov. Siyəzəndəndir. Heyət üzvləri bizə elə “qardaşlar” deyirdilər. Daha bir kollektiv kadr və səs yazısı: “Eşitdiyimə görə ermənilər yenidən müharibə eləmək istəyirlər. Elə eləməyin ha, yenidən hərbiyə qayıdım. Siz öləsiz, sizin qalanlarınızı da biçərəm mən!”- Bu Şəhriyarın səsi idi. Afərin! Afərin sənə, Vətənin igid oğlu! Sənə inanıram. Əgər lazım olsa, qayıdarsan və vədinə əməl edərsən, mən buna varlığım kimi əminəm. Amma bunu istəmirəm. Bizim torpaqlarda bir də güllə, mərmi səsi eşidilməsin, insan qanı axıdılmasın. Bunu heç kim istəmir, sən də istəmirsən. Ancaq… Yox! Lazım olmasın! Heç vaxt lazım olmasın! 25 may 2026-cı il
HƏQİQƏT AXTARAN ŞAİRİN QÜRBƏT DUYĞULARI – ABBAS İLHAM
Poeziya hisslərin, duyğuların, insanın emosional halının, ovqatının bədii obrazlarla ifadəsidir. Amerikan şair Cek Gilbertin bir fikri həmişə məni dərindən düşündürüb. Müsahibələrinin birində o, deyir ki, poeziya həyata meydan oxumaq imkanıdır. 19 yaşında Vətəndən ayrılıb Rusiyanın Rostov, Moskva kimi böyük şəhərlərində qürbət həyatı keçirməyə məcbur olan Abbas İlham qürbət duyğularını nəzmə çəkərək həsrətə, nisgilə, xiffətə, Vətəndən, doğmalardan ayrılığa üsyan edərək, həyata meydan oxuyub. Bu gün də cəsarətlə meydan oxuyur, könül duyğularını nəzmə çevirir. O, Moskvada sehirli bir dünya yaradır – şeir dünyası. Yenə Gilbertə müraciət etsək, poeziya sehirli dünyaya yaxın olmağın ən zərif yoludur. Abbasın şeir dünyası, sehirlidir, işıqlıdır, təxəyyülü genişdir, 40 ildən çox başqa yerdə yaşasa da, milli ruhu, milli kimliyi, milli məvəvi dəyərlərə sayğısı öz yerindədir, lirik dünyası qəlbəyatandır. Bütün istedadlı, həqiqi sözə vurulan, könül verən insanlar kimi Abbasın da özünün, sözünün, özü demişkən, “xəmiri sevgidən yoğrulub”. O, qürbətin soyuğuna, soyuqluğuna, biganəliyinə, nisgilinə, xiffətinə məhz bu sınanmış, güvənli sevgi ilə qalib gəlir, lirik düşüncələri onu heç vaxt darda qoymur. Bu sevgi notlarında önəmli obrazlar Vətəndi, xalqdı, el-obadı, elin qəhrəman övladlarıdı, vəfalı el gözəlidi. Vətən nisğilindən yanıb-yaxılanda özünə munis çoşqun dalğalı, kövrək ləpəli Xəzəri haraylayır. Onun sızıldayan ürəyinə doğma Xəzərin şəfalı suları məlhəm olur. Nostalji duyğularla qolboyun olan “Yenə də yanılıram” şeirində Abbas “xəyal dənizi”ndə üzə-üzə uşaqlığına, gəncliyinə qayıdır:
Xəzər! Bir daha qoynuna alaydın bizi… İlk dəfə o iki gənci alan kimi… Utana-utana ilk dəfə biri-birini yarıcılpaq görən, Əl-ələ tutub, qaça-qaça, sənə qovuşmağa can atan, Sevgisini sənlə bölmək üçün qoynuna atılan o iki gənci deyirəm… Yanar baxışlı, od nəfəsli, şirin məhəbbətli, vüsal həvəsli… biri-birinə dəlicəsinə vurulan o iki “dəli”ni deyirəm…
