“Xəzan” ədəbi-bədii jurnalının növbəti – mart-aprel, 2026 sayı çapdan çıxıb. Sayca 72-ci olan yeni nömrə 104 səhifədir. Redaktorun seçməsi olan “Molla Nəsrəddin” jurnalının nəşri ilə bağlı araşdırma yazısı ilə başlayan jurnalın bu sayında rəssam Nazim Hüseynovun (70), Əməkdar müəllim, publisist Bayram Məmmədovun (70), şairlər: Mayıl Məmmədlinin (65) və Müşfiq Borçalının (55) yubiley yaşlarının tamam olması münasibətilə təbrik mətnləri və onların yaradıcılıqlarından nümunələr çap olunub. Eyni zamanda klassiklərdən sayılan Səməd Vurğunun 120 illiyi münasibətilə Günay Rzayevanın araşdırma yazısı verilmişdir. Poeziya, nəsr və dövrümüzü təsvir edən publisistik yazılarla zəngin jurnalın növbəti nömrəsində yazı düzümü aşağıdakı kimidir:
YAZI DÜZÜMÜ
Redaktor guşəsi -“Yüz iyirmi il bundan əvvəl” -“Mayıl Məmmədli – 65”
Publisistika -Günay RZAYEVA – “Səməd Vurğun yaradıcılığında qadın obrazları” -Əli BƏY AZƏRİ – “Rənglərin sehrində keçən ömür” (Rəssam Nazim Hüseynovun 70 yaşına) -Zeynəb CƏMALƏDDİN – “Hiss” (esse) -Rəşid FAXRALI – “Mətbuat Şurasında Əməkdar müəllim Bayram Məmmədovun elmi və pedaqoji fəaliyyətinə nəzər salınıb” -Mərhəmət ABIYEV – “Hər sabahını özü “yoğuran” insan” (Əməkdar müəllim Bayram Məmmədovun 70 yaşına) -Mahir CAVADLI – “Stadion məhəlləsinin uğur adamı” -Yunis QARAXANLI – “Qalibiyyətin zirvəsində” (Müşfiq Borçalı – 55) -Həmidə FAZİLQIZI – “Çağdaş mətbuatımız və doktor Müşfiq Borçalı” -Arzu ƏSƏDOVA – “Şagirdlərin tərbiyəsində Nizami irsindən istifadə yolları” -Lalə MAHMUDOVA – “Zaman keçər, sevgi və xatirələr qalar” -Güldanə MEHDİYEVA – “Dünyanın ən qədim xalqlarından biri Azərbaycandır!” -Nazlı İBRAHİMOVA – “Sevinc baharı” -Zemfira MƏHƏRRƏMLİ – “Hər şey yaxşı olacaq!” (Mahir Cavadlının “Hökümə” poemasına ön söz) -Səbuhi RƏHİMLİ – “Bürclərin tarixi – tarixin bürcləri” (Bürclər necə yarandı?) -Əli BƏY AZƏRİ – “Vətənləşən oğulların poeması” (Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poemasında real həyatla mifoloji tale yazısı sintezi) -Nəzakət EMİNQIZI – “Ağrılı yolların işıqlı dayanacağında…” -Çərkəz NƏSİRLİ – “Möhtəşəm çəkilişin son taleyi”, “22 yanvar 1990-cı il Zəngilan mitinqi”80 -Bayram MƏMMƏDOV – “Həyat fəlsəfəsi” (xatirə-oçerk) -Əli BƏY AZƏRİ – “Qəbulə xanım – tarixi şəxsiyyət, ədəbi obraz” (Rus istilasına qarşı ilk dirəniş hərəkatı liderinin həyatı Azər Turanın araşdırmasında) -Ağalar QUT – “Azərbaycanlıların “Türkiyəcə” danışmaq və yazmaq sevgisi”
Poeziya –Vəli QARAÇAYLI – “Yaşayır”, “Xankəndidən Turana”, “Yaradanı, quranı var dünyanın”, “Xocalı”, “Kamera”, “Ömrümü əritdim gülə-gülə mən”, “Olmaz”, “Tarqovı”, “Qara “Volqa””, “Qayıdacam dənizlərə”, “Dərd içində dərd içində”, “Dəmir yumruq”, “Sibir gözəli” (şeirlər)6 -Mayıl MƏMMƏDLİ – “Apardı”, “Sənsiz darıxacam”, “Tənha qadına”, “Darıxaq”, “Qayıt gəl”, “Nəyinə gərək?” (şeirlər) -Gülnarə İSRAFİL – “Uzun yol”, “İllərin qollarında”, “Üskük”, “Tale bir oyun oynadı”, “Dirilim”, “Tanrım”, “Ölülər şəhərində”, “Bir, iki, üç”, “Əşyaların dili var”, “Bir sevginin”, “Bədəndədi” (şeirlər) -Hafiz ƏLİMƏRDANLI – “Qəzəllər, rübailər” (şeirlər) -Elnarə CAHAN (BABAYEVA) – “Nağıllar”, “Çəngəl, qaşıq və bıçaq”, “Kitab”, “Mehriban olaq gərək”, “Günəş”, “Arı” (şeirlər) -Xuraman ZAKİRQIZI – “Kamillik ağaran saçda deyil ki”, “Tərk etmir bir an da qayğılar məni”, “Yaşamaq özü də urvatdan çıxıb” (şeirlər) –Lalə MAHMUDOVA – “Bir də baxarsan ki, sadəcə şəkildir insan”, “Səninlə hər anımı nağıl edərəm”, “Bəzən həyat dolu olmaq istərəm” (şeirlər) –Mətanət DUYĞULU – “Susdurun müharibələri”, “Hər gün səninlə”, “Bağışla, gəncliyim” (şeirlər) –Xanəli KƏRİMLİ – “Niyə qayıdırsan?” (şeir) –Ramiz İSMAYIL – “Anam şəhərə köçmür” (şeir) -Vüsal AĞA – “Sənsiz sənsizliyə dözən dörd il…” (şeir-elegiya)
Tərcümə -Şəhla ŞÜKRULLAQIZI – “Hədiyyə et mənə”, “Diləyirəm”, “Alov”, “Hiss edərmi?”, “Hidayət et”, “Əfsun deyil”, “Cəbrdir”, “Sultanım”, “Əridi” (şeirlər) (Özbək dilindən Azərbaycan dilinə Rəhmət Babacan tərcümə edib)
Zəngilan elindən qəlbi vətən eşqi ilə döyünən, ürəyində uzun müddətdir doğma yurdun, o yurdda uyuyan əcdadların nisgilini yaşadan Rahilə xanım Xudaquliyeva ömrünün altmış səkkizinci yaşında haqq dünyasına qovuşdu. Yaşadığı müddətdə sinəsində topladığı bütün acı və şirin xatirələrini də özü ilə apardı.
Yaxşı yadımdadır, 2022-ci ilin 16 iyulu idi. Zəngilan işğaldan azad olunsa da oraya gediş-gəliş portal vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bir qrup qohum doğma yurdun ziyarətinə yollanmışdıq. Qrupda Rahilə xanımın ömür-gün yoldaşı İsmayıl kişi də vardı. Onun təklifi ilə Genlik kəndinə döndük. Uzun müddət ermənilərin işğalında dağıdılıb viran günə qoyulmuş evlərə baxış keçirəndən sonra kəndin qəbiristanlığına yollandıq. İsmayıl kişi qabağa düşüb doğmalarının qəbirlərini tapır, hər birinin ruhuna ayrı-ayrılıqda fatihə oxuyur, əlində telefon tutmuş nəvəsi Rüfətə dönə-dönə xatırladırdı: “Bax, yaxşı-yaxşı çək, yoxsa Rahilə nənən rahatlıq tapa bilməz!” Səhhətindəki problemlərlə bağlı doğma yurdun ziyarətinə gələ bilməyən Rahilə xanımı hamıdan yaxşı tanıyan İsmayıl kişi onun el-obaya necə bağlı olduğunu, qohumcanlılığını, dostyanımlı olmasını daha dəqiq bilir, bunu hərəkəti ilə nəvəsinə də ötürürdü. Bəli, Rahilə xanım belə alicənab bir insan idi.
Xudaquliyeva Rahilə Süleyman qızı 10 avqust 1958-ci ildə Zəngilan rayonunun Genlik kəndində anadan olmuşdur. Rayonun Genlik və Malatkeşin kəndləri bir-birinə çox yaxın yerləşdiyindən bu iki kənddə bir məktəb fəaliyyət göstərib. Rahilə Süleyman qızı da bu məktəbdə – Malatkeşin kənd səkkizillik məktəbində təhsil alıb. O dövrə görə səkkizillik məktəblərin nəzdində 11 illik gecə məktəbləri vardı. Əksər şagirdlər kimi o da kənddə fəaliyyət göstərən gecə məktəbində təhsilini davam etdirərək kamal attestatına yiyələnib.
Atası Süleyman kişi kənddə məşhur Xudaquliyevlər nəslinin tanınmışlarından, hörmət sahiblərindən biri olub. Müxtəlif vəzifələrdə işləyib, imkanı çatdıqca kəndlilərinin köməyində durub. Daha çox milis sistemində sahə inspektoru işlədiyi vaxt ədalətli davranışı ilə seçilib.
Anası Əsgərova Səkinə Əsgər qızı uzun müddət Genlik-Malatkeşin kəndləri üzrə poçt məntəqəsinin müdiri işləyib.
Ailədə dörd bacı, bir qardaş olublar. Kənd həyatının qaydalarına uyğun mehribançılıqla yaşayıb, təsərrüfatları ilə məşğul olublar.
Rahilə Xudaquliyeva Yüngül Sənaye Texnikumunu bitirib rayona qayıdan kimi onu gənc kadr olaraq Zəngilan rayon Partiya Komitəsi Aparatında kargüzar vəzifəsinə işə qəbul ediblər. O, bu vəzifədə 1976-cı ildən 1982-ci ilə kimi işləmişdir. Sonra iş yerini dəyişmiş, rayon İstehlak Cəmiyyətində arxiv-makina işi üzrə kadrlar şöbəsində işini davam etdirmişdir.
Atası Süleyman kişi tez dünyasını dəyişdiyindən qızının toyunu görməyib. Rahilə xanım əmilərinin xeyir-duası ilə 1977-ci ildə öz həmkəndlisi İsmayılla ailə həyatı qurub.
Ağayev İsmayıl Novruz oğlu Genlik kəndində doğulub, boya-başa çatıb. Deyilənə görə, əsilləri Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərindəndir. İsmayılın babası İsmayıl XX əsrin əvvəllərində başqa bir qardaşı ilə Qafan şəhərində mis mədənlərində işləmək üçün gəlib. Ailədə səkkiz qardaş imişlər. Sovet hökuməti qurulandan, Araz çayı boyunca tikanlı məftillər çəkiləndən sonra o tayla əlaqə kəsilib. İsmayıl kişi əvvəlcə Qafanın Şəhərçik qəsəbəsində yaşayıb, Hacıxanımla ailə qurub. Sonra ailəsi ilə birlikdə Zəngilanın Genlik kəndinə köçüb. Novruz Genlik kəndində böyüyüb, boya-başa çatıb. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıda birillik sürücülük məktəbini oxuyub. Rayona qayıtdıqdan sonra öz ixtisası üzrə işləyib.
Birgə nigahdan 26 sentyabr 1978-ci ildə Naibə adlı bir qız övladları dünyaya gəlib. Naibə xanım böyüyür, ali təhsil alır. Hazırda Gəncə şəhərində 26 saylı məktəb-lisey kompleksində öz ixtisası üzrə müəllim işləyir. Əslən Zəngilanın Vejnəli kəndindən olan, məcburi köçkün olaraq Gəncə şəhərində məskunlaşan Mehdiyev Şahin Şirin oğlu ilə ailə qurur. Bu nigahdan iki uşaqları dünyaya gəlir. Oğlu Rüfət Gəncə Dövlət Universitetinin tarix-coğrafiya ixtisası üzrə fakültəsini bitirir. Hazırda dövlət qulluğundadır. Qızı Fatimə isə hazırda Bakı Dövlət Universitetinin sosial iş fakültəsində təhsil alır.
1993-cü ilin oktyabrın sonunda Zəngilan rayonu ermənilər tərəfindən işğal olunduqdan sonra Rahilə xanım da digər həmyerliləri kimi doğma yurdu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Onda hər kəs ümidi olan məkana üz tuturdu. Rahilə xanım da qardaş və bacısının əvvəlcədən köçüb yaşadıqları Gəncə şəhərinə gəlib burda məskunlaşdı.
Zəngilan sonuncu işğal olunmuş rayondur. Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlar daha əvvəldən işğal olunduğundan, həm də Ermənistandan (Qərbi Azərbaycandan) azərbaycan əhalisi deportasiya olunduğundan ölkədə Qaçqın və Məcburi Köçkünlərin işləri üzrə Komitə yaradılmışdı. Komitənin yerlərdə də nümayəndəlikləri, şöbələri fəaliyyət göstərirdi.
Bir gün Rahilə xanım qeydiyyata düşmək, işlərin nə yerdə olduğu ilə maraqlanmaq məqsədilə Gəncə şəhər Kəpəz rayon İcra Hakimiyyətinin inzibati binasında yerləşən Komitənin yerli şöbəsinə gəlir. Növbədə çox adamın dayandığını görür, lakin işin getmədiyinin şahidi olur. Yaxınlaşıb maraqlanır. Şöbənin ilk sədri Qurban müəllim bildirir ki, işi aparan – adamları qeydiyyata alan, makinada yazmağı bacaran, arayışları hazırlayan işçisi olmadığından özü bu işlərin öhdəsindən gələ bilmir. “Nə olar, icazə versəydiniz, mən kömək edərdim”, deyə hər zamankı kimi Rahilə xanım öz köməyini təklif edir. Qurban müəllim əvvəlcə tərəddüd edir, inanmaq istəmir. Rahilə xanım makinanın arxasına keçərək işə başlayır. Qısa müddətdə arayışları yazıb hazırlayır, kitabda qeydlərini aparır. Tez bir zamanda dəhlizin boşaldığını, adamların məmnunluqla oranı tərk etdiklərini görən Qurban müəllim Rahilə xanıma qalıb orda işləməyi təklif edir. Elə o gündən Rahilə xanım çiynini bu müqəddəs işin öhdəsinə söykəyir. Həmin dövrdə və sonrakı illərdə öz yurdlarından pərən-pərən düşmüş məcburi köçkünlərə xidmət göstərməkdən müqəddəs başqa hansı iş ola bilərdi?
Rahilə xanım təkcə ofisdə oturub qeydiyyatla məşğul olmur. O, Gəncə şəhərində məskunlaşan məcburi köçkünləri axtarır, onların şəraiti ilə tanış olur, qeydiyyata alır, gələn yardımların ədalətli şəkildə bölünməsində canı-dildən fəallıq göstərir. Baxmayaraq ki, bir müddət sonra Komitənin yerlərdə şöbələri genişlənir, hər rayon üzrə nümayəndə təyin olunur, amma Rahilə xanım heç vaxt ayrı seçkilik qoymur. Demir ki, bu zəngilanlıdır, bununla maraqlanım, o birilər mənlik deyil. İstər şuşalı, laçınlı, kəlbəcərli, ağdərəli, xocalılı, ağdamlı olsun, istər zəngilanlı, Rahilə xanım hamısının problemi ilə maraqlanır, onların həllinə çalışır. İllər ərzində Komitədə keçirilən yekun iclaslarında Rahilə xanımın adı həmişə çəkilir, işi təqdirəlayiq hesab olunur. El arasında da hamı onu tanıyır, doğma münasibətindən, göstərdiyi qayğıdan ağızdolusu danışırlar.
