26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan və dünya ədəbiyyatında
XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ən böyük faciələrdən biri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş Xocalı soyqırımıdır. Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı birləşmələrinin Xocalı şəhərinə hücumu nəticəsində yüzlərlə dinc sakin – qadınlar, uşaqlar və qocalar qətlə yetirilmiş, minlərlə insan yaralanmış və əsir götürülmüşdür. Bu hadisə yalnız hərbi əməliyyat deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir. Tarixdə baş verən faciələrin xalqın yaddaşında yaşamasında ən mühüm vasitələrdən biri ədəbiyyatdır. Ədəbiyyat hadisələri yalnız fakt kimi deyil, həm də mənəvi-psixoloji təcrübə kimi qoruyur. Xocalı faciəsi Azərbaycan ədəbiyyatında çox qısa müddətdə əksini tapmış, poeziya, nəsr, publisistika və dram sahəsində onlarla əsərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu mövzu milli ədəbiyyatda Qarabağ müharibəsi ədəbiyyatı adlanan yeni istiqamətin əsas nüvəsini təşkil etmişdir.
Xocalı mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatına daxil olması 1990-cı illərin əvvəllərində yazıçılar hadisənin canlı şahidi olduqları üçün əsərlər emosional və sənədli xarakter daşıyırdı. Yazıçılar üçün məqsəd yalnız bədii təsvir deyil, həm də: faciənin unudulmaması, dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, milli yaddaşın qorunması idi. Bu səbəbdən Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında ağı və mərsiyə xarakterli poeziya, müharibə nəsri və psixoloji hekayələr, sənədli publisistika, dram əsərləri şəklində işlənmişdir.
Poeziya Xocalı faciəsinə ilk reaksiya verən ədəbi sahə olmuşdur. Şairlər hadisəni fakt kimi deyil, mənəvi sarsıntı kimi təqdim etmişlər. Bəxtiyar Vahabzadə Xocalı mövzusuna həsr etdiyi şeirlərində bu hadisəni bütöv millətin faciəsi kimi təqdim edir. Onun “Şəhidlər”, “Ana fəryadı”, “Qarabağ harayı” tipli şeirlərində Xocalı insanlığın faciəsi səviyyəsinə qaldırılır. Şairin poeziyasında əsas motivlər: ana obrazı, körpə ölümü, susan dünya, haqq və ədalət. Vahabzadə Xocalını yalnız azərbaycanlıların deyil, bəşəriyyətin sınağı kimi təqdim edir. Məmməd Arazın Qarabağ mövzulu şeirlərində Xocalı torpağın ağrısı kimi verilir. Onun “Ayağa dur Azərbaycan”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Vətən mənə oğul desə” ruhunda yazdığı şeirlərdə Xocalı milli oyanışın simvoludur. Şair üçün Xocalı: torpağın qanayan yarasıdır. Burada torpaq – ana, xalq isə onun övladı kimi təqdim edilir.
Zəlimxan Yaqub Xocalını türk dünyasının ortaq dərdi kimi təqdim edir. Onun “Xocalı harayı”, “Şəhid şəhər”, “Türkün qan yaddaşı” mövzulu şeirlərində faciə yalnız bir xalqın yox, bütün türklüyün faciəsi kimi verilir. Onun şeirlərində əsas ideya intiqam deyil, ədalətin bərpasıdır.
Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvəsi”, “Qarabağ”, “Şəhidlər yolu” kimi şeirlərində Xocalı milli müqavimətin başlanğıcı kimi göstərilir. Şair Xocalını xalqın yaddaşını oyadan hadisə kimi təqdim edir.
Ramiz Rövşənin müharibə mövzusunda yazdığı şeirlərdə Xocalı birbaşa təsvir edilməsə də, faciənin psixoloji tərəfi verilir. Onun poetikasında: sükut, qorxu, itirilmiş uşaqlıq motivləri Xocalı ilə əlaqələndirilir.
Nəsr əsərləri faciəni daha realist və sənədli şəkildə təqdim etmişdir. Burada şahid xatirələri, psixoloji travma və qaçqın həyatı əsas mövzudur.
Aqil Abbas Qarabağ müharibəsi nəsrinin əsas nümayəndələrindəndir. Onun: “Dolu” romanı – müharibənin reallığını, insan talelərini, Qarabağ ağrısını və Xocalıdan sonra dəyişən psixologiyanı göstərir. Əsərdə Xocalı birbaşa hadisə kimi deyil, müharibənin dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur.
Elçin Hüseynbəylinin hekayələrində müharibənin insan psixologiyasına təsiri verilir. Onun “Qaçqın”, “Qarabağ hekayələri” silsiləsində Xocalıdan sonra doğma yurdunu itirən insanların taleyi göstərilir. Burada əsas mövzu: yurd itkisi, kimlik böhranı, travmadır.
Dramaturq Əli Əmirlinin Qarabağ mövzusunda yazdığı səhnə əsərlərində Xocalı faciəsi müharibənin mənəvi nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu əsərlərdə əsas diqqət insan psixologiyasına yönəlir.
Xocalı haqqında yazılmış publisistik əsərlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərlər tarixlə ədəbiyyat arasında körpüdür. Ən mühüm nümunələr: “Xocalı şahidləri danışır” – şahid ifadələri toplusu, “Xocalı – XX əsrin faciəsi” sənədli yazıları, jurnal və qəzet publisistikası, müharibə gündəlikləri. Bu mətnlər bədii əsərlərin yaranmasına da material vermişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı artıq coğrafi məkan deyil, bədii simvoldur. Xocalı aşağıdakı mənaları ifadə edir: məsumiyyətin qətli, susan dünya, milli oyanış, şəhidlik zirvəsi, yaddaş. Xocalı soyqırımına aid olan əsərlərdə tez-tez istifadə olunan obrazlar vardır. Bunlara qarı, qanı, ananı, uşağı, gecəni misal göstərmək olar. Xüsusilə “qar üstündə qan” motivi Azərbaycan poeziyasında Xocalının əsas poetik simvoluna çevrilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir: tarixi yaddaşın qorunması, milli özünüdərk, beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət, mənəvi təsəlli və şəhidlərin yaşadılması. Ədəbiyyat burada sadəcə sənət deyil, milli müqavimət formasıdır. Yazıçı və şairlər hadisəni unutmağa qoymamaq üçün bədii sözün gücündən istifadə etmişlər. Xocalı soyqırımı Azərbaycan ədəbiyyatında geniş və çoxşaxəli şəkildə əks olunmuşdur. Poeziya hadisənin emosional-mənəvi tərəfini, nəsr isə psixoloji və real tərəfini açmışdır. Publisistika faktları qorumuş, dram isə faciənin insan talelərində yaratdığı sarsıntını göstərmişdir. Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız tarixi hadisə kimi deyil, milli yaddaşın əsas simvollarından biri kimi formalaşmışdır. Fiziki olaraq məhv edilən şəhər ədəbiyyatda yaşayır və bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Ədəbiyyat sübut edir ki, tarix təkcə arxivlərdə deyil, insanların yaddaşında və bədii mətnlərdə yaşayır.
26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı dünya ədəbiyyatında da geniş işlənmişdir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır. Bu faciə nəticəsində 613 dinc sakin öldürülmüş, 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər isə əsir götürülmüşdür. Hadisə yalnız milli tarix üçün deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilmişdir (Human Rights Watch, 1992).
Xocalı faciəsi dünya ədəbiyyatında müxtəlif janr və janristik istiqamətlərdə əks olunmuşdur: sənədli nəsr, jurnalistika, bədii roman, hekayə, dram və poeziya. Bu mövzu beynəlxalq oxucu üçün həm tarixi hadisə, həm də ümumbəşəri insanlıq dramı kimi işlənmişdir. Xocalı hadisəsi dünya ictimaiyyətinə ilk növbədə sənədli yazılar və jurnalistika vasitəsilə çatdırılmışdır. Beynəlxalq media və hüquq təşkilatlarının hesabatları faciəni faktlar və şahid ifadələri ilə təqdim etmişdir.
Əsas nümunələr:
Thomas de Waal, “Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War” (2003)
De Waal faciəni Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixi kontekstində təqdim edir və hadisənin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsinə diqqət çəkir.
Human Rights Watch, “Bloodshed in the Caucasus” (1992–1993)
Xocalı hadisəsini etnik təmizləmə nümunəsi kimi təqdim edən sənədli hesabatlar.
Jennifer Bleyer, “Voices from Xocalı” (2005)
Qərb oxucusu üçün Xocalı faciəsini şəxsiyyətlər və qaçqınların xatirələri üzərindən təqdim edən əsər. Faciə yalnız fakt kimi deyil, insanlıq dramı olaraq göstərilir.
Bədii roman və hekayələr vasitəsilə Xocalı faciəsi psixoloji və humanitar kontekstdə işlənmişdir. Hadisə insan taleləri üzərindən dünya oxucusuna çatdırılır.
Sophie Pinkham, “The Ghost of Xocalı” (2010)
Hadisəni bir neçə ailənin hekayəsi üzərindən təsvir edir, oxucuya emosional və tarixi perspektiv təqdim edir.