İllər keçdikdən sonra şairin təsəllisi də qeyri-adidir, özünəməxsusdur. Yenə də ilahi sevgi, yenə də Xəzər: “Biz ancaq Xəzər dənizində üzə bilərik, axı hər ikimizin sahildə sevdiklərimiz var”. “Aralarında ayrılıq Araz olan” iki aşiq necə də bir-birinə oxşayırlar – “biri Bakı, o biri Təbriz olur”. Bəli, sevginin qüdrətindən nə qədər yazılsa da, doğmalığın o qədər ilahi çalarları var ki. Onu ancaq həqiqi sevgililər yarada, anlaya bilər. Abbas “sevgilisinin saçlarını darayan küləyə, sevən ürəyə, əynini isladan yağışa, onu uzaqdan-uzağa isidən Günəşə həsəd aparır”, son anda bu həsədin elə mübhəmliyini tapir ki, bu lirik tapıntı səni səndən alır:
Həsəd aparıram, gülüm, sənə də –
Əzəldən Məcnuntək bir sevənin var. Həsəd aparasan bəlkə mənə də? – Mənim də sənintək bir sevənim var
Lirik obraz yaradan söz adamına bəzən çox ciddi axtarış lazım olmur, söz geniş qanadlarını gərib elə bir yerəmi deyim, varlığamı deyim, qonur ki, sahibini də sehirləyir, oxucusunu da. Abbasın bir şeirinin lirik obrazı qələmdi, bəli, qələm. Niyə bu qələm şair üçün belə dəyərlidir? Sevgilisinin hədiyyə verdiyi, qürbətdə sirdaşı olduğu qələmin yaşı otuzu ötsə də, “ağlamaqdan” gözünün yaşı qurusa da, Abbasın dərdlərinin loğmanıdır. O qələmin yazdığı “sevmə!” də “sev!”dir. O qələmlə yazılan, ürəkdən gələn ərkyana sözlər yuxular kimi “tərsinə yozulur” deyir şair.
Vərəqlər dözərdi bütün dərdlərə, Qələmsə həsrətdən hey ağlayardı. Boşaldıb göz yaşın pak vərəqlərə Hər gecə qəlbimi o dağlayardı…
Abbas İlhamın elə misraları var ki, həssas oxucu onun lirik pıçıltılarına həsəd ararır. Belə “həsəd”lərdən biri:
Əsir xəzan yeli… Əsir durmadan, Saraldır…bozardır… qoparır, gülüm. Ömür yarpaqlarım tökülür bir-bir, Külək qapınıza aparır, gülüm.
Təsadüfi deyil ki, Abbasla qürbət duyğularını bölüşən, soyuq, həmfikirləri çox olmayan diyarda bir-birinin ürəklərini isidən, hayan olan, Vətən həsrətini bölüşən dostu-sirdaşı, həm də söz həmkarı, şair Hikmət Muğaloğlu onu “Azərbaycanın Yesenini” kimi dəyərləndirir. “Vətən həsrətinə çətindi dözmək” deyən şairi özü qədər anlayan çətin tapılar. Ona görə də o, “gəzməyə qərib ölkə, ölməyə Vətən yaxşı” deyimini öz fikir süzgəcindən keçirib bizə ismarış yollayır, Vətəni tərk etməməyə çağırır, qürbətin elə anlarını önə çəkir, və bizi yüz faiz inandırır. Vətənin sol yanına, ürəyə yaxın yerə “Ana” kimi müqəddəs varlığı qoyanda bu iki kəlmənin dəyəri ikiqat artır. Ona görə də Abbasin lirik düşüncəsi inandırıcıdır. Harda Vətən ətri yoxdursa, orada yaşamaq asan deyil, həsrət çəkməkdir. Babalarımız əbəs yerə deməyiblər ki, Vətənin bircə qış günü qürbətin yüz baharından yaxşıdır. Qürbətdə bitən bənövşəni “dərməyə əli gəlməyən, ona itaət edirmiş kimi