Təəssüf ki, həyat əbədi deyil; bu dünyaya bir gün gəliş olduğu kimi bir gün də gediş var. Amansız əcəl heç kimə möhlət vermir. Rahilə xanım da 2026-cı ilin soyuq bir fevral günündə dünyasını dəyişdi. Onu Gəncə şəhərində məşhur İmamzadə qəbiristanlığında torpağa tapşırdılar.
Bacısı Nəsibə xanım deyir ki, bacım Rahilə el üçün yaşadı, təkcə Zəngilandan deyil, Gəncədə məskunlaşan Dağlıq Qarabağ ətrafı bütün rayonlardan olan məcburi köçkünlərə qayğı göstərdi, çətin məqamlarda yanlarında oldu. Bu, bizim üçüb böyük təsəllidir.
Bəli, Rahilə xanımın əziz xatirəsi uzun müddət əziz tutulacaq. Özü də təkcə onu tanıyan zəngilanlıların qəlbində yox… həm də Gəncədə məcburi köçkünlük yaşayanların yaddaşında…
Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poemasında real həyatla mifoloji tale yazısı sintezi
Dədələr “İgid ölər, adı qalar” deyiblər. Nədənsə Qarabağ üzərində Ermənistan-Azərbaycan savaşı başlanandan sonra elin dilində igidi şəhid əvəzlədi. Millət döyüşlərdə şücaət göstərib-göstərmədiyinə fərq qoymadan müharibədə həlak olmuş bütün oğullarına eyni qaydada yas saxladı. Bəlkə, bu da bir hikmətdəndir. Ruhaniyyətdə heç nə hikmətsiz deyildir. Onsuz da insan dərrakəsi şəhidlərini mərtəbəsinə görə uğurlamaqda tam ədalət sahibi deyildir.
Yaradan öz hümmətinə doğru yol göstərmək üçün zaman-zaman peyğəmbərlər göndərib. Peyğəmbərlər də özlərindən sonra savaba alqış şairləri göstərib. “Yaradan onlara da yaratmaq istedadı bəxş edib”, deyib. Əlbəttə, o şairləri ki, vətəndən, millətdən salnamə yazsın. O şairləri ki, torpaq uğrunda, din uğrunda, dil uğrunda canından keçmiş igidlərin adını əbədiləşdirsin. İgidin adı bədii əsərlərdə (dastanlarda, romanlarda, poemalarda) əbədiləşməzsə, sonrakı nəsillər onları necə tanıyar?
Ən azı buna görə şair Asya Əhmədovanı alqışlamaq, onun “Sən Vətənsən” poemasını təqdirəlayiq hesab etmək olar. Poema Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı şəhid kapitan Noçuyev Surxay Əbdül oğlunun əziz xatirəsinə həsr olunub. Düzdür, Qəhrəman Surxay Noçuyev haqqında onlarla məqalə, oçerk, xatirə yazısı yazılıb. Yazıçı Azad Qaradərəli “Noçuyev taktikası” adlı hekayə yazıb. Yazıçı Ayaz İmranoğlu “Komutan” romanında Surxayın əbədi və ədəbi obrazını yaradıb. Lakin bunlarla yanaşı poemanın da xüsusi yeri, xüsusi çəkisi var. Romandan, hekayədən hər hansı bir bölməni nəql etmək olar. Poemadan isə hansısa parçanı əzbərdən söyləməklə həm qəhrəmanı yad etmiş olursan, həm də onu yad edənlərin ovqatını kökləyə bilərsən.
Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poeması cəmiyyət tərəfindən rəğbətlə qarşılandı. Hətta söz-qələm adamları yazılı mediada öz münasibətlərini də bildirdilər. Düzdür, şair poemanı dərhal çapa göndərməyib. Əhatəsində olan elm, ədəbiyyat mənsublarına oxudub, çap üçün yetərli olub-olmadığını öyrənmək üçün onların münasibətini soruşub. Həmin adamlardan bəziləri poema haqqında öz fikirlərini resenziya-rəy formasında yazaraq bildiriblər. Onlardan tarix elmləri doktoru Eynulla Mədətlinin, şair Ramiz Qusarçaylının, fəlsəfə elmləri doktoru Füzuli Qurbanovun, filologiya elmləri doktoru Mərziyyə Nəcəfovanın qələm məhsullarını Asya Əhmədova poemanı kitab şəklində çap etdirəndə kitaba daxil edib.
Surxay Noçuyev əslən Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndindəndir. Rayonu uşaq yaşlarında erməni işğalı nəticəsində tərk edib. Asya Əhmədova da o kənddə doğulub boya-başa çatıb. Əlbəttə, Surxayın həyatını, döyüş yolunu, göstərdiyi şücaət və igidliklərini ilk olaraq onu tanıyanlar, yaxud, daha çox məlumat toplamaq imkanı olanlar qələmə alsalar, daha mükəmməl obraz yaranar, daha dolğun bir əsər üzə çıxar. Peyğəmbərin Yaradan tərəfdən ondan sonra şairlərə xüsusi lütf verildiyinin də hikməti, zənnimcə, elə bundadır.
Adətən, əsərlərdə proloq verilir, bu hissə, sanki məbədin giriş qapısıdır. Asya Əhmədova “Azərbaycan” deyə sözünə başlayır. Məhz, belə də olmalıdı. Qəhrəmanlıq salnaməsi elə-belə də başlamalıdı. Bu adın müqəddəsliyini damarlarımızda hiss etməsək, əzəmətini duymasaq, nə onun uğrunda canımızdan keçə, nə də mükəmməl əsərlər yarada bilərik.
“Hər daşında bir igidin tarixçəsi, Bayrağında şəhidlərin vüqarı var”, “Oğulların səngərlərdə qurd ürəkli, Qartal kimi dayandılar dağ başında” kimi beytlərlə Asya Əhmədova Vətənin əzəmətini vurğulayır, hər zaman igidlərin səngərdə müdafiədə durduqlarını qeyd edir, eyni zamanda dağ başında qartal kimi qorxmazcasına dayandıqlarını diqqətə çatdırır. Surxay da bu igidlərdən biridir. “Körpə idi, uşaq idi Surxayın da, Ürəyinə Vətən dərdi saplananda” deyə qəhrəman bu Vətəni uşaqlıqdan ürəyinə saplanan dərd olaraq gəzdirib, şəhadətə yüksələnə qədər yaşadıb və özü də bu boyda dərdlə bərabər Vətənləşib. Vətənləşmək isə yalnız əməllə sübut olunur. Dünyada ən müqəddəs hesab etdiyin şirin canı Vətən yolunda əsirgəmirsənsə, deməli, vətənləşirsən.
Bu məqamın poemada necə əks olunduğunu filologiya elmləri doktoru Mərziyyə Nəcəfova da “Vətənpərvərliyin poetik dərki” yazısında qeyd edib. “Asya Əhmədova Surxayın simasında Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda canından keçib, Vətən olan oğulların şücaətini bütün tamlığı ilə ifadə edə, o oğulların döyüş boyu qəhrəmanlıqlarını misralara gətirə bilib. “Vətənçün canından, qanından keçib, Olur Vətən boyda Vətən oğullar!””
Asya Əhmədova bu, ilk irihəcmli poetik əsəri ilə Surxay Noçuyevin timsalında, sanki, min illər boyu başına müsibətlər gətirilmiş böyük bir millətin növbəti qərinəsinə nəzər salmışdır, bir salnamə yaratmışdır. Bu salnamədə bölmə-bölmə sinədağlayandan qələbə qüruru yaşadanadək bütün hadisələr öz axarı ilə nəzmə çəkilmişdir. Qarabağ üzərində qurulmuş savaş böyüyür. Qonşu rayonlar bir-birinin ardıca erməni qoşunları tərəfindən işğal olunur. Yurd-yuvasından didərgin salınmış millət vətən boyu pərən-pərən düşür. Doğma eli tərk etmək istəməyən bir el – Zəngilan mahalı öz igidləri sayəsində dirəniş göstərir, vuruşur və üçtərəfli mühasirəyə düşür, mərkəzlə bütün əlaqələr kəsilir. “Bir el addımlayır Araza sarı” bölməsində Asya Əhmədova qeyd edir:
Gələrmi hardansa kömək bir daha?
Salamat çıxarmı güman sabaha?
Ümidin bağlayıb göydə Allaha,
Bir el addımlayır Araza sarı.
Bilmirəm, müəllif o dövrü yaşayıbmı? Hər halda yaşamasaydı, bu cür təsirli təsvir edə bilməzdi. Üstündən bu qədər müddət keçsə belə zəngilanlılar o dövrü xatırlayanda üzüntüsüz, göz yaşı axıtmadan ötüşə bilmirlər. Bu, faktdır. Hərbçilər döyüşə-döyüşə geri çəkilirdilər. Meğri, Qafan, işğal olunmuş qonşu Qubadlı və Cəbrayıl rayonları tərəfdən ən azı 4-5 dəfə üstünlüyə malik erməni ordusu Zəngilan alayını Araz çayına – İranla sərhəddə tərəf sıxışdırıb geri çəkilməyə məcbur edirdi. Əhaliyə doğma yurd yerlərini tərk edib Araza üz tutmaqdan başqa çıxış yolu qalmamışdı.
Əlbəttə, müharibə əsəri tamam başqadır. Asya Əhmədovanın “Sən Vətənsən” poemasına da bütövlükdə müharibə əsəri kimi baxmaq düzgün deyil. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi bu poema bir dövrün, bir qərinənin salnaməsidir. Müharibənin vurduğu yaralar isə poemada çox təsirli şəkildə ifadə olunub.
Köçkün həyatı, çadırların çətin şəraiti, mərhələlərlə yataqxanalara köçürülmə və bu çadır-yataqxanalarda Vətən adlı böyük bir dərdlə böyüyən, torpaqları erməni işğalından azad etmək fikrini bir an belə ağlından çıxartmayan uşaqların, yeniyetmələrin, oğulların ən qüvvətlisi Surxayın simasında cəmləşib. Ancaq arada “Atəşkəs” var, ölkə bu rejimdə yaşamağa, işğala hələ ki, dözməyə məcburdur.
Qəlbində nisgil yaşada-yaşada Surxay böyüyür. Dərsə gedir, yeni tanış olduğu, dostlaşdığı həmyaşıdları ilə müxtəlif oyunlar oynaya-oynaya püxtələşir. Heç vaxt yaddaşından çıxartmadığı, istəsə belə çıxarda bilmədiyi yol ilə – Vətəninin azad etmək üçün əməyini, canını belə əsirgəməyəcəyi yol ilə irəliləyir. Bu yol onu əbədiyyata aparır.
Müəllif Surxayı birdən-birə qəhrəman kimi təqdim etmir, ancaq misra-misra buna zəmin yaradır. Surxayın doğulub boya-başa çatdığı yurd yerlərini, təkcə barı, bəhəri, bərəkəti ilə seçilməyən, həm də bu yerin qidası ilə böyüyüb qüvvətli ərən olanlardan söz açır. Zəngilanı son damla qanınadək qoruyan bəzi igidlərdən, onların döyüş yolundan bəhs edir. Artıq dastana çevrilmiş yeddi polisi, son anadək səngərdən çıxmayan, çox qüvvətli düşmənə müqavimət göstərən yeddi polis döyüşçüsünü xatırladır. Surxay bunları məktəbdə müəllimlərdən, evdə doğmalarından eşidə-eşidə irəliləyir, lakin hələlik bir iş görə bilmir. Çünki “Atəşkəs” rejimidir, bir iş görmək üçün isə şərait yetişməlidir.
Bu ərəfədə Tovuz hadisələri baş verir. Asya Əhmədova bu hadisəni nəzərdən qaçırmır. 44 günlük Vətən Müharibəsinin, bəlkə də, başlama səbəbini elə bu hadisədə axtarır. Sözsüz ki, “Atəşkəs”ə məhəl qoymayan ermənilər tez-tez təxribat törədirdilər. Generalla bərabər on dörd rütbəli hərbçinin ölümü ilə nəticələnən Tovuz hadisələri bu təxribatların ən böyüyü idi. Asya xanım yazır:
General ölmüşdü, şəhid ruhuydu,
Ayağa qaldırıb xalqı, milləti.
Sıyrılıb yayından çıxan oxuydu,
Kimsə görməmişdi belə qeyrəti.
Bəli, o gün millət birləşmişdi, bütövləşmişdi, hamı küçələrə çıxmışdı, qisas tələb edirdi. Amma ölkə qanunlarla idarə olunur. Ali Baş Komandan səbrlə, təmkinlə gözləyirdi. O, bilirdi ki, ermənilər dinc durmayacaq, yenə təxribatlar törədəcək və torpaqlarımızı azad etmək üçün zəmin yaradacaq. Lakin son dəfə Beynəlxalq Təşkilatların bu təxribata da necə reaksiya verəcəyini gözləyirdi. Eyni zamanda son hazırlıq işləri görülürdü. Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış bölmələri tərəfindən könüllü şəkildə torpaqlarımızın erməni işğalından azad olunmasına qoşulanların siyahıyaalınması keçirilirdi. Əlbəttə, bir neçə gün ərzində bu siyahı on min nəfərin üzərindən o tərəfə keçmişdi. Ordu və digər qoşun növlərində döyüş təlimləri keçirilirdi.
Nəhayət, Beynəlxalq Təşkilatların susqunluğu və ermənilərin növbəti təxribatı Ali Baş Komandanı iradə nümayiş etdirməyə səslədi.
Sonda bir məsələni qeyd etməmək mümkünsüzdür. Poemada insan obrazları ilə yanaşı bir fəsil obrazı da var. Bu fəsil Payızdır. “Epiloq”da Asya Əhmədova yazır:
Bu dünyaya göz açsam da səndə, payız,
Dəyərini bilməmişəm,
Gələn yazı gözləmişəm,
Mən səni heç sevməmişəm.
Torpaqların son işğalı payızda oldu. İşğal tarixli fəsli necə sevmək olar? Amma güc, enerji təkcə sevgidən yaranmır, həm də qəm-kədərdən, nifrətdən yaranır. Azərbaycan bu işğalla barışmadı, yaşadı, böyüdü, kədərindən enerji aldı, güc aldı.
Asya Əhmədova qəhrəmanının həyatında Payızın xüsusi yer tutduğunu vurğulayır. Payızda dünyaya gəlir, Payızda ailə qurur, xoşbəxliyinə qovuşur, Payızda uzun müddət qəlbində bəslədiyi torpaqların azad olunması uğrunda savaşa atılır, Payızda ikinci övladının dünyaya gəlməsi xəbərini alıb sevinir, Payızda vuruşa-vuruşa Qarabağın tacı Şuşa şəhərinin azad olunmasında iştirak edir və… şəhadətə qovuşur. Bəlkə də bu, bir mistikadır, mifoloji tale yazısıdır.