Ara Papyan, “Blood of the Innocents” (2012)
Münaqişəni qlobal miqyasda təqdim edən hekayələr toplusunda Xocalı hadisəsi etnik təmizləmə və müharibənin insanlıq dramı kimi işlənir.
Xocalı mövzusu dünya poeziyasına da daxil olmuşdur, xüsusilə müharibə, soyqırım və insan hüquqları mövzusunda yazan şairlər tərəfindən.
Carolyn Forché – müasir insan hüquqları və soyqırım mövzularında şeirlərində Xocalıya toxunur.
John Berger – müharibə və faciə mövzusunda şeirlərində Xocalı və oxşar hadisələri nümunə kimi göstərir.
Poeziya vasitəsilə hadisə həm emosional təsir, həm də universal humanitar mesaj kimi oxucuya çatdırılır.
Dünya ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə əsas funksiyanı yerinə yetirir:
Tarixi yaddaşın qorunması – hadisənin gələcək nəsillərə ötürülməsi
İnsan hüquqları və soyqırımın ifşası – beynəlxalq oxucuya etnik təmizləmə məsələsinin çatdırılması
Milli faciədən ümumbəşəri dərs çıxarmaq – Xocalı tək bir xalqın faciəsi deyil, bütün bəşəriyyətin dərsi kimi təqdim olunur
Humanitar empatiyanın formalaşdırılması – oxucu faciəni emosional səviyyədə yaşayır
Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında digər soyqırımları ilə müqayisə edilərək işlənmişdir:
Holokost və Ruanda soyqırımı ilə oxşar yanaşmalar: insanlıq dramı, qadın və uşaq itkisi, psixoloji təsir
Müxtəlif müəlliflərin yanaşmaları: jurnalistika faktlar üzərində, bədii roman insan taleyi üzərində, poeziya emosional təsir üzərində fokuslanır
Bu yanaşma dünya oxucusuna Xocalını ümumbəşəri problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Xocalı soyqırımı dünya ədəbiyyatında tədricən, lakin əhəmiyyətli şəkildə işlənmişdir. Sənədli nəsr hadisəni fakt və şahid ifadələri ilə təqdim edir, bədii roman və hekayələr hadisəni psixoloji və humanitar baxımdan işıqlandırır, poeziya isə faciənin emosional təsirini dünya oxucusuna çatdırır. Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında üniversal faciə və soyqırım nümunəsi kimi formalaşmış, milli faciə universal insanlıq problemi olaraq təqdim edilmişdir. Dünya ədəbiyyatı vasitəsilə Xocalı həm unudulmaz hadisə kimi qorunur, həm də gələcək nəsillərə tarixi və humanitar dərs verir.
Ədəbiyyat siyahısı
de Waal, Thomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, 2003.
Human Rights Watch. Bloodshed in the Caucasus. New York: HRW, 1992–1993.
Bleyer, Jennifer. Voices from Xocalı. New York: Global Press, 2005.
Pinkham, Sophie. The Ghost of Xocalı. London: Crescent Books, 2010.
Papyan, Ara. Blood of the Innocents. Boston: Eastern Press, 2012.
Forché, Carolyn. The Poetry of Witness: Writing About Human Rights. New York: W.W. Norton, 2014.
Berger, John. And Our Faces, My Heart, Brief as Photos. London: Bloomsbury, 1984.
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. Xocalı Soyqırımı: Tarixi Faktlar və Sənədlər. Bakı: XİN, 2002.
Məmmədov Oqtay Şükür oğlu, Xocalı batalyonunu döyüşçüsü. Təvəllüdü: 19 iyun 1957-ci il. Oqtayın qardaşı Vaqif ailəsi ilə- həyat yoldaşı Afilə, oğlanları Azər, Ceyhun və Niyaməddinlə birlikdə o gecənin qurbanı olmuşlar.
-Oqtay bir hərbçi idi
Xankəndi şəhərində.
Gözəl təlimçi idi,
Pərgardı işlərində.
Xoşbəxt bir ailəydik,
Uzaq qəmdən, kədərdən.
Axı, hardan biləydik,
Dövran dönəcək birdən?!
Orda baş verir nələr?-
Xəbərsizdik xəbərdən…
Xəyanətlər, fitnələr
Başlananda Oqtayı
Çıxartdılar işindən.
“Bu sənətdən savayı
Sevmirəm bir peşə mən”-
Oqtay belə deyirdi.
O, heç düşünməyirdi,
Öyrətdiyi əsgərlər
Ona düşmən kəsilər,
Zamanın bir anında
Onun öz silahından
Atəş açarlar ona,
Susayarlar qanına…
…Xocalı batalyonu yaradıldı nəhayət-
Oqtay üçün açıldı yeni, özəl bir həyat.
İndi o, Xocalının durmuşdu keşiyində,
Heç nədən çəkinmirdi, möhkəm idi işində.
Düşmən həmlələrini məhv edirdi dəstəsi,
Yorulmurdu, qorxmurdu, tükənmirdi qüvvəsi…
…Həmin o qanlı gecə
Öz kiçik dəstəsiylə
Çəkildi meşələrə.
O, bütün qüvvəsiylə
Güc gəlib həmlələrə,
Üç gün meşədə qaldı.
Çiynindən yara aldı,
Güllə, sursat qurtardı,
Mühasirə daraldı.
Əsir alıb onları
Erməni dığaları
Pircamalda saldılar
Bir donuz pəyəsinə.
Ələ salıb güldülər,
Çörək, su əvəzinə
Işgəncələr verdilər,
Söz deyib dillənənə
Şallaq, təpik vurdular.
Oqtayı tanıdılar:
Yanıqlıydılar ondan,
Odlanıb yanırdılar
Zəhmli baxışından.
Coşur, xoşlanırdılar
Ona əzab verərkən.
Səhəri gün, lap erkən,
Oqtayın qollarını
Bağlayıb möhkəm-möhkəm
Həyətə çıxartdılar,
Qar üstə uzatdılar.
Sallaqdodaq bir dığa
Yeriyrək qabağa,
Hırıldayıb ürəkdən,
Soruşdu ötkəm-ötkəm:
-De, kimindi Qarabağ?
-Torpaq bizimdir, ancaq,
Ötən əsrin önündə,
Dünya sizdən dönəndə
Qonaq saxladıq sizi.
Yeyib çörəyimizi,
Zəbt edib evimizi,
Dönük çıxdınız bizə,
Susadız qanımıza.
Sizlər vətənsizlərsiz,
Kişiliyə düşmənsiz!..
-Kəsin bunun dilini!
Qırın bunun belini!-
Çığırdı həmən dığa,
Tutdu onu şallağa.
Qıvrılıb qalxdı Oqtay,
Dığaya baxdı Oqtay:
-İndi ixtiyarsınız,
Ancaq nə qayırsanız,
Mənim iradəmi siz
Heç vaxt qıra bilməzsiz!
Bizimkidir Qarabağ,
Bizim olub qalacaq!..
…Üçüncü gün ermənilər əsirləri həyətə çıxaranda,
Oqtay fürsət əldə edib, göz qırpımı bir anda
Yaxaladı bir dığanı, silahını aldı ondan.
Çəkilib dalda yerə
Od yağdırdı düşmənlərə-
Üç dığanı sərdi yerə.
Döyüşdü son nəfəsədək,
Şəhid oldu bir əsgərtək…
…İndi ömür Oqtaysız
Bir əzabdır-mənasız.
Böyüklər başa düşür,
Ancaq 5 yaşlı Şükür…
Görməyib ata üzünü,
Bəs necə deyim düzünü?!..
Söhbətin bu yerində Oqtayın can yoldaşı
Ağladı hönkür-hönkür, yaddaşı qan yoldaşı.
Onu sakit etməyə çatmadı cəsarətim,
Axırdı gözlərindən yanağına həsrəti.
Nə qədər çətin idi yaşamaq bu anları,
Zaman unudacaqmı haqsız axan qanları?..
Məmmədov Arif İbad oğlu, Xocalı batalyonun döyüşçüsü. Təvəllüdü: 26 fevral 1956-cı il. Arifin anası Səltənət və 5 nəfər ailə üzvləri: Şövkət, Lətifə, Samir, Səbuhi və Səlim itkin düşmüşlər.
…Şelliyə az qalırdı,
Geri dönmək olardı.
Vidalaşıb Məlahətlə
Öpdü bərk-bərk Fidanını, Fuadını.
O, yanıqlı bir həsrətlə
Süzdü ömür yoldaşını,
Sanki içdi son andını:
-Qayıdıram, təmin edim
Camaatın xilasını,
Qayıdıram, almaq üçün
Xocalının qisasını.
Uşaqlardan muğayat ol,
Gedin, Allah amanında!
Arif getdi əks tərəfə,
Itdi meşə dumanında.
O, bir daha görünmədi-
Qaldı ömrün o anında…
Həkk olundu yaddaşına
Fuadın da, Fidanın da.