əyilib, dizini yerə dirəyib qoxulayan şair, nədənsə, onun ətrini hiss etmir. Yox, onun ətirbilmə, dadbilmə hissi öz yerindədir. Bəs bənövşə niyə qoxusunu gizlədib? Demə, bənövşə də Abbas kimi qəribmiş, qürbət nisgili yaşadığına görə ətrini yadlara qıymır. Şair onu doğması ilə əzizləyəndən sonra bənövşə Abbasa ətrini ərmağan edir. Buna görə də bəzən Abbas lirik qəhrəmanı yalqız, bonubükük bənövşə kimi kövrəkdir:
Yadımdadır…Vətəndə ətrin bürüyərdi aləmi… Nə olub sənə burda?… Qürbət eldə bəlkə sən də qəribsən? Qəribsən mənim kimi… Bəlkə səni də küləklər gətirib, o vaxt məni gətirən kimi? Bəlkə özün burdasan, kökün Qarabağdadır? Güman ki, orda da bənövşələrin ətri çəkilib…
Abbas İlham bu gün qürbətdə də məğrurdur. Çünki ərənlərimiz 44 gün ərzində düşməni torpaqlarımızdan qovdu, şanlı zəfər qazandı. Artıq biz müzəffər, qalib xalqıq. Vətənimizin hər yerində üçrəngli bayrağımız məğrur-məğrur dalğalanır:
Üçrəngli bayraqda nurlu Ayımız, Üçrəngli bayraqda Ulduzumuz var. Əzəldən dartılıb bizim yayımız, İndisə sərt “Dəmir Yumruğumuz” var.
Abbas dünyanın hər işləklərini görsə də, dediyim kimi, dünyaya meydan oxuyur. Bununla belə o, mərhəmətlidi, xeyirxahdı, dərdləri bəşəridir, insanların, dünyanın dərdini çəkir. Söz adamının ən “dadlı” mənəvi qidasının dərd olduğunu desəm, heç də yeni Amerika kəşf etmərəm. Əsl şairin, ulu babamız Füzuli kimi, duyğularının dadı-duzu dərddir. Şair dərdi ilahiləşdirən fikir adamı olmasa, mənəvi övladları əbədiyaşar olmaz. Abbasın bu misralarını oxuyandan sonra belə qənaətə gəldim ki, o, həm də sözlə peyzaj yaradan istedadlı rəssamdır. Onun şeirlərindəki lirik hisslərin rəng çalarları bunu deməyə əsas verir. Əslində sözün rəngləri ilə təbiətin rəngləri bir-biri ilə qolboyun olanda bir bütövlük yaradır. Bölünmək yaralı yerimizdir. Biz neçə yüzillərdir Vətənin də, ilahi söz mülkümüzün də bütövlüyünün həsrətindəyik.
Bahardır… Dağların ətəyi lalə, Sanki bu lalələr verib əl-ələ. Görən Günəşdənmi rəng alıb onlar, Yoxsa utanırlar dağlardan belə…
Abbasın ana haqqında həzin misralarını oxuyanda Şahmar Əkbərzadənin anasının itkisinə yazdığı “laylam laylasına qovuşub daha” misrasını pıçıldadım. Abbasin şeiri də anasına laylasıdı – oğul laylası:
Anam şirin-şirin yatır, bilməyir Bilməyir oyağam…oyaq qalardı… Əgər bilsəydi ki, yuxum gəlməyir, Bu gecə o mənə layla çalardı…
Nəcib Fazil Kısakürəyə görə, şeir mütləq həqiqəti axtarış işidir. Həqiqət bəzilərinin bəyənmədiyi gözəldir. Bər-bəzəkli yalandan fərqli olaraq zər-zibasız, bər-bəzəksiz gözəl, yalana vurulanların gözündə isə “eybəcər” gözəl. Abbas bax belə gözəlin axtarışındadır, ona görə də şeirlərində sünilik, pafos yoxdur. İlahi axtarışdı. Uğurlar! may 2026