“Mən səni sevdim, Payız,
Mən səni sevdim, Payız!”
Bütün bunlar poemada təfsilatı ilə təsvir olunub. Məncə, çox təsirli də təsvir olunub. Təhlil olunası çox mətləblər var. Lakin bir yazıda bunların hamısına münasibət bildirmək mümkünsüzdür və bu, sırf mütəxəssislərin öhdəsindədir.
Bütün bunlara rəğmən poema mükəmməl bir əsər kimi Azərbaycan ədəbiyyatına öz töhfəsini vermiş olur. Sözsüz ki, ədəbiyyatşünaslar tərəfindən dəyərləndirməlidir.
“BİR OĞUL İSTƏYİR VƏTƏN” yaxud, hamının yaxşı tanıdığı şair Ramiz Duyğun
Onu mən də tanıyırdım. Hardan tanıyırdım, necə tanıyırdım, xatırlamıram. Bir onu bilirəm ki, adı çəkiləndə bir doğmalıq hiss edirdim. Elə bilirdim ki, hardasa, uzaq qohumlarımdan biridir, nə vaxtsa yaxından görmüşəm, danışmışıq, aramızda dostcasına səmimi ünsiyyət yaranıb. Sən demə, bu, mənim şüuraltı yaddaşımda belə yer alıbmış. Axı mən də XX əsr səksəninci illərin uşaqlarındanam. O vaxt məktəb illərim, yeniyetməlik dövrüm keçib. Onda ucqar bir dağ kəndində yaşayırdıq. Kəndimizdə səkkizillik məktəb açılandan sonra məktəbə televizor da vermişdilər. Bizim kəndə gələn ilk televizor o olmuşdu. Qarlama göstərirdi, bəzən ekrandakılar güclə seçilirdi. Məktəb direktorunun evinə toplaşıb televizora baxırdıq. Dəqiq yadımdadır, həftə ərzində iki dəfə yığışırdıq; bir “Səhər görüşləri”nə, bir də Ramiz Məlikovun apardığı “Hünər” verilişinə… Beləcə, illər çox sürətlə gəlib keçdi. Dövran dəyişdi, insanlar dəyişdi. O boyda Sovet imperiyası dağıldı. O boyda Sovet imperiyasının köynəyindən çıxan hər bir müttəfiq respublika müstəqil ölkəyə çevrildi, özü də imperiya qüdrəti ilə… heç kimə, heç bir ölkəyə sığınmadı. Gün gəldi, Ramiz Məlikovu yenidən televizorun ekranından gördük. Həmin görkəmdə, daha zabitəli, həmin duruşunda, daha ötkəm, daha vüqarlı və qürurlu, danışığını dinlədik, həmin ibarəli və məntiqli ifadələri ilə, bu dəfə daha kəskin, daha qətiyyətli… Bu dəfə onun hədəfində məchul düşmən deyil, konkret erməni faşizmi vardı, axı o, indi “Hünər” verilişini aparmırdı, yeni yaranmış müstəqil ölkənin Müdafiə nazirliyinin Mətbuat xidmətinə rəhbərlik edirdi. Birinci Qarabağ savaşı “Atəşkəs” rejimində davam etdirildi. İllər keçdi. Bir vaxtlar “Hünər” verilişini səbrsizliklə gözləyən mən də yaşlandım, hərbi xidmətimi başa vurub təqaüdə çıxdım. Ancaq Qarabağ azad olunmadı. “Atəşkəs” rejimi davam edirdi. Belə bir vaxtda Ramiz Duyğunla şəxsi tanışlığımız yarandı. Onun görüşünə əksər hallarda sadiq silahdaşı, həm də yetirməsi şair Mahir Cavadlı ilə gedirdik. Qismətə bax ki, polkovnik Ramiz Duyğun Mahir Cavadlını gənc yaşlarında boyunu sevə-sevə yenicə yaratdığı “Sərhəd” qəzetində işə və hərbi xidmətə götürmüş, ona ilk zabit rütbəsini verdirmişdi. İndi Mahir Cavadlı da təqaüddəydi, özü də polkovnik rütbəsində. Ramiz Duyğun uzaqgörən idi, dünya gedişatından baş çıxarırdı. Onunla hər zaman bu barədə söhbətlər edir, hədəflərini nəzərə alırdıq. Əksər hallarda da düz çıxırdı. Bir dəfə necə olmuşdusa, görüşümüzdə Mahir iştirak eləmirdi. Yenicə bitirdiyi “Bir oğul istəyir Vətən” poemasını oxuyur, detallarını müzakirə edirdik. Onda hələ 2020-ci ilin may ayıydı. Bizdən heç kimin ağlına gəlməzdi ki, tezliklə nələr baş verə bilər. Yatsaydıq, heç yuxumuza da girməzdi. Həm də elə bir tarixi şərait yetişməmişdi. Ramiz Duyğin isə bunu qətiyyətlə vurğulayırdı. Yekunda poemanın tezliklə yayılmasını və hamı tərəfindən oxunulmasını istədiyini bildirdi. Artıq axşam olduğundan kimə müraciət edəcəyim barədə düşünürdüm. İlk ağlıma gələn əslən Kəlbəcərdən olan şair Namiq Dəlidağlı oldu. O, həm də “Dəlidağ.az” saytının rəhbəriydi. Əlaqə saxladım. Müsbət münasibət bildirdi. Elə həmin gecə Ramiz Duyğunun “Bir oğul istəyir Vətən” lirik poeması minlərlə oxucunun nəzərinə çatdırıldı. 44 günlük savaşdan sonra da Ramiz Duyğunla görüşdük. Antiterror əməliyyatından sonra da əlaqələrimiz oldu. Sonuncu dəfə 2025-ci il fevralın 10-da – şairin ad günündə onun qonağı olduq. Yenə də Mahirlə getmişdik. Ramiz Duyğunun yaxın dostlarından məşhur cərrah-həkim-uroloq Südeyf İmamverdiyev də oradaydı. Şairin ailə üzvləri ilə bir neçə saat bir yerdə olduq, söhbətlərini dinlədik. Ramiz Duyğun həmişəki kimi ötkəm, məntiqli danışırdı. Yaddaşı çox güclü idi. Ən azından ötən səksən ilin harasından söhbət salsaydıq əhatəli, təfsilatı ilə məlumat verərdi. Düşüncəli, məntiqəuyğun proqnozları ağlabatan görünürdü. Bir sözlə; böyük ürək sahibi Azərbaycanın vurğunuydu, təpədən dırnağa kimi Vətən rənginə boyanmışdı, mayası Vətən xəmiri ilə yoğrulmuşdu. Tezliklə onun doxsan yaşında toplaşmaq arzusu ilə şairlə görüşüb ayrıldıq. Amansız ölüm arzularımızı ürəyimizdə qoydu. Bir də eşitdik ki, əcəl onu aramızdan aparıb. Cismani olaraq aramızda yoxdursa da, əziz xatirəsi daima qəlbimizdədir.
MÜQƏDDƏS SEVGİNİN TƏRƏNNÜMÜ (Məhəmməd Əlinin “Toplu”su haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Azərbaycan Yazıçılar Birliynin üzvü, bulaq suyutək dumduru, dağ havasıtək tərtəmiz saf sevginin tərənnümçüsü kimi tanınmış şair Məhəmməd Əlinin “Toplu” adlı kitabı haqqında olacaq. Azərbaycan ədəbi mühitində bəzən elə kitablar yaranır ki, onlar təkcə bir müəllifin yaradıcılıq yolunun yekunu deyil, həm də bütöv bir düşüncə və duyğu sisteminin ifadəsinə çevrilir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist Məhəmməd Əlinin “Toplu” adlı sanballı nəşri məhz belə kitablardandır. 2020-ci ildə Bakıda “SkyE” nəşriyyatında 720 səhifə həcmində çap olunmuş bu irihəcmli toplu müəllifin yaradıcılıq irsinin böyük bir qismini oxucuya təqdim edir. Kitabın tərtibçi-redaktoru Əli bəy Azəri, bədii redaktoru isə Şəlalə Nəsirlidir. Bu fakt özü-özlüyündə nəşrin məsuliyyət və peşəkarlıqla hazırlandığını göstərir. Xüsusən Əli bəy Azərinin toplama və tərtib işi müəllifin yaradıcılığını sistemli şəkildə oxucuya çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki “Toplu” sadəcə şeirlərin bir araya gətirilməsi deyil, poetik dünyagörüşün mərhələli təqdimatıdır. Məhəmməd Əlinin poeziyasında təbiət motivləri xüsusi yer tutur. O, təbiət hadisələrini yalnız təsvir etmir, onları daxili aləmin, insan ruhunun aynasına çevirir. Yağış, külək, torpaq, dağ, çay – bütün bu obrazlar müəllifin şeirlərində canlı bir metaforaya çevrilir. Təbiət onun üçün həm ilham mənbəyidir, həm də insanın mənəvi saflığını qoruyan müqəddəs məkandır. Bu baxımdan “Toplu” kitabı oxucuya yalnız poetik mətnlər deyil, həm də müəllifin həyat fəlsəfəsini təqdim edir. Onun şeirlərində vətən sevgisi, insanlıq duyğusu, mənəvi dəyərlərə bağlılıq aydın sezilir. Şair-publisist olaraq Məhəmməd Əli sözü həm emosional, həm də ictimai məsuliyyət yükü ilə təqdim etməyi bacarır: Mən sirli bir kitabam; açın, oxuyun məni. Hələ sıranızdayam, yaxından duyun məni!” Məhəmməd Əli yalnız şair deyil, həm də publisistdir. Bu xüsusiyyət onun şeirlərində düşüncə dərinliyi, ictimai mövqe və vətəndaş məsuliyyəti kimi keyfiyyətləri gücləndirir. Onun poetik dili sadə və səmimi olmaqla yanaşı, ideya baxımından dolğundur. “Toplu” kitabında toplanmış əsərlərin geniş auditoriya üçün nəzərdə tutulması da təsadüfi deyil. Bu toplu müxtəlif yaş və zövqə malik oxucular üçün müraciət ünvanıdır. Həm klassik poeziyanın davamçıları, həm də müasir ədəbi nəfəs axtaranlar üçün kitabda kifayət qədər zəngin material var. “Toplu” həm də bir növ yaradıcılıq hesabatıdır. Oxucu burada şairin poetik inkişaf mərhələlərini izləyə, onun mövzu və üslub baxımından keçdiyi yolu aydın görə bilir. Tanınmış qələm adamı Əli Bəy Azəri kitaba yazdığı ön sözdə şairin yaradıcılıq taleyini, sözə münasibətini və ədəbi mühitdə keçdiyi mürəkkəb yolu dərin müşahidə və səmimi duyğularla təqdim edir. Bu ön söz təkcə bir kitabın giriş mətni deyil, həm də bir şair ömrünün poetik portretidir. Əli Bəy Azəri yazır ki, Məhəmməd Əlinin şeirlərində qarşısındakını duymaq üçün onu səbrlə dinləmək mədəniyyətinə malik söz zənginliyi hiss olunur. Onun üçün “sözün böyüyü-kiçiyi yoxdur, söz sözdür”. Bu fikir əslində şairin yaradıcılıq kredosunu açır. Müasir dövrdə söz çox zaman onu deyənin nüfuzuna görə qiymətləndirilsə də, Məhəmməd Əli sözün öz daxili çəkisinə, mənəvi yükünə inanır. Sözlə şəxsiyyətin vəhdətindən doğulan ifadə isə əbədiyyət qazanır. Əli bəy xüsusi olaraq vurğulanır ki, söz adamı yalnız fərd deyil, həm də bir dünyadır. Bu mənada Məhəmməd Əli də bütöv bir dünyadır – poeziyası saf yaylaq havasına bənzər, təmiz və sərbəst bir söz dünyası. Onun şeirlərində səmimiyyət, təbiilik və daxili təlatüm yanaşı addımlayır. Əli Bəy Azəri insan taleyi ilə bağlı fəlsəfi bir məqama toxunaraq qeyd edir ki, hər kəs bu fani dünyada öz taleyini yaşayır. Tale ilahi bir yazı olsa da, insan ağlı, dünyagörüşü və iradəsi ilə həyatına istiqamət verə bilir. Burada əsas məsələ fitri istedadın üzə çıxmasıdır. Əgər istedad cəmiyyət tərəfindən anlayış və dəstək görərsə, pərvazlanar; əks halda ya gizlənər, ya da başqa istiqamətə yönələr. Çünki insan enerjisini həm sevgidən, həm də nifrətdən ala bilir. Məhəmməd Əlinin taleyi də bu baxımdan ibrətamizdir. Ön sözdə qeyd olunduğu kimi, o, gənclik illərində ədəbi mühitdə istedadına birmənalı münasibət görməmiş, bəzi hallarda qısqanclıq və laqeydliklə qarşılaşmışdır. Bu səbəbdən fitri qabiliyyətini bir müddət sanki kölgəyə çəkərək başqa sahədə – mühəndislikdə özünü sınamış, zəhməti və əzmi ilə həmin sahədə ad-san qazanmışdır. Lakin qəlbində vulkan kimi püskürən şairlik istedadını heç zaman unutmayıb. Bu məqamda ön sözdə sitat gətirilən fikir diqqəti cəlb edir: şair ədəbiyyata gec gəlsə də, güclü nəfəs və dolğun sözlə gəlib. Hələ ötən əsrin 60-cı illərində şeirləri mətbuatda çap olunsa da, sonradan uzun bir sükut dövrü yaşayıb. Ancaq görünür, şairlik onun alın yazısı imiş. Çünki sözə bağlılıq taleyin hökmündən də güclü olur. “Toplu” kitabı bu mənada yalnız şeirlərin bir araya gətirilməsi deyil, həm də zamanın sınağından çıxmış bir söz adamının öz imzasını təsdiq etməsidir. Burada toplanan şeirlər həyatın müxtəlif qatlarını – sevgi və nisgili, vətən duyğusunu, insanın daxili çarpışmalarını, təbiətə bağlılığı əks etdirir. Onun poeziyasında pafosdan çox səmimiyyət, süni nəzərdən çox təbii axar üstünlük təşkil edir. Qeyri-ixtiyari nə vaxtsa şeirlərimin birində ifadə etdiyim: “Dərdin, ah-nalənin özü də SEVGİ” fikrini xatırlayıram. 