Gözləyirlər, duman səkə,
Ataları dönüb gələ…
Məlahətin göz yaşları
Yanağından gilə-gilə
Axır hər gün, yaddaşından
O dumanı silmək üçün,
Ağlayır o, için-için,
Balaları gülmək üçün:
-Qayıdacaqdır atanız,
Düşmənlərlə döyüşdədir,
Siz ona layiq böyüyün,
O, ən şərəfli işdədir…
Arif tərk etdi dünyanı
Bu dünyaya gələn günü,
Həmin günü doğulmuşdu-
Yaddaşlara
Xəyal olub dönən günü…
Xocalı sakini, 1931-ci il təvəllüdlü Zeynalov Aslan Bəhrəm oğlunun qan ağlayan yaddaşından:
-Böyük bir ailə idik,
Nə dərd vardı, nə nisgillik.
Övladlarım, ev-eşiyim, qayğı bilməz balalarım,
Xocalıya birdən gəldi yüz illərin bəlaları…
Həmin o qanlı gecədə əsir düşdü Tofiq oğlum,
Yeddi yaşlı Aynur nəvəm, mənim şəkərim, noğulum
Öldü yağı gülləsindən anasının kürəyində,
Anası, Tovuz gəlinim, yaralandı biləyindən.
Eldar balam döyüşərək şəhid oldu Xocalıda,
Səkkiz yaşlı qızı Leyla güllələndi gecə yolda.
Nadir oğlum subay idi, yetməmişdi kama hələ,
Meşədə son nəfəsədək döyüşdü o, düşmən ilə,
Nadir xilas etdi bizi, meyiti meşədə qaldı…
Aslan kişi qəhərləndi, udqundu, xəyala daldı.
Maddım-maddım baxdım ona, heyrətləndim dözümünə,
Aslan kişi bir ah çəkdi, döndü yenə üzü mənə:
-Kürəkənim Ramiz isə, şəhid olub Goranboyda,
Həyat yoldaşı Validə, o, başı bəlalı qızım,
Naxçıvannik meşəsində qaçha-qaçda, qalma-qıyda,
Yaralandı, qucağında körpə nəvəm, dan ulduzum.
Validəni oğlum Elxanla axtarıb tapa bildik,
Qan içində, huşsuz halda Şelli kəndinə gətirdik.
Ancaq, itirdik nəvəmi, qundaq körpə qaldı orda.
Onu mərhum Çingiz* tapıb, xilas edib bizi dardan-
qurtarıbdır intizardan.
(*-mərhum tele-jurnalist, AR Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayev.)
Ailəmizin aynası,
Uşaqlarımın anası
Cabbar qızı Sayalıdır,
Düz, o vaxtdan yaralıdır.
Ombasını dələn güllə
Şikəst edibdir yazığı…
Bu ağrıyla, bu nisgillə,
Qəlbdə neçə övlad dağı,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Qan ağlayan yaddaşında
Qanlı-qadalı keçmişi,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Ölüm-dirim savaşında
Onları xilas eləmiş,
Şəhid olmuş gənc yaşında
Əlifi də yad elədi,
Şellidən imdada gəlmiş
Xosrovu da yad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Şəhidlərin ruhlarını duasıyla şad elədi.
Ağı dedi ölənlərə, yağılardan dad elədi,
Qarğıyaraq dönükləri, dövrandan fəryad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Xatirələr qaldı mənlə,
Bir də yazıq dəftərimlə,
qələmimlə…
9…
…Yaşayıb bu mövzu ilə
Mən ayları verdim yelə.
Araşdırdım yaddaşımı-
Şahidlərin göz yaşını
Ürəyimə yığa-yığa,
Başlıq tapmadım yazmağa.
Qovluğumda qan qoxulu rəvayətlər,
O günlərdən yadda qalan hekayətlər,
Şahidlərin gördükləri iztirablar, işgəncələr-
Nə ad qoyum mən onlara?.. zaman bilər.
Cavabını zaman verər.
Inanıram, gün gələcək,
Zaman qoyacaq adını
Bu dəhşətli əməllərin.
Xocalının fəryadını
Zaman qandıracaq! Yəqin!
Xar dünyaya qandıracaq,
Dünya olacaq müttəhim-
Zaman onu yandıracaq.
Erməni adlı bəlanın
Öz oduyla odlanacaq
Onda astarı dünyanın.
Qulaqları açılacaq,
Gedəcək koru dünyanın.
Heyhat! Ancaq gec olacaq!
Solacaq barı dünyanın…
Fəqət, hələ əlindədir
Öz ixtiyarı dünyanın,
Hələ ki, imkan dəmidir,
Tam yoluxmayıb hələ ki,
Dünya vəhşi xəstəliyə-
Ad qoysun bu əmələ ki,
Dərs olsun hər millətçiyə.
Erməni millətçiləri
Vaxtında çəkilsin dara!
Görərsə bu tədbirləri,
Dünya canını qurtarar
Birdəfəlik məhv olmaqdan-
Hələ ki var buna məqam…
…Bu arzuyla, bu amalla
Boş saxlayıb sərlövhəni,
Başlayıram bu minvalla,
Olduğu tək hər lövhəni
Həkk etməyə dəftərimə,
Qayıdıram dərdlərimə…
Ağdam rayonunun Şelli kənd sakini Xosrov Bilal oğlu Məmmədov xocalıları mühasirədən qurtaraq qəhrəmancasın şəhid olmuşdur.
Qanlı gecə səhərisi,
Qaçqınların bir dəstəsi
Yol gedərək bütün gecə,
Təhlükələr keçə-keçə,
Yaxınlaşarkən Şelliyə
Məruz qaldılar həmləyə.
Şellinin mərd oğulları
Darda qoymadı onları.
Ağır itki verib düşmən
Bu yoldan çəikldi həmən.
Yenə neçə ölən oldu,
Neçə yaralanan oldu.
Şellidən gələn cavanı,
Xosrov adlı pəhləvanı
Belə xatırlayır hamı:
“O, mərdliklə qurban verib canını,
El yolunda axıtdı öz qanını…”
Xocalı sakini Səttar Ağayevin başına gətirilən müsibətlər.
Qarşımda bir kitab var. Kitabın adı “Ana həsrəti” adlanır. Kitabın müəllifi isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, “Həsən Bəy Zərdabi” fəxri media və s. kimi mükafatlara layiq görülmüş Nicat Ərtürkdür.
Şeir kitabını oxuyub vərəqlədikcə görürəm ki, Nicat Ərtürk həm müasir dövrün ruhunu, həm də xalqımızın köklü ənənələrini özündə cəmləyir. Şeirlərindəki dil sadəliyi və dərindən gələn mənalar, məndə unudulmaz təəssüratlar yaradır. Şairin şeirlərindəki məna dərinliyi və həm də humanizm prinsipləri poeziya aləminə yeni bir nəfəs gətirir.
Şeir kitabında şairin “Nəsihətnamə” poemasını oxudum. Bu poema əxlaqi təlimatlarla zəngin olması ilə diqqət çəkdi. “Nəsihətnamə” poeması həyatın və insanın dəyərlərini dərindən analiz edən bir əsərdir. Şair burada insanın həyatına, əxlaqına, və davranışlarına dair mühüm tövsiyələr verir. O, əsər vasitəsilə insanlara dürüstlük, ədalət, mərhəmət və təvazökar olmağı tövsiyə edir. Bu nəsihətlərin bəşəri dəyərlərə əsaslanması, əsəri zaman və məkan baxımından universallaşdırır.
Bu dünyanın min məkirli oyunu,
Min-bir cürə fırıldağı,fəndi var,
Vaxtsız edər, büsatını, toyunu,
Yaşatmağa, həyat adlı kəndi var.
Gəl aldanma xoş görünən oyuna,
Kəfən biçib çoxlarının boyuna,
Baxmaz ömrün baharına,yayına,
Ömrü yarım,qoyan yönü,səmti var
“Nəsihətnamə”nin özəlliklərindən biri də, Nicat rtürkün müraciətlərinin son dərəcə sadə və aydın olmasıdır. O, mürəkkəb şeir üslublarından çəkinərək, oxucusuna birbaşa və anlaşılan bir dil ilə müraciət edir. Bu sadəlik, onun düşüncələrinin gücünü artırır və oxucuya daha dərindən təsir göstərir.
Şair burada yalnız cəmiyyətdəki mühüm məsələləri deyil, həm də insanın daxili dünyasını araşdırır. O, insan təbiətini, xarakterini və ruh halını dərin bir şəkildə təhlil edir. Bu, ona şeirini təkcə əxlaqi deyil, həm də psixoloji və fəlsəfi bir əsər halına gətirir.
Selə bənzər axar gedər su kimi.,
Görünüşdə suda üzən qu kimi,
Öz-özünün həm cəlladı, hakimi,
Qapatmağa məhbəs adlı bəndi var.
Zaman keçər günlər günü qovalar,
Xəyalımda xatirələr canlanar,
Gülüstana dönər bağlar-bağçalar,
Təbiətin min naxışı,rəngi var.
