Kentavr (yunanca “kentauros”) — qədim yunan mifologiyasında bədəni yarı insan, yarı at olan mifik varlıqdır.
Kentavrların üst hissəsi insan, aşağı hissəsi isə at bədəni şəklində təsvir olunur. Onlar adətən güclü, cəsur, lakin bəzən də vəhşi və idarəolunmaz varlıqlar kimi tanınırdılar.
Mifologiyada ən məşhur kentavr Xirondur — o, ağıllı, elmli və insanlara dərman bitkilərinin, tibb və musiqinin sirrini öyrədən bir müdrik kimi təsvir olunur.
Yəni, “kentavr” həm mifik canlı adıdır, həm də simvolik mənada bəzən “qarışıq təbiətli, iki mahiyyətli varlıq” anlamında işlədilir.
Ədəbiyyatda və simvolik mənada “kentavr” anlayışı çox dərin və maraqlı məna daşıyır.
Kentavr – həm insani ağıl (baş, ürək, düşüncə), həm də heyvani instinkt (qüvvə, ehtiras, vəhşilik) daşıyan bir varlıqdır. Buna görə də ədəbiyyatda kentavr insanın iki təbiətini – ruhani və cismani tərəfini, ağıl və duyğu arasında mübarizəni ifadə edir.
Məsələn:
- Kentavr mədəniyyətlə təbiət, müdrikliklə vəhşilik, sakitliklə ehtiras arasındakı qarşıdurmanı təmsil edir.
- Bəzən yazıçılar və şairlər insanın içindəki ziddiyyətləri — yəni bir tərəfdən düşünən, digər tərəfdən hiss edən mahiyyəti — kentavr obrazı ilə ifadə edirlər.
Simvolik mənada “kentavr” həm də ikili mahiyyətli insan deməkdir — yəni bir anda həm zərif, həm də vəhşi, həm düşüncəli, həm də emosional olan şəxs.
Azərbaycan ədəbiyyatında kentavr simvolikasına yaxın nümunələr
Azərbaycan ədəbiyyatında “kentavr” anlayışı birbaşa işlədilməsə də, onun daşıdığı məna – yəni insanın ikiüzlü, ikitəbii mahiyyəti bir çox yazıçı və şairin yaradıcılığında öz əksini tapıb. Gəlin bir neçə nümunəyə baxaq:
1. Nizami Gəncəvi – insanın daxili mübarizəsi
Nizaminin “Xəmsə”sində, xüsusilə “İsgəndərnamə” əsərində insanın ağlı ilə nəfsinin, elmi ilə hakimiyyət ehtirasının savaşı geniş təsvir olunur. Bu mübarizə kentavrın iki hissəsi – insan və heyvan bədəni arasındakı simvolik qarşıdurmanı xatırladır.
Nizami üçün insan – nəfsini ağlı ilə cilovlaya bilən varlıqdır. Yəni “at”ı (instinkti) “adam” (ağıl) idarə etməlidir.
2. Məhəmməd Füzuli – sevgi və ağıl dilemması
Füzulinin lirikasında insan həm ilahi sevgi ilə yanan ruh, həm də dünyevi ehtiraslarla yaşayan bədən kimi təqdim olunur.
Məsələn, “Leyli və Məcnun”da Məcnun sanki bir “kentavr” kimidir — içində həm müdrik, mənəvi aşiq, həm də dərddən ağlını itirmiş, vəhşi təbiətli bir varlıq yaşayır.
3. Mirzə Cəlil və Cəlil Məmmədquluzadə – insanın ikili həyatı
Mirzə Cəlilin satirik hekayələrində insan bir tərəfdən müasirlik və maarif, digər tərəfdən isə cahillik və qorxu arasında qalan varlıq kimi göstərilir.
Yəni kentavr kimi – yarısı işığa, yarısı qaranlığa çəkilən bir obraz.
4. Müasir poeziyada
Müasir şairlərdə, məsələn, Mahirə Nağıqızı, Ramiz İsmayıl, Zaur Ustac kimi müəlliflərin şeirlərində insan öz içindəki təbiət və mənəviyyat, şəhər və yurd, ağıl və ürək qarşıdurmasında təsvir olunur. Bu da mahiyyətcə kentavrın simvolik ruhunu yaşadır.
Beləliklə, “kentavr” təkcə mifoloji varlıq deyil; o, insanın içindəki iki qüvvənin – ağıl və instinkt, ruh və bədən, sivil və vəhşi təbiətin simvoludur.
Məlumatı hazırladı: Günnur Ağayeva