720 səhifəlik bu “Toplu”da “Bu dünya”, “Azərbaycan”, “Qəbələm”, “Bakı”, “Xəzərim”, “Vətən”, “Qarabağ dərdi”, “Şuşa”, “Qobustan” kimi mayası sevgi olan nümunələr çoxdur. Bu mənada Əli bəy Azərinin içdən gələn saf sevginin tərənnümçüsü kimi tanınmış şair Məhəmməd Əlinin şeirlərindən ibarət tərtib etdiyi bu “Toplu”nu əsl sevgi ensiklopediyası adlandırmaq olar. Əli Bəy Azərinin ön sözü oxucunu belə bir qənaətə gətirir ki, Məhəmməd Əli üçün şeir sadəcə ədəbi janr deyil, daxili ehtiyacdır. Onun yazdıqları müqəddəs və sağ bir sevginin tərənnümüdür. O, sözün müqəddəsliyinə inanır və bu inam yaradıcılığının əsas dayağıdır. Şairin həyat yolu göstərir ki, istedad zaman-zaman sınağa çəkilsə də, əgər o, gerçəkdirsə, mütləq öz yolunu tapır. Azərbaycan poeziyasında sevgi mövzusu daim aparıcı xətt olmuşdur. Lakin hər şair sevgini eyni şəkildə təqdim etmir. Bəziləri onu ehtirasın alovu kimi, bəziləri nisgil və ayrılıq ağrısı kimi, bəziləri isə fəlsəfi-ruhi bir ucalıq kimi təqdim edir. Tanınmış şair Məhəmməd Əli isə“Mənim sevgim” şeirində sevgini saf, təmiz və müqəddəs bir duyğu kimi tərənnüm edir. Onun təqdim etdiyi sevgi nə ötəri həvəsdir, nə də keçici hiss. Bu sevgi mənəvi kamilliyin, daxili paklığın və ruhi bütövlüyün ifadəsidir. Bu şeir ümumilikdə Məhəmməd Əlini saf sevginin, məhəbbətin tərənnümçüsü kimi təqdim edən ən gözəl nümunələrindən biridir. Şeir ilk misralardan oxucunu incə bir estetik ovqata kökləyir: “İncə güldür, bir çiçəkdir, Mənim sevgim, mənim sevgim.” Burada sevgi zərifliklə, incəliklə assosiasiya olunur. Gül və çiçək obrazı təsadüfi deyil. Gül həm gözəlliyin, həm də paklığın simvoludur. Şair sevginin zahiri gözəlliklə deyil, daxili saflıqla dəyər qazandığını göstərir. Sevgi bir çiçək kimi qorunmalı, qayğı ilə bəslənməlidir. Bu obraz şairin duyğulara nə qədər həssas yanaşdığını göstərir. Növbəti misralarda sevgi artıq təkcə estetik yox, həm də mənəvi güc kimi təqdim olunur: “Arzu dolu bir ürəkdir, Mənim sevgim, mənim sevgim.” Burada sevgi insanın daxili aləmi ilə birləşir. O, ürəyin özüdür. Arzu dolu ürək ifadəsi sevginin hərəkətverici qüvvə olduğunu bildirir. Bu sevgi passiv hiss deyil; o, insanı yaşamağa, yaratmağa, irəli getməyə sövq edir. Şair daha sonra sevgini dinamika içində təqdim edir: “Dərə keçib, dağlar aşar, Çaylar kimi coşub-daşar.” Bu bənddə sevgi artıq qüvvət və iradə rəmzidir. O, maneələri aşır, sərhədləri tanımır. Dağ aşmaq və dərə keçmək Azərbaycan poeziyasında çətinliklərin simvoludur. Deməli, Məhəmməd Əlinin sevgisi sınaqlardan qorxmur. Çay kimi coşub-daşan sevgi həm təbii, həm də dayandırılmaz bir enerjidir. Bu sevgi insanın daxilində daim yenilənir, “gündən-günə cavanlaşır”. Şair burada sevginin zamanla solmadığını, əksinə, daha da gücləndiyini vurğulayır. Şeirin üçüncü hissəsində isə sevginin mənəvi-ruhi mahiyyəti açılır: “Ürəyimdən qopan səsdir, Sanma ötən bir həvəsdir. Saf, təmizdir, müqəddəsdir…” Burada əsas vurğu “saf”, “təmiz” və “müqəddəs” sözləri üzərindədir. Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, onun sevgisi ötəri həvəs deyil. Bu, dərin mənəvi bağlılıqdır.“Ürəyimdən qopan səs” ifadəsi isə sevginin səmimiliyini göstərir. Bu duyğu kənardan gəlmir, daxildən doğur. Saxta deyil, təbii və gerçəkdir. Son bənddə sevgi artıq iki ruhun vəhdəti kimi təqdim olunur: “Mən güləndə o da gülər, Sevinc-dərdi yarı bölər. Məndə yaşar, mənlə ölər…” Bu misralar sevginin paylaşmaq mədəniyyəti olduğunu göstərir. Sevgi yalnız xoş günün deyil, çətinliyin də bölüşülməsidir. Əsl sevgi sevinci də, dərdi də yarı bölməyi bacarır. “Məndə yaşar, mənlə ölər” ifadəsi isə bu bağlılığın əbədilik ölçüsünü göstərir. Bu sevgi insanın varlığı ilə eyniləşir. Məhəmməd Əlinin bu şeirində diqqət çəkən əsas cəhət səmimilikdir. Şair pafosdan uzaqdır, mürəkkəb metaforalara aludə olmur. O, sadə, anlaşılan, lakin dərin məna daşıyan ifadələrlə sevginin fəlsəfəsini qurur. Təkrar olunan“Mənim sevgim” ifadəsi isə şeirin həm ritmik, həm də emosional dayağıdır. Bu təkrar sevginin dəyərini vurğulayır, onu şairin şəxsiyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevirir. Bu şeir müasir dövrdə xüsusilə aktualdır. Çünki zamanımızda sevgi anlayışı çox vaxt səthi münasibətlərlə qarışdırılır. Məhəmməd Əli isə oxucuya xatırladır ki, sevgi safdırsa, müqəddəsdir; müqəddəsdirsə, davamlıdır; davamlıdırsa, insanı kamilləşdirir. Beləliklə, “Mənim sevgim” şeiri yalnız lirik etiraf deyil, həm də mənəvi bir manifestdir. Bu əsərdə şair saf sevgini ucaldır, onu həyatın mənəvi dayağı kimi təqdim edir. Onun sevgisi nə keçicidir, nə də təsadüfi. Bu sevgi insanın ruhunu saflaşdıran, onu ucaldan, yaşadan və mənalandıran bir qüvvədir. Məhəmməd Əli bu şeiri ilə bir daha sübut edir ki, əsl sevgi səs-küysüzdür, lakin güclüdür; sadədir, lakin müqəddəsdir; sakitdir, lakin dağları aşacaq qədər qüdrətlidir. Nəticə etibarilə, Məhəmməd Əlinin “Toplu” kitabı həm bir yaradıcılıq hesabatı, həm də sözə sədaqətin təntənəsidir. Bu kitab oxucuya bir daha xatırladır ki, sözün böyüyü-kiçiyi yoxdur – söz sözdür. Əgər o söz şəxsiyyətin bütövlüyündən doğursa, zamanın sərt küləkləri belə onu susdura bilmir. “Toplu” təkcə bir şairin yaradıcılıq külliyyatı deyil, həm də Azərbaycan poeziyasının müasir mərhələsində özünəməxsus bir töhfədir. Məhəmməd Əlinin təbiətdən, həyatdan və insan ruhundan süzülən misraları bu kitabda bir araya gələrək bütöv bir poetik dünya yaradır. Bu nəşr ədəbiyyatsevərlər üçün dəyərli bir mənbə, gələcək tədqiqatçılar üçün isə ciddi istinad nöqtəsidir. “Toplu” – adından da göründüyü kimi – bir yaradıcılığın bütöv panoramıdır və Azərbaycan poeziyasının zəngin xəzinəsinə əlavə olunmuş qiymətli bir incidir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun! 17.02.2026. Bakı.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Xəlil Mirzə:
“Dəyərli dostum, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Xəzan” jurnalının təsisçisi və baş redaktoru, Prezident təqaüdçüsü Əli Bəy Azəri redaktoru olduğu, tanınmış özbək yazıçısı Züleyxa Maşərifovanın Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş “İntiqam hissi” kitabını (romanını) mənə hədiyyə etdi. Yenicə çapdan çıxmış bu roman müəllifin Azərbaycan oxucuları ilə ilk görüşüdür və kriminal-dedektiv mövzusunda yazılmışdır. Əsəri özbəkcədən Rəhman Babacan dilimizə tərcümə etmişdir. Dəyərli hədiyyə üçün Əli bəy Azəriyə dərin təşəkkürümü bildirirəm!”
XƏZAN ÇİÇƏKLƏRİ “Xəzan” ədəbi-bədii jurnalın on yaşına
Əli bəy Azəri mifik rütbədə
Adını çoxdan eşitmişdim, o zaman Arazboyu kəndlərdə Vejnəlidən Qumlağa qədər “Rzaquliyev” soyadı mifik bir familiya idi. El-obaya çox sədaqətli, işinə məsuliyyətli, mətin firqəçiydi yoldaş Rzaquliyev. Çox adam onun adını bilməzdi, elə hamı üçün Rzaquliyev idi. Çox rəsmi, ciddi biriydi. Əli bəy Azərinin əmisi idi, Sədətqulu Rzaquliyev… Atası Qurban kişi Əli bəyi hələ uşaqlıqdan el-obanın keşiyində mətin dayanan əsgər gözündə görürdü və bu istək Əli bəyi Rusiyaya gedib hərbi məktəb oxuyaraq baş leytenant hərbi rütbəsi ilə Zəngilana qaytaracaqdı və təkcə Zəngilanda deyil, Azərbaycanın digər cəbhə bölgələrində də ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizədə zabit (mayor rütbəsinə qədər) kimi şərəfli ad daşıyacaqdı. Evlilik həyatı onu peyğəmbər nəslindən olan bir xanımla – cümlə Zəngəzurda böyük kəramət sahibi kimi tanınan Seyid Həsən Ağanın nəvəsi Xuraman xatunla qovuşduracaqdı. Hərbi rütbə, urfani, mifik soyla birləşidikdən sonra Əli bəy Azəri imzası ilə ədəbiyyat camiəsində boy göstərəcəkdi. Çox keçməyəcək ki, bu imza ilə bir “Xəzan” jurnalı nəşrimizə yeni çalar qatacaqdı, bu nəşrin 70 sayı xeyli yeni imzaları oxucu kütləsinə tanıdacaqdı…
Əli bəy Azəri və “Xəzan” çiçəkləri
Qarışıq rənglərin içərisində bir yaşıl ümid göyərir. Sonbaharın xəzan rəngi daha al-əlvan, daha rəngarəng çalarları özünə hopdurur. A4 formatda bir dərgi gözümüzün qarşısında “XƏZAN”a dönür. Müxtəlif dil və etniklərin şeir, nəsr və digər janrların dilimizdə ardıcıl çap edildiyi br jurnal. Redaktoru Əli bəy Azəri. Beləcə, son illərin “Xəzan”ına göz atıram. 100 səhifədən də çox olan nüsxələr var. Nəsr, poeziya və publik yazılar da kifayət qədər yer alıb bu dərgilərdə. İmzaların çoxu demək olar ki, mənə tanış deyil. Girişdə, redaktor guşəsində Əli bəyin həqiqət haqqında qısa sözönü də ibrətamizdir. Yazı düzümündə Leylam Leylam imzası ilə klassik nümunələrə bənzər bir qəzəl (64-cü sayında ) diqqətimi cəlb edir:
“Bu nə dövran, bu nə meydan, bu nə şeytan, Allahım?! Susdu haqqın qabağında nə qədər vicdanlar.
…Çox fikir eyləmə, Leylam, əzəlindən belədir, Pisi də, yaxşını da, saldı yola dövranlar”.