“Nəsihətnamə”nin əsas mesajlarından biri də ədalət və doğruluğun cəmiyyətdəki vacibliyidir. Nicat Ərtürkün sözləri, hər bir insanın ədalətli və dürüst olmasının yalnız öz həyatına deyil, həm də cəmiyyətin rifahına böyük təsir göstərdiyini vurğulayır. O, insanlara hər zaman doğru yolda olmalırını, həmişə vicdanla hərəkət etmələrini tövsiyə edir.
Şairin “Nəsihətnamə”si bir növ həyatın özünə dair bir dərsdir. Şair, yaşanan hər təcrübənin, qarşılaşılan çətinliklərin və səhvlərin insanın daxili müdrikliyini artırdığına inanır. Onun əsərində hər bir səhv və hər bir uğursuzluq, gələcəkdə daha yaxşı və daha müdrik bir insan olmağa aparan bir addım kimi təqdim olunur.
Dəyərləndir zamanını,vaxtını,
Öz əlinlə gözəlləşdir baxtını,
Halal mülklə qur tacını-taxtını,
Unutma ki, hesab adlı cəngi var.
Elə yaşa peşmanlığın olmasın,
Bağ-bağçanda gül-çiçəklər solmasın,
Dilin zəhər bardağı tək dolmasın ,
Dadlı, şirin şəkəri var, qəndi var.
“Nəsihətnamə”nin şeir dili, yalnız məzmunu ilə deyil, eyni zamanda ritmi və harmoniyası ilə də diqqət çəkir. Nicatın hər bir misrası oxucunu özü ilə aparır, sanki məsləhətləri şeir halında təqdim etdiyi bir yol xəritəsidir. Bu, onun poeziyasının təkcə mənalı deyil, həm də musiqisel bir təcrübə olmasına imkan verir.
Qırmayasan heç kimsənin qəlbini,
Qərib olan,boynu bükük dərdlini.
Tuta bilsən,tut məzlumun əlini,
Yaradanın bəndəsinə şərti var.
Girməyəsən bir kimsənin haqqına,
Zərər vermə yoldaşına,dostuna.
Heç güvənmə, girən quzu postuna,
İnsanların xaini var, mərdi var.
Nicat Ərtürkün şeirləri xalqın hisslərini, təbiətini və mənəvi xüsusiyyətlərini əks etdirir. “Nəsihətnamə”dəki nəsihətlər, onun xalqın həyatına dərindən bələd olduğunu göstərir. Şairin səsləndirdiyi tövsiyələr, nəinki fərdi, həm də kollektiv səviyyədə insanlara faydalıdır, çünki Nicat insanların üzləşdiyi ümumi problemləri çox gözəl təhlil edir.
“Nəsihətnamə” poemasının bir digər önəmli mesajı da insanın öz təvazökarlığını qoruyaraq həyatda müvəffəqiyyət əldə etməsidir. Şair, hər bir insana yüksək mənəvi dəyərlərlə, başqalarına qarşı hörmətlə yanaşmağı və böyüklükdən dərs almağı tövsiyə edir. Bu, müdrikliyə və humanizmə doğru atılmış bir addımdır. Şair Nicat Ərtürkün yazdığı nəsihətlər yalnız Azərbaycan xalqına deyil, bütün insanlığa bir ərmağandır. “Nəsihətnamə”nin verdiyi tövsiyələr, insan təbiətinin ümumi qanunlarına uyğun olub, mədəniyyətlərarası sərhədləri aşan bir anlam daşır. Bu da onun ədəbiyyatımızda və dünyada əhəmiyyətli bir yer tutmasına səbəb olur.
Gənc şairimiz Nicat Ərtürk! Əminəm ki, şeirlərindəki dərin mənalar və əxlaqi zənginlik hər bir oxucunu düşündürəcək, oxucunun ruhuna işıq yayacaq. Uğurların davamlı olsun, yazdığın hər misra insanların qəlbinə toxunmağa davam etsin!
Öz müdrik sözlərinlə oxucunu yeni düşüncələrə, dəyərlərə və həyatın həqiqətlərinə doğru aparasan. Yaradıcı yolunda uğurların bol olsun, ilhamın heç bir zaman tükənməsin!
Sözlərinin gücü ilə, insan ruhunun dərinliklərinə nüfuz edən bir şair olaraq, uğurlarının davamını arzulayıram. Hər yeni şeirində Nəsihətnamə kimi müdrik və faydalı dərslər verməyin mükafatını əminəm ki, alacaqsan!
Təvazökar olmağı, doğru və dürüst yaşamağı təbliğ edən şeirlərindən aldığım ilhamla, sənə gələcəkdə daha çox uğur, yeni yaradıcılıq zirvələri arzulayıram. Hər addımında nəsihətlərinə sadiq qalaraq insanlara yeni həyat dərsləri verməyə davam et!
Uğurların daim artsın, hər misranla cəmiyyəti daha yaxşıya doğru irəlilətməsinə işıq sal!
AZƏRBAYCAN EPİSTOLYAR İRSİ VƏ ÜZEYİR HACIBƏYLİ, MÜSLÜM MAQOMAYEV MƏKTUBLARI
Azərbaycan epistolyar irsinin inkişaf etdirilməsində Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin məktublarının xüsusi xidmətləri danılmazdır. Hər iki ədib çoxəsrlik ədəbi mədəni irsimizin inkişafında əvəzolunmaz xidmətlər göstərərək məktubları vasitəsilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişdirlər. Ədiblərimiz müntəzəm olaraq, bir-biriləri ilə məktublaşdıqlarına görə Azərbaycanın epistolyar irsi olduqca zəngindir. Görkəmli Azərbaycan mütəfəkkirləri məktublarında həyatlarından, mühitdən, bədii-fəlsəfi məsələlərdən, əsərlərindən, ədəbi-elmi ictimaiyyətdən bəhs etdiklərinə görə epistolyar irs özündə olduqca zəngin məlumatları saxlayır. Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə ədəbiyyatşünaslar Azərbaycan epistolyar irsinin araşdırılıb, tədqiq edilməsində olduqca maraqlıdırlar. Epistolyar irsi ədəbiyyatşünaslar ictimai-ədəbi mühiti araşdırmaq baxımından Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elminin ən etibarlı və zəngin mənbələrindən biri kimi qiymətləndirirlər. Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox mərhələləri haqqında məhz epistolyar irs vasitəsilə dolğun məlumat alırıq. Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin məktubları sayəsində yaşadıqları dövrün, görkəmli şəxsiyyətlərin, onların xasiyyətlərin, yaradıcılıq və fəaliyyətlərin, başqa şəxsiyyətlərlə münasibətlərin öyrənmiş oluruq. Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin bir- birinə yazdığı yaxın dostluqdan doğan məktubları Azərbaycan ədəbiyyatında elmi mənbə rolunu oynamış, görkəmli şəxsiyyətlərin həyat yolu haqqında məlumatların əldə edilməsində ciddi mənbə olmuşdur.
Üzeyir Hacıbəylinin Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktub Azərbaycan epistolyar irsinin inkişaf etdirilməsi baxımından olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir. Dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin Azərbaycanın opera müğənnisi, aktyor, rejissor, pedaqoq, teatr xadimi, Azərbaycanın xalq artisti Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktub özündə dövrün siyasi motivlərini əks etdirir. Üzeyir Hacıbəylinin Hüseynqulu Sarabskiyə 1913-cü il iyulun 30-da tələbə olarkən Peterburqdan yazdığı məktubun mövzusu dövrün siyasi gedişləri və siyasi rəhbərlərin bir-birinə olan rəftarlarıdır. Qeyd olunan məktub ilk dəfə 1939-cu ildə “İnqilab və mədəniyyət” jurnalının 3-cü nömrəsində dərc olunmuşdur. Üzeyir Hacıbəyli Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktubda ictimai vəziyyəti belə analiz edir. “Mən dəxi bu halda bir tərəfdən dərs oxumaqda və bir tərəfdən də “Arşın mal alan”ı yazmaqdayam. Amma çox qəribə operetta olacaqdır. İnşallah sentyabrda göndərərəm ki, əvvəlcə onu qoyarsınız. Amma “Əsli və Kərəm”i gündüz oynamaqda böyük səhv edibsiniz, mən bu barədə Müslümə dəxi yazmışam. O ki, qaldı pul işinə o barədə mənim işim yaşdır, çünki göndərdiyin pulun yarısı müəllimə və dərs işlərinə gedib, qərəz bu halda pula böyük ehtiyacım vardır. Sən görünür ki, pulun hamısını bir yerdə göndərə bilməzsən, elə olan surətdə çox təvəqqə edirəm ki, yəni iki yüz manatını indi və iki yüz manatını da avqustda. Amma bir də artıq təvəqqə edirəm ki, bu iki yüz manatı mümkün olsa kağız alan günü göndərəsən ki, pulun gec gəlməsi dərsimə xələl yetirməsin. İnşaallah mən konservatoriyaya girəndən sonra Bakıya gəlib işlərə bir baş çəkmək fikrim dəxi vardır. Onda işlər hamısı asan olar və onu da bil ki, sənin zəhmətin mənim yadımda heç vaxt hədər getməz, çünki hər halda biz bir-birimizə lazım olan adamıq və mənim də bu qədər əlləşməyim odur ki, gələcəkdə teatr işini elə bir hala salaq ki, nəinki təkcə bir Bakı və ya Qafqaz, bəlkə hər bir yerdə və hər bir şəhərdə teatr verməyə imkanımız olsun” [4, s.5]. Üzeyir Hacıbəyli və Müslüm Maqomayev sənət yoldaşları ilə yanaşı ailə üzvləri ilə də məktublaşırdılar. Onların bu məktublarında dövrün ictimai-siyasi vəziyyətləri və həqiqətləri öz əksini tapırdı. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə yazdığı məktublar Azərbaycan epistolyar irsinin inkişaf etdirilib, zənginləşdirilməsinə xidmət edir. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşına yazdığı məktublarda bir-birindən ayrı düşmüş iki dahinin, iki qardaşın həsrət dolu fikirləri və ürək sözləri öz əksini tapır. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə yazdığı məktubların mövzuları olduqca zəngin idi. Belə ki, o, məktublarında Xoyski hökumətinin istefasından, Nəsib bəyin yeni kabinə qurmasından, Bakıda çıxan qəzetlərdən, Qarabağ və Lənkəran məsələlərinin ölkənin xeyrinə bitdiyindən, Şimaldan gələn təhlükədən, ermənilərin “Arşın mal alan”a sahib çıxmaq cəhdlərindən, ermənilərin Zəngəzur iddiasından, ailə üzvlərindən, yaxın qohumlardan, uzun həsrətindən, məsafənin böyüklüyündən, ümidlərindən, konservatoriya açmasından, orada iki yüzdən artıq şagirdin oxumasından, yarısının qadın, yarısının kişi, qadınların arasında çadralıların da olmasından, konservatoriyanın açılışında Nərimanovun iştirakından, Nərimanovla birlikdə komissarlara çay qonaqlığı verməsindən, hökumətin ona dəstəyindən, “Arşın mal alan”ın fransız dilinə tərcümə olunmasından, Parisə gəlməsi üçün Nərimanovun Moskvadan dönməsini gözləməsindən geniş bir şəkildə bəhs edir. Ceyhun Hacıbəylidə müntəzəm olaraq, qardaşı Üzeyir Hacıbəylinin məktublarına cavab yazırdı. O, məktublarında Avropada yaşamağın bütün sıxıntılarından, vətənindən, ailəsindən uzaq olmasından, güllələnməkdən və ya sürgün olunmaq qorxusundan yazırdı. Ceyhun Hacıbəyli nə qədər çətin həyat tərzi yaşasa da, məktublarında bu çətin vəziyyətini Üzeyir Hacıbəyliyə bildirmirdi. Məktubların əksəriyyətində o, dolanışığındakı çətinliklər ilə bağlı heç bir şey yazmırdı. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşına olan məktubunda onun təyyarəçi oğlu Ceyhunun (məktublardakı Ceyçik) 23 yaşında II Dünya müharibəsində almanlarla savaşda həlak olmasından doğan kədər və böyük sarsıntı öz əksini tapır. Ceyhun Hacıbəylinin Azərbaycana dönməsi üçün əlindən gələn hər şeyi edən Üzeyir Hacıbəyli bütün sıxıntılarına, vətənindən, ailəsindən uzaq olmasına baxmayaraq, qardaşını vətənə gətirtməyə nail ola bilmir.
Üzeyir Hacıbəyli “Bayrağımız sarsılmaz” kitabında onun qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə yazdığı məktublar öz əksini tapmışdır. “Salam-duadan sonra necə ki, sizə bildirirəm sizin buraya qayıtmaq məsələnizi qəti surətdə həll etmişik. Əlbəttə, tezlik ilə buraya qayıtmağınız yaxşıdır. Bu xüsusda Zülfüqar sizə müfəssəl məktub yazıbdır, yəqin ki, alıb oxumuşsunuz. Əlbəttə, öylə edərsiniz, yəni SSSR səfarətxanəsinə müraciət edib, Azərbaycana qayıtmağa izn istərsiniz ora dəxi buradan əhval bilib sizə cavab deyəcəkdir. Buradan isə necə ki, Zülfüqar yazdırır, məsul yoldaşlar tərəfindən izn verilir. O xüsusda arxayın ola bilərsən. İzn aldıqdan sonra haçan çıxmaq istədiyinizi bizə məktub ilə bildirərsən. Məncə, Moskva təriqi ilə gəlməyiniz daha yaxşı olar. Moskvadan Bakıya sürət qatarı vardır ki, çox rahatdır. Pul lazım olduğu cəhətdə bizə məlum edərsən, Pulu Moskvada istəsəniz də mümkündür. Yəni Parisdən Moskvaya qədər gəlməgə xərciniz çatarsa, Moskvadan bildirsəniz tel vasitəsilə oraya pul göndərmək daha asan olur. Qərəz tezlik ilə çalışın ki, soyuqlar sizə əziyyət verməsin. İnşallah, buraya gələndən sonra qulluq barəsində heç fikir yoxdur. Qərəz o məsələni burada danışarıq. Vacib budur ki gələsiniz” [5, s.375]. Üzeyir Hacıbəylinin sənət yoldaşı və qardaşı Müslüm Maqomayevə yazdığı məktublarda imza atdığı ilklərdən, sənət uğurlarından, bəstələrindən, əsərlərindən, Peterburqda yaşamağından, konservatoriyadakı fəaliyyətindən, konservatoriyanın qaydalarından, yaşayışından, ailəsindən bəhs edir. Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin məktubları vasitəsilə həyat və yaradıcılıq bioqrafiyaları, zəngin ömür salnamələri, dəyərli bəstəkarlıq, dirijorluq, musiqişünaslıq, ictimai xadim fəaliyyətləri haqqında dolğun məlumat əldə edirik. Üzeyir Hacıbəyli və Müslüm Maqomayev məktublarında ictimai-ideoloji və fərdi-psixoloji vəziyyətləri olduqca geniş bir şəkildə analiz etmişdir. Ədəbiyyat:
Həsənova T. Oxşar taleli bəstəkarlar : Üzeyir Hacıbəyov və Müslüm Maqomayevin adları xalqımızın mədəniyyət tarixinə əbədi həkk olunub // Kaspi. – 2016. – 17-19 sentyabr. – № 146. – S. 7.
Hümbətova A. Azərbaycan xalq mahnılarının bəstəkar yaradıcılığında təzahür formaları / A. Hümbətova // Mədəniyyət.az. – 2018. – № 320. – S. 53-55.
Qafarova Z. Azərbaycan professional musiqisinin klassiki : görkəmli bəstəkar Müslüm Maqomayevin 130 illiyinə // Mədəniyyət. – 2015. – 18 sentyabr. – № 72. – S. 12.
Üzeyir Hacıbəylinin Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktub // İnqilab və mədəniyyət jurnalı //-1939. – № 3. – S. 5.
Üzeyir Hacıbəyli // Bayrağımız sarsılmaz // Bakı, “Avrasiya Press”, 2011, s. 426.
Doğum yeri: Azərbaycan Respublikası, Cəlilabad rayonu, Ağusəm kəndi
Milliyyəti: Azərbaycanlı
Yaşayış yeri: Bakı şəhəri, Azərbaycan
Qısa profil
Ziyalı və tarixi köklərə malik ailədə dünyaya gəlmiş, turizm sahəsində idarəçilik fəaliyyəti göstərən, eyni zamanda ədəbi yaradıcılıqla məşğul olan, ictimai və pedaqoji fəaliyyətə töhfə verən peşəkar.
Təhsil
Atatürk Universiteti
Sosiologiya ixtisası – Ali təhsil
Turizm və Sosial Xidmətlər üzrə Bakı Dövlət Peşə Təhsil Mərkəzi
Concierge ixtisası
AHA və British Council tərəfindən birgə hazırlanmış beynəlxalq sertifikat layihəsinin ilk məzunlarından biri olmuş, nəzəri biliklərini təcrübə dövründə uğurla tamamlamışdır.
Cəlilabad rayon Akademik Zərifə Əliyeva adına 7 saylı tam orta məktəb
Tam orta təhsil (2001–2012)
⸻
Hərbi xidmət
Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi – Daxili Qoşunlar
Həqiqi hərbi xidmət keçmişdir.
Xüsusi təyinatlı bölmələrdə fəaliyyət göstərmək üçün sənədlər təqdim etmiş, lakin hərbi xidmət dövründə qazanılmış sağlamlıq problemi səbəbilə qəbul edilməmişdir.
⸻
Peşəkar fəaliyyət
Otelçilik və Turizm sahəsi
Əmək fəaliyyətinə Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən otellərdən birində bellboy vəzifəsində başlamışdır.
4 il ərzində müxtəlif otellərdə fərqli vəzifələrdə çalışaraq zəngin idarəçilik və əməliyyat təcrübəsi qazanmışdır.
Hazırda Otel Müdiri vəzifəsində fəaliyyət göstərir.