Bəlkə də bəzi redaktorların “senzura”sından keçməzdi bu möhtəşəm misralar, amma əsl ədəbiyyata meydan yaratmağa cəhd göstərən Əli bəy Azərinin qələm sahiblərini, xüsusən də ülvi hisslə ədəbiyyata gələn yeni nəfəsləri ruhlandırmaq kimi missiyası diqqətəlayiqdir. Belə nümunələr kifayət qədərdi. Jurnalda ciddi ədəbi araşdırmalar da cəsarətli nümunələrdəndi, “Gecə döyülən qapılar” Nəbi Xəzrinin 100 yaşına (Mahir Cavadlı), “Məhərrəm Qasımlıdan Orxan Paşaya” (Ramiz İsmayıl), Ayaz İmranoğlunun “Komutan” romanı haqqında (Xuraman Zakirqızı), Xurşud Dəvranın “Pədərküs” şerindəki tarixi həqiqətlər (Nazliyəbanu Bəyməhmətova, Özbəkistan) yazıları “Xəzan”ın redaktorunun ədəbiyyata çox yüksək qiymət verməyinin nişanəsidir. Tanış imzalardan Səbuhi Rəhimlinin “Fevralın ilk günü”, Kərim Şükürlünün “İntihar” hekayəsini etinasız oxumaq olmur. Bu nümunələr “Xəzan” jurnalının 64-cü sayından götürülüb. Cari ilin daha bir “Xəzan”ına rast gəlirəm, tam 100 səhifəlik bir dərgi. 68-ci sayı. Artıq hər kəsin ciddiyə aldığı bir jurnal . Yenə redaktor guşəsində ana dilimizi təhrif edənlərə qarşı baş redaktorun bir hərbçi qətiyyəti ilə, amiranə qınağı və ciddi iradları ilk səhifədə yer alıb. Sonrakı səhifələrin birində millət vəkili Fazil Mustafanın Naxçıvan ədəbi-mədəni mühitinin şairi, pedoqoqu və jurnalisti Məmməd Tahirə 70 illik yubiley münasibəti ilə ünvanladığı təbrik məktubu və şairin “Məhbəsdə bitən çiçək” poeması verilmişdir. Jurnalın bu sayında şair Nazim Əhmədlinin “Sol ayağın yuxusu” və Zəhra Səfəralıqızının “Şöhrət” hekayələri təsirli nəsr nümunələrindəndi. Zeynəb Cəmaləddinin Şekspir, Puşkin, Lermantov, Həmzətov və Riçard Smitdən şeir tərcümələri də maraqlıdır. İndi 69-cu sayını vərəqləyirəm, redaktor guşəsində “Xarı bülbül” bədii-publisistik jurnalına xoş gəldin deyilir və jurnalın yaradıcısı Ziyadxan Budağa uğurlar arzulanır. “Xəzan”ın bu sayında “Sarı Aşıq ədəbi məclisi”nin fəaliyyəti barədə bu ədəbi məclisin təsisçisinin – Adil Cəfakeşin maraqlı qeydləri vardır. Jurnalın bu sayında zəngilanlı mərhum şair Vaqif Qüdrətin “Zübeydə” romanının ədəbi məziyyətləri barədə, eyni zamanda şairin nəsr yaradıcılığı haqqında Əli bəy Azərinin özünün məlumatları da yer almışdır. Dərgidə Vahid Məhərrəmlinin “Salam tut ağacım, məni tanıdınmı?” Zəngilan şəhər gününə aid olan yazı-nastolji diqqəti cəlb edir. “Dağlar dumana qalmadı” yazısında Arzu Kazımqızı Nehrəmlinin xalq yazıçısı Elçin Əfəndiyevin “Poçt şöbəsində xəyal” əsərinin estetikası haqqında fikirləri jurnalın maraqlı yazılarındandı. Sonda onu da qeyd edim ki, “Xəzan” jurnalında kifayət qədər poeziya nümunələrinə də rast gəlmək olur. Belə sayların bir neçəsində mənim də xeyli sayda şeirlərim dərc olunub. Bu ürəkliliyə görə jurnalın yaradıcısı, baş redaktoru Əli bəy Azəriyə – indiki vaxtda davamlı olaraq dərginin uzunömürlü olması üçün böyük fədakarlıq göstərən nasirə – təşəkkür edir və yarasdıcılığında uğurlar arzulayırıq. 70-ci saya yetmək – çağımızın məhdud imkanlarını nəzərə alsaq hər hansı dərgini sərbəst şəkildə dövlət dəstəyi olmadan 10 il yaşatmaq böyük hünər sayılmalıdır. Beləcə, 100 səhifəlik “Xəzan” 70-ci sayı ilə, öz rəngi ilə qarşımdadır… “Ömür bir uzun şeirdir” adlı məqalə (müəllif ADPU-nun dosenti Məhrux Dövlətzadədir) şair, dilçi alim Firuzə Məmmədlinin 85 yaşına həsr edilmiş və müəllifin şeirlərindən nümunələr verilmişdir. Dərgidə eyni zamanda Xəzər Miraj Məsimovun, Asya Əhmədovanın Vahid Çəmənlinin, Polad İbrahimoğlunun, Fərhad Səngərlinin, İradə Şəfanın, Elnarə Babayevanın Ələsgər Talıboğlunun, Şahid Astaralının, Əbülfəz Əhmədin, Ramiz İsmayılın, Xəlil Tahirbəylinin poeziya yaradıcılığından nümunələr dərc edilmişdir. Bu sıralanmanı verməkdə məqsədimiz heç də hamının tanıya biləcəyi müəlliflər deyil, bəlkə də ilk dəfə “Xəzan”da çap olunan müəlliflərdir və onların ilk qələm nümunələrini diqqətə çatdırmaqdır. Elə bilirəm nəsr nümunələri də qismən bu fikrimizin təsdiqi ola bilər. Jurnalda Rəna Nəcəfqızının “Asan xidmət”, Ayaz İmranoğlunun “Kömürlə yazılan dua”, Xəlil Mirzənin “Sonuncu dayanacaq”, Aysel Nəsirzadənin “Əlli qəpiklik nəzir”, Zaur Ustacın “Beyin qurdu”, redaktorun özünün “Bir xurma halallığı” hekayələri yer almışdır. Dərgidə astroloq Səbuhi Rəhimlinin “Oxatan bürcünün xarakteri” maraqlı yazılardan biridir. Özbəkistanlı şairə Zilolbanu Xalıqovadan edilmiş tərcümə şeirləri, Səadiyyə Xanlarovanın “Qərbi Azərbaycan günəşi yenidən doğacaqdır” xülasə-mətni, habelə elmi və tədqiqatlara aid digər yazılar jurnalın mövzu genişliyinin təsdiqidir. Əli bəy Azəri və cəsarətlilik “Xəzan” jurnalının 69-cu sayında “Ədəbi yekun, yoxsa dost-tanış xətrinə bəy tərifi” cəsarətli yazısında müəllif AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “İlin ədəbi yekunu” layihəsini ciddi tənqid etmişdir. Layihənin müəllifinin ədəbiyyata o qədər də dəxli olmayan kəslərin özfəaliyyəti, rəhbərliyə etinasızlığı qınağa çəkilir. Hər il janrlar üzrə əməkdaşlar arasında düzgün bölgü aparılmadığı, habelə onların hazırladıqları “məqalə-hesabat”ların ədəbi proseslərə dəxli olmadığı qənaətinə gələn müəllif, bu prosesə sərf olunan vəsait üçün heyfslənir. Prosesin texniki ardıcıllığına əhəmiyyət vermədən heç kimə bəlli olmayan, heç yerdə bir hekayəsi dərc olunmayan kəslər haqqında uzun məqalələr dərc etdirilir. Belə nümunələri konkret adı ilə göstərən Əli bəy yerlərdə (bölgələrdə) ədəbi proseslərin heç də mərkəzdən geri qalmadığını diqqətə çəkərək bir zamanlar bölgələrdə olan məclis və dərnəklərin mövcüdluğunu da xatırladır. Müəllif daha sonra yazır: “Təəssüflər olsun ki, ədəbi proses haqda məqalə-hesabat hazırlayan əksər əməkdaşlar bunu görmək istəmirlər. Görmək istədikləri hallar isə həqiqəti əks etdirmir”. AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat institutunun əməkdaşlarının hazırladıqları hesabat-məqalələri müəllif “dost tanış ədəbiyyatı üzrə bəytərifi” adlandırır. Bəytərifi ilə inkişaf olmaz. Əli bəy Azəri belə bir dərgi ilə ədəbi proseslərdə iştirak etməyi qənaətbəxş hesab etmir, ədəbi proseslərə təkan verməyə çalışır. Əslində onun yaratdığı və on ildir ki, davamlı nəşr etdirdiyi “Xəzan” jurnalı ətrafında gözəl bir ədəbi mühit formalaşıb. Nəhayət, demək olar ki, belə cəsarətli yazılarla çıxış etmək bizim ədəbi mətbuatımızda az rast gəlinən hallardan biridir. Bəli, Əli bəy Azəri həm çap edir, həm də çap etdirir. Və sonda …Yeni, ilk qələm sahiblərinə səxavətlə qucaq açan “Xəzan” dərgisi, düşünürəm ki, ən azı 70 nəfər şair və yazıçının unutmayacağı bir dərgidi, 70 dəfə yeni nəfəsdə dərc olunub, o qədər yazara sevinc bəxş edib və ədəbi zövqünə yeni poetik ümid verib. Çox az heyətlə bu dərginin — “Xəzan”ın 70-nə yetmək əsl fədakarlıq nümunəsidir. Bu münasibətlə “Xəzan” jurnalının baş redaktoru, yazıçı, hərbçi (mayor) Əli bəy Azərini təbrik edirəm.
Xosrov NATİL, Şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü 15 yanvar, 2026, Bakı şəhəri
Cəmiyyətə təqdim etməyə ehtiyacı olmayan, sosial şəbəkələr üzərindən və ədəbi-bədii dərgilərdə çap olunmuş poeziya nümunələrindən kifayət qədər yaxşı tanınan şair Zeynəb Cəmaləddinin “Divani”sindəndi bu bənd. Adətən şair, yazıçı yaradıcılıqları haqda uzun giriş yazıb oxucunu bir müddət intizarda saxlayırlar. “Görəsən, kimdən söhbət gedir? Bu cür möhtəşəm giriş hansı şairə aiddir?” deyə sual-suala dirənir. Odur ki, birbaşa haqqında söhbət açmaq istədiyim şairin bir bəndini dərhal təqdim etdim ki, mənim bəzəksiz-düzəksiz sözlərimdən əvvəl elə şairin şeirini oxuyasınız.
Düzdür, şairin doğulub boya-başa çatdığı coğrafi məkanın da təsiri mütləq öyrənilməlidir. Çünki şairlər hər zaman təbiətdən ilham alıblar. Bu ilham bəzi şairlərin yalnız təbiət təsvirlərini və sevgi macəralarını nəzmə çəkməyinə bəs edib. Lakin əsl şairlərin missiyası daha dərin mövzuları əhatə edib, yaranışdan üzübəri zamanın gərdişində hər nə baş veribsə, bir qəvvas kimi həmin hikmətlərin dərinliklərinə baş vurmaqla vəzifələndirilib. Şairlərin doğulub böyüdüyü, təbiətindən güc aldığı bölgənin adamlarının fərdi xüsusiyyətləri, ötkəmliyi, ibarəli danışıq tərzi mütləqdir ki, onun poeziyasında öz təsirini göstərmiş olsun.
Zeynəb Cəmaləddin təbiəti və əhalisi ilə Azərbaycanın füsunkar guşələrindən biri sayılan Quba şəhərində anadan olub. İbtidai təhsilinə orda başlasa da ailəsi Bakıya köçdüyündən təhsilini Bakıda davam etdirmişdir. Bakı Neft Texnikumunu bitirib. Bədii yaradıcılıqla məşğuldur. “Payız qoxulu nəğmələrim” və “Ruhumun zərrələri” şeirlər kitablarının müəllifidir.
Mən qaçmazdım söyuq haşa, yağışdan,
Pəncərəyə şaxta salan naxışdan.
Çəkinməyib, heyrət edən baxışdan,
Təbiətlə qıraqlaşıb, gəzmişəm.
Duyğularla dolub-daşıb gəzmişəm.
Leysan yağış bənzəyəndə şırnağa,
Hər kəs evə, mən çıxmışam qırağa.
İslanmışam ta təpədən dırnağa,
Yağış ilə qucaqlaşıb, gəzmişəm,
Duyğularla dolub-daşıb gəzmişəm.
Təbiətlə harmoniya təşkil edən yaradıcılıq özü elə təbiət boydadır, bəlkə də ondan daha böyükdür, hüdudsuzdur, sonsuzdur. Yaradıcılıq təbiəti tez-tez dəyişən fəsillər kimi də ola bilir. “Bir də görürsən ki, açılan solur”, “Bir yandan boşalır, bir yandan dolur”, deyən böyük Vurğun necə də haqlıymış. Yaradıcılığına ciddi yanaşan, yaratdıqlarında səmimiyyət və məsuliyyət hiss olunan istənilən yaradıcı insanın külliyyatı təbiətin fəsilləri kimi dəyişkən olsa da, vəhdətində ahəngdarlıq duyulmalıdır. Gülli-çiçəkli laləzarı əks etdirən poetik nümunələr xəzan yeli kimi hər şeyi silib-süpürüb aparan digər yaradıcılıq növləri ilə zənginlik, rəngarənglik təşkil etməli, gecə kəhkəşanda bərq vuran çilçırağı xatırlatmalıdı. Belə zəngin yaradıcılıq nadir imza sahiblərinə nəsib olur. İndiki azad şəraitdən bəhrələnən qələmini sınayan yüzlərlə adam arasından yaradıcılığını incələyib o nadir imza sahibini üzə çıxartmaq bir o qədər də çətin deyil. Çünki, qızıl öz parıltısı ilə ona oxşar parıltılardan seçildiyi kimi, əsl poeziya da digər yaradıcılıq nümunələrindən; həvəskar nəzmə çəkilmişlərdən, qafiyəsi, hecası yerində olan şeir nümunələrindən dərhal seçilir.
Bildiyimiz kimi poeziya nitqin xüsusi formasıdır. Bu formadan istifadə olunmaqla hiss-həyəcanı, emosiyanı, sevgini, hiddəti daha ritmik və bəlağətli şəkildə ifadə etmək mümkündür. Poeziya təbiətin və dünyanın gözəlliklərini tərənnüm etdiyi kimi, müxtəlif dərdlərini və düşüncələrini də əks etdirən bədii yaradıcılıq növüdür.
Xeyli vaxtdır ki, sosial şəbəkələrdən tanış olduğum, ədəbi-bədii dərgilərdən oxuduğum bir şairin poeziyası xüsusi olaraq diqqətimi çəkmişdi. Gözüm hər yerdə həmin imzaya məxsus şeirləri axtarırdı, daha geniş yaradıcılıq nümunələri ilə tanış olmaq istəyirdim. Bu şeirlərdə təkcə təbiət tərənnümü, lirik qəhrəmanın sevgisi, hiss-həyəcanı əks olunmurdu, bu şeirlərdə təbiətin dinamikliyi əks olunduğu kimi dünyanın gərdişi də hiss olunurdu. Klassik şeir nümunələri qloballaşan dünyanın yenilikləri ilə ayaqlaşırdı:
Ağlı kölə eylədinsə alma əsir cismini,
Təlqin ilə kim dəyişir Yerdə dünya rəsmini,
Hansı dildə öyrənmişdi Adəm baba ismini,
İnsanlığı kim oynadır şeytan ilə baş-başa?
Müxtəlif dövrlərdə ədəbiyyata, xüsusən də poeziyaya baxışlar bir-birindən fərqlənib. Yenilik tərəfdarlarının klassik poeziya nümunələrindən bəhrələnməməyə çağırışları son otuz ildə daha çox vüsət alıb, hansı ki, bu cür şeirlər XX əsrin otuzuncu illərindən yaranmağa başlamışdı. İndi əruzun ağırlığından şikayət edənlər daha az hecalı şeirlərə üstünlük verməyə başlayıblar. Bu həm də mahnı bəstələyənlərə, onları ifa edənlərin işinə yarayır. Hardan tapsınlar ikinci Zeynəb Xanlarovanı ki, Süleyman Rüstəmin qəzəllərinə bəstələnmiş muğam bəstələrini dünyanın hər yerində istənilən tribunalardan səsləndirə bilsin.
Nəhayət, ədəbi mühit bir müddət hecalı şeir növündən imtina həddinədək gəlib çıxdı. Son otuz ildən artıq bir müddətdə ədəbi proseslər onu göstərir ki, sərbəst şeir üstünlüyə can atmaqdadır. “Əsas fikirdir”, deyənlər öz seçimlərinə ciddi-cəhdlə bəraət qazandırmağa çalışırlar. Lakin hələ də Mayakovskini, Yevgeni Yevtuşenkonu üstələyən “sərbəst” şeir nümunəsi yetişməyib.
Bir qazanda qaynamağa gərək bircə baş olsun,
Şir şir ilə baş eləsin, quş quşa yoldaş olsun.
Ki, yaradan qismətinə bəlkə yazıb, daş olsun,
Yazıq olur kəsəklərə rast gələndə daş-daşa.
Heç bir izaha, şərhə ehtiyac duyulmur. Zeynəb Cəmaləddin dərin mənalı sözləri muncuq kimi elə düzür ki, orda nə bir söz dəyişməyə, ya çıxartmağa, ya artırmağa ehtiyac qalmır. Eyni zamanda, hiss olunur ki, şair daha dərin mətləblərdən xəbərdardır və hər zaman söz açmağa hazırdır, sinədəftərdir. Görünür, xalq folklorunu yaxşı mənimsəyib, Aşıq Alı, Dədə Ələsgər məktəbindən bəhrələnib, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Dirili Qurbani külliyyatlarından xəbərdardır. Ustadlardan dərs almış şairin şeirləri elə ustadlara layiq səviyyədə olmalıdır.
Zeynəb Cəmaləddinin poetik nümunələri arasında şeirin müxtəlif növlərinə rast gəlmək olar. Onun təcnisi də, gəraylısı da, müxtəlif hecalı şeirləri də, hətta tərcümələri də fərqlidir, möhtəşəmdir, könüloxşayandır. Zeynəb xanım, sadəcə, fikir ifadə etmir, hardansa, kimdənsə eşitdiyi deyimi yeniləyib özününküləşdirmir, o, insanı düşündürəcək fikirləri səsləndirir, özü də necə: – müdrikcəsinə, ibarəli tərzdə söyləməyi bacarır.
Doğrudurmu min illərlə ömrü olub insanın,
Çoxlu sayda kitabəni ha gizlədin, ha danın.
Məlum deyil kim gedəcək, kim yeyəcək ehsanın,
Zeynəb deyir, fərqinə var, bacar, yüz il yaş yaşa.
Zeynəb Zeynəb olmazdı “divani”ni sonadək bu cür gətirib çıxarmasaydı. Onun bütün şeirləri bu cürdü, dərin məzmunlu, yüksək ritmli, necə başlayırsa, sonadək o cür gedir. Fəlsəfi fikirlərlə dolu poetik nümunələrinin hər misrası düşündürücü suallar doğurur.