Fəaliyyəti dövründə:
• COP-29 kimi beynəlxalq əhəmiyyətli tədbirə ev sahibliyi prosesində iştirak etmişdir
• Formula 1 tədbirləri zamanı ölkəni layiqincə təmsil etmişdir
• Turizm ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin təlim-təcrübə mentoru kimi fəaliyyət göstərir
• Turizm ixtisası üzrə buraxılış imtahanlarında komitə sədri kimi iştirak edir
⸻
Ədəbi və yaradıcılıq fəaliyyəti
• 9 yaşında atasının şeir yazdığını öyrənməsi onda ədəbiyyata maraq oyatmışdır
• 13 yaşından etibarən şeir yazmağa başlamışdır
• Uzun müddət ədəbi fəaliyyətini gizli saxlamışdır
• ADMİU-nun Kino və Televiziya sənədləri kafedrasının dosenti Yusif müəllim Quliyevdən rejissorluq və aktyor ifaçılığı üzrə 6 ay özəl dərs almışdır
• 2024-cü ildən etibarən sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Fazilə xanım Abbaslının rəhbərliyi ilə ədəbi fəaliyyətini aktivləşdirmişdir
• Azərbaycan ədəbi məclisinin nümayəndələrinin dəvəti ilə müxtəlif tədbirlərdə iştirak etmişdir
• “Özümdən Küsmüşəm” adlı kitabın müəllifidir.
⸻
Ailə və nəsil tarixi
Ziyalı və vətənpərvər ailə ənənəsinə malikdir.
Ulu babası – Miralı xan
Çar Rusiyası dövründə Cənubi Azərbaycandan olan Qacarlar mənsubu Nəcəfqulu xanın Şimal Azərbaycanın cənub istiqamətində həyata keçirdiyi talançı yürüşünün qarşısını almış, yağmalanmış kəndlərin mal-qarasını talançılardan alaraq sahiblərinə geri qaytarmışdır. Bu şücaətinə görə II Nikolay tərəfindən xüsusi şücaət medalı və gizir rütbəsi ilə təltif olunmuşdur.
Böyük babası – Böyükağa Əzizov
1941–1945-ci illər İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Mozdok və Taqanroq müdafiəsində fərqlənmiş, döyüşdə ağır yaralanaraq bədənində çoxsaylı qəlpə ilə ordu sıralarından qazi kimi Vətənə dönmüşdür.
Ərəb, latın və kiril əlifbalarında sərbəst yazıb-oxumağı bacarmış savadlı şəxs olmuşdur.
Cəlilabad rayon Ağusəm kəndində Engels kolxozunda anbardar, Xənəgah kəndində ser post müdiri vəzifələrində uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir.
Babası – Əzizov Zöhrab Böyükağa oğlu
Bakı şəhərində mexaniki təhsil müəssisələrindən birində təhsil almışdır.
Göyçay Kənd Təsərrüfatı Texnikumunu bitirmişdir.
Cəlilabad rayon MTS-də mühəndis kimi fəaliyyət göstərmiş, xüsusi tapşırıqla Bəxtiyar adına sovxoza mühəndis kimi göndərilmişdir.
Savxozda:
• Kommunist Partiyasının Cəngan sovetliyinin ərazisi üzrə partiya komitəsinin katibi
• Həmkarlar ittifaqının sədri
• Kənd Sovetinin sədri
• Bəxtiyar Sovxozunun direktor müavini
vəzifələrində uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir.
Atası – Əzizov Hikmət Zöhrab oğlu
Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini yüksək nəticələrlə bitirmişdir.
Himayəsində olan bacı-qardaşlarına və övladlarına yaxın olaraq yaşamlarına dəstək olmaq üçün şəxsi karyera imkanlarından məcburi olaraq imtina edərək Cəlilabad rayon Ağusəm kəndində Ümumdünya və Azərbaycan tarixi müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Hazırda Cəlilabad rayon Eldəniz Yusubov adına 1 nömrəli tam orta məktəbdə Ümumdünya və Azərbaycan tarixi müəllimi kimi fəaliyyətini davam etdirir.
Uşaqlıq illərindən Xəzər bəyə vətənə və millətə bağlılıq hissini aşılamışdır.
Bu il (2026) Azərbaycan ictimai-mədəni fikrində özünəməxsus yeri olan Ələkbərzadə Əbülhəsənin anadan olmasının 120 illiyi tamam olur. Onun həyat və fəaliyyəti XX əsrin mürəkkəb tarixi-siyasi prosesləri fonunda formalaşmış, milli düşüncənin, maarifçilik ideyalarının və ictimai fəallığın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Ələkbərzadə Əbülhəsən dövrünün ziyalı mühitində prinsipial mövqeyi, milli kimliyə və ədalətə bağlılığı ilə seçilən şəxsiyyətlərdən biri kimi tanınmışdır. Yubiley münasibətilə Əbülhəsən Ələkbərzadənin həyat yoluna və fəaliyyətinə yenidən nəzər salmaq, onun ictimai və mənəvi irsini dəyərləndirmək bu gün də aktualdır. Bu baxımdan 120 illik yubiley təkcə bir şəxsiyyətin xatirəsinin yad edilməsi deyil, eyni zamanda Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında iz qoymuş ziyalı nəslinin ideya və dəyərlərinin müasir kontekstdə yenidən düşünülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əbülhəsən Ələkbərzadə müasir Azərbaycan nəsrinin inkişafında fəal iştirak etmiş ədiblərdən biridir. O, 27 fevral 1906-cı ildə İsmayıllı rayonunun (keçmiş Şamaxı qəzası) Basqal qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1925-ci ildə Bakı Darülmüəllimini bitirmiş, peşəkar fəaliyyətinə Azərbaycan Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor vəzifəsində başlamış, müxtəlif dövrlərdə isə iki dəfə “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Əbülhəsən Ələkbərzadənin ədəbi yaradıcılığı lirik şeirlə başlamışdır. 1925–1927-ci illərdə “Maarif yolu” jurnalında “Dağlar”, “Şahbuzdağı”, “Bahar yağışları”, “Qasımkəndin yaxınlığında”, “Etirafdan”, “Cortel axşamı” və digər şeirləri dərc olunmuşdur. Bu əsərlər əsasən təbiət lövhələrinə və lirik mövzulara həsr edilmişdir. İlk hekayələrini yazanda Əbülhəsən 20–21 yaşında idi. Onun yaradıcılığının gənclik dövrü Azərbaycanın siyasi-ictimai həyatının mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövrünə, ölkənin sosialistləşmə prosesinin iqtisadi, məişət və şüur sahələrində yaratdığı dəyişikliklərə təsadüf etmişdir.
1927-ci ildə “Maarif və mədəniyyət” jurnalında çıxan “Sofi” hekayəsi ilə Əbülhəsən nəsrə qədəm qoymuş və dini mistikaya qarşı aparılan çoxəsrlik mübarizənin davamçısı kimi diqqət çəkmişdir. Bu hekayədən sonra o, müntəzəm olaraq hekayə və oçerklərlə ədəbiyyatda fəaliyyətini davam etdirmişdir.
1927–1930-cu illərdə Əbülhəsən Ələkbərzadə müasir Azərbaycan romanının formalaşmasında fəal rol oynamışdır. 1930-cu ildə, 24 yaşında ikən, onun “Yoxuşlar” romanı nəşr edilmişdir. Roman kollektiv təsərrüfat uğrunda mübarizənin müəyyən dövrünü, 1929–1930-cu illərin kənd həyatını əks etdirir və Azərbaycan sovet nəsrinin ilk romanı hesab olunur. Əsərin birinci hissəsi 1930-cu ildə, ikinci hissəsi isə 1962-ci ildə çap olunmuşdur. “Yoxuşlar”dan üç il sonra, 1933-cü ildə, Əbülhəsən “Dünya qopur” romanını nəşr etdirmişdir. Bu əsər Azərbaycan zəhmətkeşlərinin hakimiyyəti ələ alması və inqilabi dövlət yaratması prosesini təsvir edir. Roman həm də müəllifin doğulduğu və gənclik illərini keçirdiyi Basqal kəndinin və onun zəhmətkeşlərinin – xüsusən şarbaf və kələğayı toxuyanların – təsvirinə əsaslanır. Lakin burada göstərilən kənd və insanlar, inqilabın ilk aylarında Azərbaycan kəndlərində baş verən hadisələrin geniş bədii ümumiləşdirilmiş mənzərəsidir. “Dünya qopur” romanı bir neçə dəfə təkmilləşdirilmiş və 1980-ci ildə “Üç ildən sonra” adı ilə son versiyası çap olunmuşdur.
Müharibə illərində Əbülhəsən “Atalar və oğullar”, “Yaralı”, “Oxu, bülbülüm, oxu”, “Görüş yeri” və digər hekayələrini yazmışdır. Bu əsərlərdə təsvir edilən döyüş səhnələri və igid döyüşçü surətləri müəllifin şəxsən şahidi olduğu hadisələrə əsaslanır. Qələbədən sonra isə müharibə mövzusunda, bilavasitə döyüş səhnələrini göstərən ilk Azərbaycan romanı “Dostluq qalası” adı ilə yazılmışdır (1960).