Əlbəttə ki, əsl şairin bir şeirini oxumaqla onun şairliyini müəyyənləşdirmək mümkündür. Yaradıcılığı itib-batmış, yalnız bir şeiri dövrümüzə gəlib çatmış şairləri buna nümunə göstərmək olar. Mən də Zeynəb Cəmaləddinin çoxşaxəli yaradıcılığından əsasən bir-iki şeirindən parçalar seçməklə kifayətləndim. Məhz, onun zəngin və çoxşaxəli poeziyasından seçilmiş bu parçalar onun necə qüdrətli ilhama, təbə sahib olduğundan xəbər verir.
Zeynəb Cəmaləddinin yaradıcılığında mövzu mübarizədir – həyatla mübarizə, yaramazlıqlarla, cəhalətlə, kütbeyinliklə… hər nə pislik varsa, onlarla mübarizə… Şairin silahı da qəribədir. Şairin silahı təpədən dırnağadək folklorla yüklənmiş SÖZdür – əlahəzrət söz. Zeynəb Cəmaləddin dastan qəhrəmanları kimi hayqırmır, qılıncı çəkib meydana girmir, o, elə hər zaman meydandadır – eyhamla səsləndirsə belə kəsərli sözləri ilə.
Bütün yaradıcı insanlar bir marafonun iştirakçılarıdır. Bu marafonu ZAMAN təşkil edir. Marafonun nə vaxt başlayıb, nə vaxt bicəcəyi dünya binə olandan bəri heç kimə bəlli deyil. Hər kəs öz yaşadığı dövrdə dərk etdiyi səviyyədə bu marafona qoşulur. Zamanın süzgəcindən kimlər keçir, kimlər ilişib xəlbirdə qalır, bu, çox-çox sonra aydınlaşır. Lakin gedişatı diqqətlə izləyənlər təxmini olsa da fikir yürüdə bilirlər. Bu, yaradıcılıq mərhələsində özü-özünə görünür.
Mənə elə gəlir ki, Zeynəb Cəmaləddin imzası da onlarla parlaq imza sırasında daha parlaq bərq vurur. Onun fəlsəfi zənginliklərlə yüklənmiş poeziyası Məhsəti Gəncəvi, Nigar Rəfibəyli, Mirvarid Dilbazi, Mədinə Gülgün, Firuzə Məmmədli kimi dolğun yaradıcılıqla yadda qalan imzalar cərgəsində yer tutmağa çalışır. Hər halda, Zeynəb Cəmaləddinin yaradıcılıq tempi belə deməyə əsas verir.
Mahir Cavadlının poeması “Fyuzat” nəşriyyatı tərəfindən ayrıca kitab şəklində çapdan çıxıb.
24 dekabr 2025-ci ildə respublika Veteranlar Təşkilatı inzibati binasının geniş akt salonunda şair Mahir Cavadlının Azərbaycanın ilk pilot Milli Qəhrəmanı Hökumə Əliyevanın şərəfli həyat yolundan bəhs edən “Hökumə” poemasının təqdimatı keçirildi. Tədbiri yazıçı Əli bəy Azəri giriş sözü ilə açıq elan etdi. Ardınca Azərbaycan Respublikasının dövlət himni səsləndirildi. Tədbir iştirakçıları dövlət himnini ayaqüstə dinlədilər. Sonra ömrünün böyük bir hissəsini müstəqil Azərbaycan Respublikasının bərqərar olmasına sərf etmiş ulu öndər Heydər Əliyevin, ölümü ilə bir mərdlik, mətanətlik simvolu yaratmış Hökumə Əliyevanın və Azərbaycanın ərazı bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canından keçmiş şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad olundu. Əli bəy Azəri şair Mahir Cavadlının həyat və yaradıcılığından danışdı, “Hökumə” poemasının yaranmasından bəhs etdi, müəllifin “Riad” poeması ilə “Hökumə” poeması arasında paralellər apardı, hər iki poemada folklor nümunələrinə çevriləcək deyimləri xüsusilə vurğuladı. Əli bəy Azəri məruzə-çıxışını yekunlaşdırıb sözü Azərbaycan Respublikası Veteranlar Təşkilatının sədri ehtiyatda olan polkovnik Cəlil Xəlilov yoldaşa ötürdü. Cəlil Xəlilov ötən ilin 25 dekabrında qonşu Rusiya dövləti ərazisində baş vermiş terror aktından, nəticədə həlak olanlardan, hadisənin iki ölkə arasında yaratdığı diplomatik gərginlikdən və mövcud ictimai-siyasi hadisələrdən bəhs etdi. Onun çıxışından sonra Mahir Cavadlının Ali Baş Komandana ithaf etdiyi, Zabitə Zibanın bəstələdiyi, Sərxan Bünyadzadənin ifasında “Alqış” və şairin sözlərinə bəstələnmiş “Son uçuş” mahnılarına çəkilmiş klip səsləndirilməklə ekranda göstərildi. Onun ardınca silsilə çıxışlar oldu. AMEA Folklor İnstitutunun əməkdaşı Əli Şamil, kiçik elmi işçi Cəmilə Niyazqızı, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin müəllimi şair Adil Həsənoğlu, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, “Yeni Zəngilan” qəzetinin yaradıcısı və baş redaktoru, şair Salam Cavadlı, AMEA Botanika və Bitkiçilik institutunun əməkdaşı şair Xosrov Natil, yazıçı Nurəddin Ədiloğlu, ilahiyyətçi Hacı Həsən Hüseyni, Azərbaycan Silahlı Qüvvələr veteranı polkovnik Elşad Qoca, Azərbaycan Veteranlar Şurasının məsul vəzifəliləri Ənvər Qarayev, Azad Musayev, İsa İsayev, Zəngilan rayon poçy şöbəsinin müdiri Zakir Məmmədov, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Yurd” jurnalının baş redaktoru Zəhra Səfəralıqızı, rəssam Nazim Hüseynov və başqaları çıxış edərək Mahir Cavadlının yaradıcılığından, Hökumə xanımın nakam həyatından danışdılar, onun əbədi obrazının yaradılmasından təskinlik tapdıqlarını, əziz xatirəsinin qədirbilən Azərbaycan xalqının qəlbində əbədi yaşayacağını xüsusilə vurğuladılar. Eyni zamanda “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru şair Zaur Ustac çıxışında Hökumə xanımın atdığı mətin və cəsarətli addımından bəhs etdi, onun xatirəsinə yazdığı şeiri səsləndirdi və hər şairin, yazıçının yaradıcılığı boyu yalnız bir dəfə təltif oluna biləcəyi “Ziyadar” mükafatını gurultulu alqış sədaları altında Mahir Cavadlıya təqdim etdi. Tədbirdə Azərbaycanın ilk qadın pilotu Milli Qəhrəman Hökumə Əliyevanın anası və Etibar Əliyev iştirak edirdi. Tədbirin sonunda söz alan Etibar Əliyev tədbir iştirakçılarına və poemanın müəllifinə yüksək diqqət və qayğıya görə öz minnətdarlığını bildirdi. Sonda xatirə şəkilləri çəkildi.
Onun ölüm xəbəri bir anın içində bütün ölkəyə yayıldı. Acı xəbər elə belə olur, dünyanın o başında baş versə belə, simsiz xətlə hər yana yayılar. Mən də internetdən oxudum. Saytlardan çoxu elə belə də yazmışdı: “Metro Nağı dünyasını dəyişdi”. Son iyirmi ildə hamı onu bu adla tanıyırdı. Adam rəhbərlik etdiyi idarənin adını dəyişdirib “Yeraltı Nəqliyyat Agentliyi” qoydursa da adamlar elə köhnə qayda ilə “Metro” deyirdilər. Havayı deyildi, adam yeraltı dünyanın padşahı kimi ad-san qazanmışdı. Mollalar, müşteyiblər ölümə hər vaxt tərif yağdırıblar, ona min bir rəngdən bərq vuran gözəl libas geyindiriblər. Guya dünya fani dünyadı, axirət əbədidi, cənnət-məkandı. Heç vaxt onların dediklərinə inanmamışam, çünki onlar özləri də öz dediklərinə inanmırlar. Ölüm yaxşı şey olsaydı, elə həmin mollalar, müşteyiblər ayaqlarını uzadıb hamıdan əvvəl ölər, cənnətin ən yaxşı guşəsində özlərinə yer tutar, ölümün nə qədər gözəl olduğunu nümunə kimi göstərərdilər, day uzun-uzadı moizə oxuyub camaatın baş-beynini aparmazdılar. Əlqərəz, mənim dünyamda ölüm ən pis şeydir, bundan o tərəfi yoxdur. Heç qatı düşmənimə də ölüm arzulamamışam. Düzdür, Nağının ölümünün mənə heç bir dəxli yoxdur, ancaq yenə də… onun ölməsini də istəməzdim. Adamdı də, yaşayırdı özü üçün, kimin yerini dar eləyirdi? Hərçənd ki, ondan zəhləm gedirdi. Pəhləvan boyda yekəpər adam bir cılız əməliylə gözümdən necə düşmüşdüsə, deyirdim iti görüm, qurdu görüm, onu görməyim. Nağının çox ləqəbi vardı, hamısını da işlədiyi dövrdə özü qazanmışdı; əməliylə, davranışıyla. İşi ilə bağlı “Metro Nağı” deyənlər daha çox idi. Çünki yeni qazandığı ləqəblər əsas ləqəbini üstələyə bilmirdi. Özünü aqressiv aparırdı, hamıya qarşı yekəxanalıq edirdi. Harda olduğunun fərqinə varmazdı, ağzına gələni danışardı, baxmazdı ki, ona yeddi yerdən kamera tuşlanıb, ya fəhlələrinin arasındadır. Kimsə ucadan nə soruşmuşdusa, Nağı onun üstünə çəmkirmişdi: “Ordan eşşək kimi anqırma!” Elə o gündən ayamalarının üstünə birini də yapışdırmışdılar: Gönüqalın. Tanıyanlar and içib danışardılar ki, Bakıya gələndə şalvarında yamaq olub. Ayağındakı ayaqqabının bir dabanı böyrü üstə yeyilib padoşa dirənibmiş. Hansı çəkməçiyə gedirmiş, düzəltdirə bilmirmiş. O üzdən qıçını çəkirmiş, bəlkə də anadangəlmə axsaxlığı varıymış. Sonradan qazandığı var-dövlət şalvarını, quruyub çarığa dönmüş ayaqqabısını dəyişdiyi kimi axsaxlığını da tarazlayıb. Ekranda görünməyə elə aludə olmuşdu ki, günaşırı efirə çıxmayanda sıxılırdı. Bir gün hansısa hadisəylə bağlı televiziyalara müsahibə verəndə aralıda duranlardan hansınınsa sualını eşitməmişdi. “Orda arı kimi nə vızıldayırsan? Aydın danış görüm, nə deyirsən?” Elə həmin gündən ayamalarının böyrünə birini də yapışdırmışdılar: Vızvız Nağı. İndi Nağı ölmüşdü. Yəqin ki, onunla bərabər bütün ləqəbləri, ayamaları da ölüb gedəcəkdi, amma əməlləri heç vaxt unudulmayacaqdı. Biz tərəflərdə ölənə halallıq verirdilər. Deyirdilər, qoy Allahın ona yazığı gəlsin, qəbir əzabı verməsin. Qəbir əzabının necə olduğunu bilməsək də, hamımız kor-təbii mollanın bu məsləhətinə əməl edirdik. Nağının ölüm xəbərini eşidən kimi ilk yadıma düşən bu oldu. Dərhal internetə baş çəkib maraqlandım. Bir az gecikmişdim. Nağını məsciddə yuyub, kəfənləylib aparıb bahalı qəbiristanlıqların birində dəfn eləmişdilər. Gərəkdi ki, məsciddə meyid namazı qılıb cənazəni yerdən qaqldıranda halallıq verəsən. Hərçənd ki, gecikmişdim, ancaq bu mənim günahım deyildi. Xəbər mənə gec gəlib çatmışdı. Halallıq verməyə də bilərdim. Ancaq bunu vicdanım qəbul etmirdi, vicdanım təmiz olsun, ruhum saflaşsın deyə eləyirdim. O, özünü gönüqalınlığa qoymuşdu, bəs mənə nə olmuşdu? Mən öz rahatçılığım üçün halallıq vermək istəyirdim. Milyonlar səltənətində üzən Nağı mənə olan iyirmi manat borcunu ödəmədən ölmüşdü. Hüzr yerinin harada keçiriləcəyini təxmin etsəm də yanılmamışdım. Belə böyük çinli adamların ehsanını yalnız Baba məscidində keçirirdilər. Baba məscidi şəhərin ən böyük ibadətgahıydı. Əzəmətinə görə İslam dünyasının ən böyük altı məscidindən biri sayılırdı. Orda da ehsan zalları müxtəlif idi, yəni yüksək çinli rəhmətliklərin də öz aralarında böyük-kiçikliyi müəyyənləşdirilirdi. Baba məscidinin ən böyük zalı üçüncü mərtəbədə yerləşirdi, adına “pravitelstvennıy” deyirdilər. Mən rəhmətliyin “üç-yeddi” mərasiminə gəlib çatanda məscidin qabağı maşın saxlamağa yer qalmamışdı. Qara bahalı maşınlar yolun hər iki hərəkət zolağı üzrə sağ tərəfdə ard-arda düzülmüşdü. Qapının giriş hissəsi adamla doluydu. Dayanıb siqaret çəkənlər, kimisə gözləyənlər və dəstə-dəstə gəlib içəri keçənlər bir-birinə qarışmışdı. Gələnlərə qoşulub içəri keçən kimi əvvəlcə dəhlizdəkilərə göz gəzdirdim. Adamlar arasında tanıdığım biri görünmürdü. Başımı qaldırıb liftin üstündə asılmış monitor-lövhəyə baxdım. Metro Nağının ehsanının üçüncü mərtəbədə “böyük zal”da verildiyi yazılmışdı. Liftin qabağında basabas idi deyə gözləmədim, pilləkənlə yuxarı qalxmalı oldum. Foyedə aşağıdakından da çox adam vardı. Elə bil şəhərin cəmi bekarlarını haylayıb bura tökmüşdülər. Üzlərdə kədərdən, qəm-qüssədən əsər-əlamət görünmürdü. Sanki hamı ehsan yeməyə gəlmişdi. Ha göz gəzdirdim ki, rəhmətliyin oxşarlarından kimisə tapıb başsağlığı verəm, belə birini görmədim. Adamlara qoşulub içəri keçdim. Sağ və sol tərəflərdəki pəncərələrin önündəki cərgələrdən başqa bütün yerlər