Əbülhəsənin digər əsərləri arasında “Müharibə” (I kitab, 1947), “Tərs adamlar” (1967) və “Seçilmiş əsərləri” (üç cild, 1984) də xüsusi yer tutur. Onun yaradıcılığı Azərbaycan nəsrinin inkişafında mühüm rol oynamış və roman janrına verdiyi töhfə müasir Azərbaycan ədəbiyyatında əhəmiyyətli bir mərhələ hesab olunur. Əbülhəsənin döyüş və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə görə üç dəfə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni (1966, 1971, 1976), bir sıra fəxri fərmanlar və döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.
O, 20 may 1986-cı ildə 82 yaşında vəfat etmişdir. Onun qəbri doğulduğu Basqal kəndindədir və oraya büstü qoyulmuşdur. 2006-cı ilin 20 iyununda Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrında Əbülhəsən Ələkbərzadənin anadan olmasının 100 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Yubiley tədbirində “Bir il səndən ayrı” adlı ədəbi-bədii kompozisiya təqdim olunmuşdur.
Əbülhəsən Ələkbərzadənin qəbri
Basqal kənd qəbristanlığı
Onun əsərləri yalnız dövrünün sosial və siyasi dəyişikliklərini əks etdirməklə qalmayıb, eyni zamanda milli kimliyin, ədalət və maarifçilik ideyalarının inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Əbülhəsən Ələkbərzadənin irsi bu gün də Azərbaycan nəsrində canlı olaraq qorunur və gələcək nəsillər üçün dəyərli ədəbi və mənəvi nümunə kimi qalır. Bu yubiley həm yazıçının xatirəsinin yad edilməsi, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin tarixi irsinin müasir dövrdə dəyərləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ədəbiyyat siyahısı
Əbülhəsən. Seçilmiş əsərləri: 3 cilddə. Bakı: Azərnəşr, 1984–1985.
1-ci cild. “Dünya qopur” (roman). 1984, 388 səh.
2-ci cild. “Tamaşa qarının nəvələri” (povest). 1984, 276 səh
3-cü cild. “Utancaq” (povest) “Sədaqət” (roman). 1985, 240 s.
XIZIR AĞA USTACLI — TARİXİN YADDAŞINDA YAŞAYAN FƏDAKARLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ (Çaldıran döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatını xilas etmiş igid haqqında) Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq salnamələri, Vətənə sədaqət nümunələri, igidlik və fədakarlıq hekayələri ilə zəngindir. Bu tarixin səhifələrində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı bəzən geniş tarixi mənbələrdə ətraflı işıqlandırılmasa da, xalq yaddaşında yaşayır, nəsildən-nəslə ötürülən rəvayət və xatirələrdə özünə əbədi yer tutur. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayıl Səfəvini fədakarlıqla xilas etdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclıdır. Bu gün onun Sədərək rayonunda yerləşən məzarı (bu abidə yerli əhali tərəfindən “Ağoğlan” piri – türbəsi – ziyarətgahı kimi tanınır) yalnız bir insanın son mənzilini ziyarət etmək üçün üz tutulan məkan deyil. Bu məzar, eyni zamanda, qəhrəmanlıq, sədaqət, fədakarlıq və tarixi yaddaş haqqında düşünməyə çağıran mənəvi ünvan kimi diqqəti cəlb edir. Dağların əhatəsində, sadə, lakin özünəməxsus memarlıq görkəminə malik məqbərədə uyuyan Xızır ağa Ustaclının adı insanı Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü səhifələrinə aparır. Tarixin sınağından keçən sədaqət Tarixdə böyük şəxsiyyətlərin həyat yolu heç də həmişə asan qələbələrdən, təntənəli yürüşlərdən və rahat günlərdən ibarət olmayıb. Bəzən bir dövlətin, bir siyasi hərəkatın və ya böyük bir tarixi missiyanın taleyi döyüş meydanında verilən saniyəlik qərarlardan, sədaqətli insanların cəsarətindən və fədakarlığından asılı olub. Xızır ağa Ustaclı haqqında qorunub saxlanılan məlumatın mahiyyətində də məhz belə bir məqam dayanır: təhlükə qarşısında geri çəkilməmək, yaralı vəziyyətdə və çətin şəraitdə qalan bir insana yardım etmək, öz həyatını riskə ataraq onu xilas etməyə çalışmaq. Bu hadisənin qəhrəmanı kimi təqdim olunan Xızır ağa Ustaclının adı Şah İsmayıl Səfəvinin taleyi ilə əlaqələndirilir. Söhbət Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan, Səfəvilər dövlətinin banisi və qüdrətli hökmdarlarından biri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatında baş verdiyi bildirilən ağır döyüş anından gedir. Belə əhvalatların mənəvi dəyəri təkcə onların iştirakçılarının kimliyində deyil, həm də ifadə etdiyi insani keyfiyyətlərdədir. Çətin anlarda sədaqətli qalmaq, təhlükə qarşısında cəsarət göstərmək və başqasının həyatını öz həyatından üstün tutmaq hər dövrdə yüksək qiymətləndirilən mənəvi xüsusiyyətlərdir. Xızır ağa Ustaclı haqqında yayılan məlumat da bu baxımdan xalqımızın qəhrəmanlıq düşüncəsinin ifadəsi kimi diqqətəlayiqdir. Çaldıran döyüşü və tarixin mürəkkəb mənzərəsi 1514-cü il avqustun 23-də baş vermiş Çaldıran döyüşü Azərbaycan və region tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl ilə Osmanlı sultanı I Səlimin orduları arasında baş vermiş bu döyüş Yaxın Şərqin siyasi və hərbi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Döyüşün nəticəsi Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi vəziyyətinə təsir etsə də, Şah İsmayılın tarixi şəxsiyyət kimi nüfuzu və Azərbaycan dövlətçilik ənənələrindəki yeri sonrakı əsrlərdə də qorunub saxlanılmışdır. O, yalnız bir hökmdar deyil, həm də şair, sərkərdə və dövlət qurucusu kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Çaldıran döyüşü haqqında danışarkən həmin dövrün hərbi texnologiyasını, siyasi qarşıdurmalarını və mürəkkəb geosiyasi şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Döyüş meydanında odlu silahların tətbiqi, qoşunların təşkilatlanması və hərbi taktika məsələləri tərəflərin taleyinə ciddi təsir göstərirdi. Belə bir şəraitdə sərkərdələrin və hökmdarların həyatı birbaşa təhlükə altında olurdu. Döyüş meydanında yaranan qarışıqlıq, qoşunların hərəkəti, yaralanma və mühasirə kimi hallar ən təcrübəli hərbçiləri belə çıxılmaz vəziyyətə sala bilərdi. Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan hadisə də məhz bu tarixi şərait fonunda mənəvi məna qazanır. Rəvayət edilənə görə, o, Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayılın xilas edilməsində fədakarlıq göstərmişdir. Bu məlumatın tarixi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacib olsa da, onun xalq yaddaşında qorunması həmin şəxsin adının qəhrəmanlıq ənənəsi ilə bağlandığını göstərir. Tarixi həqiqətə hörmət etmək keçmişdən gələn hər bir məlumatı diqqətlə araşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlərin, ailə və nəsil xatirələrinin öyrənilməsi də tariximizin mənəvi qatlarını üzə çıxarmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bir igidin fədakarlığı — böyük mənəvi dəyər Qəhrəmanlıq anlayışı bəzən böyük orduların qazandığı qələbələrlə, bəzən dövlətlərin taleyini dəyişən qərarlarla əlaqələndirilir. Lakin tarix göstərir ki, böyük hadisələrin arxasında ayrı-ayrı insanların cəsarəti, iradəsi və sədaqəti dayanır. Hərb tarixində yaralı yoldaşını döyüş meydanından çıxaran, təhlükəyə baxmayaraq komandirini qoruyan, mühasirədə qalan insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan döyüşçülərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir. Çünki bu cür davranış yalnız fiziki güc deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edir. Xızır ağa Ustaclının adı ilə bağlı məlumatı da bu mənəvi ölçülər əsasında dəyərləndirmək mümkündür. Onun haqqında danışılan əhvalatın əsas ideyası sədaqət və fədakarlıqdır. Bu ideya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir. Əksinə, hər yeni nəsil üçün insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi bağlılıq nümunəsinə çevrilir. İnsanın böyüklüyü təkcə tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və ya malik olduğu sərvətlə ölçülmür. Bəzən onun adı bircə fədakar hərəkəti ilə yaddaşlarda yaşayır. Əgər bir insan təhlükəli anda başqasının həyatını xilas etmək üçün özünü riskə atırsa, həmin hərəkət onun mənəvi portretinin əsas cizgisinə çevrilir. Bu mənada Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması həm də fədakarlığın unudulmamasına xidmət edir. Onun adı ətrafında formalaşan yaddaş insanlara xatırladır ki, tarix yalnız hökmdarların və böyük sərkərdələrin deyil, onların yanında dayanmış, ağır sınaqlardan keçmiş, sədaqəti ilə seçilmiş insanların da tarixidir. Ustac – Ustaclı adı və