tutulmuşdu. Sağ tərəf həmişə parlament üzvləri və böyük vəzifəlilər üçün saxlanılırdı, ora mənlik deyildi. Yavaş-yavaş sol tərəfə irəlilədim. Münasib bir yerdə oturacaqdım. Fikrim ehsanı gözləmək deyildi. Eləcə cay gətirsəydilər bircə xurma ilə ikicə qurtum çay içib, mollanın fatihəsini dinləyib, iyirmi manatın halallığını verib ruhən rahatlanacaq və çıxıb gedəcəkdim. Belə bir yer tapıb əyləşdim. Ətrafımda oturanlardan heç kimi tanımırdım. Hərə öz işindəydi. Çay içir, noğul, bahalı xurma yeyir, söhbətləşirdilər. Ha gözlədimsə də çay gətirib mənim qabağıma qoyan olmadı. Masaların arası ilə podnos gəzdirənə iki dəfə işarə etsəm də getdi, qayıtmadı. Elə bil, mollanın da başı nəyəsə qarışmışdı, gəlib-gedənlərə rəğmən fatihə vermirdi. Lap dilxor oldum. Birdən gözüm su butulkalarına sataşdı. Neynək, çay olmasın, su olsun, dedim. Su daha yaxşı deyilmi? Həm cana faydalıdır, həm də çaya nisbətən daha safdır. Əlimi uzadıb üstünə “qazsız” yazılmış butulkanı götürdüm, qapağını burub açdım. Stəkanı yarıya qədər doldurdum. Qarşımdakı bahalı xurmadan götürmək istəyirdim ki, telefonuma zəng gəldi. Telefonumu cibimdən çıxardıb baxdım. Nömrə tanış deyildi. Adətən, belə hallar olanda tanış nömrələrdən zəng gələndə “yox” düyməsini basıram. Mənimlə telefon vasitəsiylə əlaqə saxlayanların əksəriyyəti başa düşür ki, danışmaq imkanım yoxdur. İmkan yaranan kimi özüm zəng vuracağam. Ancaq tanış olmayan nömrəyə dərhal cavab verməliyəm, bəlkə, nəsə çox vacib bir iş var. Odur ki, yaşıl düyməni basıb telefonu qulağıma yaxınlaşdırdım. -Bəli! – Astadan dilləndim. – Hüzr yerindəyəm. Buyurun, sözünüzü deyin. -Nə hüzr? – Salamsız-kəlamsız xəttin o başındakı həyəcanlandı, sualla sözə başladı. Xaliqin səsini dərhal tanıdım. Amma onun Azərbaycanda olduğu məni karıxdırdı. Xaliq Azadi yazıçı, şair dostumdu, Rusiyada yaşayır. Onunla əlaqəmiz internet üzərindən hərdənbir olur. İldə bir, ya iki ildə bir dəfə Bakıya gələndən-gələnə görüşürük. İnana bilmədim ki, o, xəbərsiz-ətərsiz Bakıya gəlib. Gəlməmişdən əvvəl həmişə xəbər eliyərdi. Odur ki, hər ehtimala qarşı dəqiqləşdirmək istədim. -Xaliq, sənsən? -Həə… -Hardasan? -Biləcəridəyəm. – dedi. – Avtovağzala gedirəm. İmkan varsa, görüşərdik. -Əlbəttə, görüşək. Sən min metroya, gəl “Nəsimi”yə, geri – parka tərəf çıxışda gözləyəcəyəm. Dərhal ayağa durub zaldan çıxdım. Yüyrək addımlarla metronun çıxışına tərəf yollandım. Sısqa yağış yağırdı. Adamlar dəstə-dəstə qarşıma gəlirdilər. Mənə elə gəlirdi ki, hamısı “Metro Nağı”nın hüzür məclisində iştirak etmək üçün tələsir. Deməli, mən də bura gəlməkdə düz iş görmüşəm. “Metro Nağı” heç də mən düşündüyüm kimi pis adam deyilmiş. Əgər bu qədər adam onun ölümünə üzülür, ehsanından dadıb halallıq verməyə gəlirsə, deməli, o buna layiqdi. Həm də hər adamın hüzüründə sısqa yağış yağmır. Buna da deyirlər adam imam övladıymış ki, onun matəmində göylər də ağlaşma qurarmış. Təxminən yarım saatdan sonra Xaliq gəldi. Görüşdük. Hal-əhval tutan kimi maraqlandı: -Nə hüzr? Kim rəhmətə gedib? -Metro Nağı. Başını buladı, yəni, heç nə başa düşmədi. -Bunun sənə nə dəxli var? – dedi. – Uzaq qohumundu? -Uzun məsələdi. – dedim. – Danışsam, vaxtımız gedəcək. Gəl, gedək məscidə, yolda danışaram. Razılaşdı. Üzü məscidə tərəf yol aldıq. Yağış güclənmişdi. İslansaq da yolumuzdan qalmadıq, gedirdik. Xaliq də xasiyyətimi bilirdi, bir şey ki, beynimə girdi, onu yerinə yetirməyincə rahatlıq tapan deyildim. Odur ki, yolumuzu gedə-gedə ucundan-qulağından əhvalatı danışmağa başladım. Bu, necə olmuşdu? Bir dəfə şair Bəydadaş Cəfərli ilə metronun “Elmlər” stansiyasından çıxıb üzü o tərəfə gedirdik. Binanın tinini təzəcə keçmişdik ki, Bəydadaş dönüb sağa tərəf baxdı. Qeyri-ixtiyari mən də o tərəfə çöndüm. Bizdən on-on beş addım aralıda, binanın yan giriş qapısının ağzında beş-altı nəfər aypara kimi dairəvi dayanıb söhbət edirdi. -Nağı müəllim. – Bəydadaş astadan sevincək dilləndi, adamın adını elə əziz səsləndirdi ki, elə bildim uzun müddət üzünü görmədiyi hansısa doğmasını tapıb. -Kim? – Mən də astadan dəqiqləşdirmək istədim. -Nağı müəllim də, Nağı müəllim, Metro Nağı… Bəydadaş tələm-tələsik bunları deyib adamlara tərəf şütüdü. Ani olaraq Metro Nağını indi gördüm. Adam o birilərdən seçilirdi, pəhləvan-fil boydaydı, özü də pilləkəndə durmuşdu deyə o birilərdən iki-üç baş yuxarıda görünürdü. Geri qalmayım deyə mən də Bəydadaşın dalınca yeyin addımlarla yüyürdüm. -Nağı müəllim, salam. Xoş gördük. – Bəydadaş çatan kimi Metro Nağını salamladı, adamları aralayıb irəli keçdi, ona əl uzatdı. Metro Nağı onun salamını aldı. Əl tutduqları anda Bəydadaş o biri əli ilə çantasından bir kitab çıxartdı, şəstlə Metro Nağıya uzatdı. Mən həmişə Bəydadaşın çevikliyinə həsəd aparırdım. İndi də o, adamlara tərəf gedə-gedə yolda çantasının sepini açmışdı deyə kitabını ordan cəldliklə çıxartdı. Mən isə adamların bir addımlığında dayanıb bunları müşahidə edirdim. Metro Nağı kitabı Bəydadaşdan aldı və diqqətlə üz qabığına baxmağa başladı. -Didaktikadı. Yeni seriyadı. Son şeirlərimdi. Bəziləri müsabiqələrdə qalib çıxıb. Mahnı bəstələndikləri də var. Bir neçəsi özbək dilinə tərcümə olunub. Nağı müəllim baxır, Bəydadaş isə dəyirman daşı kimi üyüdüb tökürdü. Mən belə halla birinci dəfə rastlaşdığımdan bilmirdim neyləyim. Metro Nağının əhatəsində olan adamlar da susmuşdular. Danışan təkcə Bəydadaş idi. O da sanki tanışlıq yox, hesabat verirdi. Nağı bir xeyli kitaba baxandan sonra başını yuxarı qaldırıb mənə baxdı. İlahi, bu, nə baxışlar idi? Pələngdimi, şirdimi, aslandımı? Onun baxışlarında mən şikarını parçalamağa hazırlaşan ən böyük yırtıcını gördüm. Canıma əsməcə düşdü, dedim bu dəqiqə üstümə cumacaq, nə hirsi-hikkəsi var, tökəcək üstümə. Axı mən neyləmişdim? -Sən niyə orda dayanıb gözünü döyürsən? – Birdən səsini ucaltdı. -Məən? – Çaşıb qaldım. -Yox, mən. – İstehza ilə güldü. – Əlbəttə, sən. -Mən nə etməliyəm ki? -Şair deyilsən? Yoxsa sənin kitabın çıxmayıb hələ? Bəydadaşa nə vardı. Yüz şeiri toplayıb bir kitab çıxardırdı. Mən isə… bir povesti ərsəyə gətirənə kimi altı ay keçirdi. Tamamlanmamış əsərlərim olsa da ikinci kitabım təzə çıxmışdı. Bir az da borc götürüb cildini qalın elətdirmişdim ki, samballı görünsün. Bəzən buna görə Bəydadaşla mübahisəmiz düşürdü. Mən deyirdim, kıtabın üzü də möhtəşəm olmalıdı, oxucunu cəlb eləməlidi ki, alıb oxusun. Bəydadaş isə deyirdi ki, əsas kitabın içindəkilərdi, üzü adi kartondan da hazırlana bilər. İndi Metro Nağının ancaq kitabın üzünə baxması, heç içini açıb göz gəzdirməməsi fikrimdə yanılmadığımı göstərirdi. -Çıxıb. – Özümü cəmləşdirib cavab verdim. – İkinci kitabım çıxıb – povestlər kitabım. -Bəs birinci nə idi? – Ciddi, ya qeyri-ciddi soruşduğunu anlamadım, adamın qeyri-təbii kobud danışıq tərzi vardı. -Hekayələr. Gördüm ki, Metro Nağı müştəri kimi gözləyir, mən də çantamdan kitabımı çıxardıb ona uzatdım. O, kitabın çəkisini müəyyənləşdirirmiş kimi düz açılmış əlinin içində saxlayıb baxdı. İki yüz iyirmi dörd səhifəli kitabın qalınlığını, ağırlığını dəqiqləşdirəndən sonra: -Samballı kitaba oxşayır. – dedi. Onun bu sözü məni bir az ürəkləndirdi. Dədəsi təzə oyuncaq almış sadəlöhv uşaq kimi sevindim. -Çox sağ olun. Təşəkkür edirəm. – dedim. Metro Nağı kitabların ikisini də yanındakı adamlardan birinə verdi. -Bunları qaldır yuxarı. – dedi. – Ver katibəyə, qoysun stolumun üstünə. -Baş üstə. Həmin adam kitabları alıb getdi. Metro Nağı indi də üzünü bizə tutdu: -Uşaqlar, indi vaxtım yoxdur, iclasa getməliyəm. – Elə beləcə də dedi. – Sizin kitabları götürdüm. Baxacam. Birinci gün gələrsiniz, söhbətləşərik. Həm kitablarınız barədə fikrimi bildirərəm, həm də pulunu ödəyərəm. Bəri başdan deyirəm ki, inciməyəsiniz. Çoxa imkanım yoxdu, hərənizə iyirmicə manat pul verəcəyəm. “İyirmi manat – bir kitab üçün yaxşı puldu, Allah bərəkət versin”, deyə özlüyümdə düşündüm. Ancaq bu pul Metro Nağı üçün nə pul idi? -Onda qapıya tapşırın, gələndə bizi sizin yanınıza buraxsınlar. – Bəydadaş hər ehtimala qarşı xatırlatdı. Heç nə başa düşmədim. Necə yəni qapıya tapşırın? Bəyəm burda onun sözünü yerinə yetirməyən də ola bilər? -Eşitdin də… – Metro Nağı başını çevirib yanındakına qıyqacı baxdı, ucadan səsləndi. Qapının ağzında dimdik dayanıb söhbətimizi dinləyən arıq, sısqa, şəvərək mühafizə polisinin əməkdaşı bir addım bizə tərəf gəldi. -Bəli. -Yaxşı bax ki, gələndə tanıyasan. Bunların əvəzinə başqalarını yanıma buraxarsan, gəlib zəhləmi tökərlər. Bax ha… -Baş üstə. -İndi arxayın gedə bilərsiniz. – Bunu da bizə dedi. Sevinə-sevinə ordan uzaqlaşdıq. Havayı deyildi, Metro Nağı kitablarımızı götürmüşdü, özü də hərəmizə on kitabın pulunu ödəyəcəkdi. İyirmi manat bizim üçün böyük məbləğ idi. …Birinci gün metronun çıxışında Bəydadaşla görüşdük. İlk dəfəydi ki, onu belə sevincək görürdüm. Qəşəng geyinmişdi, qalstuk da bağlamışdı. Necə deyərlər, sifətindən görünürdü ki, kefi yüz biri vurur. Qısa hal-əhval tutub “Yeraltı Nəqliyyat Agentliyi”nin baş ofisinə yollandıq. Giriş qapısında bizi o günkü polis nəfəri – idarənin mühafizəçisi qarşıladı. -Ooo, Qəhrəmanov, xoş gördük. Bəydadaş xoş aura ilə onu salamladı, hətta elə mehriban görüşdü ki, elə bildim on ilin tanışlarıdı. Diqqətlə baxdım ki, birdən mən də tanımış olaram. Gördüm o günkü polisdir – Metro Nağı bizi tapşırdığı mühafizəçi. -Siz hər gün burda növbədə olursunuz? – Salamlaşdıqdan sonra bunu da mən soruşdum. -Yox. – Mühafizə polisi soyuqqanlılıqla cavab verdi. -Həə, işlər necədir? – Bəydadaş hal-əhval tutmanı bir az da uzatdı. – Keçə bilərikmi? -Yox. -Niyə? Nəsə olub? -Heç nə olmayıb. -Bəs onda niyə keçə bilmərik? – Bəydadaş ciddiləşdi. – Nağı müəllim işə gəlməyib? -Bilmirəm. -Sən necə mühafizəçisən ki, müdirin işə gəlib-gəlmədiyini bilmirsən? – Mən müdaxilə etdim. -Bunun sizə heç bir dəxli yoxdur. -Necə yoxdur? – Ciddiləşdim. – Sən burda Nağı müəllimin tabeçiliyində deyilsən? Adam beşinci gün beş-altı nəfərin yanında sənə tapşırmadı ki, biz gələndə onun yanına buraxasan? -Tapşırdı. -Bəs onda niyə buraxmırsan? -Olmaz. -Onda, heç olmasa, gəldiyimizi xəbər ver. -Olmaz. Daş qayaya rast gəlmişdi. Qalmışdıq bir dilbilməz polis nəfərinin əlində. Sol əlimi yumub sağ əlimlə bir neçə dəfə onun üzərinə vurdum. Hirsimdən bilmirdim neyləyim. Necə yəni olmaz? O boyda – fil boyda, lap elə camaatın dediyi kimi, lənət sənə kor şeytan, yenə deyəcəkdim, pəhləvan boyda müdir bu qanmaza – dilbilməzə qəti tapşırmışdı, özü də beş-altı nəfər işçisinin yanında… Deməli, cüllüt boyda polis nəfəri ölkədə məşhur olan fil boyda Metro Nağını saymır. Neylək! Gözləyək, özü ilə görüşəndə deyərik. Bəydadaş bir neçə dəfə cəhd göstərsə də, alınmadı. Adama bir siqaret yandırıb