nəsil yaddaşı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında nəsil, soy və kök anlayışları xüsusi yer tutur. İnsan öz keçmişini tanıdıqca yalnız ailəsinin tarixini deyil, yaşadığı bölgənin, mənsub olduğu xalqın və dövlətin tarixini də daha dərindən anlamağa başlayır. Ustac – Ustaclı adı ilə bağlı xatirələrin qorunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan məlumatlar nəsil yaddaşının araşdırılması, tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və onların fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün maraqlı mövzu yaradır. Nəsil tarixi yalnız şəcərə ağacındakı adların ardıcıllığından ibarət deyil. O, eyni zamanda, insanların həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, ictimai münasibətlərini və tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə götürdükləri məsuliyyəti əks etdirir. Bir nəslin yaddaşında qəhrəmanlıqla bağlı hadisənin qorunması həmin nəslin keçmişə münasibətini göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bu cür xatirələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün şifahi məlumatların yazıya alınması, yaşlı nəslin nümayəndələri ilə söhbətlərin aparılması, ailə arxivlərinin araşdırılması və mövcud tarixi mənbələrlə müqayisəli təhlil edilməsi vacibdir. Əgər Xızır ağa Ustaclı haqqında əlavə sənədlər, şəcərə məlumatları, kitabələr və ya qədim əlyazmalar mövcuddursa, onların elmi şəkildə araşdırılması bu tarixi şəxsiyyətin həyatının daha dolğun öyrənilməsinə kömək edə bilər. Beləliklə, nəsil yaddaşı ilə ümumxalq tarixinin qovuşduğu nöqtədə yeni araşdırmalar üçün imkan yaranır. Bu araşdırmalar həm keçmişə işıq salır, həm də milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edir. Sədərəkdəki məzar — ehtiram və yaddaş ünvanı Yuxarıda təqdim etdiyim fotoşəkildə Naxçıvanın Sədərək rayonunda yerləşdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclının məzarı təsvir olunur. Açıq rəngli kərpiclə tikilmiş, günbəzli və tağlı girişə malik məqbərə ətrafdakı dağlıq mənzərə ilə ahəng təşkil edir. Məzarın sadə, lakin diqqətçəkən memarlıq quruluşu bu məkanın ziyarət yeri kimi əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ətrafdakı ağacların kölgəsi, quru dağ yamacları və məqbərəyə aparan pillələr insanda sakitlik və düşüncə ovqatı yaradır. Burada insan istər-istəməz tarix, zaman və yaddaş haqqında düşünür. Bir vaxtlar həyatın qaynar hadisələrinin içərisində olmuş insanların bu gün torpaq altında uyuması, onların adlarının isə yaşamaqda davam etməsi tarixin ən təsirli həqiqətlərindən biridir. Məzarlar bəzən yalnız bir insanın həyatının sona çatdığı yeri deyil, onun xatirəsinin yaşadığı mənəvi məkanı ifadə edir. Xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilən məzarlar xalqın keçmişə münasibətini, ehtiram hissini və yaddaş ənənəsini özündə birləşdirir. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu məkanın qorunması, tarixi kimliyinin dəqiqləşdirilməsi və haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Belə abidələrə münasibət yalnız ziyarətlə məhdudlaşmamalıdır. Onların tarixi pasportunun hazırlanması, mövcud kitabə və yazıların qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, foto və sənəd materiallarının toplanması da vacibdir. Çünki qorunan hər bir abidə keçmişdən gələcəyə uzanan yaddaş körpüsüdür. Tarixi yaddaşın qorunması milli məsuliyyətdir Tarixə sahib çıxmaq yalnız keçmişlə fəxr etmək demək deyil. Bu, həm də keçmişi düzgün öyrənmək, tarixi şəxsiyyətlər haqqında məlumatları dəqiqləşdirmək və gələcək nəsillərə etibarlı bilik ötürmək məsuliyyətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində elə ziyarətgahlar, məqbərələr, qədim qəbiristanlıqlar və tarixi məkanlar var ki, onların ətrafında maraqlı rəvayətlər, ailə xatirələri və yerli ənənələr formalaşıb. Bu məlumatların bir qismi yazılı mənbələrdə əksini tapıb, digər qismi isə şifahi şəkildə qorunub saxlanılır. Belə irsin araşdırılması tarixçilərin, etnoqrafların, folklorşünasların, arxeoloqların və yerli tədqiqatçıların birgə fəaliyyətini tələb edir. Tarixi məlumatlar müxtəlif mənbələrlə tutuşdurulduqda, rəvayətlərin hansı hissələrinin sənədlərlə təsdiqləndiyini müəyyənləşdirmək mümkün olur. Xızır ağa Ustaclı haqqında məlumatın da sistemli araşdırılması məqsədəuyğundur. Çaldıran döyüşü ilə əlaqələndirilən hadisənin ilkin mənbələrdə necə əks olunduğu, Ustac adının tarixi mətnlərdə hansı kontekstdə çəkildiyi, Sədərəkdəki məzarın hansı dövrə aid olduğu və bu məkan haqqında yerli yaddaşda hansı məlumatların qorunduğu ayrıca tədqiqat mövzusu ola bilər. Bu araşdırmaların aparılması tarixi rəvayətin mənəvi dəyərini azaltmır. Əksinə, onun hansı tarixi şəraitdə yarandığını və necə yaşadığını daha dərindən anlamağa imkan verir. Tarixə sevgi ilə yanaşmaqla elmi dəqiqliyə riayət etmək bir-birinə zidd deyil. Əslində, bu iki yanaşma bir-birini tamamlayır. Keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpü Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan əhvalatın müasir oxucuya ünvanladığı əsas mesaj sədaqət, cəsarət və fədakarlıqdır. Zaman dəyişir, dövlətlər və cəmiyyətlər yeni mərhələlərə qədəm qoyur, həyatın şərtləri yenilənir. Lakin insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər öz dəyərini qoruyub saxlayır. Bu gün gənc nəslə qəhrəmanlıqdan danışarkən yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil. Həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərini, verilən qərarların mənəvi tərəflərini və məsuliyyət anlayışını da izah etmək lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsi bu baxımdan düşünmək üçün bir fürsətdir. Onun adı ilə bağlı məlumat gənclərə göstərir ki, tarixi yaddaşda yer almaq üçün mütləq böyük bir dövlətin hökmdarı olmaq lazım deyil. Bəzən bir insanın çətin anda göstərdiyi cəsarət onun adını əsrlərin o tayına daşıya bilər. Vətən sevgisi də məhz belə fədakar davranışlarda özünü göstərir. Vətən yalnız xəritədə sərhədləri müəyyənləşdirilmiş ərazi deyil. Vətən həm də onun tarixidir, insanlarıdır, şəhidlərinin və qəhrəmanlarının xatirəsidir, ata-babadan miras qalan mənəvi dəyərləridir. Bu dəyərləri qorumaq hər bir nəslin borcudur. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatını öyrənmək, onların xatirəsinə ehtiram göstərmək, qədim məzarları və abidələri mühafizə etmək, unudulmaqda olan rəvayətləri toplamaq milli yaddaşın yaşamasına xidmət edir. Nəticə Sədərək rayonunda yerləşən Xızır ağa Ustaclının məzarı haqqında təqdim edilən məlumat bizi Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq və sədaqət ənənələri üzərində düşünməyə çağırır. Çaldıran döyüşündə yaralı Şah İsmayıl Səfəvinin xilas edilməsində onun fədakarlıq göstərdiyi barədə yayılan məlumat isə tarixi mənbələr əsasında daha ətraflı araşdırılmağa layiqdir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan xatirə bir həqiqəti xatırladır: xalqın tarixi yalnız böyük döyüşlərin və hökmdarların salnaməsindən ibarət deyil. Bu tarix həm də sədaqətli insanların, adsız qəhrəmanların, çətin anda məsuliyyətdən qaçmayan igidlərin həyat hekayələrindən yaranır. Bu gün onun məzarına baxarkən insan yalnız keçmişi xatırlamır. O, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətini dərk edir. Çünki tarixi yaddaşın yaşaması üçün onu qorumaq, öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması, onun haqqında məlumatların toplanması və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması bu istiqamətdə atıla biləcək dəyərli addımlardandır. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyinə daha inamla baxır. Qəhrəmanlarını unutmayan xalq isə öz mənəvi dayaqlarını qoruyub saxlayır. Tarixin yaddaşında yaşayan fədakarlıq nümunələri də məhz bu səbəbdən zamanın sərhədlərini aşaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülür. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da belə bir yaddaşın ünvanı kimi diqqətimizi cəlb edir. Onun adı ətrafında qorunan xatirənin elmi əsaslarla öyrənilməsi, tarixi irsin qorunması və gənc nəslə çatdırılması həm milli tariximizə ehtiramın, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsi olardı. Tarixi yaşadan yaddaşdır, yaddaşı yaşadan isə ona sahib çıxan insanlardır.