çölə çıxdıq. Həyətdə var-gəl edə-edə siqaretimizi çəkdik. Qayıdıb bir də cəhd göstərdik. İş alınmayanda alınmır. Qanmaz göyə daş atıb başını altına tutmuşdu. -Siz nə dilbilməz adamlarsınız. – Qabaqdangələnlik edib bizi günahkar çıxartdı. – Mənə qəti tapşırıblar ki, Nağı müəllimin yanına heç kimi buraxmayım. Heç kimin gəlməyini xəbər verməyim. Başa düşdünüzzzz… Onun qəzəbləndiyini görüb sakitləşdik. -Yaxşı, bəs onda sən niyə burda durursan? – Soruşduq. -Elə buna görə… -Nəyə görə? -Ona görə ki, sizin kimi dilbilməz adamlar gəlib soruşsunlar. Yenidən həyətə çıxıb siqaret yandırdıq. Siqaret çəkə-çəkə məsləhətləşib qərara aldıq ki, gözləyək. “Öldü var, döndü yoxdu”, dedik. Əlbət, nahara çıxacaqdı. Onda bizi görüb mühafizəçi polisin üzünə tüpürməzdimi? Deməzdimi, ay qanmaz, bəs mən sənə o günü Azərbaycan dilində tapşırmadım ki, bu yoldaşlar gələndə burax? Nə isə… Siqaretlərimizi tüstülədə-tüstülədə gözlədik. Nahar vaxtı gəlib çatdı. Metro Nağı idarədən çıxmadı. Dedik, müdir adamdır, yəqin əlində işi var, bir az gec nahara çıxsa, dünya dağılmayacaq ki… Gözlədik. Nahar vaxtı qurtardı. Metro Nağıdan bir xəbər çıxmadı. İkimizin də qanı qaralmışdı. Qanımız it qanına dönmüşdü. Bəydadaş nəyə görə gözləyirdi, deyə bilmərəm, mən prinsipə görə burda durmuşdum. Biz axı Nağıdan heç nə xahiş eləmədik. O, özü dedi hər şeyi. Demisən, indi də dur sözünün üstündə. Kişi deyilsən? Dünyanın milyonunu basıb yeyirsən, iyirmi manatdan ötrü qaçıb gizlənəcəksən? Buna el-aləm nə deyər? Cəmdəyinə tüpürməzlərmi, ay… bəsmənkəsdən əmələ gələn… İnanmağım gəlmirdi. Kimə desəydin, inanmazdı. Axşam düşdü. İşçilər iki-bir, üç-bir çıxıb getdilər. Onların arasında bizi görüb-tanıyan da oldu, üç gün əvvəl Nağının yanında olanlardı, baxıb qımışdılar, heç nə demədən ağızlarını büzüb keçib getdilər. Neynək. -Gedək, Bəydadaş. – deyə təklif etdim. -Bütün günü gözləmişik. – deyib etiraz etdi. – Bir az da gözləyək. Gecəni idarədə qalası deyil ki. əlbət bir azdan çıxar. -Görünür, başqa qapıdan çıxıb gedib. Burda heç onu gözləyən xidməti maşını da yoxdur. -Maşına nə var. Zəng vuran kimi gələcək. Yenə də mühafizəçi polisə yaxınlaşdım. -Allahın, imanın olsun. Heç olmasa bir söz denən. Nağı müəllim burdadır, ya çıxıb gedib? -Bilmirəm. -Gəl, gedək. – Bəydadaşa təklif etdim. -Mən sənə deyirəm ki, Nağı müəllimin bizim burda gözləməyimizdən xəbəri olmadı. – Bəydadaş dirəşdi. -Ətraf kamera ilə doludur. Niyə heç kim gəlib bizimlə maraqlanmadı? Nəhayət, Bəydadaşı inandıra bildim. Çıxıb getdik. -Sabah dünya dağılsa da, səni Nağı müəllimlə görüşdürəcəm. Ayrılanda bunu Bəydadaşa dedim. Uşaq kimi sevindi. Gözləri parıldadı. -Harda? Necə? – Maraqla soruşdu. -Qoy, bu gecə kəşfiyyatım işləsin… Ertəsi gün Bəydadaşla görüşəndə günün ikinci yarısıydı. Hətta günortadan da iki saat keçmişdi. -Noldu, bir şey öyrənə bildin? – Bəydadaş səbrsizliklə soruşdu. -Sən bilirdin ki, “Yeraltı Nəqliyyat Agentliyi” də komitə, nazirliklər kimi böyük bir müəssisədir? -Eee, mənə qaravəlli danışma, de görüm bir şey öyrənə bildin? – Zəndlə onun gözlərinə baxdığımı görüb əlavə etdi. – Heç bunun dəxli var? -Əlbəttə var. – dedim. – Bunun dəxli odur ki, bina bütövlükdə onlara məxsusdu. Binanın müxtəlif mərtəbələrində idarə rəisləri, şöbə müdirləri, mühəndislər işləyir. Onlar Nağının qəbuluna gəlib-gedirlər. -Həə… Nolsun? -O olsun ki, onlar Nağının yanına hansı yolla gəlib-gedirlərsə, biz də o yolla gedəcəyik. Bəydadaş duruxdu. Heç nə anlamadı. Başını bulayaraq: -Sən bircə məni onun yanına apar, gerisi mənlikdi. – dedi. -Onda ardımca gəl. – deyib qabağa düşdüm. Binanın əks tərəfində yuxarı başda ikinci giriş qapısı vardı. Öyrəndiyimə görə, əksər işçi heyət ordan girib-çıxırdı. Həmin girişə gəldik. Burda da mühafizəçi dayanmışdı, amma polis deyildi. Dərhal əlimi uzadıb salamlaşdım, ağzını açmağa imkan vermədim. -Biz layihə institutundan gəlmişik. – dedim. – Bəzi çertyojlarla tanış olmalıyıq. -Hə, başa düşdüm. – Mühafizəçi gülümsəyərək cavab verdi. – Yəqin Vaqif müəllimin yanına gəlmisiniz. Vaqif müəllimin adını birinci dəfəydi eşidirdim. Görünür, o da burda böyük adamdır, layihə-çertyoj işlərinə rəhbərlik edir. Özümü o yerə qoymadım, tanımadığımı büruzə verib özümü yandıra bilməzdim. -Fərq eləməz. – Soyuqqanlılıqla dedim. – Mühəndislərdən kim olsa, onunla da görüşüb baxa bilərik. -Gərək bağışlayasınız, lift işləmir, pilləkənlərlə dördüncü mərtəbəyə qalxacaqsınız. -Olsun. Mühafizəçinin yanından keçib pilləkənlərlə yuxarı qalxdıq. Bəydadaş özünü gülməkdən güclə saxlayırdı, burnunu birtəhər tutub durmuşdu. İkinci mərtəbəni keçəndə pıkkıldadı: -Layihə institutu… çertyojlar… -Təmkinli ol. İndi görəcəm Nağı ilə necə görüşəcəksən. O günü dil-dil ötürdün… -Sən narahat olma. – dedi. – Bircə məni onun yanına apar. Dördüncü mərtəbəni o baş-bu başa addımladıq, bu baş-o başa. Dəhlizin o başındakı liftin düyməsini basdıq, açılmadı. Pilləkəni axtarıb tapdıq, qapısı bağlı idi. İşçilərə, mühəndislərə bir şey deyə bilməzdik. Məqam axtarırdıq ki, hardansa peyda olan xadimə zibil kisəsini gətirib liftin ağzında yerə qoydu. Xalatının cibindən kart çıxardıb liftin böyründəki qurğuya söykədi və düyməni basdı. Heç bir dəqiqə keçməmiş lift gəldi, qapısı açıldı. Cəld yaxınlaşıb zibil kisəsindən yapışıb liftə keçdim. Xadimə duruxdu. -Sizə olmaz. – dedi. -Narahat olmayın. – Tələsik ovcumda büküb saxladığım təzə manatlığı xalatının cibinə basdım. – Biz layihə institutundanıq. Xadimə liftin düyməsini basdı. Lift bizi binanın zirzəmisinə düşürdü. -Bizə ikinci mərtəbə lazım idi. – Astadan dedim. Xadimə zibil kisəsini götürüb çıxandan sonra yenidən kartını qurğuya yaxınlaşdırdı və liftin iki düyməsini basdı. -Siz məni görməmisiniz, mən də sizi. – Deyərək çıxıb getdi. Lift bizi ikinci mərtəbəyə qaldırdı. Dəhlizlə irəlilədik. “Qəbul otağı” yazılmış qapının önündə dayandım. Astadan pıçıldadım. -Burdan o yana sənlikdir, Bəydadaş. -Necə? -Katibə bizim qabağımızı kəsə bilər. İçəri girən kimi ikinci qapını açırsan, keçirik Nağı müəllimin yanına. Özün bilirsən necə hərəkət etmək lazımdır. Nəfəsimizi dərib həyəcanımızı keçirtdik. Bəydadaş qabağa düşdü. Qapını elə dartdı ki, dedim qulpu əlində qalacaq. Katibənin oturduğu “Qəbul otağı”na keçdik. Metro Nağının özünə bab yekəpər katibəsi vardı. Bizi görcək katibə dimdik ayağa durdu. Hiss elədim ki, ərəbzəngi kimi qabağımızı kəsmək istəyir. Ani məqamda dayanmış Bəydadaşı irəli itələdim. Özüm isə katibəylə mehribancasına salamlaşdım. -Siz kimsiniz? – deyə soruşdu. -Nağı müəllim özü bilir, – dedim, – bizi gözləyir. -Gözləyin, heç olmasa məlumat verim, – deyən katibə dərhal telefonun düyməsini basdı, zingiltidən bildim. -Ehtiyac yoxdur, – deyəndə Bəydadaş artıq rəisin otağının qapısını açıb içəri keçirdi. Mən də Bəydadaşın ardınca otağa girdim və arxamca qapını bağladım. Biz otağa girəndə Metro Nağı ayaq üstəydi. Hirslə əl-qolunu ölçə-ölçə üstümüzə gəlirdi. Lap xortumunu yelləyib nərildəyən fil kimi gəlirdi, qollarının hər biri bir fil xortumu boydaydı. Dedim bu dəqiqə hər qolunu birimizin belinə dolayıb ikinci mərtəbənin pəncərəsindən asfalta tolazlayacaq. Asfalta dəyib pendir, şor motalı kimi küçəyə dağılacağıq. O günü fitil-fitil ötən Bəydadaş quruyub yerində qalmışdı. Nəsə eləmək lazımdı. Bir anın içində vəziyyəti dəyişə bilməsəydik, day heç nə… Allahın bizə verdiyi qələm… qələm neyləsin? Burda söz demək lazımdı. Sözü də qanana deyərlər. Nəsə… özümü cəmləşdirdim. -Xoş gördük, Nağı müəllim… – dedim. -Siz kimsiniz? – Nağı bağırır, səsi divarlara dəyib əks-səda verərək üstümüzə gəlirdi. -Bizik də… – Tanışlıq vermək istədim. – Beşinci gün kitablarımızı götürdünüz. -Sizi kim buraxıb bura? -Axı siz tapşırdınız… -Mən indi o polis küçüyünü də qatacam sizə, dədənizi şəlləyəcəm dalınıza… -Nağı müəllim… – ciddiləşdim. – Heç sizə yaraşarmı? Bu nə hoqqadır çıxarırsınız? Adam da iyirmi manatdan ötrü belə hoqqa çıxardar? -Mən niyə sizə iyirmi manat verməliyəm? İyirmi manatım artıq olsa, öz yırtıq-deşiklərimdən birini yumaram, bəlkə iyirmi min yırtıq-deşiyim var. Elə bu vaxt qapı açıldı və mühafizəçi polis içəri keçdi. Başqasıydı, dünənki, beşinci gün Nağı tapşırdığı adam deyildi. -Hardasan, ay it küçüyü? – Nağı onun üstünə qışqırdı. – Sənə deməmişəm heç kimi içəri buraxma? Səni ora nəyə bağlamışam? -Mən heç kimi burax… -Kəs səsini, küçük. – Nağı ona sözünün gerisini deməyə imkan vermədi. – Hələ bunları çıxart çölə, sənin dədəni dalına şəlləməsəm, eşşəyin oğluyam. Bunu deyib üçümüzü də süpürlədi, itələyib qapıdan çıxartdı. …Mən bunları Xaliqə danışanda artıq məscidin içindəydik. Üçüncü mərtəbənin foyesində durub gözləyirdik ki, içəridən kimsə çıxar, biz onun yerinə keçərik. Foyedə bizim kimi gözləyənlər çox idi. Di gəl ki, içəridən heç kim çıxmırdı. -Deyirəm, işin-gücün yoxdur e sənin. Düşmüsən qeyri-ciddi bir sözün dalına. – Xaliq narazılığını bildirdi. – Bayaqdan gedib bir yerdə rahat oturub çay da içmişdik, çörək də yemişdik. Hələ deyirsən doyunca söhbət də eləmişdik. -Bilirsən, Xaliq, söz müqəddəsdir. Onu gərək qoruyaq, yerinə yetirək. Yerinə yetirməyənə başa salaq. -Vallah, səndə bir qram ağıl yoxdu. Ölmüş adama necə başa salacaqsan? -Mən öz ruhumu saflaşdırıram. Vicdanım qarşısında borcumdan çıxıram. Nolsun ki, o gönüqalınlıq elədi. -Gəl, gəl, gedək. – dedi. Bir də boylandım ki, görüm içəridəkilərdən ayağa durub çıxmaq istəyəni var, gördüm heç kim tərpənmir, hamı necə oturubsa, eləcə də oturub. Yeyən yeyənin, tıxan tıxanındı, Metro Nağının ehsanı müsibət gedirdi. -Sənə deyirəm gəl də… – Əməlli-başlı dilxor olmuş Xaliq qolumdan tutub dartdı. – Görmürsən qurban olduğum onun halallığını qəbul eləmək istəmir. Nə dirəşmisən? Ağzında deyirsən… Daha heç nə demədim. Sakitcə Xaliqin arxasınca getdim. Pilləkənləri düşəndə Xaliq dayandı. -Bəs Bəydadaş nə dedi? -Nəyə? -Metro Nağının ölməyinə? –Xaliq bir az hirslənən kimi oldu və məni yamsıladı. – Nəyə? Nəyə? Elə bil yuxudasan, quruyub qalmısan. Bəydadaşın xəbəri yoxdu? -Var. – Bu an elə bil üstümdən ağır yük götürüldü, yüngülləşdim, gözlərim işıqlandı. – Xəbər tutan kimi ona zəng vurdum. “Xəbərdən xəbərin var?” – deyə soruşdum. Xəbəri olduğunu dedi. Bura birlikdə gəlməyi təklif etdim. “Nə halallığı verəcəm, Allah vurmuşdu onu”, dedi. Gəlmədi. Xaliq başını bulayıb yoluna davam etdi. Mən də onun ardınca getdim. Küçəyə çıxdıq. Çox pərişan idim. Bu cür saf niyyətim baş tutmamışdı, arzum ürəyimdə qalmışdı. Gedə-gedə elə hey onun qəbir əzabını düşünürdüm… Yağış isə hələ də yağırdı, indi lap bərkitmişdi, leysana çevrilmişdi. Arabir göy guruldayırdı. Sanki göylər də Nağıya olan qəzəbini bu ehsan gününə saxlamışdı, camaata çatdırmaq istəyirdi.
